Anasayfaİletişim
  
English

Sis (Kilikya) Ermeni Gatoğigosluğu'nun Geçirdiği Evreler*

Canan SEYFELİ*
ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 16-17, Kış 2004-İlkbahar 2005

 

                                         

Title: The Catholicosate of Sis (Cilicia) Has Undergone in the History from Some Stages

 

Abstract: Most of the Armenians, are Christians like other nations and have lived under the administration of the Turks.  Armenian has religious centers that undertake both their spiritual and sometimes secular administration. One of these is Catholicosate of Sis, which has continued its independently high spiritual mission till nowadays. There is no doubt that the studies that dwell on this religious center, which has kept on its longest living under Ottoman Empire, will clarify Armenian-Turkish relations.

 

Our study is composed of four sections.

 

In the introduction, we have showed general state of Armenian Church and conditions for the formulation of those Church centers.

 

In the first section, we have dealt with the moving of the Etchmiadzin Catholicosate to the Sis.

 

In the second section, under the title of ‘Catholicosate of Sis as a main Religious Center’, we have dwellt on the structure of the Catholicosate in this period.

 

In the third section, we have examined both the organization of Catholicosate after its removing to Etchmiatzin  and its activities under Ottoman administration  covering a long period. In this chapter we have explained  its relation with the Ottomans, other Armenian religious centers.

 

In the fourth section, we have examined the moving of the Catholicosate to the Lebanon-Antilyas and its general structure.

 

As a conclusion, the Catholicosate of Sis has played a critical role in conserving Armenian national and Religious identity. The long and protective administrations of Turks also has played an important role on that subject. 

 

 

Keywords: Armenian Church, Catholicosate of Sis (Cilicia), Ottoman Empire, Christianity, Anatolia (Asia Minor)

 

Giriş

 

Türkiye’de birlikte yaşadığımız halklardan Ermeniler, hemen tamamı Hıristiyan olan bir millettir. Hıristiyanlık tarihinde ayrı ve bağımsız kiliseleriyle farklı bir yerde bulunmaktadırlar. Ermeniler, Hıristiyanlığı kabul ettikten sonra kendi kiliselerini oluşturarak Doğu Hıristiyanlığı arasında yerlerini almışlardır.

 

Bağımsız Ermeni Kilisesi’nin ve kilise hiyerarşisinin oluşum sürecinde Ermeniler için ilk dini-idari merkez Eçmiadzin Gatoğigosluğu kabul edilmiştir. Bu kabulün günümüze kadar uzantısını sağlayan unsurlar Eçmiadzin’in mitik özelliklerinden kaynaklanmaktadır. Burada oluştuğu kabul edilen kilisenin bizzat İsa ile bağlantısına inanılmaktadır. Dini merkezle dini liderin buradaki birliğinden dolayı gatoğigosların da merkezi bir rolü vardır. Bu nedenle tarihsel süreç içerisinde gatoğigosların ikamet ettiği yerler dini merkez olarak kabul edilmiştir. Ancak ilk merkeze dönüş fikri ve çabası hep olmuştur.

 

Ermenilerin Batı Anadolu’ya doğru göçleri sırasında ruhani liderlerin de başka yerlerde ikamet etme zorunlulukları olmuştur. Bu nedenle başka hiyerarşik merkezler oluşmuştur. Bu merkezlerden Ahtamar ve Sis, gatoğigosluğun tekrar Eçmiadzin’e taşınması kararı alındığında ana merkez olma iddialarını sürdürmüşlerdir. Bu nedenle Ermeniler arasında Ahtamar Gatoğigosluğu ve Sis (Kilikya ) Gatoğigosluğu ile beraber üç yüksek ruhani merkez varlığını uzun süre korumuştur.

 

Ermeni Kilisesi’ne has bu farklı hiyerarşinin oluşumuna etki eden nedenleri şöyle sıralayabiliriz: Gatoğigosun taşındığı yerin gatoğigosluk makamı olarak kabul edilmesi, dağınık yaşama sahip olan Ermenilerin ruhani idarelerinin zorluğu, ilk kilise merkezinin devamı olarak kabul edilen gatoğigosluğun sivil ve ruhani getirilerinden faydalanma çabaları.

 

Tarihsel süreç içerisinde, Ermeni Kilise hiyerarşisinde gatoğigosdan sonra ikinci sırada bulunan patriklerin ikamet ettiği merkezler de oluşmuştur. Patrikliklerin oluşum sürecinde diğer kiliselerin ve oluştuğu yer ve dönemdeki dini-siyasi etkenlerin de rolü vardır.

 

Hıristiyanlık’ta, Ermeni Kilisesi ile beraber diğer Doğu Kiliseleri (Süryani, Kıbti ve Habeş Kiliseleri) IV-V. yüzyıllarda zaten ayrı gibi durduğu Roma merkezli Kilise ile yollarını ayırmışlar ve zamanla milli bir hüviyet kazanmışlardır. İstanbul’un merkez olması ile İstanbul merkezli Grek Kilisesi, Ekümenik Kilise olduğunu ileri sürmüştür. Hem bu nedenle hem de siyasi otorite altında bulunduğundan, Doğu Kiliseleri’ni bünyesine kazanmak için çaba göstermiştir. Bu çabaları baskı ve şiddet şeklinde olduğu için Ana Kilise’den kopan Ermeni Kilisesi içerisinde aynı sebeple diğer monofizit cemaatlerin de dahil olduğu Kudüs Ermeni Hiyerarşisi oluşmuştur. Bu hiyerarşi, Kudüs’ün İslam hakimiyetine geçmesiyle Kudüs Ermeni Patrikliği haline gelmiştir. Aynı şekilde İstanbul’un fethi sonrasında İstanbul Ermeni Patrikliği teşekkül etmiştir.[1]

 

Tarihsel geçmişimizin yoğunluğu ve bugünkü birlikteliğimiz Ermeniler ve kiliseleri hakkında çalışmalar yapılmasını gerekli kılmaktadır. Böylece geçmişteki idareleri ya ruhaniler ya da ruhanilerin çok etkin olduğu siyasi otoriteler tarafından gerçekleştirilen Ermenilerin hem siyasi yaşamlarının hem de milli kültürel ve sosyal yapılarının anlaşılması ve ortaya konmasına katkı sağlanmış olacaktır.

 

Bu çalışmada Ermeniler ve Ermeni Kilisesi için tarihsel süreç içerisindeki özel konumu nedeniyle önemli bir yere sahip olan Sis Gatoğigosluğu’nu ele alacağım. Gatoğigosluğun tarihte geçirmiş olduğu evreleri yapısındaki değişiklikleri göz önüne alarak ortaya koyacağım. Bu evreler Gatoğigosluğun üç dönemini oluşturmaktadır: Ana Kilise merkezi olarak Gatoğigosluk, bağımsız Gatoğigosluk olarak oluşması ve Osmanlı hakimiyetindeki konumu, Lübnan’da teşekkül ederek günümüze kadar varlığını koruduğu dönem. Bu üç ana dönemin oluşmasında ya da uzun Osmanlı hakimiyeti dönemindeki farklı evrelerin oluşumunda etkisi olan değişkenleri ve dini bir merkez olarak yapısındaki yeni oluşumları dağınık ve başka devletler hakimiyetinde yaşayan Ermenilerin dini ve milli kültürüne ve Ermeni Kilisesi’ne etkisi doğrultusunda ele alacağım.

 

Gatoğigosluğa merkez olan ve bugün Kozan ismiyle bilinen Sis, Adana iline bağlı bir ilçe merkezidir. Kilikya şehirlerinden kale kent Sis’in tarihi M.Ö. çok eski zamanlara uzanmaktadır. Sis ve çevresi Roma, Bizans, Arap, Selçuklu Türkleri, Ermeniler ve Memlükler hakimiyetinde bulunduktan sonra Yavuz Sultan Selim’in Mısır seferi esnasında Osmanlı hakimiyetine geçmiş ve günümüze kadar Türklerin elinde bulunmuştur.[2]

 

Bahsettiğimiz Arap hakimiyeti döneminde, VIII-IX. Yüzyıllarda Sis’te Ermenilerin yaşadıkları görülmektedir. Erivan ve çevresinin Bizans sınırlarında çatışma sahası olduğu dönemde (özellikle XI. Yüzyıl) ise batıda birçok yerle beraber Kilikya bölgesine, dolayısıyla Sis’e de yerleşmişlerdir.[3] Kilikya’da oluşturmuş oldukları prenslik-krallıkların başkenti önce Tarsus iken, 1173 yılında Sis bu unvanı almıştır.[4] 1375’te Sis, Memlükler tarafından işgal edilmiş fakat, merkez olma özelliğini devam ettirmiştir.[5]

 

I. Eçmiadzin Gatoğigosluğu’nun Sis’e Taşınması

 

Sis Gatoğigosluğu ismi ile zikretmiş olduğumuz bu Ermeni Kilise Merkezi, tarihi süreç içerisinde farklı konumlarda bulunmuştur. Bu nedenle farklı isimlerle anılmakta ve tanınmaktadır. Bu merkez, tarihte Küçük Ermenistan Gatoğigosluğu (Gatoğigosutyun Pokr Hayots), Büyük Kilikya Gatoğigosluğu (Hayrabedutyun Metzin Giligio), Ana Kilikya Piskoposluğu (Ebisgobasabedutyun Dann Giligio), Sis Gatoğigosluğu (Ssi Gatoğigosutyun), Antilyas Gatoğigosluğu (Antiliasi Gatoğigosutyun) isimlerini almıştır.[6] Sis Gatoğigosluğu, ismini gatoğigosun ikamet ettiği katedralin bulunduğu Sis şehrinden almaktadır. Kilikya Gatoğigosluğu isminin verilmesinin nedeni ise Kilikya Bölgesi Ermenilerinin ruhani bağımlılıklarını sürdürdükleri kilise merkezi olmasıdır. Günümüzde Kilikya Gatoğigosluğu ve Antilyas Gatoğigosluğu isimleri kullanılmaktadır.

 

Bu farklı isimlendirmelerin nedenlerini iki ana başlık altında toplayabiliriz: Birincisi Ermeni Kilisesi içerisinde almış olduğu roldür ki belli bir dönem en yüksek ruhani merkez olarak kabul edilmiştir. Kilikya Büyük Ana Gatoğigosluğu (Gatoğigosutyun Metsi Dann Giligio) ismi bu nedenle verilmiştir. İkincisi ise bölgesel isim üzerindeki farklılıklardır ki bunda önemli bir etken gatoğigosluk makamının farklı yerlere taşınmasıdır. Bu nedenle Sis, Kilikya ve Antilyas coğrafi isim olarak verilmiştir.

 

Ermeni Kilisesi’nde ilk merkez Eçmiadzin Gatoğigosluğu’dur ve kilise hiyerarşisindeki en yüksek ruhani (gatoğigos) tarafından idare edilmektedir.[7] Ermeni Gatoğigosluğu tarih boyunca birçok yere göç etmiştir. Bunun sebebi gatoğigosun bulunduğu mekânın gatoğigosluk olarak görülmesinden kaynaklanmaktadır.[8] Bu nedenle ruhani merkez tarih boyunca bir çok yere taşınmış ve bunlardan ikisi ilk gatoğigosluk merkezine karşı ruhani merkez olma iddialarını sürdürmüşler ve gatoğigosluk vazifesi görmüşlerdir. Bunlar Sis ve Ahtamar Gatoğigosluklarıdır.

 

Sis Gatoğigosluğu’nun müstakil bir kilise merkezi haline gelme süreci, Ermeni Ana Kilise merkezinin uzun süre bir yerde tutunamayıp farklı yerlere taşınması ve sonunda ilk merkez olarak kabul edilen Eçmiadzin’e taşındığı 1441 sonrasındaki gelişmeleri içine almaktadır. Sis, Ermeni Kilisesi içerisinde idari yapısı ve ruhani konumu itibariyle iki döneme ayrılmıştır. İlk-Ana Kilise merkezinin devamı olarak kabul edildiği dönem (1293-1441) ve Eçmiadzin Gatoğigosluğu karşısında müstakil bir merkez olarak bulunduğu 1446 yılından günümüze kadar geçen zaman dilimi. Yine gatoğigosluk makamının bulunduğu yer itibariyle de iki döneme ayrılmıştır. Gatoğigosluk makamının bulunduğu 1921 yılına kadar Sis ve sonrasında Beyrut-Antilyas dönemleri.

 

Çalışmamızda Gatoğigosluğun idari yapısındaki değişiklikleri göz önünde bulundurarak üç kısımda inceledik. İlk kısım, Gatoğigosluğun İlk-Ana Kilise merkezinin devamı olarak kabul edildiği dönemdir (1293–1441). İkinci kısım Ana Kilise’nin tekrar Eçmiadzin’e taşınmasından XX. Yüzyıl başlarına kadar hemen tamamını Osmanlı hakimiyeti altında geçirdiği dönemdir. Bu tarihten itibaren günümüze kadar taşınmış olduğu Lübnan-Antilyas dönemi ise üçüncü kısmı oluşturmaktadır.

 

Ermeni Kilisesi’nin Surp Krikor Lusavoriç tarafından teşkilatlandırıldığı, kendisinin ilk gatoğigos olduğu ve ilk gatoğigosluk makamının Eçmiadzin’de bulunduğu kabul edilmektedir.[9] Ermeni Kilisesi’nde ana ruhani merkez sürekli olarak Eçmiadzin kabul edilmekle beraber gatoğigosluk makamı tarih boyunca bir çok yere taşınmıştır. İnanç bağlamında bunun kilise kanunlarına uygunluğu kutsal bir şahsa, Surp Krikor Lusavoriç’e bağlanmıştır. Aziz Krikor’a ait olduğu kabul edilen bir takım kutsal objeler[10] Gatoğigosluk merkezinde gatoğigosların kullanımında olması ve onlarla birlikte yaşadıkları yerlere gitmesi sonucunda bulundukları yerin de kutsal merkez olmalarını sağlamışlardır.

 

Gatoğigosluk makamının taşındığı yerler ve tarihler hususunda ulaştığımız kaynaklar farklı bilgiler vermektedirler. İlk olarak 451 Kadıköy Konsili ve sonrasındaki karışıklıklar sırasında Tvin’e taşınmıştır. Müslümanların Tvin’i kuşatmalarından sonra bir müddet yersiz kalan gatoğigosluk, Hovhannes V. (899–931) döneminde Ahtamar’a (yaklaşık 931–944) taşınmıştır. Daha sonra Ani taraflarında bir köy olan Arkina’ya (yaklaşık 944–992), oradan da 992 yılında Ani’ye gitmiştir. 1019 yılına kadar Ani’de kalmıştır.  Bu tarihten sonra gatoğigosluk, bir çok dini liderlik ve sürgün dönemine girmiştir. Bu dönemde aynı anda farklı yerlerde dört ya da beş gatoğigosun görev yaptığı zamanlar olmuştur. Bunlardan birisi Ani olmakla beraber Kilikya Bölgesi’nde Maraş ve çevresinde gezinmiştir. Ermeni Kilisesi’nin Ana Gatoğigosluk olarak gördüğü gatoğigoslar yaklaşık 1150 tarihinde Rumkale’nin[12] Ermeniler eline geçmesiyle burada ikamet etmeye başlamışlardır. Gatoğigosluk, 1292 yılında Rumkale’nin Memlüklerce ele geçirilmesi sonrasında Anavarzalı Krikor VII. (1293-1307) tarafından Sis’e taşınmıştır (1293).[13]

 

Gatoğigosluk merkezinin Sis’e taşınmasını Sis Gatoğigosluğu’nun oluşması kabul etmek Ermeniler için zordur. Çünkü merkez bir çok yere taşınmış ve bu yerlerin hepsi gatoğigosluk makamı konumunu sürdürmemişlerdir. Ahtamar ve Sis Gatoğigoslukları ise, gatoğigosların başka bir yere taşınmasından sonra iddialarını devam ettirmişlerdir. Bu nedenle müstakil Sis Gatoğigosluğu’nun oluşmasını 1441 tarihinden itibaren aramak gerekmektedir.

 

II. Ana Kilise Merkezi Olarak Sis Gatoğigosluğu (1293-1441)

 

Sis Gatoğigosluğu bünyesinde Gatoğigos Krikor VII.’den Krikor IX. Musabekyan (1439–1441)’a kadar 15 Başpatrik görev yapmıştır.[14] Yaklaşık yüz elli yıllık bu sürede Sis Gatoğigosluğu Dünya Ermenilerinin Ana Kilise Merkezi ya da Surp Krikor Lusavoriç’in tahtının bulunduğu kilise merkezi vazifesi görmüştür. Bu dönemde gatoğigoslar ruhanilerin takdisini (Rahiplik ve Piskoposluk takdisi) ve kutsal ayinlerin icrasında kullanılan müron yağının kutsanmasını gerçekleştirmişlerdir. Yetki alanlarına dahil olan Ortodoks Ermenilerin dini ayin ve ibadetlerini yönetmişlerdir.

 

Sis Gatoğigosluğu’nun Ermeni Kilisesi’ndeki yeri ve konumunu anlamada yardımcı bir unsur da, gatoğigosluk makamının taşınmasından önce ve burada bulunduğu dönemde yapılan kilise toplantılarıdır. Sis, kilise tarihinde konsiller açısından önemli bir yere sahiptir. Ermenilerin hem dini hem siyasi meselelerinin tartışılıp karara bağlandığı kilise konsilleri Sis’te sekiz defa yapılmıştır. Bu konsillerden beş tanesi zikre değerdir. Gatoğigosluk merkezinin Sis’e taşınması öncesinde, Rumkale’de ikameti sırasında yapılan Birinci Sis Konsili (1204) ve İkinci Sis Konsili (1243) daha dikkate değerdir. Birincisinde siyasi etkilerle de olsa Ermeni Kilise Kanunları’na ait sekiz karar alındı.[15] Fakat ikincisinde, kilise inanç ve ibadetinde önemli etkiler bırakan kararlar alındı. 1243 Konsili Gatoğigos Gosdantin I Pardzrperttsi (1221–67) başkanlığında ruhaniler arasında yayılmış kanuni olmayan istekler ve kilise yolsuzluklarına karşı duran yirmi beş kilise kanunu belirlendi.[16] Bununla birlikte en önemli karar, Ermeni Kilise inançlarında önemli yer tutan kredo (iman ikrarı) ile ilgilidir ki bu kredo açılmış ikinci sembol olarak bilinmektedir. Sis Konsili’nde belirlenen açılmış ikinci sembolde, Ermeni Kilisesi’nin kabul etmiş olduğu İznik Sembolü’nden farklı olan tarafı tek tabiatı (monofizitizmi) vurgulamış olmasıdır. Bu iman ikrarı kilisede papazları, bazen papaz yardımcılarının takdis törenlerinde ve Vardapet (Doktora) unvanı verilmesi sırasında söylenmektedir.[17] Sis’te yapılan diğer önemli konsiller ise gatoğigosluk makamının Sis’te bulunduğu sırada gerçekleşmiştir. Bunlar Beşinci Sis Konsili (1307), Altıncı Sis Konsili (1309) ve Sekizinci Sis Konsili (1361)dir.[18]

 

1375 yılında Sis’in Memlükler tarafından ele geçirilmesinden sonra gatoğigosluktaki karışıklıkların yoğunlaşması ve diğer tarafta Eçmiadzin’in müsait hale gelmesi üzerine gatoğigosluğun tekrar Eçmiadzin’e taşınması gündeme gelmiştir. Eçmiadzin’de sayılarca piskopos, yüksek ruhani, vartabed, laik prens ve ileri gelenlerin katıldığı bir konsil toplanmıştır (1441). Bu konsilde gatoğigosluk makamının Sis’ten asıl merkezi Eçmiadzin’e taşınması kararı alınmıştır.[19]

 

Gatoğigosluğun Sis’te bulunduğu dönemde konumu, Ermeni Kilisesi’nin en yüksek ruhanisinin ikamet ettiği yer, en yüksek kilise merkezi ve havarilerin ve Aziz Krikor’un devamı niteliğinde idi. Bu durum hemen bütün Ermeniler tarafından kabul edilmektedir. Fakat, Ana Kilise Merkezi konusundaki hiyerarşik tartışmalar gatoğigosluğun tekrar Eçmiadzin’e taşınma kararının görüşüldüğü esnada ve Eçmiadzin’de gatoğigosal makam oluşturulduktan sonra daha şiddetli şekilde devam etmiştir.

 

Ana Kilise Merkezi Sis (Kilikya) Gatoğigosları ve Görev Süreleri

 

Ana Gatoğigosluğun Sis’e taşınmış olduğu 1293 tarihinden 1441’de tekrar Eçmiadzin’e taşınmasına kadar Sis Gatoğigosluğu Ermeni Kilisesi’nin ana merkezi konumunda olmuştur. Bu dönemde görev yapan gatoğigoslar ve görev süreleri şöyledir:

Krikor VII. Anavarzetsi (1293-1307),

Gosdantin III. Gesaretsi (1307-22),

Gosdantin IV. Lampronatsi (1323-26),

Hagop II. Anavarzetsi (1327-41) ve (1355-59),

Mhitar I. Krnertsi (1341-55),

Mesrob I. Ardazetsi (1359-72),

Gosdantin V. Ssetsi (1372-74),

Boğos I. Ssetsi (1374-82),

Teotoros II. Giligetsi (1382-92),

Garabed I. Geğetsi (1392-1404),

Hagop III. Ssetsi (1404-11),

Krikor VIII. Handzoğad (1411-18),

Boğos II. Karnetsi (1428-30),

Gosdantin VI. Vahgatsi (1430-1439),

Krikor IX. Musapegyants (1439-1441).[20]

 

III. Osmanlı Döneminde Bağımsız Sis Gatoğigosluğu (1446–1921)

 

Bağımsız Sis Gatoğigosluğu’nun oluşum süreci bölgenin Osmanlı hakimiyeti altına girdiği XVI. Yüzyıl başlarına kadar uzanmaktadır. Bu nedenle gatoğigosluğun yeniden teşekkül sürecini, müstakil kilise merkezi olarak ele aldığımız ikinci döneme dahil ettik.

 

Bağımsız Sis Gatoğigosluğu’nun Teşekkülü

 

Bağımsız Sis Gatoğigosluğu’nun oluşumu Ermeni Kilisesi Ana Merkezi’nin tekrar Eçmiadzin’e taşınması (1441) sonrasındadır. Kilise içindeki taşınma tartışmaları ve kararının alınması sonrasında meydana gelen çekişmelerde Sis Gatoğigosluğu Ana Kilise Merkezi olarak devam ettiğini savunurken Eçmiadzin’deki hiyerarşi bu üstünlüğün kendisinde olduğunu ileri sürmüştür. Bu durum Eçmiadzin’in Sis Gatoğigosluğu’nu yok saymasını gerektirmektedir. Çünkü bu kendi varlığına tecavüz anlamına gelmektedir. Bu nedenle iki hiyerarşi arasındaki çekişmeler günümüze kadar devam etmiştir. Ancak ilk dönemdeki tartışmalar Ana Kilise Merkezi olma iddiası üzerinde olduğundan bağımsız Sis Gatoğigosluğu’nun oluşumuna da zemin hazırlamıştır.

 

Böyle bir oluşumda Tokatlı Garabed’in iddiaları önemli bir etken olmuştur. Taşınma kararı alındıktan sonra Sis Gatoğigosu Viraplı Kirakos I. (1441–1443)’den sonra Krikor X. Calalbekian Eçmiadzin Gatoğigosu olarak seçilmiştir. Bu durum Sis Gatoğigosluğu’nun sonunu ve birpPiskoposluk olarak Eçmiadzin’e bağlılığını gerektirmiştir. Fakat, Tokatlı Garabed Gatoğigos olduğunu ilan etmiş (1446) ve Surp Krikor Lusavoriç’in tahtının Sis’te bulunduğunu, bunu desteklemek için de kutsal emanetlerin burada olduğunu ileri sürmüştür.[21] Böyle ileri derecede bir iddia ile tartışmalara zemin sağlanırken ayrı bir kilise merkezi olma yoluna girmiştir. Böylece Eçmiadzin ve Ahtamar’dan sonra Sis Gatoğigosluğu ile Ermeni Kilisesi’inde üçüncü gatoğigosluk oluşmuştur.

 

Sis Gatoğigosluğu’nun Osmanlı Hakimiyetine Girmesi: Osmanlı ve Diğer Kilise Merkezleri İle İlişkisinin Genel Yapısı

 

Müstakil Sis Gatoğigosluğu’nun ilk döneminde Sis, Yavuz Sultan Selim’in bölgeyi ele geçirmesinden itibaren Osmanlı hakimiyeti altında bulunmuştur. Yavuz döneminde diğer kilise merkezleri Kudüs ve Ahtamar da Osmanlı hakimiyeti altına girmiştir. Eçmiadzin ise Erivan Hanlığı’nın kısa bir dönem için ele geçirilmesi ile Osmanlı etkisi altına girmiş ve İstanbul Patriği Bitlisli Hovhannes IX. Golod (1715-1741) döneminde gatoğigosu patriğin seçtiği ve onayladığı seviyeye ulaşmıştır.[22] Böylece Ermeni Kilisesi’nin beş büyük merkezi Osmanlı hakimiyetine girmiş ve Osmanlı toprakları ruhaniler arasındaki çekişmelerin büyük sahnesi olmuştur.

Ermeni Kilise merkezleri arasındaki çekişmeler karmaşık bir yapı arz etmektedir. Bunda kilise hiyerarşisi ve Osmanlı Gayrimüslimleri idare sistemi etken olmuştur. Kilise hiyerarşisinde ilk sırada gatoğigos, ondan sonra patrik ve piskopos gelmektedir. Patrik hiyerarşik manada piskopos mesabesindedir. Fakat yargı alanı içerisinde piskoposluklar da bulunmaktadır. Bu durum piskoposu ya doğrudan ya da patrik aracılığıyla bir gatoğigosa bağlamaktadır. Patriğin de hiyerarşik manada bir gatoğigosa bağlılığı gerekmektedir. Bu çapraşık hiyerarşik yapı gatoğigoslukların patriklik ve piskoposlukları kendi bünyesine kazandırma çabasını ve Ana Kilise Merkezi olma iddialarını doğurmuştur. Osmanlı Hükümeti yanında İstanbul Patrikliği’nin birincil konumda olması, tayin ve görevden uzaklaştırma konularında Padişahın onayının patriğin oluruna bağlı olması bu çekişmeleri destekleyen ikinci önemli sebep olmuştur. Bu bağlamdaki çekişmeler Osmanlı döneminin sonuna kadar devam etmiştir. Sis Gatoğigosluğu’nun içinde bulunduğu çekişmelerde temel tartışma konuları piskoposların takdisi ile kutsal müron yağının takdisi, dolayısıyla Ana Kilise Merkezi olma iddiaları ve İstanbul Patrikliği’ni kendisine bağlama çabaları olmuştur.[23]

 

Sis Gatoğigosluğu’nun İstanbul Patrikliği ile ilişkileri Patrikliğin kuruluşu ile başlamaktadır. Fatih Sultan Mehmet tarafından Sis Gatoğigosluğu’na bağlı Adana havalisi, Konya, Karaman, Bursa gibi bölgelerden İstanbul’a getirilen Ermeniler, İstanbul Ermeni Patrikliği’nin kuruluş döneminde cemaatin çekirdeğini oluşturmuştur.[24] Patrikliğin ilk döneminde ruhani anlamda Sis Gatoğigosluğu’na bağlı olduğu ileri sürülmüştür.[25]

 

Osmanlı döneminde, hakimiyeti altındaki bölgelerin, bu arada Yavuz döneminde Kilikya Bölgesi Ermenilerinin de sivil idaresi İstanbul Ermeni Patrikliği aracılığıyla yürütülmüştür. Patrikliğin ruhani anlamda bir gatoğigosluğa bağlı olması gerektiğinden, İstanbul Ermenileri arasında Sis ya da Eçmiadzin Gatoğigosluğu’na bağlanması hususunda uzun çekişme dönemi yaşanmıştır. Fakat, Patrikliğin Eçmiadzin Gatoğigosluğu’na bağlılığı günümüze kadar devam etmiştir. [26]

 

Bunun yanında gatoğigosluk merkezlerinin Osmanlı hakimiyeti altında bulunduğu dönemlerde sivil idarelerini patriklik gerçekleştirmiştir. Bu arada Sis Gatoğigosluğu’nun da sivil idaresi XX. Yüzyıl başlarına kadar patriklik aracılığıyla olmuştur. Bu bağlamda patriğin vazifesi sivil ve ruhani işlerde gatoğigosluklar ve Osmanlı hükümeti arasında aracı olmaktır. Yani ruhani ya da sivil bir işte Osmanlı Devleti’nin olurunu (Padişah fermanı) almak patriğin kabulü ve onun padişaha arzı ile mümkün olabilmekteydi. Öyle ki bazen hiyerarşide kendisinden yüksek gatoğigosun seçimi gibi ruhani bir meselede dahi patrik ve patrikliğe bağlı ruhanilerin katılımı ve oluruyla gerçekleşebilmekteydi.[27]

 

1731’e Kadar Bağımsız Sis Gatoğigosluğu

 

Sis Gatoğigosluğu’nun Osmanlı hakimiyetine girdiği ilk dönemin en göze çarpan ilişki biçimi merkezler arasındaki hiyerarşik çekişmelerdi. Sis Gatoğigosları ile Eçmiadzin Gatoğigosları arasındaki bu çekişme uzun bir süre devam etti.[28]

 

Bu çekişmeleri sona erdirebilecek en ciddi ve dikkate değer tartışma toplantıları ve kararları Sis Gatoğigosu Simeon II. Sepastatsi (1633-48) döneminde gerçekleştirildi. Merkezler arası ilişkileri ve birbirlerine karşı konumlarını belirleyen bir anlaşma yapıldı. 1638’de Kudüs’te Patrik Krikor Baronder (1613-45)’in de çabalarıyla müzakerelere açılan bu anlaşmada Eçmiadzin Gatoğigosu Pilibos I Ağpagetsi (1632-55) bulunmadı fakat, bir metninin kendisine gönderilmesini isteyerek kabul etti. Fakat karışıklıklar devam etti ve ancak on üç yıl sonra 1651’de Pilibos ve yeni Sis Gatoğigosu Nerses I. Sepastatsi (1648-54) Kudüs’te bir araya gelebildiler. Böylece 1638’de belirlenen şartlar üzerinde anlaşma yapılabildi. Bu anlaşmanın önemli şartları şöyle idi:

 

Eçmiadzin ve Sis Gatoğigosları her biri kendi bölgelerinin piskoposlarını takdis edecekler, bir aday papazlığa kabul için yargı alanında ikamet ettiği gatoğigosa müracaat edecek, takdis edilen bir piskopos kendi gatoğigosunu terk edemeyecek ve diğerinin yargı alanı altına giremeyecek ve kendi piskoposluğuna ait olmayan bir piskoposa rütbe verme benzeri takdis töreni gerçekleştiren bir gatoğigos piskoposluktan men edilecek. Geri kalan kanunlar her iki piskoposluğun da ruhanilerine karşı suiistimallerini ve kanuna aykırı davranışlarını engellemeye yönelikti.[29]

 

Bu anlaşmanın şartlarına bir müddet için iki piskoposluğunda riayet ettikleri görülür. Ancak iki piskoposun halefleri aynı konular üzerinde çekişmelere devam ettiler. Bununla birlikte Eçmiadzin Gatoğigosları Kilikya hiyerarşisinin ikinciliği iddiasını ve kendisinin önceliğini sürdürdü.[30]

 

Sis Gatoğigosluğu’nun Acapahyan Hanedanı Dönemi (1731-1865)

 

Sis Gatoğigosluğu’nun idari yapısında öncelikli olarak gatoğigos tayin şeklinde değişikliğin yaşandığı bir hanedan dönemi olmuştur.

 

Acapahyan Papaz Ailesi’nin babası Der Husik, 1731’de Babıali’den gatoğigosluk makamının miras yoluyla kendi hanedanına geçmesini onaylayan bir ferman almayı başardı. 1733’te Hovhannes VI. Haçıntsi (1729-33)’yi görevinden uzaklaştırarak gatoğigosluk makamına oğlunu geçirdi. Ğugas I. Acabahyan (1733-37)’dan Giragos II. Acabahyan (1855-65)’a kadar dokuz gatoğigos görevde bulundular.[31]

 

Acapahyanların ilk dönemi gatoğigosluk makamının restore edildiği, önceki problemlerin durgunlaştığı bir devre olmuştur. Giragos I. Acabahyan (1797-1822) bu devrenin en ünlüsüdür. Kendisinden sonra gatoğigosluğun itibarını düşüren ruhani eksikliklerin, aile içerisindeki dinden dönmelerin, haksız rekabetlerin, rüşvet ve yolsuzlukların kol gezdiği ikinci bir devre yaşanmıştır. Yalnızca İstanbul Ermeni Patrikleri bu düzensizlikleri biraz giderebilmişlerdir.[32]

 

Sis Gatoğigosluğu’nun I. Fetret Dönemi (1865–1871)

 

Acapahyan Hanedanı’nın son Gatoğigosu Giragos II. Acabahyan (1855–65) döneminde Osmanlı Ermenilerini dini ve sivil anlamda derinden etkileyen gelişmelerin en önemlisi 1863 Ermeni Millet Nizamnamesi idi. Bu Nizamname ruhanilerin millet üzerindeki mutlak idaresini sınırlandıran ve sivillerin de etkisini dahil eden düzenlemelerin kanunileşmiş son hali idi. Ruhani ve cismani olmak üzere iki alt meclis ve bir genel meclisten oluşan bir idare heyeti oluşturuldu. Aynı şekilde mahalli idarelerde de meclisler oluşturuldu. Fakat Nizamnamep Babıali ile aralarında aracı konumunda bulunduğu Sis Gatoğigosluğu hakkında düzenlemeler içermiyordu.[33]

 

Bu değişiklikler ve daha önce zikretmiş olduğumuz dini merkezler arasındaki çekişmeler yanında Osmanlı idare sistemindeki genel değişiklikler ve siyasi, sosyal gelişmelerin de etkisiyle Sis Gatoğigosluğu’nda Giragos II.’den sonra 1871 yılına kadar süren bir fetret dönemi yaşandı.[34]

 

Bu dönemde Acapahyanlar’ın irsiyet yolu ile süregelen gatoğigos seçim usulüne, ruhani ve halktan temsilcilerle gerçekleştirilecek yeni gatoğigos seçim şekli ile son verildi. Fakat halk arasında ayrılık oluşması nedeniyle hemen ve kolayca tatbikata geçirilemedi. İki taraftan birisi Acapahyanların anne tarafından akrabası olan Nikoğos Güleseryan’ı 11 Haziran 1866’da Kiragos III. olarak gizlice gatoğigos takdis ettiler.[35] Ancak İstanbul Patriği Bursalı Boğos II. Taktakyan (1863-1869)’ın gayretleriyle İstanbul’daki merkez idare tepkisini ortaya koydu ve takdisi geçersiz saydı. Akabinde Eçmiadzinli Kevork seçim işini yürütecek kişi olarak seçildi. Kevork, Eçmiadzin’in üstünlüğünü ortaya koyacak teklifler sundu. Fakat, genel meclis hiyerarşik piskoposluklar ve aralarındaki ilişkilere yönelik yeni tavsiyeler sunarak bunları geçersiz duruma düşürdü. 1870’de milli meclis oturumlarında tartışılan mesele Eçmiadzin Gatoğigosluğu’nu ve bu makamda bulunan ruhaniyi Ermeni Kilisesi’nin başı olarak tanıdı, fakat Kilikya seçim usulleri üzerindeki engel olma gücünü reddetti. Buna mukabil Sis Gatoğigosluğu’nun İstanbul Patrikliğine üstünlüğünü yeniden tasdik etti. Meclis, Sis Gatoğigosunun seçiminde bölge seçmenlerinin ruhani ve sivil temsilcilerinin bulunacağını karalaştırdı.[36]

 

Gatoğigos Kefsizyan Dönemi (1871-1894)

 

Sis Gatoğigosluğu’nun Osmanlı, patrikhane ve diğer kilise merkezleri arasındaki ilişkileri derinden etkileyen ve gatoğigosluğun idaresi ve seçim şeklini karara bağlayan bu gelişmeler 8 Kasım 1871’de gatoğigos seçimi ile düzene girdi. Böylece Mgrdiç I. Kefsizyan (1871-94) gatoğigos seçildi ve Sis’de takdis edildi.[37]

 

Kefsizyan’ın yirmi üç yıllık gatoğigosluk döneminde hiyerarşik düzenlemeler elde etmeye çalıştığını görüyoruz. O, gatoğigosluk vazifesi boyunca bu gayretleriyle Kilikya Gatoğigosluğu’nun Eçmiadzin’e karşı üstünlüğünü ve apostolik hiyerarşinin devamı olduğunu ileri sürmüş, idari yargı alanını genişletmeyi, Osmanlı yanında tek merkez olmayı amaçlamıştır.[38] Fakat, siyasi gelişmelerin de etkisiyle hakimiyetini sağlamlaştırmak isteyen Osmanlı Hükümeti’nden farklı bir hak ve sorumluluk elde edememiştir.

 

Gatoğigos Kefsizyan’ın bu yöndeki çabaları 8 Kasım 1894’de Halep’te vefatına kadar devam etmiştir.[39]

 

Kefsizyan döneminde Sis Kilise hiyerarşisini derinden etkileyen en önemli konu tarihe Ermeni meselesi, Ermeni sorunu, Ermeni isyanları gibi isimlerle damgasını vurmuş gelişmeler olmuştur. Bu gelişmeler Sis Gatoğigosluğu’nun ikinci bir Fetret Dönemi geçirmesinin sebeplerinin en önemli kaynağı olmuştur.

 

Sis Gatoğigosluğu’nun II. Fetret Dönemi (1895-1902)

 

Kefsizyan’ın Kasım 1894’de ölümü onun elde etmeye çalıştığı ayrıcalıkların doğurduğu sorunları bertaraf etmiş, fakat gatoğigosluk namına daha olumsuz bir durum olan Kilikya hiyerarşisinin kaybolma tehlikesini ortaya çıkarmıştır. Ancak bu tarihten 1902’ye kadar süren bir boşluk dönemi oluşmuştur.

 

Yeni Fetret Dönemi’ndeki karışıklıkların sebeplerini dönemin siyasi ve sosyal şartlarında aramak yerinde olur. Osmanlı Devleti’nin uluslararası ilişkilerde zayıf bir döneminde olması ve Ermenilerin isyanlar ve karışıklıklar çıkarmaları, Babıali’nin ruhanilere güvenini de sarstı. Bu nedenle ve daha önce bahsetmiş olduğumuz hiyerarşik sürtüşmelerin devam etmesi suretiyle aynı süre zarfında seçilen iki gatoğigosun ikisi de Babıali tarafından onaylanmadı.[40]

 

Bu meseleler doğrultusunda seçim usulünde değişikliklere gidildi. Babıali, patrikhanenin bir defalığına mahsus olmak üzere Kilikya Gatoğigosluk Kaymakamlığı’na hariçten bir ruhaninin atanmasını teklifini reddetti. Bunun yanında patrik seçiminde kabul edilip uygulanan usule uyarak Sis Gatoğigosluğu’ndan piskoposluk payesi alanlardan seçilmesi kararını bildirdi. Aynı bildiride seçim şekli de açıklanmaktadır. Buna göre Gatoğigos seçilmek için ilk iş olarak Sis-Kilikya ruhanilerinden ehil ve münasip olanların isimlerini havi pusulanın tanzim edilmesi hakkında hükümet tarafından seçilip tayin olunacak özel memur, patrikhaneden seçilecek bir zatın refakatında seçim mahalline yollanacaktı. Tanzim olunacak piskoposların isimlerini havi pusula patriklik aracılığıyla Babıali’ye gönderilerek tetkiki mümkün kılınacaktı. Gatoğigos namzetlerinden en uygununu seçmek üzere diğerleri çıkarılacak ve geldiği yere iade olacaktı. Burada isimleri bulunan şahıslardan birisi dini ve sivil bölge meclis üyelerinin çoğunluğu ile seçilecek ve mazbatasını göndereceklerdi.[41]

 

Kilikya Gatoğigosluğu’nun İkinci Fetret Dönemi’nde (Kasım 1894-Ekim 1902) makamın durumunu Osmanlı Devlet Salnamelerinden izleyelim. 1314 (1896-7) Salnamesine göre Kilikya Gatoğigos Vekili Kiragos Episkopos Efendi’dir.[42] 1315 (1897-8) Salnamesinde Kilikya Gatoğigosuna yer verilmediği gibi Sis Murahhaslığı ve Adana Murahhaslığı da yoktur.[43] Yine 1316 (1898-9) Salnamesinde Kilikya Gatoğigosuna yer verilmemiştir.[44] 1317 (1899-1900), 1318, 1319 ve 1320 Salnamelerinde Kilikya Gatoğigos Vekili Kiragos Episkopos Efendi’ye tekrar yer verilmiştir.[45] 30 Mart 1903-18 Mart 1904 miladi tarihlerini kapsayan 1321 Hicri yılına ait Salnamede ise Kilikya Gatoğigosu olarak Sahag Habayan kaydedilmiştir.[46] Yeni yıla ait salnamenin 1902’de Gatoğigos seçilen Habayan’ın onaylanması sonrasında ve sene başında yayınlandığından 1320 değil de 1321 yılı Salnamesinde kaydedilebilmiştir.

 

Salnamelerde, gatoğigosluğun boş olduğu dönemlerde yargı alanına dahil olan murahhaslıklar İstanbul Ermeni Patrikliği bölgesi içerisinde mütalaa edilmiştir. Bu durum fetret dönemlerinde murahhaslıkların ruhani ve sivil işlerinin patrikhane vasıtasıyla doğrudan gerçekleştirildiğini mümkün göstermektedir.

 

Gatoğigos Sahak Habayan Dönemi (1902-1921)

 

Bu gelişmeler sonrasında Piskopos Sahak Habayan başkanlığında 20 Ekim 1901’de toplanan Kilikya Meclisi, dördü Babıali tarafından listeden çıkarılan altı aday seçti. 25 Kasım’da tekrar toplanan meclis kalan ikisinden birini, Kevork Eletciyan’ı Kilikya Gatoğigosu olarak seçti. Fakat Eletciyan’ın Kudüs Patriklik makamını arzusu nedeniyle istifası üzerine durum tekrar çıkmaza girdi. Ancak 12 Ekim 1902’de tekrar toplanan meclis, Osmanlı dönemi son Gatoğigosu Sahag II. Habayan (1902-39)’ı gatoğigosluk makamına seçti.[47] Habayan’ın uzun gatoğigosluk döneminin ilk on yılı nispeten sakin geçmekle beraber hiyerarşik üstünlükler elde etme çabaları ile devam etti. Birinci Dünya Savaşı başladıktan sonraki gelişmelerde Osmanlı Devleti’nin güvenini kaybeden Habayan yurt dışına, Kudüs’e sürüldü. Savaş dönemindeki gelişmeler gatoğigosluğun Türkiye sınırlarından dışarı, başka bir bölgeye taşınmasının da sürecini başlattı.[48]

 

Savaş süresi içerisinde Osmanlı Ermeni ruhani reislikleri üzerinde köklü değişiklikler yapan, fakat fazla yürürlükte kalmayan hukuki düzenlemeler yapılmıştır. Bu düzenlemeler Ermeni Gatoğigos ve Patrikliği Nizamnamesi ismiyle tarihe geçmiştir.

 

Sultan Mehmet Reşat’ın 19 temmuz 1916 tarihli İrade-i Seniyyesi ile yürürlüğe giren bu nizamname 39 madde içermektedir. Otuz yedinci maddesi ile 1863 Nizamnamesi yürürlükten kaldırılmıştır.[49]

 

Mukaddimede yer alan Birinci madde ile; Sis ve Ahtamar Gatoğigoslukları birleştirilmiş, İstanbul ve Kudüs Patriklikleri bu gatoğigosluğa bağlanmıştır. Eçmiadzin Gatoğigosluğu ile bütün ilişkiler kesilmiş, gatoğigosluğun ikametgahı Kudüs’te bulunan Mar Yakub Manastırı olmuştur.[50]

 

Bu Nizamname dönemin bir gereği olarak düşünülmüş ve yürürlüğe konmuştur. Bunda amaç Rusya’nın elinde bulunan Eçmiadzin Gatoğigosluğu’nun Osmanlı Ermenileri ve kilise merkezleri üzerine tesirini engellemekti. Bu durumu Nizamnamenin ilk maddesinde “Osmanlı Ermenilerinin genel ruhani reisliği bu Gatoğigosluk ve Patrikliğe ait olup Eçmiadzin Gatoğigosluğu ile ilgili münasebetleri tamamen kesilmiştir. ” ifadesinden de anlamaktayız.[51]

 

Aynı şekilde dördüncü maddede patrikte bulunması gereken şartlar arasında “devletin ve cemaatin emniyet ve itimadını kazanmış ve hiçbir suretle mahkumiyete duçar olmamış” olması bulunmaktadır.[52]

 

Yirmi dördüncü maddede İstanbul Patriği murahhaslık konumuna getirilmiştir. Buna göre diğer murahhaslardan farkı bulunmayacak, fakat “Patrik Vekili” unvanı alacaktı.[53]

 

1916 Nizamnamesi’nde iki meclis oluşturulması karara bağlanmıştır. Beşinci maddeye göre ruhani meclis, yarısı berat ile tayin olunmuş murahhaslardan, diğer yarısı ise başka piskposlardan olmak üzere 12 piskopostan oluşmaktadır. Yedinci maddeye göre ise karma meclis (meclis-i muhtelit), dördü ruhani meclis azasından ve sekizi ruhani sınıf haricinde itibarlı cemaatten olmak üzere toplam 12 kişiden oluşmaktadır. İki meclise de patrik ve vekilleri riyaset etmektedir.[54]

 

Bu Nizamname uyarınca gatoğigos-patrik unvanıyla 11 Ağustos 1916’da Sahak Habayan göreve getirildi.[55] Fakat, Nizamname uygulanamadı ve 1918’de hükümetin değişmesiyle yeni kabinenin ilk işi 1916 Nizamnamesi’ni kaldırmak oldu.

 

1918’de yapılan “27 Ramazan 279 (1863) Tarihli Ermeni Patrikliği Nizamnamesi Hükmünü ilga eden 2 Şevval 334 ve 19 temmuz 332(1916) Tarihli Ermeni Gatoğigos ve Patrikliği Nizamnamesi’nin İlgası Hakkında Nizamname “Layiha” adındaki düzenleme ile 1916 Nizamnamesi kaldırılıp tekrar 1863 Nizamnamesi yürürlüğe girmiştir.[56] Bu tarihten sonra Ahtamar Gatoğigosluğu devreden çıkarılmıştır. Sis Gatoğigosluğu ise Habayan’ın Sis’e dönerek gatoğigosluk makamını tekrar canlandırmasıyla Cumhuriyet dönemine kadar devam etmiştir.[57]

 

Osmanlı döneminde gatoğigosluğa bağlı bölgelerde ruhani görevleri (ruhbanların: rahip ve piskoposların takdisi, müron yağının takdisi, diğer dini ayin ve ibadetlerin icrası) ise Sis Gatoğigosları yerine getirmiştir. Zaman zaman değişmekle beraber Sis Gatoğigosluğu’na bağlı Murahhaslıklar: Sis (Kozan), Adana, Zeytun (Süleymanlı), Yozgat, Gürün, Darende, Malatya, Maraş, Antep, Kilis, Halep, Antakya ve İskenderun Murahhaslıklarıdır.[58] Bu murahhaslıkların ruhani reisleri başpiskopos, piskopos ya da rahip; bunlardan birisinin bulunmadığı yerlerde ise murahhas vekili olarak papazlar görevlerini icra etmiştir. Murahhasların seçiminde ve atamasının yapılmasında etkin rolü yine İstanbul Patrikliği almaktadır. Padişahın olurunu almak patriğin arzı ile mümkün olabilmektedir.[59]

 

Kilikya Gatoğigosluğu uzun Osmanlı hakimiyetinde, özellikle Kilikya Bölgesi Ermenilerinin dini ve milli kültürlerini korumada yegane kurum ve manevi unsur olarak varlığını devam ettirmiştir. 1865 yılına dek kendi iç tartışmaları ve hiyerarşik çekişmeler nedeniyle karşı karşıya geldiği Babıali ile idari yapısını etkileyecek olumsuz bir durum olmamıştır. Ancak bu tarihten sonra genel idari yapının, siyasi ve sosyal gelişmelerin etkisine patriklik idari yapısındaki değişikliklerin de yansıdığı eski iç hiyerarşik tartışmaların dahil olmasıyla gatoğigosluğun ruhani ve sivil idaresi tam bir düzene girememiştir. 1914 sonrası gelişmeler de bu kilise merkezinin Lübnan’a taşınmasına yardımcı olmuştur.

 

Osmanlı Dönemi Sis (Kilikya) Gatoğigosları ve Görev Süreleri

 

1441 yılında gatoğigosluğun tekrar Eçmiadzin’e taşınmasının gündeme gelmesiyle karışıklıklar yaşanmış, fakat bu tarihte yapılan konsille taşıma kararı alınmıştır. Bu karışıklık döneminden sonra 1446’da Sis’teki ruhaniler Ermeni Ana Kilise Merkezi olduğu iddiasını öne sürmüştür. Bu tarihten günümüze kadar Sis Gatoğigosluğu’nda 41 ruhani görev yapmıştır. Bunların isimleri ve görev süreleri şöyledir:

Garabed I. Yevtogatsi (1446-77),

Sdepanos I. Saradzoretsi (1477-88),

Hovhannes I. Andiokatsi (1488-89),

Hovhannes II. Tlgurantsi (1489-1525),

Hovhannes III. Kilistsi (1525-39),

Simeon I. Zetuntsi (1539-45),

Ğazar I. Zetuntsi (1545-47),

Toros I. Ssetsi (1548-50),

Haçadur I. Çorig (1551-60),

Haçadur II. Zetuntsi (1560-84),

Azaria I. Cuğayetsi (1584-1601),

Hovhannes IV. Ayntaptsi (Anteptsi) (1601-21),

Minas I. Ssetsi (1621-32),

Simeon II. Sepastatsi (1633-48),

Nerses I. Sepastatsi (1648-54),

Toros II. Sepastatsi (1655-57),

Haçadur III. Kağadatsi (1657-74),

Sahag I. Kilistsi (1674-1686),

Krikor I. Atanatsi (1686-93),

Asdvatzadur I. Sasuntsi (1693-94),

Madteos I. Gesaratsi (1694-1705),

Hovhannes V. Haçıntsi (1705-21),

Krikor II. Gesaratsi (1721-29),

Hovhannes VI. Haçıntsi (1729-33),

Ğugas I. Acabahyan (Ssetsi) (1733-37),

Mikayel I. Acabahyan (Ssetsi) (1737-58),

Kapriel I. Acabahyan (Ssetsi) (1758-70),

Efrem I. Acabahyan (Ssetsi) (1771-84),

Teotoros I. Acabahyan (Ssetsi) (1784-96),

Giragos I. Acabahyan (Ssetsi) (1797-1822),

Efrem II. Acabahyan (Ssetsi) (1823-31),

Mikayel II. Acabahyan (Ssetsi) (1832-55),

Giragos II. Acabahyan (Ssetsi) (1855-65),

Fetret dönemi 1865-71,

Mgrdiç I. Kefsizyan (Maraştsi) (1871-94),

Sahag II. Habayan (Yeğektsi) (1902-39)[60]

 

IV. Antilyas’ta Kilikya (Sis) Gatoğigosluğu’nun Yeniden Oluşturulması

 

Sahag II. Habayan 1921 yılında gatoğigosluk makamını önce Adana, sonra da Halep’e taşıdı.[61] Burada, Fransa manda otoritelerinin Gatoğigos Sahak’ı, canlandırılan gatoğigosluğun ruhani lideri olarak tanıdı. Yargı alanı Halep’le sınırlanan gatoğigosluk 1929’da Kudüs Patrikliğini otoritesi altına aldı.[62] 1929 yılında Beyrut’a beş kilometre uzaklıkta Antilyas Köyüne taşındı.[63] Kudüs Patrikliğinin de çalışmalarıyla gatoğigosluğa bağlı Ermenilerin bir araya gelmelerine yardımcı oldu. Antilyas köyüne taşındığı zaman yeni bir dönem başladı. Sahag II. Habayan, Gatoğigos vekili Güleseryan ve diğerlerinin gayretleriyle gatoğigosluk yeniden oluşturuldu; basımevi, manastır kuruldu (1930); yeni piskoposluk ve rahiplik merkezleri organize edildi.[64]

 

Bu dönemde Kilikya Gatoğigosluğu ya da Antilyas Gatoğigosluğu olarak anılan Sis Gatoğigosluğu’na Lübnan (Beyrut), Suriye (Şam, Halep) ve Kıbrıs (Lefkoşa) bağlı olmakla beraber 1956 yılında genişleyerek Yunanistan (Atina), İran (Tebriz, Tahran, İsfahan), Kuzey Amerika (New York) ve Kuveyt’i de yetki alanına dahil etmiştir.[65]

 

Kilikya Gatoğigosluğu 1941 yılına kadar 1863 Ermeni Millet Nizamnamesi’ne göre idare olmuştur.[66] Bu tarihten günümüze kadar ise “Kilikya Gatoğigosluğu Nizamnamesi” hükümlerine göre yönetilmiştir. Bu Nizamnameye göre kilisenin en önemli organı, 21 erkek üyeden oluşan Cemaat Meclisidir. Cemaat Meclisi ise kendi içinden Dini ve Sivil Meclisi seçmektedir. Ayrıca dört yıl süreyle seçilen mahalli meclis vardır. Sivil meclis üyeleri, halkın içinden geldiklerinden dini üyelerden daha yetkilidir.[67] Kilikya Gatoğigosluğu, yetki alanına dahil olan ruhanilerin idaresini, ruhani takdisini ve müron yağının takdisini yapmakla yükümlülüğünü; cemaatin dini ayin ve ibadetlerini yönetmeyi sürdürmektedir.[68]

 

Günümüzde Ortodoks Ermeni Kilisesi Eçmiadzin Gatoğigosluğu, Kudüs Ermeni Patrikliği, İstanbul Ermeni Patrikliği ve Antilyas (Kilikya) Gatoğigosluğu olmak üzere dört bağımsız merkeze ayrılmış vaziyettedir. Kilikya Gatoğigosluğu’nun Gatoğigosu 1995 yılında seçilen Aram I. Keşişyan (1995-?)’dır.[69]

 

Antilyas’ta Kilikya Gatoğigosları ve Görev Süreleri

 

Sis Gatoğigosluğu’nun Antilyas merkezine taşınmasından sonra Sahak II. Habayan Gatoğigosluk görevine devam etmiş ve bu dönemde onunla birlikte yedi gatoğigos makamda yer almıştır. Günümüze kadar devam eden Antilyas Gatoğigosluğu döneminde görevde bulunan gatoğigosların isimleri ve görev yılları şöyledir:

Sahag II. Habayan (Yeğektsi) (1902-1939),

Bedros I. Saracyan (1940),

Karekin I. Hovsepyan (1943-52),

Zareh I. Payasılyan (1956-63),

Horen I. Paroyan (1963[70]-1983),

Karekin II. Sargisyan (1983-1995)[71]

Aram I. Keşişyan (1995-?)[72].

 

 

 

 

Sonuç

 

Sonuç olarak Ermeni Kilisesi’nin en yüksek ruhani merkezi, Ermeni Kilisesi’nde ve Ermenilerin milli dini ve sosyal hayatında çok önemli rol oynamış ve bir anlamda Ermenilerin varlık sebebi olmuştur. Bu etkileşim Ermenilerin Hıristiyanlığı kabullerinin sağladığı avantajların bir uzantısı gibi durmaktadır.

 

Kilikya Gatoğigosluğu Ana Kilise Merkezi olarak kabul edildiği dönemde (1293–1441) Ermeni Kilisesi’nin bağımsız olarak devamını sağlamış ve aynı zamanda bütün Ermenilerin dini ve milli varlıklarını korumada birinci derecede vazife görmüştür.

 

Bağımsız Kilikya Gatoğigosluğu dönemi kilise iç tartışmalarıyla geçmiştir. Katolikleştirme faaliyetlerine rağmen bölge Ermenilerinin dağılması ya da dini-milli kimliklerinin kaybolmasını engelleyici bir rol oynamıştır.

 

Osmanlı hakimiyeti altında yaşayan Ermenilerin sivil idarelerinin doğrudan patrikliğe bağlı olması yanında bölge piskoposluklarının ruhani idareleri kendi ruhani liderleri tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu durum gatoğigosun sivil manada patrikliğe, patrikliğin ise ruhani manada gatoğigosluğa bağlı olması Kilikya bölgesi Ermeniler ile İstanbul Bölgesi Ermenileri arasında ilişkilerin sürmesine yardımcı olmuştur.

 

Kiliseye bağlı hiyerarşik bölgeler arasındaki tartışmalar, Sis (Kilikya) Gatoğigosluğu’nun sistemli çalışmasını engellemiştir. Tartışmalardan sıkılan bölge Ermenilerinin kendilerine daha sakin bir yaşam sunan Katoliklerin etkisinde kalmalarına ve Katolikleşerek Ermeni Kilisesi’nin bölünmesine katkı sağlamıştır.

 

Osmanlı döneminde hiyerarşik karmaşıklık ve çekişmeler Kilikya hiyerarşisinin idari yapısında değişiklikler oluşturmuştur. XIX. Yüzyılda Osmanlı sosyal, siyasi ve askeri gücünün zayıflaması ve aynı zamanda modernleşme sürecine girmesi, en çok gayrimüslimlere, özellikle Ermenilere yansımıştır. Bu durum Osmanlı Ermenilerinin idari yapısının değişim sürecine girmesine neden olmuştur. Bu sürecin Osmanlı hakimiyetinin gittikçe zayıfladığı ve başka devletlerce de hakimiyeti elde etme gayretini de içermesi bağımsızlık savaşımına girişen Ermenileri etkilemiştir. Olumsuz etkiyi en fazla hisseden kilise merkezi Ahtamar, ki burası merkezlikten çıkmıştır, ve Kilikya Gatoğigoslukları olmuştur. Gelişmeler Kilikya Gatoğigosluğu’nun Türkiye sınırları dışına gitmesine neden olmuştur.

 

1921 sonrası Beyrut-Antilyas’ta tekrar teşekkül eden gatoğigosluk, on yıllardır süregelen ayakta kalma çabasını doğurmuştur. Osmanlı Ermenilerinin dağılmasıyla oluşan yeni hayatın içerisinde Kilikya Gatoğigosluğu, Lübnan ve çevresine yerleşen Ermenilerin tekrar bir ruhani idare altında birleşmelerini sağlamıştır. Antilyas’a yerleşen Gatoğigosluk, günümüze kadar idaresi altındaki Ermenilerin dini işlerini görerek milli kimliklerini sürdürmelerine de yardımcı olmuştur.

 

[*] Bu çalışmada Ermeniler ve Ermeni Kilisesi ile ilgili isimler, bugün Türkiye Ermenilerinin de kullanmış olduğu Batı Ermenice’de telaffuz edildiği şekilde ifadelendirilmiştir. Patrik gibi Türkçe’de kullanımı yaygın olan kelimeler ise aynen korunmuştur.

[1] Bu konularda ayrıntılı bilgi için şu çalışmamıza bkz. Canan Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, 1. bas., (Ankara: Aziz Andaç, 2005)

[2] M. Gadvalyan, “Sis”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 10, (Yerevan, 1984), ec. 398-399 ; Ayrıca bkz. Yusuf Halaçoğlu, “Tapu-Tahrir Defterlerine Göre XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Sis (=Kozan) Sancağı”, İ.Ü. Edb. Fak. Tarih Der., S. XXXII, Mart 1979, (İstanbul: Edb. Fak. Matbaası, 1979), ss. 820-821 ; Ahmet Cevdet Çamurdan, Kozan’ı Tanıyalım, (Ankara: Önder Matbaa, 1973), ss. 23 vd. ; Nazmi Sevgen, Anadolu Kaleleri, c. 1, (Ankara: Doğuş Matbaası, 1959), ss. 216-220.

[3] S. Boğosyan-M. Gadvalyan, “Giligyan Hayasdan”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 5, (Yerevan, 1979), ec. 407 vd. ; Ayrıca bkz. Gadvalyan, “Sis”, ec. 198 ; Mehlika Aktok Kaşgarlı, Kilikya Tabi Ermeni Baronluğu Tarihi, 1.bas., (Ank.: Köksav , 1990), ss. 3 vd.

[4] Gadvalyan, “Sis”, ec. 398 ; Sis’in 1185’den sonra merkez olduğuna dair bkz. C. Şehabeddin Tekindağ, “Alaüddin Keykubad ve Halefleri Zamanında Selçuklu-Küçük ermenistan Hududları”, Tarih Der.,c.1, S.1, Eylül 1949, (İstanbul: İbrahim Horoz Bas., 1949), ss. 32-33, dn. 24.

[5] “Gatoğigosutyun Amenayn Hayots”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 5, (Yerevan, 1979), ec. 166 ; Ayrıca bkz. “Gatoğigosutyun Metsi Dann Giligio”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 5, (Yerevan, 1979), ec. 167-168 ; Gadvalyan, “Sis”, ec. 399 ; Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, (İstanbul: Belge Yay., 1976), s. 86.

[6] “Gatoğigosutyun Metsi Dann Giligio”, ec. 167.

[7] “Gatoğigosutyun Amenayn Hayots”, ec. 166.

[8] Müverrih Vardan, “Türk Fütuhatı Tarihi (889-1269)”, Çev.: Hrant Der Andreasyan, Tarih Semineri Der., Sayı: 1-2, (İstanbul: İ. Ü. Edebiyat Fak. Yay., 1937), ss. 174, 178, 190, 192-193, 206.

[9] Canan Seyfeli, “Surp Krikor Lusavoriç: Ermenilerin Aydınlatıcısı”, Uluslararası Türk Dünyası İnanç Önderleri Kongresi 23-28 Ekim 2001, (Ankara: Tüksev Yay., 2002), ss. 777-780.

[10] Eçmiadzin merkezli kurulduğu kabul edilen Ermeni Kilisesi’nin kuruluşu Surp Krikor Lusavoriç aracılığıyla İsa-Mesih’e dayandırılmaktadır. Buna göre Aziz Krikor Vagharşapat’ta bir vizyon görmüştür. Bu vizyonda İsa-Mesih gökten bir taş üzerine inerek ona görünmüş ve kutsal kilisenin yerini ve biçimini göstermiştir. Bunun üzerine bugünkü Eçmiadzin Katedralinin bulunduğu yere ilk kilise inşa edilmiştir. Kilisenin ilk ruhani reisi de Surp Krikor Lusavoriç olmuştur. Tarih boyunca Ermeni Ana Ruhani merkezi Eçmiadzin (Eçav Miadzin Vortin Asddzu-Tanrının Biricik Oğlu İndi) olarak kabul edilmiştir. Bununla birlikte Gatoğigoslar, bulundukları yerin Ana Ermeni Kilise merkezi olduğunu ileri sürerek bunu bir takım objelere bağlamışlardır. Bunlar: Aziz Krikor’un sağ eli, ki Gatoğigosların kutsadığı müron yağı yapılırken bununla karıştırılmaktadır, Aziz Krikor’un ayin minberi asası ve deriden yapılmış kuşağı; kilisenin oluşumunda etkisi olduğu kabul edilen aziz ve azizelerin kutsal eşyaları (Ahtamar Gatoğigoslarının ileri sürdüğü gibi Azize Hripsime’nin Dırtad tarafından takibi esnasında orada saklanmış olduğundan, onun pabuçları, kana boyanmış yaşmağı ve tülbentten yapılmış bir peşkiri) dir. Bkz. Akatankeğos, “Badmutyun Hayots”, Madenakirk, P. Hador, Ye. Tar, (Antilias-Lipanan: Gatoğigosutyun Hayots Medzi Dann Giligioy, 2003), ec. 1654-1666; Bölüm: 102-103.; Ayrıca bkz. “Grigor Lusavoriç”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador. 3, (Yerevan, 1977), ec. 212 ; Karekin Khaçaduryan, Surp Krikor Lusavoriç, Çev.: Yervant Gobelyan, (İstanbul, Varol Matbaası), Agos Gazetesinin 2. sayfasında 19 Ocak 2001 sayısından itibaren yayınlanmıştır., Agos, 3 Ağustos 2001, s. 2 ; Abdurrahman Küçük, Ermeni Kilisesi ve Türkler, (Ankara: Ocak Yay., 1997), s. 129 ; Vardan, “Türk ....”, ss. 192-193.

[11] Mağakia Arkebisgobos Ormanyan, Hayots Yegeğetsin yev ir Badmutyunı, Vartabedutyunı, Varçutyunı, Paregarkutyunı, Kraganutyunı, u Nergay Gatsutyunı, (Gosdantnubolis: H. Der-Nersesyan, 1911), ec. 69-75 ; Ayrıca bkz. Başkumandan Simbat, Simbat Vekayinamesi, Çev.: Hrant D. Andreasyan, (TTK Kütüphanesinde yayınlanmamış nüsha), ss. 39, 50-51, 55, 91-93 ; Urfalı Mateos, Mateos Vekayi-Namesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162), Çev. : Hrant D. Andreasyan, 2. bas. , (Ankara: T. T. K. Bas. , 1987), ss. 40, 165-166, 227, 294 ; Bedros Hovhannisyan (Hmpakr.), Amenayn Hayots Gatoğigosner, (Yerevan: Hayakidak, 2001), ec. 6 vd.

[12] 1266 tarihi meşhur Gatoğigos Nerses IV. Şnorhali (1166-1173)’nin göreve başladığı tarihtir. Honigman, Gatoğigosluk makamının Rumkale’de ikamete başladığı tarihi, Covk kalesinde ikamet eden Krikor III. Pahlavuni’nin (1113-1166) davet edilerek yerleştiği 1147/1148 olarak zikretmiştir. Şnorhali’den sonra Rumkalede ikamet eden Gatoğigoslar ve görev süreleri şöyledir. Krikor IV Tğa (1173-1193), Krikor V Karavej (1193-1194), Krikor VI Abirad (1194-1203), Hovhannes VI Ssetsi (1203-21), Gosdantin I Pardzrperttsi (1221-67), Hagop I Glayetsi (1286-89), Gosdantin II Gadugetsi (1286-89) Sdepanos IV Hromglayetsi (1290-93). E. Honigman, “Rum-Kale”, M.E.B.İslam Ansiklopedisi, c.9, (Eskişehir: M.E.B.Yay., 1997), ss. 777-778 ; Krikor Damadyan, “Rumkaleli Aziz Nerses”, Uluslararası Türk Dünyası İnanç Önderleri Kongresi (23-28 Ekim 2001-Ankara), (Ankara: Tüksev Yay., 2002), ss. 259-264. ;  “Gatoğigosutyun Amenayn Hayots”, ec. 167.

[13] Malachia Ormanian, The Church of Armenia, Translated from French by G. Mancar Gregory, Second English Edition, (London: A. R. Mowbray & Co. Limited, 1955), pp. 37-41 ; Ayrıca bkz. Kevork Mesrob, Batmutyun Hay Yegeğetsioy, Hador II, (G. Bolis: O. Arzuman, 1914), ec. 363-364 ; Urfalı Mateos, Mateos Vekayi....., ss. 40, 165-166, 227, 294 ; E. Honigman, “Rum-Kale”, s. 780 ; Yavuz Ercan, “Osmanlı Devleti’nde Müslüman Olmayan Topluluklar (Millet Sistemi)”, Osmanlı (Ed. Güler Eren), c. 4 (Toplum), (Ankara: Yeni Türkiye Yay., 1999), s. 203.

[14] “Gatoğigosutyun Amenayn Hayots”, ec. 167 ; Ormanian, The Church......, Appendix I, p. 200.

[15] Mağakia Arkebisgobos Ormanyan, Azkabadum Hay Uğğapar Yegeğetsioy Antskerı Sgizpen Minçev Mer Orerı Haragits Azkayin Barakanerov Badmuadz, A. Hador Minçev 1221 Darin, (Antilias-Lipanan: Gatoğigosutyun Hayots Medzi Dann Giligioy, 2001), bölüm. 1082, 1084 ; ec. 1574-1577.

[16] Ormanyan, Azkabadum P. Hador Minçev 1808 Darin, (Antilias-Lipanan: Gatoğigosutyun Hayots Medzi Dann Giligioy, 2001), bölüm. 1123-4 ; ec. 1633-1636 ; Ayrıca bkz. V. Krikoryan, “Ssi Joğovner”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 11, (Yerevan, 1985), ss. 83-84.

[17] Küçük, Ermeni Kilisesi....... ss. 212-215.

[18] Ormanyan, Azkabadum P. Hador Minçev 1808 Darin, bölüm. 1230-6, 1245-7, 1250-1, 1253-7, 1262-3, 1290-3, 1309-10, 1321-2 ; Ayrıca bkz. V. Krikoryan, “Ssi Joğovner”, ec. 84.

[19] Avedis K Sanjian., The Armenian Communities in under Ottoman Dominion , (Cambridge: Harvard Universty Press, 1965), p. 227.

[20] Ormanyan, Azkabadum P. Hador Minçev 1808 Darin, bölüm. 1196-1456, ec. 1737-2111 ; Ayrıca bkz. “Gatoğigosutyun Amenayn Hayots”, ec. 167.

[21] Papken A. Atoragits Gatoğigos, A. Badmutyun Gatoğigosats Giligioy (1441-en minçev Mer Orerı), Yergrort Hradaragutyun, (Antilias-Lipanan: Gatoğigosutyun Hayots Medzi Dann Giligioy, 1990), ss. 31-42. Ayrıca bkz. Ormanian, The Church of Armenia, pp. 56-58 ; Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 227-228.

[22] Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, ss. 92-98.

[23] Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, ss. 92-98.

[24] Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, ss. 67–73; Ayrıca Bkz. P. Mikayel Çamçyants, Batmutyun Hayots Sgzpane Aşkharhi minçev tsam Dyarın 1784, Hador 3, (Venedik: Hovhannes Prantsyants, 16 Nisan 1786), ec. 500.; Ğ. İncicyan, XVIII. Asırda İstanbul, 2. bas. , Çev. : Hrand D. Andreasyan, (İstanbul: İstanbul Enstitüsü Yay. , 1976), s. 19 ; Eremya Çelebi Kömürciyan, İstanbul Tarihi XVII. Asırda İstanbul, 2. bas., (İstanbul: Eren Yay., 1988), s. 73 ; Ekrem Hakkı Ayverdi, Fatih Devri Sonlarında İstanbul Mahalleleri, Şehrin İskanı ve Nüfusu, (Ankara: Doğuş Matbaası, 1958), ss. 80–81.

[25] Y. G. Çark, Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler 1453–1953, (İstanbul: Yeni Matbaa, 1953), ss. 28.

[26] Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, ss. 92 vd.

[27] Eçmiadzin gatoğigoslarının seçiminin Patriklik aracılığıyla gerçekleştirildiğine dair bkz. BOA, HH., 13182, 13182. A, 13182. B, 13182. C, 13182. D, 13182. E.

[28] Papken, A. Badmutyun ........, ec. 148 vd.

[29] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 231-232 ; Ayrıca bkz. Papken, A. Badmutyun........, ec. 304 vd.

[30] Sanjian, The Armenian Communities......, p.  233.

[31] Papken, A. Badmutyun ........., ec. 481–666.

[32] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 233–235.

[33] “Dersaadet Ermeni Patriğinin Suret-i İntihabı Beyanındadır”, Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Esas Evrakı, Ks.37, Ev.329, Z.47, K.112, Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (19 Eylül 1990–29 Haziran 1891), c. IX, (İstanbul, 1989), no.43, ss. 118-133 ; Azkayin Sahmanadrutyun Hayots (Nizamname-i Millet-i Ermeniyan), (İstanbul: H. Mühendisyan Matbaası, 1279 (1863)), ec. 11–54.

[34] Papken, A. Badmutyun .........., ec. 673–692.

[35] Nigoğos’un Gatoğigosluk makamına atanması isteği hususunda bkz. BOA, Yıldız Esas, 552/244-D.

[36] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 236-240. Mgrdiç Kefsizyan’ın seçim şekli hususunda ayrıca bkz. BOA, Y. A. Resm., 93/59.

[37] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 240; Mgrdiç’in Kilikya Gatoğigosu atandığına dair Adliye ve Mezahib Nezareti, Mezahib Müdürlüğünce Adana Vilayetine yazılan 29 Ramazan 1288 tarihli telgrafname sureti, BOA, Yıldız Esas, 552/244-E.

[38] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 240–247. Mgrdiç Kefsizyan’ın Gatoğigosluğunun piskopos takdisi hususunda Patrikhane ile aralarındaki ilişkilere dair Patrikliğe göndermiş olduğu mektubun sureti için bkz. BOA, Yıldız Esas, 552/244-C.

[39] Papken, A. Badmutyun........, ec. 767.

[40] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 250–251.

[41] 10 Safer 1316 tarihli, Meclisi Mahsus, 409 nolu belge, BOA, Y. A. Resm., 93/59.

[42] Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1314, 52. sene, (Dersaadet: 1314), ss. 968–982.

[43] Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1315, 53. sene, (Dersaadet:Alem Matbaası, 1315), ss. 604–610.

[44] Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1316, 54. sene, (Dersaadet: Alem Matbaası, 1316), ss. 733–746.

[45] Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1317, 55. sene, (Dersaadet: Matbaai Amire, 1315), ss. 701–712; Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1318, 56. sene, (Dersaadet: Mahmut Bey Matbaası-Serviçen Matbaası, 1316), ss. 741–753; Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1319, 57. sene, (Dersaadet: Daru’l-Hilafeti’i-Aliye Malumat- Tahir Bey Matbaası, 1317), ss. 805–817; Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1320, 58. sene, (Dersaadet: Daru’t-Tıbaati’l-Amire, 1318), ss. 820–833.

[46] Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1321, 59. sene, (İstanbul: Alem Matbaası Ahmet İhsan ve Şurekası, 1319), ss. 880–894.

[47] Papken, A. Badmutyun ........, ec. 815–816; Ayrıca bkz. Ormanyan, Azkabadum K. Hador Minçev 1909 Darin, bölüm. 3018–22, ec. 5128–47.

[48] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 254–257.

[49] 2 Şevval 1334 (19 Temmuz 1332–1916) Tarihli “Ermeni Gatoğigosluk ve Patrikliği Nizamnamesi”, Düstur Tertib-i Sani, c. 8, (İstanbul: Evkaf Matbaası, 1928), s. 1250.

[50] “Ermeni Gatoğigosluk ve Patrikliği Nizamnamesi”, s. 1240.

[51] “Ermeni Gatoğigosluk ve Patrikliği Nizamnamesi”, s. 1240.

[52] “Ermeni Gatoğigosluk ve Patrikliği Nizamnamesi”, s. 1241.

[53] “Ermeni Gatoğigosluk ve Patrikliği Nizamnamesi”, s. 1247.

[54] “Ermeni Gatoğigosluk ve Patrikliği Nizamnamesi”,  ss. 1241, 1242.

[55] 1917–18 yıllarını kapsayan son Osmanlı Devlet Salnamesi’nde Sahag Habayan, Gatoğigos ve Patrik olarak gösterilmiştir. Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, 1333–1334 (1918) Sene-i Maliyesi, 68. sene, (İstanbul: Hilal Matbaası, 1334 (1918)), s. 177.

[56] Ali Güler, “Ermenilerle İlgili 1916 ve 1918 Yıllarında Yapılan Hukuki Düzenlemeler”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), S. 6, Ankara–1995, (Ankara: Ank. Üni. Bas., 1996), ss. 97–98.

[57] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 259.

[58] Kevork B. Bardakjian, “The Rise of the Armenian Patriarchate of Constantinople”, Christians and Jews in the Ottoman Empire, Vol. I, Ed.: Benjamin Braude ve Bernard Lewis, New York, (London: Holmes-Moyer Pub., 1982), p. 93 ; Ayrıca bkz. Abdurrahman Küçük, “Ermeni Katoğikosluğu ve Ermeni Meselesine Dair Bir Arşiv Vesikası Üzerine”,  A. Ü. İlahiyat Fak. Der., c. XXVI, (Ankara: A. Ü. Bas., 1983), s. 738. Cevdet Paşa, Tezakir 21-39, Yayınlayan: Cavit Baysun, (Ankara: T. T. K. Bas., 1967), s. 235. Salnamelerden murahhasalık merkezlerinin isim ve sayısının yıldan yıla değiştiğini görmekteyiz. Bunun sebebinin ruhaninin yerleştiği yerin murahhasalık olarak gösterilmesi akla yatkındır. Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1294, 32. sene, (Dersaadet: Halil Efendi Matbaası, 1294), ss. 589-592 ; Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1296, 34. def’a, (İstanbul: Hacı Hüseyin Efendi Matbaası, 1296), ss. 257-260 ; Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1277, Def’a 15, (İstanbul: Takvimhane-i Amira, 1277), ss. 94-97.

[59] Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği, s. 89.

[60] Papken, A. Badmutyun........., ec. 31-1116 ; Ayrıca bkz. Kevork Mesrob, a.g.e., ss. 573-574.

[61] Erdal İlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, (Ankara: Köksav, 1999), s. 81.

[62] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 259.

[63] K. Pekmezyan, “Antilias”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 1, (Yerevan, 1974), ec. 405. Günümüzde Lübnan Ermenileri, Gatoğigosluğun birleştirici rolünün de etkisiyle Beyrut ve diğer kenar şehirlerle birleşen Antilias’ta Gatoğigosluğun çevresinde yoğun olarak yaşamlarını sürdürmektedirler. Burada yaşayan Ermenilerin çoğunluğu Anadolu’dan gitmişlerdir. Eylül 2004’deki gözlemlerimiz. 

[64] “Gatoğigosutyun Metsi Dann Giligio”, ec. 167.

[65] “Gatoğigosutyun Metsi Dann Giligio”, ec. 167 ; Ayrıca bkz. İlter, Ermeni Kilisesi ........, s. 81.

[66] 1863 Ermeni Millet Nizamnamesi hakkında geniş bilgi için bkz. Seyfeli, İstanbul Ermeni Patrikliği ss. 101–123.

[67] İlter, Ermeni Kilisesi ........, s. 82.

[68] Oşin Çilingir, “Antilias Müronu”, Agos Gazetesi, 22 Haziran 2001, s. 2.

[69] Oradedr 2002, (İstanbul: Ohan Matbaacılık, Aralık 2001), s. 92.

[70] “Gatoğigosutyun Metsi Dann Giligio”, s. 168

[71] İlter, Ermeni Kilisesi ........, ss. 92,101.

[72] Oradedr 2002, s. 92.

 ----------------------
* Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi -
- ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 16-17, Kış 2004-İlkbahar 2005
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar