AnasayfaÝletiţim
  
English

TerÜrizm Kavramý Açýsýndan Ermeni TerÜrß ve Genel Nitelikleri

Doç. Dr. Yücel ACER*
ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 8, Kýţ 2003

 

 

Abstract: This paper argues vague definitions of terrorism and differences between terror definitions and its practices. In the midst of unclear definitions, the Armenian terrorism was/is speculated differently according to personal and ideological preferences. Confusion between the national movement and terrorism, which is open for abuse, creates a delicate situation. Since the beginning of the Armenian political movement in the Ottoman Empire, the Armenians acted terror to reach their ultimate goals. The Armenian terror, in international form, against the Turks continued in the Republican era. Between the years 1973 and 1985, the Armenian terror abroad victimized many and cost some forty-five human casualties.

Keywords: Armenian Question, Terror, Armenian Terrorism, Definition of Terror, International Terror, Armenekan, Dashnak, ASALA.

Anahtar Kelimeler: Ermeni Sorunu, Terör, Ermeni Terörü, Terör TanĂ˝mĂ˝, UluslararasĂ˝ Terör, Armenekan, TaĂžnak, ASALA.

GÝRÝÞ

OsmanlĂ˝ Devleti’nin kendine has millet sistemi etnik esastan ziyade din ve mezhep esasĂ˝na dayanmakta idi ve Ermeniler dahil gayrimüslim gruplara kendi içlerinde önemli bir oranda örgütlenme ve kendi toplumlarĂ˝na iliĂžkin iĂžleri idare etme imkanĂ˝ saĂ°lanmaktaydĂ˝. Bu baĂ°lamda, Ýstanbul’un fethini takiben Fatih Sultan Mehmet 1461 yĂ˝lĂ˝nda OsmanlĂ˝ egemenliĂ°i altĂ˝nda bulunan Ermenilerin kendi patrikhanelerini kurulmalarĂ˝na izin vermiĂž ve sonuçta patrikhaneler vasĂ˝tasĂ˝ ile birçok iĂžlerini idare etme ve dini ve kültürel ayrĂ˝calĂ˝klardan yararlanma olanaklarĂ˝nĂ˝ baĂžlatmýÞtĂ˝r.[1]

Bu pozitif tabloya raĂ°men OsmanlĂ˝’da bir ‘Ermeni Sorunu’nun ortaya çĂ˝ktýðýnĂ˝ görmek oldukça ĂžaĂžtĂ˝rĂ˝cĂ˝ bir durum olsa gerek. Þüphesiz ki bu ĂžaÞýrtĂ˝cĂ˝ durumun kendine özgü sebepleri mevcuttur. BunlarĂ˝n bir çoĂ°u, sorunun ortaya çĂ˝ktýðý dönemin özellikleri ile sĂ˝kĂ˝ sĂ˝kĂ˝ya iliĂžkilidir. 19. yüzyĂ˝l, OsmanlĂ˝ Devleti’nin gerileme ve yĂ˝kĂ˝lma dönemlerini ve bu nedenle de yükselen güçlerin, özellikle de BatĂ˝lĂ˝larĂ˝n yoĂ°un müdahalelerine maruz kalýÞýnĂ˝ simgelemektedir.[2] ZayĂ˝flamýÞ olmanĂ˝n azĂ˝nlĂ˝klar için huzursuzluk çĂ˝karĂ˝lacak doĂ°al bir ortam yaratacaĂ°Ă˝ gerçeĂ°i bir yana, OsmanlĂ˝’nĂ˝n mirasĂ˝ üzerinde paylaÞým mücadelesine giriĂžmiĂž devletler için de bu potansiyel huzursuzluk unsurlarĂ˝nĂ˝ kullanarak,

karýÞýklýðý daha da aðýrlaÞtýrmak Þansý doðurduðu vurgulanmalýdýr.[3]

Bu nedenlerle, OsmanlĂ˝’da Ermeni sorununun gerisinde yatan temel unsurun, BatĂ˝nĂ˝n müdahalelerinden kaynaklanan kýÞkĂ˝rtma ve kullanmalar olduĂ°u Türk tarihçiler arasĂ˝nda yaygĂ˝n görüĂžü oluĂžturmaktadĂ˝r. [4] BelirtildiĂ°i gibi, o dönemde hĂ˝z kazanan milliyetçilik akĂ˝mĂ˝nĂ˝n da bir diĂ°er önemli unsur olduĂ°unu belirtmek gerekir. Bu akĂ˝m, özellikle OsmanlĂ˝ Ermenileri arasĂ˝nda, OsmanlĂ˝’nĂ˝n doĂ°u topraklarĂ˝nĂ˝ da içine alan baĂ°Ă˝msĂ˝z bir Ermenistan kurma hedefini yaratmýÞtĂ˝r.[5]

Ancak Ermeniler, bu büyük amaçlarĂ˝nĂ˝ gerçekleĂžtirmek için OsmanlĂ˝ toplumu içerisinde çoĂ°u kez sivil halka yönelik Ăžiddet eylemlerini bir araç olarak seçmiĂžlerdir. Ýþte bu noktada, bu gün iki toplum arasĂ˝nda oluĂžtuĂ°u kuĂžku götürmez bir husumetin ve hatta düĂžmanlĂ˝lýðýn kĂ˝vĂ˝lcĂ˝mĂ˝ ateĂžlenmiĂžtir. Ortaya çĂ˝kan Ăžiddet sarmalĂ˝, 1920’lerden 1980’li yĂ˝llarĂ˝n ortalarĂ˝na kadar Türkiye Cumhuriyeti’ne de yönelmiĂž ve kĂ˝smen Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ iddiasĂ˝na dayandĂ˝rĂ˝lan bir “intikam” kavramĂ˝ ile meĂžrulaĂžtĂ˝rĂ˝lmaya çalýÞýlmýÞtĂ˝r. Sonuçta günümüzde “Ermeni terörü” kavaramĂ˝, “Ermeni sorunu” kavramĂ˝ kadar tanĂ˝nĂ˝r hale gelmiĂžtir.[6]

Fakat, Ermeni terörünün en yoĂ°un olduĂ°u dönemlerde dahi bu eylemlerin “terör” kavramĂ˝ ile tanĂ˝mlanamayacaĂ°Ă˝ özellikle Ermenilerce sĂ˝k sĂ˝k dile getirilmiĂžtir.[7] Bu iddialarĂ˝n yankĂ˝ getirmesinin gerisinde, Ermenilerin kendi eylemlerini “meĂžrulaĂžtĂ˝ran” sebepler öne sürmelerinin yanĂ˝nda terör kavramĂ˝nĂ˝n hala yaygĂ˝n kabul gören bir hukuksal tanĂ˝mĂ˝nĂ˝n yapĂ˝lamamýÞ olmasĂ˝nĂ˝n da etkisi büyüktür. BazĂ˝larĂ˝nĂ˝n “terörizm” ve “terörist” diye nitelediklerini, baĂžkalarĂ˝ “özgürlük savaÞý” ve “özgürlük savaĂžçĂ˝sĂ˝” olarak nitelendirilmektedir.[8]

ÇalýÞmamĂ˝zda terörizm kavramĂ˝ üzerine uyuĂžmazlĂ˝k noktalarĂ˝ ve terörizm kavramĂ˝nĂ˝n temel özellikleri incelendikten sonra Ermenilerce gerçekleĂžtirilen ayaklanma, saldĂ˝rĂ˝, yaralama ve öldürme türünden Ăžiddet içeren eylemler genel hatlarĂ˝ ile hatĂ˝rlatĂ˝lacaktĂ˝r. Sonuçta, Ermeni terör eylemlerinin hukuksal olarak deĂ°erlendirildiĂ°inde terörizm kavramĂ˝ çerçevesinde ne tür özellikler gösterdiĂ°i ortaya konabilecektir.

TERÖRÝZM

1. Niçin Bir TanĂ˝m?

Terörizmin yüzyĂ˝llar öncesine dayanan uzun geçmiĂžine raĂ°men terörizm olarak nitelenen eylemlerin bir önceki yüzyĂ˝l içerisinde sayĂ˝ca önemli bir artýÞ ve nitelikçe önemli deĂ°iĂžiklikler gösterdiĂ°i de bir gerçektir.[9] Öte yandan, bu türden faaliyetler çoĂ°u kez bir ülkenin siyasi sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝nĂ˝ aĂžarak günümüzde bütün dünyanĂ˝n ortak meselesi haline de gelmiĂžtir. Bu nedenle, devletlerin çoĂ°unluĂ°unun üzerinde anlaĂžtýðý hukuksal bir “terörizm” tanĂ˝mĂ˝nĂ˝n önemi büyük oranda terörizme karÞý ulusal veya uluslararasĂ˝ boyutta yürütüleceketkin bir mücadele gereĂ°inden kaynaklanmaktadĂ˝r. Daha ileride deĂ°inileceĂ°i gibi, günümüze kadar, terörizmin önlenmesine iliĂžkin geniĂž katĂ˝lĂ˝mlĂ˝ bazĂ˝ uluslararasĂ˝ sözleĂžmeler de oluĂžturulmuĂžtur.

Fakat terörizme karÞý yürütülecek mücadelenin ve bu yöndeki hukuksal yükümlülüklerin pratikte bir Ăžey ifade edebilmesi için gereken en temel Ăžart, bu eylemi herkesin aynĂ˝ Ăžekilde tanĂ˝mlamasĂ˝, yani her ülkenin üzerinde anlaĂžtýðý bir terörizm tanĂ˝mĂ˝nĂ˝n oluĂžmuĂž olmasĂ˝dĂ˝r. Böylelikle, teröristleri cezalandĂ˝rmayĂ˝ gerçekten isteyen devletlerin hukuksal boĂžluklardan dolayĂ˝ etkisiz kalmalarĂ˝ önlenebilecektir. Öte yandan, sempati duyduklarĂ˝ “terörist gruplarĂ˝” cezalandĂ˝rmak istemeyen ülkelerin de bu yükümlülükten kaçmalarĂ˝ zorlaĂžacaktĂ˝r.

En az bunlar kadar önemli bir baĂžka neden ise, genel bir terörizm tanĂ˝mĂ˝nĂ˝n yokluĂ°unun, hukukun terörist gruplara yönelik caydĂ˝rĂ˝cĂ˝ etkisini yitirmesine yol açmasĂ˝dĂ˝r. Terörizmi terörizm olarak tanĂ˝mlamayan ülkeler var oldukça, bu faaliyetleri gerçekleĂžtirenler için her zaman sýðýnĂ˝lacak güvenli bir mekan (safe heaven) mevcut olacaktĂ˝r. Bu durum, eylemcilerin eylemlerini, hukuk baskĂ˝sĂ˝ olmadan rahatça ve hatta artĂ˝rarak yapmalarĂ˝na ortam saĂ°layacaktĂ˝r.

2. Terör KavramĂ˝nĂ˝n TanĂ˝mĂ˝ Üzerine KarmaĂža ve Sebepleri

Ancak, terörizm kavramĂ˝nĂ˝n tanĂ˝mĂ˝ üzerinde günümüzde hala bir fikir birliĂ°i mevcut deĂ°ildir.[10] Bu nedenle, devlet otoritesi dýÞýndaki birimlerin Ăžiddet içeren bütün eylemlerinin mi, yoksa bunlar arasĂ˝nda yalnĂ˝zca belirli niteliklere sahip olanlarĂ˝nĂ˝n mĂ˝ terörizm sayĂ˝lacaĂ°Ă˝ hukuksal olarak hala belirginleĂžmiĂž deĂ°ildir. TanĂ˝m üzerinde hala bir antlaĂžma oluĂžamamýÞ olmasĂ˝nĂ˝n doĂ°rudan bazĂ˝ nedenleri vardĂ˝r. Bunlardan birisi, Ăžiddet içeren bir eylemin neredeyse sadece amacĂ˝nĂ˝n ön plana çĂ˝karĂ˝lmasĂ˝dĂ˝r. Bundan maksat, sempati duyulan bazĂ˝ gruplarĂ˝n eylemlerini meĂžrulaĂžtĂ˝rmak olarak kendini göstermektedir.

Ancak bu vurgu pratikte önemli sonuçlar yaratmaktadĂ˝r. Öncelikle, demokratik sistemle yönetilen kimi devletlerin düĂžünce ve ifade özgürlüĂ°ü çerçevesinde bir miktar Ăžiddet içerse dahi siyasal nitelikli eylemlere gösterdiĂ°i tolerans, amaç dolayĂ˝sĂ˝ ile oluĂžan yakĂ˝n iliĂžki sonucu ya kasten, ya da kaçĂ˝nĂ˝lmaz olarak kimi terörist nitelikli suçlara da yönelebilmektedir. ÖrneĂ°in birçok devletin yasal düzenlemeleri siyasi suçlarĂ˝ (political offences) iade dýÞý tutmaktadĂ˝r. Veya, ülkelerin kendilerine sýðýnmýÞ insanlara siyasi sýðýnma hakkĂ˝ tanĂ˝rken daha çok politik suçlu olup olmadĂ˝klarĂ˝na bakmalarĂ˝, bu kez teröristlerin bu devletlerce himaye edilmesi ile sonuçlanmaktadĂ˝r.

Öte yandan, amaca yapĂ˝lan vurgu terörizm ile siyasal suçlar arasĂ˝ndakine benzer bir biçimde terörizm ile ulusal kurtuluĂž mücadeleleri arasĂ˝nda da bir ayrĂ˝m karmaĂžasĂ˝nĂ˝n yaĂžanmasĂ˝na neden olmakta. Gerçekten de, tĂ˝pkĂ˝ bazĂ˝ siyasi suçlarda olduĂ°u gibi, geleceĂ°ini tayin etme (self-determinasyon) hakkĂ˝na dayanan ulusal kurtuluĂž mücadelesi türünden eylemlerde de, kimi devletlerce haklĂ˝ bulunan amaç yada amaçlara rastlanmaktadĂ˝r. Sonuçta, bir kesimin “terörizm” dediĂ°ine diĂ°eri “ulusal kurtuluĂž hareketi” (national liberation movement) veya bir kesimin “terörist” dediĂ°ine diĂ°eri “özgürlük savaĂžçĂ˝sĂ˝” (freedom fighter) diyebilmektedir.

Terörizmin farklĂ˝ tanĂ˝mlara muhatap olmasĂ˝nĂ˝n bir ikinci temel nedeni, terörizmle diĂ°er bazĂ˝ eylemeler arasĂ˝nda nitelikleri açĂ˝sĂ˝ndan da benzerliklerin bulunmasĂ˝dĂ˝r. Özellikle ulusal kurtuluĂž mücadeleleri ve terörizmin yöneldikleri hedefler ve kullandĂ˝klarĂ˝ yöntemler çoĂ°u kez yakĂ˝n benzerlikler göstermektedir.[11] KurtuluĂž mücadelelerinde ve terörizmde hedef daima kurulu otorite ve onunla iliĂžkin kurum ve kiĂžilerdir ve kullanĂ˝lan yöntemler çoĂ°u kez Ăžiddet içerir.

Öte yandan devletin Ăžiddete baĂžvurduĂ°u durumlarda, nitelik benzerliĂ°i nedeni ile bu tür eylemlerle terörizm arasĂ˝nda bir ayrĂ˝m güçlüĂ°ü doĂ°maktadĂ˝r.[12] Bu durumda, eylemi devletin yapĂ˝yor olmasĂ˝ bu eylemlerin terörizm tanĂ˝mĂ˝ içerisine alĂ˝nmamasĂ˝ gerektiĂ°i gibi bir eĂ°ilim doĂ°urmaktadĂ˝r.

Terörizmin tanĂ˝mĂ˝ndaki karmaĂžanĂ˝n üçüncü sebebi ise özellikle amaç açĂ˝sĂ˝ndan bakĂ˝ldýðýnda terörizmin günümüzde iyice karmaÞýk bir hal almasĂ˝dĂ˝r. Kimi terörist eylemler doĂ°rudan bir devlet otoritesini yĂ˝kmaya yada zayĂ˝flatmaya ve yeni bir sistem kurmaya yönelik, kimi eylemler ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ olabiliyor. Veya bazĂ˝ terörist gruplarĂ˝n eylemleri sadece belirli haklarĂ˝n kabul edilmesini saĂ°lamaya yönelmiĂž de olabilir. Hatta, terörist eylemler, tamamen devletin dýÞýnda, nihai bir hedefe de yönelmiĂž olabilir. ÖrneĂ°in terör etkinlikleri, belirli bir toplumsal gruba zarar vermek yada ortadan kaldĂ˝rmak yada büyük bir Ăžirketi zayĂ˝flatmak, ya da ortadan kaldĂ˝rmak gibi kamusal otorite dýÞý nihai hedeflere de yönelebilmektedir.

Terörizm tanĂ˝mĂ˝nĂ˝ güçleĂžtiren unsurdan sonuncusu ise, özellikle medyanĂ˝n 'terörizm' yada 'terörist' kavramlarĂ˝nĂ˝ çoĂ°u kez titiz bir inceleme yapmadan kullanma rahatlýðý göstermeleridir. Her ne kadar bu unsur, daha önceki sebeplerle iliĂžkili olabilecek, hatta onlarĂ˝n bir sonucu olarak görülebilecekken, sadece bilgisizlik ve özensizlik, yanlýÞ kullanĂ˝mlara yol açmakta ve sonuçta terörizmin bir tanĂ˝mĂ˝nĂ˝n yapĂ˝lmasĂ˝nda zorluklar oluĂžturmaktadĂ˝r.

Terörizmle kimi eylemler arasĂ˝nda yukarda belirtilen amaç ve nitelik açĂ˝sĂ˝ndan benzerlikler ve diĂ°er bazĂ˝ özel sebepler ýÞýðýnda, devletler ya da kiĂžiler bu sebepler sonucu objektif-genel geçer bir tarif yapmakta zorlanmakta ya da bu sebepler sonucu ortaya çĂ˝kan girift durumu da kullanarak kasĂ˝tlĂ˝ olarak terörizm tanĂ˝mlamalarĂ˝nda tercihli yollar seçmektedirler. Ermeni terörünün tarihi, bu tür zafiyetlerden doĂ°an unsurlarla doludur. Ermeni terörizminin bu açĂ˝lardan niteliĂ°ini incelemeden önce Ermeni Ăžiddet olaylarĂ˝na bir göz atmak gerekmektedir.

OSMANLI’DAN GÜNÜMÜZE ERMENÝ KÖKENLÝ ÞÝDDET EYLEMLERÝ

1. OsmanlĂ˝ Dönemi

OsmanlĂ˝ Ermeni toplumunun 1800’lü yĂ˝llarĂ˝n baÞýnda Ermenilerin OsmanlĂ˝ Devleti'nde bir sorun haline gelmeye baĂžlamasĂ˝nĂ˝n en somut göstergesi, Ermenilerce kurulan dernek ve cemiyetlerin gerçekleĂžtirdikleri terör eylemleri olmuĂžtur. Eylemleriyle OsmanlĂ˝ Devleti’ni parçalayamayacaklarĂ˝nĂ˝n farkĂ˝nda olan Ermeni gruplarĂ˝ BatĂ˝lĂ˝ büyük devletlerin dikkatini çekerek onlarĂ˝n OsmanlĂ˝ Devleti’ne müdahalesini ve OsmanlĂ˝ Ermenilerine yardĂ˝mlarĂ˝nĂ˝ saĂ°lamayĂ˝ amaçlamýÞlardĂ˝r. Bunda da baĂžarĂ˝lĂ˝ olmuĂžlardĂ˝.

Rusya, Küçük Kaynarca AntlaĂžmasĂ˝’ndan kaynaklanan “OsmanlĂ˝ HĂ˝ristiyanlarĂ˝’nĂ˝n hamiliĂ°i” sĂ˝fatĂ˝ ile bu türden müdahalelerini resmen yapabiliyordu. 1877–78 OsmanlĂ˝-Rus SavaÞý’ndan sonra yapĂ˝lan Berlin AntlaĂžmasĂ˝ ile OsmanlĂ˝ Ermenileri uluslararasĂ˝ bir sorun haline gelmiĂž ve BatĂ˝lĂ˝ devletlerin antlaĂžmayĂ˝ istismarlarĂ˝ sonucu direkt müdahalelerine yasal zemin oluĂžturmuĂžtur.[13]

Ermenilerin, hem sorunu gündemde tutup dýÞ müdahale ve destek saĂ°lamak hem de kendileri açĂ˝sĂ˝ndan mücadeleyi devam ettirmek için çeĂžitli karýÞýklĂ˝klar yaratmalarĂ˝, bu dönemler boyunca sürekli karÞýlaÞýlan bir durum olmuĂžtur.[14] Bu olaylarĂ˝n bir kĂ˝smĂ˝ münferit nümayiĂžler, bir kĂ˝smĂ˝ toplu isyanlar, bir kĂ˝smĂ˝ ise cinayet ve suikastlar Ăžeklinde kendisini göstermiĂžtir. Halka açĂ˝k yerlere bomba konulmasĂ˝, resmi görevlilerin öldürülmesi, kurbanlarĂ˝n vücut organlarĂ˝nĂ˝n kesilmesi, sabotajlar, hĂ˝rsĂ˝zlĂ˝klar ve benzeri eylemlerin izlerini Ýngiliz dokümanlarĂ˝ndan da takip etmek mümkündür.[15]

Bu olaylarĂ˝n gerisindeki yapĂ˝lanma ise çoĂ°unlukla Ermenilerce OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝ dýÞýnda yada içinde kurulan cemiyet ve derneklerdi. 1878’de Van’da KĂ˝zĂ˝l Haç derneĂ°i, 1881’de Erzurum’da Anavatan Müdafileri (Pashtpan Haireniats) derneĂ°i, 1885’de Van’da Ýhtilalci Ermenistan Partisi kurulmuĂžtu. 1890 yĂ˝lĂ˝nda ise adĂ˝ daha fazla duyulacak olan TaĂžnaksutyan (Tiflis Ermeni Ýhtilal Federasyonu) kuruldu. AmacĂ˝, ihtilalci çeteler kurmak, halkĂ˝ silahlandĂ˝rmak, hükümet yetkililerine ve Ermeni muhbirlere karÞý eylem düzenlemek ve sonuçta Ermeni baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ saĂ°lamaktĂ˝.[16] BaĂžlangĂ˝çta hayĂ˝rdernekleri olarak ortaya çĂ˝kmýÞ OsmanlĂ˝’daki Ermeni dernekleri, sonuç olarak kĂ˝sa süre içerisinde yukarĂ˝da bahsedilen olaylarĂ˝n merkezleri haline gelmiĂžlerdir.

Þiddet eylemleri yapĂ˝lanmasĂ˝ içerisinde Ermeni kiliselerinin rolü de oldukça önemli bir yer tutmaktaydĂ˝. Denilebilir ki, Ermeni meselesinin teĂžekkülünde hareket noktasĂ˝ patrikhane, kiliseler ve okullardan baĂžlamakta ve cemiyetler, komiteler, terör gruplarĂ˝ ile devam etmektedir.[17] Her isyanda BatĂ˝nĂ˝n yansĂ˝ra patriklerin ve papazlarĂ˝n da desteĂ°i ve rolü mevcuttur.[18]

Ermeni sorununun ortaya çĂ˝kmasĂ˝ ve alevlenmesinde bu tür teĂžkilatlarĂ˝n ve kiliselerin rolü somut bir çok kýÞkĂ˝rtma ve kanlĂ˝ olaylarla kendini göstermiĂžtir. 1800’lü yĂ˝llarĂ˝n sonu, Ermeni sorununun artĂ˝k somut olaylara dönüĂžtürüldüĂ°ü ilk yĂ˝llar olmuĂžtur. 1882 ile 1904 yĂ˝llarĂ˝ arasĂ˝nda 38 büyük çaplĂ˝ Ermeni olaylarĂ˝ndan ve isyanlarĂ˝ndan bahsetmek kolaylĂ˝kla mümkündür. Bulardan yaklaÞýk 31 tanesi Birinci ve Ýkinci Sasun ÝsyanlarĂ˝ (1894, 1897),[19] Zeytun ÝsyanĂ˝ (1895) ve Adana ÝsyanĂ˝ (1909) gibi büyük çaplĂ˝ isyanlarĂ˝ da kapsayan Ermeni ayaklanmalarĂ˝dĂ˝r.[20]

BunlarĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra, yaralama ve öldürmelerle sonuçlanmýÞ önemli büyüklükte birçok karýÞýklĂ˝ktan da bahsedilmesi gerekmektedir. 8 AralĂ˝k 1882 tarihli Anavatan Müdafileri OlayĂ˝, MayĂ˝s 1889 da Armenekan çeteleri ile çatýÞma, AĂ°ustos 1889 Musa Bey OlayĂ˝, 15 Temmuz 1890 tarihli KumkapĂ˝ nümayiĂži, 1892–1893 tarihleri arasĂ˝ndaki Merzifon, Kayseri ve Yozgat’ta cereyan etmiĂž olaylar, 30 Eylül 1895 tarihli BabĂ˝ali olayĂ˝ ve 14 Temmuz 1896 tarihli ve TaĂžnak komitesince planlanan OsmanlĂ˝ BankasĂ˝ baskĂ˝nĂ˝ bu tür olaylar arasĂ˝nda sayĂ˝labilir.[21]

Daha spesifik olaylardan da bahsetmek mümkündür. 20 Haziran 1890’da Erzurum Saint Asalyan kilisesi aranĂ˝rken karÞý konulmuĂž ve iki subay ve bir jandarma eri Ăžehit olmuĂžtur. Kilisede Rusya’dan getirilmiĂž silahlar bulunmuĂžtur. 1894 yĂ˝lĂ˝nda Patrik AĂžkĂ˝yan’a baĂžarĂ˝sĂ˝z suikast giriĂžimi olmuĂžtur. 25 Ekim 1895 Cuma namazĂ˝nda, Müslümanlara bir saldĂ˝rĂ˝ yapĂ˝lmýÞ ve çĂ˝kan olaylarda 200’e yakĂ˝n Müslüman ve Ermeni ölmüĂžtür. 1905’de II. Abdülhamit’e bir suikast giriĂžimi olmuĂžtur. 31 Mart VakasĂ˝ sonrasĂ˝nda, Ermeniler 1909 yĂ˝lĂ˝ içerisinde Adana’da katliamlar gerçekleĂžtirmiĂžlerdir.[22] 1904 ve 1906 yĂ˝llarĂ˝ arasĂ˝nda ise toplam 105 kiĂži Ermenilerce gerçekleĂžtirilen suikastlarda öldürülmüĂžtür. BunlararasĂ˝nda 32 tanesi muhbirlik yaptýðý iddia edilen Ermenilere, 32 tanesi öldürülen Rus ve Türk yetkililerine aittir.[23]

Birinci Dünya SavaÞý boyunca Ermenilerin özellikle Türklere karÞý eylemleri devam etmiĂžtir ve hatta yoĂ°unluk kazanmýÞtĂ˝r da denebilir. Zira, savaĂž, Ermenilere, baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k amaçlarĂ˝nĂ˝ gerçekleĂžtirebilmek için faaliyetlerini daha rahat yürütecek bir ortam saĂ°lĂ˝yordu.[24] OsmanlĂ˝ Ermenileri ordudan ayrĂ˝lĂ˝p sabotajlara ve çeĂžitli yerlerde isyan olaylarĂ˝na da giriĂžtiler ve savunmasĂ˝z kalmýÞ, OsmanlĂ˝ köy ve kasabalarĂ˝nda büyük çaplĂ˝ öldürme ve talan eylemlerine baĂžladĂ˝lar.[25] Bu tarzdan katliamlar en fazla Van ve Bitlis ili sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝ içerisinde olmuĂžtur. Bu bölgelerde savaĂž boyunca 300,000 ila 400,000 arasĂ˝nda Kürt’ün Ermenilerce katledildiĂ°i belirtilmektedir.[26]

2. Türkiye Cumhuriyeti Dönemi

SavaĂžtan sonra da Ermeni kökenli Ăžiddet olaylarĂ˝ devam etmiĂžtir. 6–13 Þubat 1919 da Erivan da yapĂ˝lan BatĂ˝ Ermeni II. Kongresi’nde Talat, Cemil, ve Sait Halim PaĂžalar ile Dr. NazĂ˝m, Bahattin Þakir ve Cemil Azmi Beyler gibi OsmanlĂ˝ idarecileri gĂ˝yabĂ˝nda yargĂ˝lanĂ˝p mahkum edilmiĂžiler ve bulunduklarĂ˝ yerde öldürülmesi için çalýÞmalar baĂžlatĂ˝lmýÞtĂ˝r.

Bugünkü Ermeni terörizminin öncü birimi, 1920’lerde BatĂ˝ Avrupa’da yaĂžayan birçok OsmanlĂ˝ eski idarecilerine suikastlar düzenleyen Nemesis[27] adlĂ˝ TaĂžnak alt örgütüdür.[28] Nemesis’in ilk kurbanĂ˝, 15 Mart 1921 de Berlin’de bir caddede yürürken vurularak öldürülen OsmanlĂ˝ içiĂžleri eski bakanĂ˝ Talat PaĂža’dĂ˝r.29 9 ay sonra (6 AralĂ˝k 1921) OsmanlĂ˝ dýÞiĂžleri eski bakanĂ˝ Sait Halim PaĂža, Roma’da bir Ermeni tarafĂ˝ndan katledildi.[30] Eski Jön Türk yetkililerinden Bahattin Þakir Bey ve Cemal Azmi Bey, 17 Nisan 1922’de Berlin’de öldürüldü. Bundan birkaç ay sonra Cemal PaĂža, iki Ermeni tarafĂ˝ndan 21 Temmuz 1922’de yaverleri BinbaÞý Nusret ve TeĂ°men Süreyya Bey ile birlikte Tiflis’te öldürüldü.[31] 26 Eylül 1923’te Amerika Ermeni BaĂžpiskoposu Leon Tourian, bir ayin sĂ˝rasĂ˝nda New York’ta öldürülmüĂžtür.

Fakat, Ermeni terörünün Ăžiddetlenmeye baĂžladýðý yĂ˝llar 1970’li yĂ˝llar olmuĂžtur. 1973’te münferit bir olay olarak baĂžlayan Ermeni kökenli terör eylemleri 1974’den sonra Türk dýÞ temsilciliklerine, Türk Hava YollarĂ˝ bürolarĂ˝na, ve özellikle diplomatlara yönelmiĂžtir. Ermeni kökenli KaliforniyalĂ˝ Geourgen Yanikian, Los Angeles Türk BaĂžkonsolosu Mehmet Baydar ve yardĂ˝mcĂ˝sĂ˝ BahadĂ˝r Demir’i bir otel odasĂ˝nda vurarak öldürdü. Bu cinayetlerden sonra Ermeni terör örgütleri ASALA (Ermenistan’Ă˝n KurtuluĂžu Ýçin Ermeni Gizli Örgütü) [32] ve JCAG (Ermeni SoykĂ˝rĂ˝mĂ˝ Adalet KomandolarĂ˝) terör eylemlerini baĂžlattĂ˝. 1975 Lübnan Ýç SavaÞý ve duyarlĂ˝ ortamĂ˝n etkisi ile de Ermeni Ăžiddet eylemleri giderek arttĂ˝.

1973 yĂ˝lĂ˝ ile 1985 yĂ˝llarĂ˝ arasĂ˝ dönemde, Türkiye sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝ dýÞýnda Ermeni kökenli eylemlerde öldürülen kiĂži sayĂ˝sĂ˝nĂ˝n toplam 45 olduĂ°u belirtilmektedir. Öldürülen toplam Türk vatandaÞý sayĂ˝sĂ˝ 34’tür. Bunlardan 4’ü Türk büyükelçileridir. 6 tanesi baĂžkonsolos ya da konsolostur. Geriye kalanlar Türk diplomat yakĂ˝nlarĂ˝ veya elçilik yada konsolosluk mensuplarĂ˝dĂ˝r. Öldürülen 45 kiĂžiden 11 tanesi ise yabancĂ˝ uyruklu kiĂžilerdi. Fakat bunlardan bir kĂ˝smĂ˝ Türk elçilik ya da konsolosluklarĂ˝nda çalýÞan memurlardĂ˝r.[33]

Ermeni terörü sadece Türklere yönelmiĂž de deĂ°ildi. Ermeni terörünün baĂžlangĂ˝cĂ˝nda ilk yapĂ˝lan eylemlerden birisi 1975’de Ermenilerin Amerika’ya göçünü teĂžvik eden Dünya Kiliseler BirliĂ°i’nin Beyrut’taki bir bürosuna yapĂ˝lan saldĂ˝rĂ˝dĂ˝r. ASALA’nĂ˝n, Türkiye’nin dýÞarĂ˝daki diplomatik temsilcilerine yaptýðý saldĂ˝rĂ˝lĂ˝lar, 22 Ekim 1975’te Türkiye’nin Avusturya Büyükelçisi DaniĂž TunalĂ˝gil’in Viyana’da öldürülmesi ile baĂžlamýÞtĂ˝r. Sadece iki gün sonra, 24 Ekim’de Fransa Büyükelçisi Ýsmail Erez ve Ăžoförü Talip Þener, Paris’te öldürüldü. SaldĂ˝rĂ˝yĂ˝ ASALA üstlendi.

1978 KasĂ˝m’Ă˝nda, ASALA, “batĂ˝lĂ˝ emperyalist devletler, Siyonizm, ve Türkiye’deki faĂžist rejimle” iliĂžkilerini sürdüren tüm devletlere yönelik bir deklarasyon yayĂ˝nlayarak bu hedeflere de saldĂ˝rmaya baĂžlamýÞtĂ˝r.[34] ÖrneĂ°in ASALA’ya atfedilen 171 saldĂ˝rĂ˝dan 70 tanesi Türkiye’ye diĂ°erleri baĂžka ülkelere yöneltilmiĂžtir.[35] Ermeni terör eylemelerinin en çok cereyan ettiĂ°i ülkeler Fransa, Ýsviçre, Ýtalya, ve Lübnan dĂ˝r. Yunanistan, Rusya, Portekiz, Kanada, Ýspanya, Ýngiltere, Almanya, Danimarka, Belçika, Avusturya, Hollanda, Avustralya, Ýran ve Irak gibi ülkelerde de çeĂžitli sayĂ˝da Ermeni Ăžiddet olaylarĂ˝ gerçekleĂžtirilmiĂžtir. 1977–83 arasĂ˝nda Türkiye sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝ içerisinde 6 Ermeni kökenli Ăžiddet olayĂ˝ gerçekleĂžmiĂžtir ve bunlar arasĂ˝nda 7 AĂ°ustos 1982 tarihinde 9 kiĂžinin öldüĂ°ü ve 72 kiĂžinin yaralandýðý EsenboĂ°a havaalanĂ˝na bombalĂ˝ saldĂ˝rĂ˝ da vardĂ˝r.

Özetlenen Ăžiddete dayalĂ˝ Ermeni eylemlerinin, kimilerinin özellikle 1980’li yĂ˝llarda iddia ettiĂ°i gibi gerçekten “terörizm sayĂ˝lmamasĂ˝” mümkün müdür? Þayet terörizm sayĂ˝lacaklarsa ne tür niteliklere sahiptirler? Bu iki önemli sorunun cevabĂ˝ günümüzde terörizm kavramĂ˝nĂ˝n kazandýðý özellikler çerçevesinde incelenmelidir. Ama önce, günümüzde terörizm kavramĂ˝nĂ˝n ne ifade ettiĂ°i incelenecektir.

TERÖRÝZM VE ULUSLARARASI TERÖRÝZM KAVRAMLARININ TANIMI

1. ÇeĂžitli Terörizm TanĂ˝mlarĂ˝

Terörizm kavramĂ˝nĂ˝n tanĂ˝mĂ˝ üzerinde genel bir uzlaĂžmanĂ˝n henüz tam olarak saĂ°lanamadýðýnĂ˝ daha önce belirtmiĂžtik. Fakat bu durum, terörizmin tanĂ˝mlanmasĂ˝ yönünde önemli hiçbir ilerleme saĂ°lanamamýÞ ya da ortaya belirli bir terörizm tanĂ˝mĂ˝ çĂ˝kmamýÞ olduĂ°unu ifade etmez. Bilakis, bir kĂ˝sĂ˝m unsurlarĂ˝ dýÞýnda terörizmi oluĂžturan unsurlar üzerinde önemli bir fikir birliĂ°inin mevcut olduĂ°u söylenebilir.

Terörizm kavramlarĂ˝nĂ˝n tanĂ˝mlanmasĂ˝ konusunda uluslararasĂ˝ alanda günümüze kadar yaĂžanan geliĂžmelere girmeden önce üzerinde kĂ˝saca durulmasĂ˝ gereken konu, yukarĂ˝daki kavramlarĂ˝n linguistik olarak kökünü oluĂžturan “terör” kavramĂ˝dĂ˝r. KĂ˝saca belirtmek yeterli olacaktĂ˝r ki, terör kavramĂ˝ Latince bir kavram olup kĂ˝saca korku ve dehĂžet manalarĂ˝na gelmektedir.[36] DolayĂ˝sĂ˝ ile, insanlar üzerinde, hatta tek bir insan üzerinde dahi korku, endiĂže, Ăžiddet yaratan herhangi bir münferit eylemi terör olarak nitelemek mümkündür.

Fakat, terör ve terörizm arasĂ˝ndaki kök-türev iliĂžkisi, bu iki kavramĂ˝n mana açĂ˝sĂ˝ndan aynĂ˝ olduĂ°u gibi bir sonuç doĂ°urmamaktadĂ˝r. Terör kavramĂ˝nĂ˝n sonuna eklenen “izm” basit bir türevden ziyade, çok daha geniĂž kapsamlĂ˝ ve birçok açĂ˝dan da kökten baĂ°Ă˝msĂ˝z bir kavramĂ˝n oluĂžmasĂ˝na neden olmaktadĂ˝r.

Terörizm kavramĂ˝nĂ˝n tanĂ˝mlandýðý ilk uluslararasĂ˝ antlaĂžmanĂ˝n, hiçbir zaman da yürürlüĂ°e konamamýÞ olan 1937 tarihli “Terörizmin Önlenmesine ve CezalandĂ˝rĂ˝lmasĂ˝na Dair Konvansiyon” (The Convention for the Prevention and Punishment of Terrorism)[37] olduĂ°u söylenebilir. SözleĂžme terörizmi Ăžu Ăžekilde tanĂ˝mlamaktadĂ˝r: “a) devlet baĂžkanlarĂ˝na, devlet baĂžkanlarĂ˝nĂ˝n yetkilerini kullanan

ĂžahĂ˝slara ve onlarĂ˝n haleflerine ve seleflerine, b) yukarĂ˝daki kiĂžilerin eĂžlerine, c) kamu görevleri ile görevli veya eylemin kendilerine yöneltildiĂ°inde bir kamu görevine sahip kiĂžilere, öldürme, veya ciddi bedensel yaralama veya özgürlüĂ°ünü elinden alma maksadĂ˝ ile yöneltilen her türlü eylem.”[38]

AyrĂ˝ca terörizm, “bu tür maksatlarĂ˝ gerçekleĂžtirmek için isteyerek kamu malĂ˝na zarar verme ve hayatĂ˝ tehlikeye düĂžürme ve de üretim unsurlarĂ˝na zarar verme eylemleri”[39] ni de kapsayacaktĂ˝r.

TanĂ˝mĂ˝ndan anlaÞýlan unsurlar arasĂ˝ndan ilki, belirtilen kiĂžilere yönelik öldürme, yaralama ve tutsak alma maksatlĂ˝ bütün eylemlerin terörist eylem sayĂ˝ldýðýdĂ˝r. Ýkinci olarak, eylemin yöneldiĂ°i hedefler tanĂ˝m açĂ˝sĂ˝ndan sĂ˝nĂ˝rlĂ˝ tutulmuĂžtur. Sadece, devlet baĂžkanlarĂ˝na, onlarĂ˝n yetkilerini kullananlara, devlet baĂžkanlarĂ˝nĂ˝n halef yada seleflerine ve de kamu görevlilerine, görevli olduklarĂ˝ esnada yönelmiĂž olan bu türden eylemler terörizm kapsamĂ˝ içerisinde deĂ°erlendirilecektir. DiĂ°er önemli bir nokta ise, tanĂ˝mĂ˝n herhangi bir amaç ayrĂ˝mĂ˝ yapmamasĂ˝nĂ˝n da gösterdiĂ°i gibi, eylemlerin nihai amacĂ˝nĂ˝n ne olduĂ°unun önemli olmamasĂ˝dĂ˝r. DolayĂ˝sĂ˝ ile güdülen amacĂ˝n niteliĂ°i eylemin terörist olup olmamasĂ˝ ile iliĂžkili deĂ°ildir.

Ancak tanĂ˝mda önemli eksiklikler göze çarpmakta. Öncelikle, bu tür eylemlerin münferit ya da sistematik olup olmadýðýnĂ˝n terörizm tanĂ˝mĂ˝ açĂ˝sĂ˝ndan etkisine deĂ°inilmemiĂžtir. Ýkinci olarak da, sadece resmi görevlilere yönelen bu türden eylemler terörizm kapsamĂ˝na dahil edilmiĂž ama sivillere veya topluma yönelmiĂž eylemler üzerinde durulmamýÞtĂ˝r. AyrĂ˝ca, bu tür eylemlerin asĂ˝l maksadĂ˝nĂ˝n niteliĂ°i de belirtilmemiĂžtir. AsĂ˝l amaç Ăžahsi mi ya da daha geniĂž kapsamlĂ˝ bir siyasi ya da kültürel vb. nitelikte bir maksat mĂ˝ olduĂ°u tanĂ˝m açĂ˝sĂ˝ndan önem taÞýmamaktadĂ˝r.

Terörizmin tanĂ˝m açĂ˝sĂ˝ndan bir baĂžka önemli sözleĂžme ise “Terörizmin Önlenmesi Ýçin Avrupa Konvansiyonu” (The European Convention on the Suppression of Terrorism) dur. Fakat bu sözleĂžme, açĂ˝k bir terörizm tanĂ˝mĂ˝ yapmaktan ziyade 1. maddesinde, teröristlerin yargĂ˝dan ve cezalandĂ˝rmadan kaçmalarĂ˝nĂ˝n engellenmesi maksadĂ˝yla hangi eylemlerin, taraf devletler arasĂ˝nda iade maksadĂ˝ açĂ˝sĂ˝ndan “siyasi eylemler” (political offences) ya da “siyasi eylemlerle ilgili eylemler” olarak tanĂ˝mlanamayacaĂ°Ă˝nĂ˝ saymakta ve diĂ°er maddelerinde de taraf devletlerin uymasĂ˝ gereken ilgili bazĂ˝ prensipleri sĂ˝ralamaktadĂ˝r.

Siyasi veya siyasi eylemlerle ilgili eylemler olmayan eylemlerin tanĂ˝mlamasĂ˝nda 1. Madde, ilk iki fĂ˝krasĂ˝nda diĂ°er bazĂ˝ uluslar arasĂ˝ konvansiyonlarla tanĂ˝mlanmýÞ spesifik eylemlere atĂ˝f yapmakta. Bunlardan ilki, 16 AralĂ˝k 1970 de La Hey’de imzalanmýÞ olan “UçaklarĂ˝n YasadýÞý Ele Geçirilmesinin Önlenmesine ÝliĂžkin Konvansiyon” çerçevesindeki eylemlerdir. Ýkincisi ise, 23 Eylül 1971’de Montreal’de imzalanan “Sivil HavacĂ˝lĂ˝lýða KarÞý YasadýÞý Eylemelerin Önlenmesine Dair Konvansiyon” çerçevesindeki eylemlerdir.

Ýkinci bir kategori eylem ise, herhangi bir uluslararasĂ˝ sözleĂžmeye atĂ˝f yapĂ˝lmaksĂ˝zĂ˝n “diplomatik temsilciler dahil olmak üzere uluslararasĂ˝ korunan kiĂžilerin hayatĂ˝na, fiziksel bütünlüĂ°üne veya özgürlüĂ°üne karÞý saldĂ˝rĂ˝ içeren eylemler” olarak tanĂ˝mlanmakta. Konvansiyonun spesifik olarak ortaya koyduĂ°u bir baĂžka eylem kategorisi ise “adam kaçĂ˝rma, rehin alma veya ciddi düzeyde yasadýÞý alĂ˝koyma” eylemlerinden oluĂžmaktadĂ˝r. DiĂ°er yandan “insanlarĂ˝ tehdit edecek biçimde bomba, el bombasĂ˝, roket, otomatik silah veya mektup ya da paket bombalar kullanĂ˝lmasĂ˝nĂ˝ içeren eylemler” de siyasi veya siyasi eylemlerle ilgili eylemler olarak tanĂ˝mlanamayacaktĂ˝r. Son olarak Konvansiyon, yukarĂ˝da sayĂ˝lan eylemleri gerçekleĂžtirme giriĂžiminin, yada bu eylemleri gerçekleĂžtiren ya da gerçekleĂžtirme teĂžebbüsünde bulunan eylemcinin yanĂ˝nda yer alarak katĂ˝lmanĂ˝n da aynĂ˝ kategoride deĂ°erlendirileceĂ°ini belirtmektedir.

Konvansiyon’un 2. Madde’si, daha genel bir tanĂ˝m yaparak, 1. Madde’de sayĂ˝lanlarĂ˝n dýÞýnda bir kiĂžinin hayatĂ˝na, fiziksel bütünlüĂ°üne veya özgürlüĂ°üne karÞý Ăžiddet içeren herhangi bir eylemin de siyasi eylem yada siyasi eylemlerle ilgili eylemler sayĂ˝larak iade kapsamĂ˝ dýÞýna çĂ˝karĂ˝lamayacaĂ°Ă˝nĂ˝ belirtmekte. AyrĂ˝ca aynĂ˝ durumun, insanlar için toplu bir tehlike yaratacak biçimde mallara karÞý yapĂ˝lan ya da yapma giriĂžimleri için de geçerli olduĂ°u vurgulanmaktadĂ˝r.

Bu tanĂ˝mlarda göze çarpan ilk önemli unsur, eylemin hangi maksatla yapĂ˝ldýðýnĂ˝n özellikle belirtilmemesidir. Böylece, belli politik amaçlarĂ˝ için yapĂ˝lan bu türden eylemlerin haklĂ˝ gösterilmesi, ya da iade kapsamĂ˝ dýÞýnda sayĂ˝lmasĂ˝nĂ˝n mümkün olamayacaĂ°Ă˝ gibi bir sonuç çĂ˝karĂ˝lmalĂ˝dĂ˝r. Ama tanĂ˝mlarĂ˝n en önemli eksiĂ°i, normal bir terör eylemi yada suçtan terörizmi ayĂ˝racak bir tanĂ˝m yapmĂ˝yor olmasĂ˝dĂ˝r. Oysa, bu eylemlerin, niteliĂ°i ne olursa olsun çoĂ°u kez politik amaç ya da amaçlarĂ˝ gerçekleĂžtirmek için yapĂ˝lan bu türden sistematik eylemler olarak tanĂ˝mlanmasĂ˝ gereĂ°idir. DolayĂ˝sĂ˝ ile, bu sözleĂžme terörizmi tanĂ˝mlamaktan ziyade hangi tür eylemlerin siyasi eylemeler sayĂ˝lmayĂ˝p iade kapsamĂ˝nda deĂ°erlendirilmesi gerektiĂ°ini belirlemeye çalýÞmaktadĂ˝r. Bir baĂžka deyiĂžle, sözleĂžme açĂ˝sĂ˝ndan iade kapsamĂ˝na giren bir eylem mutlaka terörizm kapsamĂ˝nda olmak durumunda deĂ°ildir.

Bu baĂ°lamda BirleĂžmiĂž Milletler Genel Kurulu’nun, 1994 yĂ˝lĂ˝nda yayĂ˝nladýðý 49/60 sayĂ˝lĂ˝ deklarasyonun ekinde (annex) önemli bir tanĂ˝mlama yapmaktadĂ˝r. Deklarasyon Ăžöyle bir ifadeye yer vermektedir: “politik sebeplerle yapĂ˝lan ve toplumda, bir insan topluluĂ°unda veya belirli insanlarda bir korku ortamĂ˝ yaratacak cezai eylemler, siyasi, filozofik, ideolojik, etnik, Ă˝rksal, dini veya herhangi bir gerekçe ile haklĂ˝ gösterilemez”.[40]

Bu tanĂ˝mdan, genel olarak terörizmin tanĂ˝mlandýðý sonucunu çĂ˝karabiliriz. Zira, önemli bir özellik olarak, terörist eylemlerin bir siyasi maksadĂ˝ olduĂ°u vurgulanmakta, siyasi, filozofik, ideolojik, etnik, Ă˝rksal veya herhangi bir gerekçe ile haklĂ˝ gösterilmemesi gerektiĂ°idir. Böylece, herhangi bir ulusal kurtuluĂž mücadelesinde dahi kullanĂ˝lan yöntemler toplum içerisinde ya da belirli bir grup arasĂ˝nda korku ve dehĂžet yaratmak maksadĂ˝ ile yapĂ˝ldýðý ölçüde terörizme baĂžvuruyor sayĂ˝lmalĂ˝dĂ˝r.

Toplumda, bir grup insan arasĂ˝nda yada belirli insanlar arasĂ˝nda bir korku durumu yaratan ve suç oluĂžturan eylemler olduĂ°u da vurgulanan bir baĂžka özelliktir. Böylece, eylem resmi sĂ˝fatlĂ˝ kiĂžilere yönelebileceĂ°i gibi, sivil insanlara da yönelmiĂž olabilir. Hatta tek bir kiĂžiye yönelmiĂž bu türden bir eylem, eĂ°er belirli kiĂžiler arasĂ˝nda veya toplumda korku yaratmak maksadĂ˝ taÞýyorsa yine de terörist eylem sayĂ˝lacaktĂ˝r. Bu deklarasyon ayrĂ˝ca bir çok uluslararasĂ˝ sözleĂžmeye de atĂ˝f yaparak bunlarĂ˝n yasakladýðý eylemlerin gerçekleĂžtirilmesinin de terörizm olacaĂ°Ă˝nĂ˝ ifade etmekte.

Yukarda deĂ°inilen kimi uluslararasĂ˝ belgelerin yaptýðý tanĂ˝mlarĂ˝n dýÞýnda ve de daha kapsamlĂ˝ olanlarĂ˝ da terörizm literatüründe bulunmaktadĂ˝r. Bu konudaki literatürün terörizmin tanĂ˝mĂ˝ konusunda da objektif ve öncü olmasĂ˝ gerektiĂ°inden hareketle, terörizm tanĂ˝mĂ˝nĂ˝n, terörizmle mücadele açĂ˝sĂ˝ndan aslĂ˝nda nasĂ˝l olmasĂ˝ gerektiĂ°ini gösterdiĂ°ini de söyleyebiliriz.

DolayĂ˝sĂ˝ ile bu çerçevede yapĂ˝lan tanĂ˝mlarĂ˝n kimi geniĂž kapsamlĂ˝dĂ˝r. ÖrneĂ°in, bu tarzda tanĂ˝mlara göre terörizm, belirli bir siyasi ve sosyal amaç için toplumun bütününü veya bir kesimini yĂ˝ldĂ˝rmak, sindirmek, gerektiĂ°inde ortadan kaldĂ˝rmak için gruplarĂ˝n amaçlarĂ˝na ulaÞýncaya kadar her türlü Ăžiddet eylemelerini ihtiva eden sistematik hareketlerdir. Siyasi amacĂ˝ daha da belirgin hale getiren ve terörizmi, toplumun yapĂ˝sĂ˝nĂ˝ ve kamu otoritesini yĂ˝kmak, rejimin temel niteliĂ°ini deĂ°iĂžtirmek için korkutma, sindirme, yĂ˝ldĂ˝rma, Ăžiddet eylemlerinin bütünüdür” diye tanĂ˝mlayanlar da mevcuttur. Bu çerçevede D. Spinellis’in tanĂ˝mĂ˝nĂ˝ özellikle belirtmek gerekmektedir:

“Belirli maksatlarla, özellikle de sosyo-politik karakterli ideolojik, filozofik maksatlarla, belirli kiĂžilere veya ayrĂ˝m yapmaksĂ˝zĂ˝n masum vatandaĂžlara karÞý ciddi Ăžiddet suçlarĂ˝ gerçekleĂžtirerek, kiĂžilere veya kiĂži gruplarĂ˝na veya geniĂž toplum kesimine korku salmaktĂ˝r”.[41]

Bir baĂžka spesifik tanĂ˝m, eylemleri gerçekleĂžtirenlerin niteliĂ°ine açĂ˝klĂ˝k getirmekte ve terörizmi “önceden belirlenmiĂž amaçlara ulaĂžmak için sistematik olarak Ăžiddete baĂžvuran bir örgütlenmiĂž grup yada partinin kullandýðý yöntemdir” diye tanĂ˝mlamaktadĂ˝r.[42]

Literatür tanĂ˝mlarĂ˝ndan doĂ°al olarak daha sübjektif olacak ve her ülkenin daha çok kendi ihtiyaçlarĂ˝ açĂ˝sĂ˝ndan kendi iç hukuk sistemlerinde terör tanĂ˝mlarĂ˝ oluĂžturmuĂž olmalarĂ˝ da söz konusudur.[43] ÖrneĂ°in ABD Savunma Bakanlýðý’nĂ˝n tanĂ˝mĂ˝na göre terörizm, “çoĂ°u kez politik veya ideolojik maksatlarla, hükümetleri veya toplumu yĂ˝ldĂ˝rmak veya korkutmak niyeti ile devrimci bir grup tarafĂ˝ndan kiĂžilere veya mülke karÞý yapĂ˝lan hukuk dýÞý Ăžiddet kullanma veya Ăžiddet kullanma tehdidi” olarak tanĂ˝mlamakta.[44] ABD DýÞiĂžleri Bakanlýðý’na göre ise terörizm, “önceden planlanmýÞ, siyasi olarak motive edilmiĂž, alt gruplar veya gizli devlet birimlerince çatýÞma dýÞý hedeflere yönelik gerçekleĂžtirilen Ăžiddet” olarak tanĂ˝mlanmak-ta.[45] ABD deki tanĂ˝mlarĂ˝n, yukarĂ˝daki literatürde geçen tanĂ˝mlara büyük benzerliĂ°i dikkat çekicidir.

3173 sayĂ˝lĂ˝ Türkiye Cumhuriyeti Terörle Mücadele YasasĂ˝’nĂ˝n yaptýðý tanĂ˝ma göre ise terörizm:

“BaskĂ˝, Ăžiddet, çĂ˝kar, korkutma, yĂ˝ldĂ˝rma, sindirme veya tehdit sistemlerinden biri ile Anayasa da belirtilen Cumhuriyetin niteliklerini, Türk Devletinin ve Cumhuriyetinin varlýðýnĂ˝ tehlikeye düĂžürmek, devlet otoritesini zaafa uĂ°ratmak veya yĂ˝kmak veya ele geçirmek, temel hak ve hürriyetleri yok etmek, devletin iç ve dýÞ güvenliĂ°ini, kamu düzenini ve genel saĂ°lýðý bozmak maksatlarĂ˝yla, bir örgüte

mensup kiĂži veya kiĂžiler tarafĂ˝ndan giriĂžilecek her türlü eylemleridir”.

Söz konusu yasanĂ˝n yaptýðý tanĂ˝mĂ˝n özellikle terörizm eylemlerinin amaçlarĂ˝nĂ˝ vurgulayĂ˝p belirgin hale getirdiĂ°i açĂ˝kça görülmektedir. Ve eylemlerin mutlaka, münferit kiĂžilerce deĂ°il, bir örgüte mensup kiĂžilerce gerçekleĂžtirmesi gerekmektedir. DiĂ°er açĂ˝lardan da yukarĂ˝da belirtilen tanĂ˝mlardan önemli bir farkĂ˝ görülmemektedir.

Terörizm KavramĂ˝

TanĂ˝mlamalardaki farklĂ˝lĂ˝klarĂ˝n, farklĂ˝ terörizm tanĂ˝mlamalarĂ˝ndan ziyade çeĂžitli terör türelerini ifade ettiĂ°i söylenebilir.[46] DolayĂ˝sĂ˝ ile, yaygĂ˝n bir terörizm tanĂ˝mĂ˝nĂ˝n mevcut olmamasĂ˝ndan ziyade, bu tarz bir tanĂ˝mĂ˝n hala üzerinde çok fazla devletçe anlaÞýlmýÞ, geniĂž katĂ˝lĂ˝mlĂ˝ uluslararasĂ˝ sözleĂžmelere ve ulusal yasalara geçirilememiĂž olmasĂ˝ gibi bir eksiklikten söz edilmelidir. KaldĂ˝ ki, birbirinden kĂ˝smen ayrĂ˝lan ve yukarda deĂ°inilen tanĂ˝mlardan çĂ˝kan ve terörizm kavramĂ˝nĂ˝n tanĂ˝mĂ˝nĂ˝n unsurlarĂ˝ olarak kabul edilecek unsurlar mevcuttur.

DolayĂ˝sĂ˝ ile, daha önce de belirttiĂ°imiz gibi, bu tanĂ˝mlarĂ˝n bazĂ˝ ortak yönleri vardĂ˝r ve bunlar Ăžöyle sĂ˝ralanabilir:

a) Terörizm kavramĂ˝ içerisinde yasa dýÞý bir Ăžiddet eylemi veya Ăžiddet tehdidi vardĂ˝r,

b) Þiddet eyleminin ya da tehdidinin bir devlet, sosyal sĂ˝nĂ˝f, parti, örgüt veya bir kiĂži tarafĂ˝ndan yapĂ˝lmasĂ˝ önemli deĂ°ildir,

c) Þiddet eylemi veya tehdidi toplumda ya da belirli bir insan kitlesi arasýnda korku ve dehþet yaratýr,

d) Þiddet eylemi veya bu eylemin toplumda yol açtýðý korku, ideolojik, sosyal, etnik, dini, siyasi, ekonomik ve benzeri hedeflenen bir amacĂ˝n gerçekleĂžtirilmesine yönelik olarak, planlanarak kullanĂ˝lĂ˝r.

Ortak noktalardan da anlaÞýlacaĂ°Ă˝ gibi, öngörülen amacĂ˝n haklĂ˝lýðý, bir eylemin, Ăžiddet veya Ăžiddet tehdidi içerdiĂ°i, Ăžiddetin veya Ăžiddet tehdidinin herhangi bir grup tarafĂ˝ndan sistematik bir yöntem olarak kullanĂ˝ldýðý, korku ve dehĂžet yarattýðý ve hukuk dýÞý olduĂ°u sürece terörist sayĂ˝lmamasĂ˝na yol açmayacaktĂ˝r, açmamalĂ˝dĂ˝r.

Belki de açĂ˝klýða kavuĂžturulmasĂ˝ gereken son nokta Ăžiddetin ne ifade ettiĂ°i olmalĂ˝dĂ˝r. Bu baĂ°lamda, hangi tür eylemlerin Ăžiddet derecesine ulaĂžtýðý yani Ăžiddet içerdiĂ°i, hangilerinin içermediĂ°inin belirlenmesi, bir eylemin terörizm mi yoksa herhangi bir fikri savunmanĂ˝n ifade özgürlüĂ°ü çerçevesinde meĂžru bir yolu mu olduĂ°unun belirlenmesinde yegane esasĂ˝ teĂžkil etmektedir.[47]

Þiddet kavramĂ˝nĂ˝ ‘zarar verici bir saldĂ˝rĂ˝’ olarak tanĂ˝mlamak mümkündür.[48] Zarar kavramĂ˝nĂ˝n alacaĂ°Ă˝ Ăžeklin çok deĂ°iĂžik olabileceĂ°i ve yok etmeye kadar uzanabileceĂ°i de bir gerçektir. Fakat, zarar illa da insan vücuduna zarar veren maddi bir saldĂ˝rĂ˝ olarak ortaya çĂ˝kmayabilir. Her ne kadar, çoĂ°u kez bu Ăžekilde ortay açĂ˝ksa da, zihinsel ve duygusal bakĂ˝mdan bireyde önemli ölçüde tahribata yol açan bir etki olarak da ortaya çĂ˝kabilir. Bu çerçevede kimi Ăžiddet olaylarĂ˝ sadece bireyin manevi bütünlüĂ°ünü koruyan haklarĂ˝n ihlal edilmesidir. Öte yandan, zarar sadece bireyin kendisine ve kiĂžilik haklarĂ˝na deĂ°il aynĂ˝ zamanda mülke de yönelebilir ve sonuçta kiĂžinin sadece bu çerçevedeki haklarĂ˝nĂ˝ da ihlal edebilir.

Þiddetin bir baĂžka ayĂ˝rt edici özelliĂ°i de, sonuç olarak Ăžiddet uygulayanĂ˝n yarattýðý etkinin karÞý tarafĂ˝, iradesi, arzusu ve eĂ°ilimleri dýÞýnda bir sonuca yöneltmesidir. Terörizm açĂ˝sĂ˝ndan Ăžiddetin ayĂ˝rt edici bir baĂžka özelliĂ°i de, sadece kiĂži iradesine aykĂ˝rĂ˝ olmasĂ˝ deĂ°il aynĂ˝ zamanda yasadýÞý olmasĂ˝dĂ˝r. Ve nihayet, yukarĂ˝daki özellikleri gereĂ°i kiĂži yada kiĂžilerde korku ve endiĂže yaratĂ˝yor olmasĂ˝dĂ˝r.

UluslararasĂ˝ Terörizm KavramĂ˝

YukarĂ˝da ortaya konan terörizm kavramĂ˝nĂ˝n temel unsurlarĂ˝, uluslararasĂ˝ terörizm kavramĂ˝ için de aynen geçerlidir. Zira uluslar arasĂ˝ terörizm, terörizmin özel bir Ăžeklidir.[49] Hemen belirtmek gerekir ki, terörizm ve uluslararasĂ˝ terörizm arasĂ˝ndaki ayrĂ˝m, terörizmle mücadelede farklĂ˝ bir anlayýÞ yaratacak bir ayrĂ˝m deĂ°ildir. Yani, uluslararasĂ˝ olmayan terörist eylemlere karÞý direkt ilgili olmayan devletlerin mücadele yükümlülüĂ°ü ortadan kalkmamaktadĂ˝r. AyrĂ˝m daha çok türseldir ve uluslararasĂ˝ terörizm kavramĂ˝ yukarĂ˝da sayĂ˝lan unsurlara ek bazĂ˝ unsurlarĂ˝ daha içermektedir.

Cherif Bassiouni uluslararasĂ˝ terörizmi:

“GerçekleĂžtiricilerinin kendileri için veya kendileri ya da bir devlet adĂ˝na yapĂ˝p yapmadĂ˝klarĂ˝ndan baĂ°Ă˝msĂ˝z olarak, bir sonuç elde etmek, veya bir talebin veya bir Ăžikayetin propagandasĂ˝nĂ˝ yapmak maksadĂ˝ ile bir toplumun belli bir kesiminde terör yaratmak için gerçekleĂžtirilen ideolojik olarak motive edilmiĂž ve uluslararasĂ˝ olarak gerçekleĂžtirilen Ăžiddet hareketleri stratejisidir.”

diye tanĂ˝mlamaktadĂ˝r.[50] Bu türden tanĂ˝mlarĂ˝n da gösterdiĂ°i Ăžey, terörizm kavramĂ˝nĂ˝n diĂ°er unsurlarĂ˝na ek olarak, uluslararasĂ˝ terörizm “uluslararasĂ˝ olarak gerçekleĂžtirilmek” gibi bir niteliĂ°e sahiptir. Lakin, terörizmin “uluslararasĂ˝” niteliĂ°inin nasĂ˝l ortaya çĂ˝kmasĂ˝ gerektiĂ°i noktasĂ˝ çok net deĂ°ildir. Zira, herhangi bir terörizm hareketinin uluslararasĂ˝ nitelik kazanmasĂ˝ için, eylemin yöneldiĂ°i hedefin mi yoksa izlediĂ°i yol ve yöntemlerin mi dikkate alĂ˝nacaĂ°Ă˝ sorun yaratabilir.

Bir terörist grup eylemlerini ve amacĂ˝nĂ˝ belli bir ülkenin sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝ ile sĂ˝nĂ˝rlĂ˝ tutmuĂž olabilir ama baĂžka ülke ya da yabancĂ˝ gruplardan destek görüyor olabilir veya deĂ°iĂžik ulustan insanlarca kurulmuĂž ve yürütülüyor olabilir. Veya, nihai amacĂ˝ uluslararasĂ˝ sistemi yĂ˝kmak, zarar vermek veya sistemde deĂ°iĂžiklik yaratmak yada bir ülkede kurulmuĂž ama baĂžka ülke ya da ülkelere karÞý eylem yapmakta olabilir. Terörizm kavramĂ˝nĂ˝n günümüzde, amaçlarĂ˝ ve niteliĂ°i açĂ˝sĂ˝ndan aldýðý karmaÞýk yapĂ˝nĂ˝n sonuçlarĂ˝ olan bu unsurlardan hangisi-ne ya da hangilerine tanĂ˝m açĂ˝sĂ˝ndan önem verileceĂ°i, uluslar arasĂ˝ nitelikteki terörizmin tanĂ˝mĂ˝nĂ˝ güçleĂžtiren unsurlar olarak ön plana çĂ˝kmaktadĂ˝r.

Bu noktada en net tanĂ˝mlamada, terörizme uluslar arasĂ˝ özelliĂ°ini kazandĂ˝ran Ăžeyin, eylemin bir yönü ile bir ülkenin sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝nĂ˝ aĂžmasĂ˝, örneĂ°in failin ya da kurbanlarĂ˝n ya da fiile bir Ăžekilde iĂžtirak edenlerin vatandaĂžlýðý nedeni ile yada fiilin iĂžlendiĂ°i yer nedeni bir ülkenin sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝n aÞýyor olmasĂ˝dĂ˝r.[51] DolayĂ˝sĂ˝ ile herhangi bir terörist eyleme uluslar arasĂ˝ niteliĂ°ini veren Ăžeyin, o eylemin eylem yada destek açĂ˝sĂ˝ndan, yada amaçlarĂ˝ açĂ˝sĂ˝ndan bir ülkenin sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝nĂ˝ aÞýyor olmasĂ˝dĂ˝r denebilir. Sadece etki açĂ˝sĂ˝ndan da bir ülkenin sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝nĂ˝ aĂžmanĂ˝n, bir eyleme uluslararasĂ˝ terörizm özelliĂ°i kazandĂ˝rdýðý bile söylenebilir.[52]

TERÖRÝZM KAVRAMI VE ERMENÝ TERÖRÜ

OsmanlĂ˝ ve Türkiye Cumhuriyeti dönemlerindeki Ermeni kökenli Ăžiddet olaylarĂ˝nĂ˝, üzerinde durulan terörizm ve uluslararasĂ˝ terörizm kavramlarĂ˝ ýÞýðýnda deĂ°erlendirdiĂ°imizde ortaya Ăžu sonuçlar çĂ˝kmaktadĂ˝r.

Üzerinde öncelikle durulmasĂ˝ gereken, Ermeni kökenli Ăžiddet olaylarĂ˝nĂ˝n belirli bir amaca ya da amaçlara yönelmiĂž olup olmadýðýdĂ˝r? Bir baĂžka deyiĂžle, Ermenilerce Ăžiddet belirli bir amaca yönelik bir araç olarak mĂ˝ kullanĂ˝lmýÞtĂ˝r?

Ýncelememizin yukarĂ˝daki ilgili kĂ˝smĂ˝ göstermiĂžtir ki, özellikle 1800’lü yĂ˝llarĂ˝n sonuna doĂ°ru çeĂžitli Ermeni örgüt ya da gruplarĂ˝ tarafĂ˝ndan gerçekleĂžtirilen Ăžiddet olaylarĂ˝nĂ˝n belirgin bazĂ˝ maksatlarĂ˝ vardĂ˝r. Türkiye’nin doĂ°u bölgesinin önemli bir kĂ˝smĂ˝nĂ˝ da içine alan baĂ°Ă˝msĂ˝z bir Ermenistan kurulmasĂ˝ veya bir “Ermeni yurdu” oluĂžturulmasĂ˝, Ermeni Ăžiddet olaylarĂ˝nĂ˝n ilk baĂžladýðý 1800’lü yĂ˝llarda ana hedefini oluĂžturmuĂžtur.[53] Bunun, dönemli güçlü akĂ˝mĂ˝ milliyetçiliĂ°in, ancak o yĂ˝llarda, Ăžiddetin daha yakĂ˝n amacĂ˝nĂ˝n, huzursuzluk yaratarak diĂ°er devletlerin özellikle de Rusya ve bazĂ˝ BatĂ˝lĂ˝ devletlerin OsmanlĂ˝’ya müdahalesinin ve Ermenilere yardĂ˝mĂ˝nĂ˝n saĂ°lanmasĂ˝ ve nihai hedef olan baĂ°Ă˝msĂ˝z Ermenistan’a giden yolun açĂ˝lmasĂ˝ olduĂ°u belirtilmelidir. Tipik bir terörizm eyleminin yapmaya çalýÞtýðý gibi gerçekleĂžtirilen eylemler sembolikti ve nihayetinde amaç için propaganda yaratmaktaydĂ˝.

Bu noktada, Ermenilerin ulusal kurtuluĂž mücadelesi yürütüyor olduklarĂ˝na dair iddianĂ˝n özellikle incelenmesi gerekmektedir. Bu iddianĂ˝n geçerliliĂ°i, öncelikle OsmanlĂ˝ Ermeni Toplumu’nun kendi geleceĂ°ini tayin etme hakkĂ˝na sahip olmasĂ˝na baĂ°lĂ˝dĂ˝r. Bu hakkĂ˝n hukuki niteliĂ°ine girmeksizin kĂ˝saca belirtmek yeterli olacaktĂ˝r ki, self-determinasyon hakkĂ˝ sömürge altĂ˝ndaki toplumlar için ancak 20. yüzyĂ˝lĂ˝n ikinci yarĂ˝sĂ˝nda UluslararasĂ˝ Hukuk’ta bir yer edinebilmiĂžtir. Öte yanda, OsmanlĂ˝’nĂ˝n Ermeni toplumuna yönelik bir Ăžiddet veya sömürge niteliĂ°inde bir rejim uyguladýðýna dair de tarihsel bir veri mevcut deĂ°ildir. Aksine, Ermeni Toplumu’nun OsmanlĂ˝ Devleti içerisinde, özellikle 1. Dünya SavaÞý’na kadar geniĂž bir haklar ve özgürlükler temeline dayandýðý yaygĂ˝n biçimde kabul edilmektedir.[54]

Bu çerçevede, Ermenilerin 1. Dünya SavaÞý esnasĂ˝ndaki tutumlarĂ˝ özellikle incelenmeye deĂ°er gözükmekte. OsmanlĂ˝ Ermenileri, savaĂž baĂžlamadan önce kararlaĂžtĂ˝rdĂ˝klarĂ˝ gibi savaĂž esnasĂ˝nda kendi devletlerine karÞý Ruslar’la iĂžbirliĂ°i yapmýÞladĂ˝r. Bu iĂžbirliĂ°inin niteliĂ°i, sadece düzenli ordu saflarĂ˝nda yer almakla sĂ˝nĂ˝rlĂ˝ kalmamýÞ, cephe gerisinde savunmasĂ˝z sivil halka saldĂ˝rĂ˝ eylemlerini de içermiĂžtir. Bu durumda, savaĂž esnasĂ˝nda dahi terörizm amaca yönelik baĂžvurulan bir yöntem olarak kullanĂ˝lmýÞtĂ˝r. Hatta bu dönemde, terörist eylemlerin nihai hedef olan doĂ°u bölgesini içeren baĂ°Ă˝msĂ˝z Ermenistan kurulmasĂ˝ hedefine doĂ°rudan yöneldiĂ°i de söylenebilir. Zira, savaĂž esansĂ˝nda sivil halka yönelik saldĂ˝rĂ˝larĂ˝n bölgedeki Müslüman unsurlarĂ˝ yĂ˝ldĂ˝rĂ˝p göçe zorlamak olduĂ°u rahatlĂ˝kla söylenebilir.

Türkiye Cumhuriyeti döneminde ise bu tür eylemlerin amacĂ˝ belirli oranda nitelik deĂ°iĂžtirdi denebilir. AsĂ˝l hedef olan, doĂ°u topraklarĂ˝nĂ˝ da içine alan bir Ermenistan hedefinin yanĂ˝ sĂ˝ra, OsmanlĂ˝’nĂ˝n Ermenilere yönelik iddia edilen kötü muamelelerinin ve sözde “Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n” intikamĂ˝nĂ˝n alĂ˝nmasĂ˝ ve de bu iddialarĂ˝n propagandasĂ˝nĂ˝n yapĂ˝larak yaygĂ˝n kabulünün saĂ°lanmasĂ˝ hedefleri de güdülmeye baĂžlanmýÞtĂ˝r.[55] Öte yandan bu amaçlara, Türkiye’nin istikrarĂ˝nĂ˝ ve bütünlüĂ°ünü bozma maksadĂ˝ da eklenebilir. Zira, Ermeni terörünün arkasĂ˝ndaki en büyük gücün Sovyet Rusya olduĂ°u ve bu desteĂ°in Sovyet Rusya tarafĂ˝ndan desteklenen Japon KĂ˝zĂ˝ Ordusu, KĂ˝zĂ˝l Tugaylar gibi diĂ°er Marksist-Leninist örgütler vasĂ˝tasĂ˝nca verildiĂ°i belirtilmekte.[56]

YukarĂ˝da belirttiĂ°imiz gibi, bir eylem türünün terörizm olup olmadýðýnĂ˝n belirlenmesinde, güdülen amacĂ˝n haklĂ˝lýðý veya haksĂ˝zlýðýnĂ˝n bir unsur olamayacaĂ°Ă˝ndan hareketle, kimi devletlerce Ermenilerin OsmanlĂ˝ Devleti zamanĂ˝ndaki veya Türkiye Cumhuriyeti dönemindeki amaçlarĂ˝nĂ˝n haklĂ˝ bulunmasĂ˝, bu yasadýÞý Ăžiddet olaylarĂ˝nĂ˝n terörizm olarak nitelenemeyeceĂ°i gibi bir sonuç yaratmaz. BelirttiĂ°imiz gibi, önemli olan amacĂ˝n niteliĂ°i deĂ°il, baĂžvurulan yöntemlerin sistematik bir biçimde yasadýÞý Ăžiddet içermesi ve bu nitelikleri ile de korku ve dehĂžet yaratmasĂ˝dĂ˝r.

Bu açĂ˝dan bakĂ˝ldýðýndan, belirtilmesi gereken Ăžudur ki, Ermeniler, bir yöntem olarak, OsmanlĂ˝ ve Türkiye Cumhuriyeti dönemlerinde, toplumun çeĂžitli kesimlerinde korku ve dehĂžet yaratan ve yasal olmayan Ăžiddet eylemeleri gerçekleĂžtirmiĂžler ve birçok insanĂ˝ öldürmüĂžler, yaralamýÞlar veya çeĂžitli türden zararlar vermiĂžlerdir. Yukarda belirtildiĂ°i gibi bu eylemler, isyan, ayaklanma, bombalama, öldürme, yaralama gibi çeĂžitli Ăžekiller almýÞ ancak, hemen hepsi de Ăžiddet içermiĂž ve sonuçta korku ve dehĂžet yaratmýÞtĂ˝r.

Ermeni Ăžiddet eylemlerinin bir baĂžka özelliĂ°i ise bu eylemlerin, belirli örgütlerce, planlanarak sistematik bir biçimde gerçekleĂžtirilmeleridir. Sonuçta bu eylemler münferit, belirli bir siyasi veya baĂž-

ka nitelikte bir amaçtan yoksun deĂ°ildi.[57] 1970’li yĂ˝llarda Ermeni terörünü baĂžlatan ilk eylemin münferit ve örgütsüz bir eylem olduĂ°u belirtilmekte.[58] Ancak Ermeni kökenli eylemlerin hemen hepsinin gerisinde, bu eylemleri gerçekleĂžtirmek maksadĂ˝ ile kurulmuĂž bir Ermeni örgütü vardĂ˝r.

Ermeni terör eylemleri ile ilgili olarak belirtilmesi gereken bir baĂžka önemli özellik, bu eylemlerin yoĂ°un bir biçimde uluslar arasĂ˝ nitelik taÞýmasĂ˝dĂ˝r. Daha 18. yüzyĂ˝lda TaĂžnaksutyan gibi Ermeni terör gruplarĂ˝ OsmanlĂ˝ devletinin sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝ dýÞýnda kurulmuĂž ve bazĂ˝ devletlerden önemli yardĂ˝m almýÞlar ama eylemlerini OsmanlĂ˝ Devleti sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝ içinde gerçekleĂžtirmiĂžleridir. Türkiye Cumhuriyeti dönemindeki Ermeni terör olaylarĂ˝nĂ˝ gerçekleĂžtiren gruplarĂ˝n da, dýÞarĂ˝da kurulmuĂž olduklarĂ˝ ve bazĂ˝ ülkelerden destek alarak birçok ülkede ve bu arada Türkiye’de ve çoĂ°u kez de Türk hedeflere yönelik birçok Ăžiddet eylemleri gerçekleĂžtirmiĂž olduklarĂ˝ yukarĂ˝da, ilgili kĂ˝sĂ˝mda anlatĂ˝lmýÞtĂ˝r.

Ancak yine de, Ermeni terörünün en yoĂ°un olduĂ°u dönemlerde, Ermeni terörüne karÞý uluslararasĂ˝ mücadele belirgin bir biçimde etkisiz kalmýÞtĂ˝r. Kendi topraklarĂ˝nda Türk hedeflere karÞý terörist saldĂ˝rĂ˝lar gerçekleĂžtirilen batĂ˝lĂ˝ devletler, eylemi gerçekleĂžtirenlere karÞý ya tepkisiz kalmýÞlar yada yargĂ˝layĂ˝p serbest bĂ˝rakmýÞlardĂ˝r.[59] Bu durumun gerisinde bir kastĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra, yukarda incelenen terörizm kavramĂ˝nĂ˝n tanĂ˝mĂ˝ üzerindeki karýÞýklýðýn da rolü önemli olmuĂžtur.

 


 

[1] Ermenilerin OsmanlĂ˝ Devleti’ndeki durumlarĂ˝ için bakĂ˝nĂ˝z, Ýsmet Binark, Archives Documents about Atrocities and Genocide InĂžicted upon Turks by Armenians (Ankara: Board of Culture, Arts and Publications, Grand National Assembly of Turkey-Publications No. 93, 2002), ss. 3–6; Yavuz Özgüldür, Ali Güler, Suat Akgül, ve Mesut KöroĂ°lu, Her Yönü ile Ermeni Sorunu, (Ankara: Kara Harp Okulu YayĂ˝nlarĂ˝, 2001), ss. 155–161; Azmi Süslü, Fahrettin KĂ˝rzĂ˝oĂ°lu, Refet Yinanç, Yusuf HallaçoĂ°lu, Türk Tarihinde Ermeniler, Birinci BasĂ˝m, (Kars: Kars Kafkas Üniversitesi RektörlüĂ°ü YayĂ˝nlarĂ˝, 1995), ss. 85–118.
[2] Genel olarak bakýnýz, Salahi Ramadan Sonyel, The Ottoman Armenians: Victims of Great Power Diplomacy, (London: K. Rustem and Brother, 1987).
[3] Bilal N. ÞimĂžir, ‘Ermeni Gailesinin Tarihsel Kökeni Üzerine’, Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝, Cilt: 1, SayĂ˝ 1, 2001, ss. 108–125, ss. 108–113.
[4] ÖrneĂ°in, Türk Tarihinde Ermeniler adlĂ˝ eserde “OsmanlĂ˝ Devleti’ndeki Ermeniler birdenbire durup dururken ve hiçbir sebep yokken isyana kalkmýÞ, yaĂžadĂ˝klarĂ˝ ülkeye ve halkĂ˝na kastetmiĂž deĂ°illerdir. Bu tutumun vebali, günahĂ˝ ne Türklere ve ne de Ermenilere ait olmasa gerek” denmekte. Azmi Süslü ve diĂ°erleri, a.g.e., s. 118. AyrĂ˝ca Erdal Ýlter, “Hem Ermeni, hem de Türk halkĂ˝nda ufak tefek hatalarĂ˝n bulunduĂ°una dair belgeler bulunmasĂ˝na raĂ°men, olaylarĂ˝n açĂ˝k müsebbipleri ve tezgahlayĂ˝cĂ˝larĂ˝nĂ˝n, belgeler ýÞýðýnda araĂžtĂ˝rĂ˝ldýðýnda OsmanlĂ˝ Devleti üzerinde emelleri olan batĂ˝lĂ˝ devletlerin olduĂ°u görülecektir”, yorumunda bulunmakta. Erdal Ýlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, (Ankara: Ankara Üniversitesi YayĂ˝nlarĂ˝, 1996).
[5] ÞimĂžir, ‘Ermeni Gailesinin...’, ss. 118–119.
[6] Genel bir deĂ°erlendirme için, bakĂ˝nĂ˝z Michael M. Gunter, Pursuing the Just Cause of Their People, A Study of Contemporary Armenian Terrorism, (New York, Westport, Connecticut, London: Greenwood Press, 1986).
[7] Günter, Pursuing…, ss. 13–14.
[8] Nicolas K. Laos, ‘Þghting Terrorism: What Can International Law Do?’ Perceptions, Journal of International Affairs, March-May 2000, Vol. V, No. 1.
[9] W. Laqueur, ‘Post-Modern Terrorism’, Foreign Affairs, Vol. 75, No. 5, 1996, ss. 24–36.
[10] Terörizm, uluslararasĂ˝ terörizm ve terörist kavramlarĂ˝ üzerine özellikle Türkçe’de yazĂ˝lmýÞ eserlerin çoĂ°unluĂ°unun vurgu yaptýðý temel bir nokta, terörizm kavramĂ˝nĂ˝n genel olarak kabul görmüĂž bir tanĂ˝mĂ˝nĂ˝n halen mevcut olmadýðýdĂ˝r. ÖrneĂ°in bakĂ˝nĂ˝z, Tuncer Günay, Türkiye’de Terör ve Terörizm (Ankara: Berikan, 2001),
s. 3, 10; M. Sami Denker, UluslararasĂ˝ Terör, Türkiye ve PKK, (Ýstanbul: BoĂ°aziçi YayĂ˝nlarĂ˝, 1997), s. 3; Sertaç
BaĂžeren. ‘Terörizm: Kavramsal bir DeĂ°er’, içinde, Ümit ÖzdaĂ° ve Osman Metin Öztürk, (der.), Terörizm
Ýncelenmeleri; Teori, Örgütler, Olaylar. (Ankara: ASAM, 2000), ss. 1–15.
[11] ÖrneĂ°in, 1993’e kadar Þlistin KurtuluĂž Örgütü Ýsrail için terörist bir organizasyondu, ama Araplar için bir ulusal kurtuluĂž mücadelesi veren organizasyondu. Benzeri karmaĂža, Kuzey Ýrlanda’da IRA ve Ýspanya’da ETA üzerinde de yaĂžanmaktadĂ˝r.
[12] Laos, a.g.e.
[13] Zira AntlaĂžma, OsmanlĂ˝ devletine, Ermeniler için de Ă˝slahat yapma yükümlülüĂ°ü getiriyor ve bunun takibini de Ýngiltere, Fransa ve Rusya’ya bĂ˝rakĂ˝yordu. AntlaĂžmanĂ˝n 16 ve 61. maddeleri, Ermeniler için ‘Ă˝slahat’ yapĂ˝lamasĂ˝nĂ˝ ve çeĂžitli saldĂ˝rĂ˝lardan korunmalarĂ˝nĂ˝ öngörüyordu. Azmi Süslü ve diĂ°erleri. a.g.e., ss. 120–121.
[14] Enver Ziya Karal, Armenian Question, (Ankara: 1975), ss. 12–13. Salahi R. Sonyel, Turkey’s Struggle for Liberation and the Armenians, (Ankara: SAM Papers, 2001), s. 13.
[15] Sonyel, Turkey’s..., s. 14.
[16] Yavuz Özgüldür ve diĂ°erleri, a.g.e., ss. 155–161.
[17] Enver YaĂžarbaĂž, Ermeni Terörünün Tarihçesi, (Ýstanbul: Petek YayĂ˝nlarĂ˝, 1984), ss. 1–42.
[18] ÖrneĂ°in, Patrik MĂ˝gĂ˝rdĂ˝ç Hrimyan’Ă˝n ve OsmanlĂ˝ Ermeni patriĂ°i Ýzmirliyan’Ă˝n faaliyetleri için, bakĂ˝nĂ˝z, Azmi Süslü ve diĂ°erleri. a.g.e., ss. 129, 131.
[19] Sasun ayaklanmasĂ˝nda Bitlis’in Sason ilçesinde, iki HĂ˝nçak üyesinin çabalarĂ˝yla Müslümanlarla Ermeniler arasĂ˝nda bir huzursuzluk, güvensizlik ve çatýÞmalar baĂžlamýÞtĂ˝r ve sonuçta Haziran 1894’de ciddi çatýÞmalar çĂ˝kmýÞ ve Eylül sonuna kadar sürmüĂžtür. Salahi R. Sonyel, Turkey’s Struggle..., ss, 155-159.
[20] Binark, a.g.e., ss. 12-62; Süslü ve diĂ°erleri, a.g.e., ss. 150–151.
[21] Süslü ve diĂ°erleri, a.g.e., ss. 150–151.
[22] Ibid., ss. 94, 96, 98, 135, 136.
[23] Atila Þehirli, Türkiye’de Bölücü Terör Hareketleri ve Devletin Aldýðý Tedbirler, (Ýstanbul: Burak YayĂ˝nlarĂ˝,
2000), s. 206.
[24] Süslü ve diĂ°erleri, a.g.e., ss. 196–197.
[25] Sonyel, Turkey’s Struggle..., s. 16.
[26] Ibid., s. 24. Daha spesiÞk olaylar da belirtmek mümkündür. ÖrneĂ°in, 26 Þubat 1915’te Arak manastĂ˝rĂ˝nda (MuĂž) yapĂ˝lan arama esnasĂ˝nda, 4 er ve bir Jandarma teĂ°meni Ăžehit edilmiĂžtir. Azmi Süslü ve diĂ°erleri, a.g.e., s. 138.
[27] Eski Yunan adalet ve intikam tanrĂ˝çasĂ˝.
[28] Þehirli, a.g.e., s. 207; Gunter, a.g.e., ss. 15–25.
[29] Bu suikastĂ˝n faili, Soghomon Tehlirian’dĂ˝r.
[30] Bu suikastĂ˝n faili Arshavir Shirakian’dĂ˝r.
[31] Atila Þehirli, a.g.e., s. 208. Ermeni komiteciler Atatürk’e de suikast planlamýÞlar fakat Türk güvenlik yetkililerince MayĂ˝s 1925’te önlenmiĂžtir. 1927’te bir baĂžka giriĂžim Ýstanbul’da önlenmiĂžtir. Ibid., s. 209.
[32] 1975 de Lübnan’da kurulmuĂžtur. AyrĂ˝ntĂ˝lĂ˝ bilgi için, bakĂ˝nĂ˝z, Francis P. Hyland, Armenian Terrorism, the Past, the Present, the Prospects, (Oxford: Westview Press, 1991), s. 26.
[33] Zafer Özkan, Tarihsel AkýÞ Ýçinde Terörden Politikaya Ermeni Meselesi. (Ýstanbul: 2001), ss. 208–209. Atila Þehirli’nin incelemesine göre, 1973–1987 arasĂ˝ yĂ˝llarda Ermeni terörist saldĂ˝rĂ˝larĂ˝ sonucunda 28 Türk diplomatĂ˝,
[34] Türk olmayan kiĂži öldürülmüĂžtür. Toplam 197 olayda 42 Türk katledilmiĂžtir. BunlarĂ˝n dýÞýnda birçok suikast giriĂžimi de gerçekleĂžmeden önlenmiĂžtir. Atila Þehirli, a.g.e., , s. 238, 239. Bir internet sitesinde ise öldürülen Türk diplomat sayĂ˝sĂ˝nĂ˝n 34 olduĂ°u belirtilmektedir. BakĂ˝nĂ˝z, www.ermenisorunu.gen.tr/. Profesör Mümtaz Soysal’Ă˝n Orly DavasĂ˝’ndaki (19 Þubat–2 Mart 1985) beyanĂ˝nda, Ermeni terörü sonucu toplam 42 Türk’ün öldürüldüĂ°ünü, bunlardan 31 tanesinin diplomat ve memur olduĂ°unu belirtmiĂžtir. BakĂ˝nĂ˝z, Ermeni ÝddialarĂ˝ ve Tarihi Gerçekler (Ankara: DýÞiĂžleri Bakanlýðý Stratejik AraĂžtĂ˝rma Merkezi, 1998), s. 49.
[34] Francis P. Hyland, a.g.e., s. 29.
[35] Ibid.
[36] ÖrneĂ°in bakĂ˝nĂ˝z, M. Sami Denker, a.g.e., s. 3.
[37] ÝmzacĂ˝ devletler: Belçika, Bulgaristan, Çekoslovakya, Fransa, Yunanistan, Hollanda, Romanya, Ýspanya, Türkiye, Yugoslavya, Arnavutluk, Arjantin, Dominik Cumhuriyeti, Ekvator, MĂ˝sĂ˝r, Estonya, Norveç, Peru ve Venezüella.
[38] Ýlgili kĂ˝sĂ˝m, yazar tarafĂ˝ndan Türkçe’ye çevrilmiĂžtir ve Ýngilizce metin Ăžöyledir: “any act intended to cause death or grievous bodily harm or loss of liberty to (a) heads of States, persons exercising the prerogatives of heads of States and their hereditary or designated successors, (b) wives and husbands of the above-mentioned persons, (c) persons charged with public functions or holding public positions when the act is directed against them in their public capacity”
[39] Ýlgili kĂ˝sĂ˝m, yazar tarafĂ˝ndan Türkçe’ye çevrilmiĂžtir ve Ýngilizce metini Ăžöyledir: “willful acts of damaging public property, endangering lives as well as manufacturing machines with a view towards committing such acts anywhere.”
[40] Yazar tarafĂ˝ndan Türkçe’ye çevrilmiĂžtir. BakĂ˝nĂ˝z, Annex, I. KĂ˝sĂ˝m. Ýngilizce metin Ăžöyledir: “Criminal acts intended or calculated to provoke a state of terror in the general public, a group of persons or particular persons for political purposes are in any circumstance unjustiÞable, whatever the considerations of a political, philosophical, ideological, racial, ethnic, religious or any other nature that may be invoked to justify them;”
[41] Ýngilizce ifadesi: “Terrorism is the causing of terror to individuals or to groups of them or to the community at large, by committing serious violent crimes against certain individuals or indiscriminately against innocent citizens and with certain ends in view, especially ones of ideological, philosophical of socio-political character.” D. Spinellis, ‘Terrorism’, Revue Hellenique de Droit Inrernational, 1994, ss. 445–462.
[42] TanĂ˝mlarĂ˝n hepsi için bakĂ˝nĂ˝z. M. Sami Denker, a.g.e., ss. 3–5.
[43] Laos Ăžu yorumda bulunmakta: Before 1936, the legal framework for the prevention and punishment of terrorism was mainly restricted to the national level. Examples include a Hungarian law of 1921 providing "for the more active defense of the State and the society", a Bulgarian law for the defense of the state, a Yugoslav law of 1921 for the security and order of the state, a Romanian law of 1924 for the punishment of public-order offences and the Soviet penal code. However, an intergovernmental conference to repress
terrorism opened in the League of Nations Palace on 1 November 1937, under the presidency of Count Henry Carton de Wiart of Belgium, elaborated the draft Convention for the Prevention and Punishment of
Terrorism and another one that provided the necessary machinery by establishing the Þrst international criminal court. Nicolas K. Laos, a.g.e.
[44] Ýngilizce metni: “unlawful use or threatened use of force by a revolutionary organization against individuals or property with the intention of coercing or intimidating governments or societies, often for political or ideological purposes.”
[45] Ýngilizce metni: “Premeditated, politically motivated violence perpetrated against non-combatant targets by sub-national groups or clandestine state agents.” Source: Louis Rene Beres, 'The Meaning of Terrorism-Jurisprudential and DeÞnitional ClariÞcations', Vanderbilt Journal of Transnational Law, Vol. 28, 1995.
[46] Daha çok ulaÞýlmak istenen hedeÞn niteliĂ°ine göre terörizm de çeĂžitli türlere ayrĂ˝lmakta. Bölücü terör, Ă˝rksal terör, sosyal ve ideolojik terör, dinsel terör, gibi. M. Sami Denker, a.g.e., ss. 6-8; Sertaç BaĂžeren, a.g.e., s. 4.
[47] BakĂ˝nĂ˝z, Tuncer Günay, a.g.e., s. 10.
[48] M. Sami Denker, a.g.e., s. 15.
[49] Sertaç BaĂžeren, a.g.e., s. 4
[50] Ýngilizce metni: “an ideologically motivated strategy of internationally proscribed violence designed to inspire terror within a particular segment of a given society in order to achieve a power-outcome or to propagandize a claim or grievance irrespective of whether its perpetrators are acting for and on behalf of themselves or on behalf of a state.” (‘A Policy-Oriented Inquiry into Different Forms and Manifestations of International Terrorism’, in Legal Responses to International Terrorism - US Procedural Aspects, 1988, s. 23).
[51] Sertaç BaĂžeren, a.g.e., s. 4; Faruk Örgün, Küresel Terör, (Ýstanbul: OkumuĂž Adam, 2001), ss. 63–64.
[52] ÖrneĂ°in, A. Kalender, “milletlerarasĂ˝ etki yaratan eylemler” tanĂ˝mlamasĂ˝nĂ˝ kullanmakta. Ahmet Kalender, ‘Organize Suçlar ve Terör’. Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, SayĂ˝ 53, Haziran 2001, s. 110.
[53] Bilal N. ÞimĂžir, ‘Ermeni Gailesi...’, ss. 118–119.
54 Ýbrahim Kaya, ‘SoykĂ˝rĂ˝m KavramĂ˝ ve Ermeni ÝddialarĂ˝: KarÞýlaĂžtĂ˝rmalĂ˝ Hukuksal ve Siyasi Boyut’, içinde Sedat Laçiner, Ýbrahim Kaya ve Kamer KasĂ˝m, GeçmiĂžten Günümüze Ermeni Sorunu Paneli (Ýstanbul: Haliç Üniversitesi YayĂ˝nlarĂ˝, 2002), ss. 8, 9; Yavuz Özgüldür ve diĂ°erleri, a.g.e., ss. 155-161; Sonyel, Turkey’s Struggle..., ss. 9–16.
[55] ASALA terörünün hedeÞ DoĂ°u Anadolu’nun Türkiye’den koparĂ˝lmasĂ˝ ve soykĂ˝rĂ˝mla suçladýðý Türkiye’nin cezalandĂ˝rĂ˝lmasĂ˝ olarak bilinmektedir. Bu çerçevede Türkiye ile iyi iliĂžkiler kuran ve Türkiye’ye yardĂ˝m eden bütün devletler, ASALA’nĂ˝n düĂžmanĂ˝ ve terörünün hedefi olarak ilan edilmiĂžtir. Öte yandan, sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n yaygĂ˝n kabulünün saĂ°lanmasĂ˝ için çok deĂ°iĂžik yöntemler kullanĂ˝ldýðý bir gerçektir. Bu doĂ°rultuda örneĂ°in sanatĂ˝n nasĂ˝l kullanĂ˝ldýðý için, bakĂ˝nĂ˝z, Sedat Laçiner ‘Ermeni PropagandasĂ˝ ve Sinema’ içinde, Sedat Laçiner, Ýbrahim Kaya ve Kamer KasĂ˝m, GeçmiĂžten Günümüze Ermeni Sorunu Paneli (Ýstanbul: Haliç Üniversitesi YayĂ˝nlarĂ˝, 2002), ss. 35–72.
[56] Sovyet Rusya baĂ°lantĂ˝sĂ˝ için, bakĂ˝nĂ˝z, Þehirli, a.g.e., ss. 218–222.
[57] Bilal N. ÞimĂžir buna iliĂžkin Ăžu çarpĂ˝cĂ˝ deĂ°erlendirmede bulunmakta: “Gerçekten hiçbir dönemde, baĂžka hiçbir ülkenin diplomatlarĂ˝ böylesine sistematik suikastlara maruz kalmamýÞtĂ˝r. Tarihte de günümüzde de saldĂ˝rĂ˝ya uĂ°ramýÞ ve can vermiĂž diplomatlar olmuĂžtur, ama bunlar münferit ve istisnai olaylardĂ˝r. Bizim uĂ°radýðýmĂ˝z suikastlar ise birbirini izleyen sistematik bir suikastlar dizisidir. Bilal N. ÞimĂžir, ‘Ermeni Terörü KurbanĂ˝ Þehit DiplomatlarĂ˝mĂ˝z AnĂ˝ldĂ˝’, Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ Dergisi, Cilt: 1, SayĂ˝ 1, 2001, ss. 175–183, s. 176.
[58] Ermeni kökenli KaliforniyalĂ˝ Geourgen Yanikian, Los Angeles Türk baĂžkonsolosu Mehmet Baydar ve yardĂ˝mcĂ˝sĂ˝ BahadĂ˝r Demir’i bir otel odasĂ˝nda vurarak öldürdü ancak bu cinayetler herhangi bir Ermeni örgütü ile iliĂžkilendirilmemektedir.
[59] ÖrneĂ°in, 1975–1983 yĂ˝llarĂ˝ arasĂ˝nda Ermeni terörünün merkezi haline gelen ve 6 resmi Türk görevlisinin öldürüldüĂ°ü Fransa, hem yükümlü olduklarĂ˝ halde Türk görevlileri etkili korumamýÞ, hem de katillerin çoĂ°unu yakalamamýÞ ve ele geçen teröristleri hak ettikleri cezalara çarptĂ˝rmamýÞtĂ˝r. BakĂ˝nĂ˝z, ÞimĂžir, Ermeni Terörü KurbanlarĂ˝..., s. 178.

 ----------------------
* Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Öđretim Üyesi,Çanakkale -
- ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 8, Kýţ 2003
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar