áááAnasayfaŢleti■im
áá
English

Olaylar ve Yorumlar

Emekli BŘyŘkelši Ímer Engin L▄TEM*
ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 2, Haziran-Temmuz-A­ustos 2001

 
(Karaba├░ konusunda geli├żmeler • Türk-Ermeni Bar├Ż├żma Komisyonu • Ermenistan ile diplomatik ili├żki kurman├Żn yeni bir ko├żulu • Sözde soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żyan ve tan├Żmayan devletler • Baku-Ceyhan petrol boru hatt├Żn├Żn Ermenistan’dan geçmesi )
 
1.  KARABA├É KONUSUNDA GEL├Ł├×MELER

Azerbaycan ve Ermenistan Devlet Ba├żkanlar├Ż 4-5 Mart 2001’de Paris’te ve 3-7 Nisan 2001’de de Florida’da bulu├żmu├żlar, görü├żmelerde baz├Ż ilerlemeler sa├░lanm├Ż├żsa da anla├żmaya varamam├Ż├żlard├Ż.

Baz├Ż bas├Żn haberlerine göre bu toplant├Żlarda, ana çizgileriyle, ├żu formül üzerinde durulmu├żtur: Karaba├░ hukuken Azerbaycan’a ba├░l├Ż bir bölge olacakt├Żr. Ancak Azerbaycan’├Żn herhangi bir müdahalesine imkân vermeyecek ölçüde geni├ż bir otonomiye sahip olacakt├Żr. Ermenistan, Azerbaycan topraklar├Ż üzerinden geçecek bir koridor ile Karada├░’a ba├░lanacakt├Żr. Ermeni i├żgali alt├Żndaki Azeri topraklar├Ż Azerbaycan’a geri verilecektir. Nahçivan, Ermenistan topraklar├Ż üzerinden, muhtemelen Mehri bölgesinden geçecek bir koridorla Azerbaycan’a ba├░lanacakt├Żr.[1]

├Łki taraf aras├Żnda denge gözetmeyi amaçlayan ve uzun müzakerelere konu te├żkil eden bu tekliflerin ne Azerbaycan ne de Ermenistan taraf├Żndan kabul edildi├░ini söylemek mümkün de├░ildir. Azerbaycan’├Żn Karaba├░’a verilmek istenen ve bu bölgeyi adeta ba├░├Żms├Żz hale getiren statüye itiraz etmesine kar├ż├Żl├Żk, Ermenistan’├Żn Nahçivan’├Żn kendi topraklar├Żndan geçen bir koridorla Azerbaycan’a ba├░lanmas├Żn├Ż kabul etmek istemedi├░i anla├ż├Żlmaktad├Żr. Di├░er yandan Nahçivan’├Żn Azerbaycan’a ba├░lanmas├Żn├Ż Türkiye’nin Azerbaycan ile do├░rudan temas├Żn├Ż sa├░layacak pantürkist bir hareket addeden görü├żler de vard├Żr.[2]

Bu arada Ermeni Parlamentosunda temsil edilen siyasi partiler 28 Nisan 2001 tarihinde Karaba├░ sorunun çözümü hakk├Żnda, özetle, ├żu hususlar├Ż içeren bir bildiri kabul etmi├żlerdir:[3]   

a. Karaba├░ Ermenistan ile birle├żmeli veya bu bölgenin ba├░├Żms├Żz statüsü uluslararas├Ż teyit görmelidir.

b. Karaba├░ idaresi sorunun çözümüne ili├żkin nihai görü├żmelere kat├Żlmal├Żd├Żr.

c. Ermenistan ile Karaba├░ aras├Żnda yeter geni├żlikte bir ortak s├Żn├Żr olmal├Żd├Żr.

d. Karaba├░'├Żn Azerbaycan ile olan s├Żn├Żr├Ż güvenlik alt├Żna al├Żnmal├Żd├Żr.

Ayn├Ż bildiride, Ermenistan’├Żn egemenli├░i ve toprak bütünlü├░ü aleyhine olacak ├żekilde bir geçi├ż hakk├Ż verilemeyece├░i (di├░er bir deyimle Nahçivan’├Żn Ermenistan’dan toprak verilmek suretiyle gerçekle├żtirilecek bir koridorla Azerbaycan’a ba├░lanamayaca├░├Ż), Türkiye’nin Karaba├░ sorununun çözümünde arabulucu olmas├Żn├Żn kabul edilemeyece├░i, bu bölgedeki tüm ula├żt├Żrma yollar├Żn├Żn aç├Żlmas├Ż (Türk-Ermeni s├Żn├Żr├Żn├Żn aç├Żlmas├Ż kastedilmektedir) ve bu konuda var├Żlacak anla├żman├Żn Ermeni siyasi güçleri ve Ermenistan ve Karaba├░ halklar├Ż taraf├Żndan kabul edilmesi gerekti├░i gibi hususlar da yer almaktad├Żr.

Ba├żkan Koçaryan’├Żn “zaman├Żnda” olarak nitelendirdi├░i bu bildiri, Ermenistan’├Żn sava├ż s├Żras├Żnda kazand├Żklar├Żn├Ż bar├Ż├ż masas├Żnda tescil ettirmek ve ayr├Żca Azerbaycan ile Nahçivan’├Żn co├░rafi ayr├Żl├Ż├░├Żn├Ż devam ettirmek istemekle asl├Żnda Karaba├░ sorununun bar├Ż├żç├Ż bir çözümüne kap├Ży├Ż kapatmaktad├Żr.[4]

Ta├żnak Partisi de 11-12 May├Żs’ta Erivan’da yapt├Ż├░├Ż bir toplant├Ż sonunda Ba├żkan Koçaryan’├Żn Karada├░ konusunda izlenecek politikay├Ż tespit için Ermenistan’daki siyasi güçlere dan├Ż├żmas├Ż, Karaba├░ idaresinin görü├żmelere kat├Żlmas├Ż, Karaba├░’├Żn Ermenistan ile birle├żmesi veya en az ba├░├Żms├Żz bir statüye sahip olmas├Ż, Karaba├░ ve Ermenistan’├Żn güvenli├░inin sa├░lanmas├Ż, Ermenistan’├Żn toprak bütünlü├░ünün korunmas├Ż (Ermeni topraklar├Żndan koridor verilmemesi anlam├Żna gelmektedir) öngören kararlar alm├Ż├żt├Żr.[5]
Ermenistan’daki bu olumsuz geli├żmelere kar├ż├Żl├Żk Azerbaycan’da bir süre önce dile getirilmeye ba├żlayan ve sorunun askeri yollarla çözümü hakk├Żndaki beyanlarda art├Ż├ż gözlenmi├żtir.[6] 

Bu hava içinde Minsk Grubu E├żba├żkanlar├Ż bölgeye yapt├Żklar├Ż bir ziyaret sonunda, 28 May├Żs 2001’de, Haziran ay├Ż ortalar├Żnda Cenevre’de yap├Żlmas├Ż öngörülen Ermeni-Azeri doruk toplant├Żs├Żn├Żn belirlenemeyen bir tarihe ertelendi├░ini aç├Żklad├Żlar.[7] 

Minsk Grubu E├żba├żkanlar├Żn├Żn bu konuda ayr├Ż görü├żlere sahip olduklar├Ż görülmektedir. Frans├Żz E├żba├żkan Suremain Cenevre görü├żmelerinin “çözümlenmesi gereken baz├Ż ayr├Żnt├Żlar” nedeniyle ertelendi├░ini ifade ederken, Rus E├żba├żkan Gribkov bunu “Karaba├░ sorununun karma├ż├Żkl├Ż├░├Ż”na ba├░lam├Ż├żt├Żr. Amerikal├Ż E├żba├żkan ise “Azerbaycan ve Ermenistan halklar├Żn├Żn uzla├żmaya varmak için haz├Żr olmamalar├Ż”n├Ż ertelemenin nedeni olarak göstermi├żtir.[8] Bu son beyan, Ermenistan ve Azerbaycan devlet ba├żkanlar├Żn├Żn aralar├Żnda anla├żt├Żklar├Ż ancak bunu halklar├Żna kabul ettiremedikleri anlam├Żna gelmektedir. Ancak gerek Aliyev gerekse Koçaryan halklar├Żn├Żn kabul etmeyece├░i hususlar üzerinde anla├żma yapmayacak kadar deneyimli politikac├Żlar oldu├░undan bu görü├żü kabul etmek zordur.

 Karaba├░ konusundaki anla├żmazl├Żk gayet derin olmal├Ż ki Ba├żkan Aliyev 1 Haziran 2001 tarihinde Beyaz Rusya’dan Ba├░├Żms├Żz Devletler Toplulu├░u doruk toplant├Żs├Żndan dönerken, bu toplant├Ż s├Żras├Żnda Koçaryan ile yapt├Ż├░├Ż görü├żmenin Haziran ay├Ż ortalar├Żnda Cenevre’de bir toplant├Ż yap├Żlmas├Ż ├żans├Żn├Ż artt├Żr├Żp artt├Żrmad├Ż├░├Ż hakk├Żndaki bir soruya “Azaltt├Ż├░├Żn├Ż dü├żünüyorum” cevab├Żn├Ż vermi├ż ancak, bar├Ż├żç├Ż bir çözüm bulunana kadar görü├żmelere devam olunmas├Ż hususunda Koçaryan ile mutab├Żk olduklar├Żn├Ż da belirtmi├żtir.[9]

Ermeniler Cenevre doruk toplant├Żs├Żn├Żn yap├Żlamamas├Żndan Azerbaycan’├Ż sorumlu tutmaya çal├Ż├żm├Ż├żlard├Żr. Ermenistan D├Ż├żi├żleri Bakan├Ż Oskanyan görü├żmeler için Paris’te mutab├Żk kal├Żnan prensiplere uyulmas├Ż gere├░ini dile getirirken[10] Azeri D├Ż├żi├żleri Bakan├Ż Guliev Paris prensiplerinin Ermenilerin icad├Ż oldu├░unu belirtmi├ż ve “Aliyev ve Koçaryan Paris’te sadece fikir teatisinde bulunmu├żlard├Żr. E├░er herhangi bir prensibe dair bir anla├żmaya var├Żlm├Ż├ż olsayd├Ż iki taraf├Żn da bundan haberi olurdu” demi├żtir.[11] Ermenistan  “Paris prensiplerini” aç├Żklayarak bu münaka├żaya son noktay├Ż koymak istemi├żtir. D├Ż├żi├żleri Bakanl├Ż├░├Ż Sözcüsü J. A├░acanyan’a göre bu prensipler Karaba├░’a, Azerbaycan’a tabi olmayacak bir statüsü verilmesi, Ermenistan ile Karaba├░ aras├Żnda ula├ż├Żm├Żn sa├░lanmas├Ż, güvenlikle ilgili garantilerden ibarettir.[12]

Ermenistan ve Azerbaycan Devlet Ba├żkanlar├Żn├Żn Paris ve Florida da hangi formül üzerinde durduklar├Ż yukar├Żda belirtik. Ermenistan D├Ż├żi├żleri Bakanl├Ż├░├Ż taraf├Żndan aç├Żklanan "Paris prensipleri"nin Ermeni kuvvetlerinin i├żgal ettikleri Azerbaycan topraklar├Żndan geri çekilmesi ve Nahçivan'├Żn Azerbaycan'a bir koridorla ba├░lanmas├Ż hususlar├Żn├Ż içermedi├░i görülmektedir. Anla├ż├Żlan Ermeniler çözüm ile ilgili formülün sadece kendilerini ilgilendiren yönlerini aç├Żklamakla yetinmi├żlerdir.

Minsk Grubu E├żba├żkanlar├Ż, Ermenistan, Karaba├░ ve Azerbaycan’a yapt├Żklar├Ż son ziyaret sonras├Żnda, 11 Temmuz 2001 tarihinde, bir ortak bildiri yay├Żnlam├Ż├żlard├Żr.[13] Bu bildiride, halen içinde bulunulan “ne bar├Ż├ż ne sava├ż” durumunun tehlikeli oldu├░u, özellikle son haftalarda artt├Ż├░├Ż görülen sava├ża ili├żkin söylemlerin gerginli├░i ve çat├Ż├żmalar├Żn yeniden ba├żlamas├Ż olas├Żl├Ż├░├Żn├Ż artt├Żrd├Ż├░├Ż, yeni çat├Ż├żmalar├Żn kimseye yarar sa├░lamayaca├░├Ż ve bar├Ż├ż giri├żimlerine engel olaca├░├Ż, Karaba├░ sorunu için askeri bir çözüm ça├░r├Żlar├Żn├Żn sorumsuz bir davran├Ż├ż oldu├░u, ilgili tüm taraflar├Żn itidal ve sorumlulukla hareket ederek durumu a├░├Żrla├żt├Żracak ve bar├Ż├ż sürecine zarar verecek hareket ve demeçlerden kaç├Żnmalar├Żnda yarar bulundu├░u ve iki ülke halk├Żn├Żn siyasi bir çözümün ciddi bir uzla├żmaya ihtiyaç gösterdi├░ini anlamas├Ż gerekti├░i gibi hususlar yer almaktad├Żr.

Sava├ża ili├żkin söylemler ve askeri çözüm ça├░r├Żlar├Ż daha ziyade Azeri taraf├Żndan geldi├░inden E├żba├żkanlar bildirisi bu yönü ile Azerbaycan kar├ż├Żt├Ż bir nitelik ta├ż├Żm├Ż├żt├Żr.

Buna mukabil Ba├żkan Aliyev, AG├ŁT’in gelecek dönem ba├żkan├Ż olacak olan Portekizli Ba├żbakan Yard├Żmc├Żs├Żn├Ż kabulü s├Żras├Żnda yapt├Ż├░├Ż bir konu├żmada, Ermenistan’├Żn AG├ŁT’in ana ilkeleri olan toprak bütünlü├░üne ve s├Żn├Żrlar├Żn dokunulmazl├Ż├░├Ż ilkelerini ihlal etmesine müsamaha edildi├░ini söylemi├ż ve “bu durumda AG├ŁT ya kendi ilkelerinden ayr├Żlm├Ż├ż oldu├░unu kabul etmeli ya da bu ilkelere riayet edilmesini sa├░lamal├Żd├Żr” demi├żtir.[14] 

Son olarak Aliyev ve Koçaryan 1 A├░ustos 2001 tarihinde Rusya’n├Żn Sochi ├żehrinde yap├Żlan eski Sovyetler Birli├░ini olu├żturan ülkeler doruk toplant├Żs├Żnda bir araya gelerek görü├żmü├żler ancak bir mutabakata varamam├Ż├żlard├Żr.[15]

Ba├żkan Aliyev’in AG├ŁT’in Karaba├░ sorunu kar├ż├Żs├Żndaki tutumundan memnun olmad├Ż├░├Ż aç├Żkt├Żr. Ate├żkes’ten bu yana 7 y├Żl geçmi├ż olmas├Żna ra├░men halen Azerbaycan topraklar├Żn├Żn yüzde yirmisi i├żgal alt├Żnda oldu├░u ve bir milyon kadar  “kaçk├Żn”├Żn bulundu├░u dikkate al├Żnd├Ż├░├Żnda Azerbaycan Devlet Ba├żkan├Żna hak vermemek mümkün de├░ildir. Aliyev’in de belirtti├░i gibi toprak bütünlü├░üne sayg├Ż ve s├Żn├Żrlar├Żn dokunulmazl├Ż├░├Ż AG├ŁT’in ana ilkeleridir. Di├░er yandan Azerbaycan’├Żn egemenli├░i ve toprak bütünlü├░ü Birle├żmi├ż Milletler Güvenlik Konseyince teyit edilmi├ż oldu├░una ve ayr├Żca Güvenlik Konseyi Karaba├░ sorunu hakk├Żnda uluslararas├Ż s├Żn├Żrlar├Żn dokunulmazl├Ż├░├Żn├Ż ve toprak kazanmak için kuvvete ba├żvurman├Żn kabul edilmezli├░ini de belirtmi├ż bulundu├░una göre AG├ŁT’in görevinin Ermenistan’├Żn i├żgal etti├░i topraklardan derhal çekilmesini sa├░lamak oldu├░unda ├żüphe yoktur.[16] AG├ŁT y├Żllardan beri bu hususta hiç bir ilerleme kaydetmedikten ba├żka gelecek için ümit verecek bir çal├Ż├żma içinde de görülmemektedir. Bunun ba├żl├Żca nedenini AG├ŁT’in bu sorunun çözümü için izledi├░i yolda aramak gerekmektedir.

AG├ŁT Karaba├░ sorunun çözümü için yap├Żlacak giri├żim ve çal├Ż├żmalar├Ż üyelerinin bir k├Żsm├Żn├Żn kat├Żld├Ż├░├Ż ve Minsk Grubu ad├Ż verilen bir gruba vermi├ż ve bu grubun e├żba├żkanl├Ż├░├Żn├Ż üstlenen ABD, Rusya Federasyonu ve Fransa ise, zamanla, bu konudaki tüm yetkileri kullan├Żr hale gelmi├żlerdir. Oysa, Dergimizin geçen say├Żs├Żnda da belirtmi├ż oldu├░umuz gibi her üç ülkenin de, baz├Ż nedenlerle, Ermenistan’a e├░ilimi vard├Żr.[17] Bu ülkeler Ermenistan’├Żn sald├Żrgan ve i├żgalci oldu├░unu Azerbaycan’├Żn ise ciddi zarar gören taraf durumunda bulundu├░unu dikkate almadan, sanki iki ülkenin ko├żullar├Ż e├żitmi├ż gibi davranmakta, bu ise sonu gelmez toplant├Ż ve pazarl├Żklar├Żn yap├Żlmas├Żna ve sonuçta, geçen bunca y├Żla ra├░men, hiç bir ilerleme kaydedilmemesine neden olmaktad├Żr. Karaba├░ sonunun çözümü ile Minsk Grubu görevli olmaya devam edecek ise bu Gruba bir denge getirmekte yarar oldu├░unu bunun ise Azerbaycan’├Żn görü├żlerini savunacak bir e├ż ba├żkan├Żn devreye girmesi ile mümkün olabilece├░ini, bu i├ż için ise tek aday├Żn Türkiye oldu├░unu daha önce yazd├Żk.[18]

Minsk Gurubunun daha ziyade e├żba├żkanlar├Żn├Żn tutumundan ileri gelen bu ba├żar├Żs├Żzl├Żklar├Ż sürer ve bu nedenle ate├żkesin bozulmas├Ż olas├Żl├Ż├░├Ż artar ise, Birle├żmi├ż Milletlerin Karaba├░ sorununu bizzat ele almas├Ż Azerbaycan aç├Żs├Żndan yararl├Ż olacakt├Żr. Zira Azerbaycan, Minsk Grubu içindeki izole durumunun aksine, Birle├żmi├ż Milletlerde Müslüman ülkelerin deste├░inden yararlanabilecektir.

├ŁSLAM KONFERANSI ÖRGÜTÜ VE KARABA├É

├Łslâm Konferans├Ż Örgütü 1993 ‘den beri her y├Żl Karaba├░ sorunu hakk├Żnda bir karar kabul etmektedir. Genelde ayn├Ż unsurlar├Ż içeren bu kararlarda Ermenistan Azerbaycan’a sald├Żrd├Ż├░├Ż için ├żiddetle k├Żnanmakta, Azeri halk├Żna kar├ż├Ż yap├Żlm├Ż├ż hareketler insanl├Ż├░a kar├ż├Ż suç olarak addedilmekte, Ermeni kuvvetlerinin Azerbaycan topraklar├Żndan derhal ve kay├Żts├Żz ve ├żarts├Żz çekilmesi istenmekte, Güvenlik Konseyi’nin bu konuda alm├Ż├ż oldu├░u kararlara riayet olunmas├Ż talep edilmekte, Ermenistan ile Azerbaycan aras├Żndaki anla├żmazl├Ż├░├Żn toprak bütünlü├░ü ve s├Żn├Żrlar├Żn dokunulmazl├Ż├░├Ż ilkelerine sayg├Ż esas├Ż dahilinde çözümlenmesi öngörülmekte, Minsk Grubunca yürütülen bar├Ż├ż sürecinin devam├Ż etmesi istenmekte, bu arada AG├ŁT’in 1996 y├Żl├Żnda Lizbon’da ald├Ż├░├Ż ve Ermenistan ile Azerbaycan’├Żn toprak bütünlü├░ü, Karaba├░’a Azerbaycan içinde geni├ż bir otonomi verilmesi ve Karaba├░’├Żn güvenli├░inin sa├░lanmas├Żn├Ż öngören ve fakat Ermenistan’├Żn reddetti├░i karar├Żn desteklendi├░i ifade olunmakta ve ayr├Żca “kaçk├Żn”lar├Żn evlerine dönmeleri, bunlara yard├Żm yap├Żlmas├Ż, Azerbaycan’├Żn tazminata hakk├Ż oldu├░u ve Ermenistan’├Żn bu tazminattan sorumlu bulundu├░u gibi hususlar dile getirilmektedir.[19]

 
Görüldü├░ü üzere ├Łslam Konferans├Ż Örgütü’nün Karaba├░ ile ilgili kararlar├Ż

Azerbaycan görü├żlerine tamamen uymaktad├Żr. Bu itibarla Minsk Grubu, ├żimdiye kadar oldu├░u gibi, Karaba├░ sorununu çözmekteki ba├żar├Żs├Żzl├Ż├░├Żn├Ż sürdürürse Azerbaycan’├Żn konuyu, esas görevi bar├Ż├ż├Ż korumak olan Birle├żmi├ż Milletlere tekrar götürmesinde yarar vard├Żr. Minsk Grubunun Ermenistan’├Ż kollayan üç e├żba├żkan├Żn├Żn üye oldu├░u Güvenlik Konseyi’nden etkili bir hareket beklenmemesine kar├ż├Żn, sorunun Genel Kurul’da görü├żülmesi sa├░lanabildi├░i takdirde, say├Żlar├Ż elliyi a├żan Müslüman ülkelerin deste├░i sayesinde burada al├Żnacak kararlar├Żn Ermenistan üzerinde önemli bask├Żlar olu├żturmas├Ż olas├Żd├Żr.

2. TÜRK-ERMEN├Ł BARI├×MA KOM├ŁSYONU

Resmi bir s├Żfat ve görevi olmayan ancak kendi alanlar├Żnda isim yapm├Ż├ż baz├Ż Türk ve Ermeniler 9 Temmuz 2001 tarihinde Cenevre’de bir “Türk-Ermeni Bar├Ż├żma Komisyonu” (Turkish-Armenian Reconciliation Commission) kurdular.

Komisyon’un görevleri, özet olarak, ├żu hususlar├Ż kapsamaktad├Żr[20]: Türkler ve Ermeniler aras├Żnda kar├ż├Żl├Żkl├Ż anlay├Ż├ż ve iyi niyeti geli├żtirmek, Ermenistan ile Türkiye ili├żkilerinin iyile├żtirilmesini te├żvik etmek, Türk ve Ermeni sivil toplum örgütleri ve Ermeni Diasporas├Żnda mevcut bar├Ż├żma arzusundan yararlanmak ve söz konusu örgütler aras├Żnda temas, diyalog ve i├żbirli├░ini desteklemek, baz├Ż faaliyetlere do├░rudan giri├żmek ve di├░er kurulu├żlar├Żn projelerinin gerçekle├żmesine yard├Żmc├Ż olmak, hükûmetlere sunulmak üzere baz├Ż tavsiyeler geli├żtirmek, i├ż dünyas├Ż, turizm, kültür, e├░itim, ara├żt├Żrma, çevre, medya ve güven artt├Żr├Żc├Ż önlemler alan├Żnda resmi olmayan i├żbirli├░ini desteklemek, talep üzerine, tarihi, psikolojik, hukuki ve di├░er alanlardaki baz├Ż projeler için uzman incelemesi sa├░lamak.

Taraflar├Żn bu konuda geçen Eylül ay├Żndan beri temas ve müzakere halinde bulunduklar├Ż ve sonunda dikenli meseleleri bir yana b├Żrakarak di├░er konularda i├żbirli├░i yapmay├Ż tercih eden bir strateji benimsedikleri anla├ż├Żlmaktad├Żr.[21]

Dikenli meselelerin ba├ż├Żnda sözde soyk├Żr├Żm├Ż iddialar├Żn├Żn oldu├░u, taraflar├Żn bu konuda birbirinin tersi olan görü├żlerini defalarca, ancak bir anla├żmaya varamadan, aç├Żklad├Żklar├Ż ve sonuçta ili├żkileri normalle├żtirmek için Türkiye’nin bu konudaki tutumunu de├░i├żtirmesini beklemenin bir anlam├Ż olmad├Ż├░├Żn├Żn görüldü├░ü, bunun da taraflar├Żn anla├żmaya varmas├Żnda ba├żl├Żca amili olu├żturdu├░u görülmektedir.[22] Gerçekten de Komisyonun yukar├Żda de├░indi├░imiz görevlerinde soyk├Żr├Żm├Żndan hiç bahis yoktur. Tarihi, psikolojik, hukuki vb. alanlarda baz├Ż uzmanl├Żk incelemeleri yap├Żlabilece├░ine dair ifadeler, sözde soyk├Żr├Żm├Żn├Żn bu çerçevede ele al├Żnabilece├░ini dü├żündürmektedir. Soyk├Żr├Żm├Ż iddialar├Żn├Żn tamamen bilimsel bir ├żekilde incelenmesine kimsenin bir itiraz├Ż olmamas├Ż gerekir. Öteden beri Türkiye’yi endi├żelendiren husus soyk├Żr├Żm├Ż iddialar├Żn├Żn Türkiye ve Türklerin imaj├Żn├Ż zedelemek veya tazminat ve toprak taleplerine mesnet te├żkil etmek için ortaya at├Żlmas├Ż ve baz├Ż a├ż├Żr├Ż çevrelerde Türk-Ermeni bar├Ż├żmas├Żn├Żn ön ├żart├Ż olarak ileri sürülmesidir. Bar├Ż├żma Komisyonunun sözde soyk├Żr├Żm├Żn├Ż taraflar aras├Żndaki i├żbirli├░ini önleyici veya k├Żs├Żtlay├Żc├Ż bir unsur olarak görmemesi olumlu bir geli├żmedir.

Buna kar├ż├Żl├Żk Ermenilerin bir yandan Türkiye ile çe├żitli konularda i├żbirli├░i yaparken di├░er yandan sözde soyk├Żr├Żm├Ż hakk├Żndaki kararlar├Ż yabanc├Ż ülkeler parlamentolar├Żndan geçirmek için gayretlerine devam edecekleri akla gelebilir. Bu dü├żünce, Armenian Assembly of America’n├Żn Amerikan Kongresi’nin soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żmas├Ż için gayret sarf eden Ermeni kurulu├żlar├Żn├Żn ba├ż├Żnda geldi├░i hat├Żrland├Ż├░├Żnda daha da önem kazan├Żr. Ancak Komisyon’un görevleri aras├Żnda soyk├Żr├Żm├Żna hiç de├░inilmezken sözde soyk├Żr├Żm├Żn├Żn tan├Żnmas├Ż faaliyetlerine devam etmek ve hele bu konuda Parlamentolarda kararlar al├Żnmas├Żnda ba├żl├Żca amil olmak herhalde Komisyon’un ba├żar├Żl├Ż bir ├żekilde i├żlemesi için gerekli kar├ż├Żl├Żkl├Ż güven duygusuna ters dü├żen bir hareket olacakt├Żr.

Türk-Ermeni ili├żkilerinin geli├żtirilmesi için Ermeni taraf├Żn├Żn ödedi├░i bedel soyk├Żr├Żm├Ż konusunu arka plana atmak ise Türk taraf├Żn├Żn bu amaçla ödedi├░i bedelin Karaba├░ konusunda ├żimdiye kadar tamamen Azerbaycan lehine olan tutumundan, hiç olmaz ise Komisyonun Türk üyeleri bak├Żm├Żndan, vazgeçmek oldu├░u görülmektedir. Bu tutum, Komisyon’un görevleri aras├Żnda Karaba├░ konusuna hiç bir ├żekilde temas edilmemesi ile kendini göstermi├ż bulunmaktad├Żr.

Ne var ki Türk Hükûmetinin Karaba├░ sorunu hakk├Żndaki tutumu Komisyon’dan çok farkl├Żd├Żr. Komisyon’un kuruldu├░u haberinin al├Żnmas├Żndan bir gün sonra Ba├żbakan Yard├Żmc├Żs├Ż Mesut Y├Żlmaz Azerbaycan Meclis Ba├żkan├Ż Aleskerov’u kabulü s├Żras├Żnda Türkiye ile Ermenistan aras├Żndaki sorunlar├Żn çözümünün Karaba├░ sorununun çözümüne ba├░l├Ż oldu├░unu ifade etmi├żtir.[23] Bir Azerbaycan gazetesi ise Ba├żbakan Ecevit ile Ba├żbakan Yard├Żmc├Żs├Ż Bahçeli’nin ancak Karaba├░ sorunu çözümlendikten sonra Ermenistan ile diplomatik ili├żki kurulaca├░├Żn├Ż Alesketrov’a beyan ettiklerini ileri sürmü├żtür.[24] Ba├żbakan Ecevit’in Haziran ay├Żnda, Ermenistan ile diplomatik ili├żki kurman├Żn ├żartlar├Ż aras├Żnda Karaba├░’├Żn tamamen bo├żalt├Żlmas├Żn├Ż sayd├Ż├░├Żn├Ż da a├ża├░├Żda görece├░iz.

Azerbaycan’l├Żlar├Żn, resmi bir s├Żfat├Ż bulunmayan bir Komisyon taraf├Żndan dahi olsa, Karaba├░ konusunu bir sorun olarak görmeyen bir yakla├ż├Żm├Żndan memnun olmayacaklar├Ż aç├Żkt├Żr. Nitekim, Azerbaycan Meclis Ba├żkan├Ż Aleskerov Türkiye ve Ermenistan aras├Żnda siyasi ili├żkiler mevcut de├░ilken ekonomik ve kültürel ili├żkilerin iyile├żtirilmesi için at├Żlan ad├Żmlara kar├ż├Ż oldu├░unu ifade etmi├żtir.[25]   Azerbaycan’da ise, resmi bir aç├Żklama yap├Żlmazken, siyasi parti liderlerinin de├░i├żik görü├żlere sahip olduklar├Ż gözlemlenmi├żtir. Azerbaycan Halk Cephesi ba├żkan├Ż Ali Kerimov “içinde bulundu├░umuz durumda bir Türk-Ermeni bar├Ż├żma komisyonu kurulmas├Ż do├░ru de├░ildir” ├żeklinde kar├ż├Żtl├Ż├░├Żn├Ż aç├Żkça belirtirken,  Milli ├Łstiklâl Partisi Ba├żkan├Ż Etibar Memadov sözkonusu Komisyon’un kurulu├żunu Azerbaycan diplomasisinin pasif davranmas├Żna ba├░lam├Ż├ż, Azerbaycan Demokratik Partisi Genel Sekreteri Serdar Celalo├░lu ile Adalet Partisi Ba├żkan├Ż ├Łlyas ├Łsmailov ise Karaba├░ sorununun çözümüne katk├Żda bulunabilece├░i dü├żüncesiyle Komisyon’a kar├ż├Ż ç├Żkmam├Ż├żlard├Żr.[26] Söz konusu Komisyon hakk├Żnda resmi makamlar├Żn tepkisine gelince Türkiye’de bu konuda herhangi bir aç├Żklama yap├Żlmam├Ż├żt├Żr.

Ermenistan’da ise D├Ż├żi├żleri Bakanl├Ż├░├Ż Bas├Żn Sözcüsü J. A├░acanyan 13 Temmuz 2001 tarihinde yapt├Ż├░├Ż bir aç├Żklamada söz konusu Komisyon’un kurulmas├Ż ile D├Ż├żi├żleri Bakanl├Ż├░├Żn├Żn hiç bir ilgisi bulunmad├Ż├░├Żn├Ż, ancak geli├żmelerden haberdar oldu├░unu belirttikten sonra “Ermenistan’├Żn, mevcut sorunlar├Żn aç├Żkça tart├Ż├ż├Żlmas├Żn├Ż te├żvik eden Ermeni ve Türk halklar├Ż aras├Żndaki her türlü temas ve diyaloga daima taraftar oldu├░unu, bununla beraber benzer diyaloglar├Żn, iki halk├Żn kar├ż├Żla├żt├Ż├░├Ż bir çok sorunun çözümü için, devletler düzeyindeki ciddi görü├żmelerin yerini hiç bir ├żekilde alamayaca├░├Żn├Ż” söylemi├żtir.[27]

Tahmin olunaca├░├Ż üzere söz konusu Komisyon’a en büyük tepki Ta├żnaklardan gelmi├żtir. Ad├Ż geçen Partinin Bürosu 13 Temmuz 2001 tarihinde Erivan’da yay├Żnlad├Ż├░├Ż bir bildiride: “yabanc├Ż güçler taraf├Żndan emredilen, yetkisiz ki├żilerin kat├Żld├Ż├░├Ż ve Ermeni milli ç├Żkarlar├Żn├Ż gözetmeyen her giri├żimi reddediyoruz.”  “kimse Türkiye taraf├Żndan yap├Żlan Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Żn tan├Żnmas├Ż gereklili├░ini engelleyemez ve soyk├Żr├Żm├Żn├Żn uluslararas├Ż alanda tan├Żnmas├Ż çabalar├Żn├Ż tehlikeye atamaz.  Bar├Ż├żma (Türkiye ile), tarihi hakikat kabul edilmeden gerçekle├żemez. Türk-Ermeni diyalogu, taviz verilemeyecek bir gereksinme olan, Türkiye’nin Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żmas├Żndan sonra geçerli olabilir. Türkiye Karaba├░ sorunu kar├ż├Żs├Żnda önyarg├Żl├Ż tutumunu korudu├░u ve Ermenistan’├Żn ablukas├Żna devam etti├░i sürece, Ermeni-Türk veya Ermenistan-Türkiye aras├Żnda diyalog kurma giri├żimleri ba├żar├Żs├Żz olmaya mahkumdur.” “Bu giri├żim bar├Ż├żma kisvesi alt├Żnda, gerçekte,  Ermeni talepleri ve Ermenistan’├Żn milli güvenli├░i kar├ż├Żs├Żnda Türkiye ve yanda├żlar├Żn├Żn tutumunu güçlendirmeyi hedeflemektedir.” denilmi├żtir.[28] Ta├żnaklar bundan sonra da gerek Amerika’da gerek Ermenistan’da Bar├Ż├żma Komisyonuna muhalefet eden ba├żl├Żca güç olmaya devam etmi├żlerdir. Ta├żnaklar├Żn esas kayg├Żs├Ż Komisyonun sözde soyk├Żr├Żm├Żn├Ż ikinci plana itmi├ż olmas├Żd├Żr.  Bunun d├Ż├ż├Żndaki ele├żtirileri ise ├żöyle özetlenebilir[29] : Komisyondaki Türklerin Ermeni kar├ż├Żt├Ż duygular besleyen ve Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż reddeden ki├żiler olmas├Ż, Komisyonun Ermeni üyelerinin ise temsil yetene├░inden mahrum ve Ermeni halk├Żn├Żn güvenmedi├░i ki├żilerden olu├żmas├Ż, bu ki├żilerin nas├Żl seçildiklerinin ve çal├Ż├żmalar├Żn├Żn kimler taraf├Żndan finanse edildi├░inin bilinmemesi ancak Amerikan D├Ż├żi├żleri Bakanl├Ż├░├Żn├Żn deste├░inin oldu├░unun anla├ż├Żlmas├Ż. Bu arada Komisyonda alt├Ż Türk üyeye kar├ż├Żl├Żk sadece dört Ermeni bulunmas├Ż da ele├żtirilen bir konu olmu├żtur.

Ta├żnaklar├Żn bu ├Żsrarl├Ż muhalefeti Ermenistan’daki on siyasi parti ve grubun 31 Temmuz 2001 tarihinde ortak bir bildiri yay├Żnlayarak Türk-Ermeni Bar├Ż├żma Komisyonunu k├Żnamas├Ż sonucunu vermi├żtir.[30] Söz konusu bildiride, özetle, Bar├Ż├ż Komisyonu “├żüpheli bir süreç “ olarak nitelendirilmekte, Ermenistan’├Żn belirli bir d├Ż├ż siyaset stratejisi olmad├Ż├░├Ż ileri sürülmekte, Türkiye’nin Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż inkâr etmek, Ermenistan’a abluka uygulamak ve Karaba├░ sorununda taraf tutmak suretiyle asl├Żnda Ermenistan ile ili├żki kurmay├Ż arzulamad├Ż├░├Ż iddia olunmaktad├Żr. Bildiride ayr├Żca bu gibi giri├żimlerin Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż gündemden ç├Żkarmak ve Karaba├░ konusunda yap├Żlan müzakerelere Türkiye’yi dahil etmek amac├Żn├Ż ta├ż├Żd├Ż├░├Ż belirtildikten sonra “Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Żn uluslararas├Ż alanda tan├Żnmas├Ż sürecinin zay├Żflamas├Żn├Żn ve birle├żik Ermeni cephesinin bölünmesinin “ kabul edilemez oldu├░u vurgulanmaktad├Żr. Bildiride Türk-Ermeni ili├żkilerinin sadece yetkili ve me├żru temsilciler arac├Żl├Ż├░├Ż ile kurulabilece├░i de ifade olunmaktad├Żr.

Söz konusu on parti ve grubun[31] Ermenistan Milli Meclisinde ço├░unlu├░a sahip olmalar├Ż ayr├Żca Ba├żbakan Markaryan’├Żn Cumhuriyetçi Partisi’nin de bildiriyi imzalayanlar aras├Żnda bulunmas├Ż Bar├Ż├ż Komisyonu’na kar├ż├Ż Ermenistan’da olu├żan muhalefetin boyutlar├Ż hakk├Żnda yeterince fikir vermektedir.

D├Ż├żi├żleri Bakanl├Ż├░├Ż sözcüsü J. A├░acanyan 1 A├░ustos 2001 tarihinde gazetecilere yapt├Ż├░├Ż bir aç├Żklamada Bar├Ż├żma Komisyonu konusunda Ermeni Meclisinde ço├░unlu├░u olu├żturan partilerin ayn├Ż tutumu almalar├Żn├Żn dikkate de├░er oldu├░unu, bu bildiride yer alan hususlar├Żn Komisyon taraf├Żndan incelenece├░ini ümit ettiklerini, Ermeni soyk├Żr├Żm├Ż konusunda mevcut birle├żik Ermeni cephesinin bölünmesinden ve Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Żn tan├Żnmas├Ż sürecinin durmas├Żndan endi├że ettiklerini, bu gibi giri├żimlerin Ermeni resmi makamlar├Żn├Ż soyk├Żr├Żm├Żn├Żn tan├Żnmas├Ż çabalar├Żndan sapt├Żramayaca├░├Żn├Ż, ayr├Żca bu gibi giri├żimlerin devletler düzeyindeki görü├żmelerin yerini alamayaca├░├Żn├Ż, Türkiye ile Ermenistan aras├Żndaki sorunlar├Żn sadece devletten devlete diyalog ile çözümlenebilece├░ini söylemi├żtir.

Görüldü├░ü üzere Ermenistan D├Ż├żi├żleri Bakanl├Ż├░├Ż sözcüsü Bar├Ż├żma Komisyonu hakk├Żnda yukar├Żda de├░indi├░imiz 13 Temmuz 2001 tarihli aç├Żklamas├Żndaki olumlu say├Żlabilecek görü├żlerini de├░i├żtirerek partilerin bildirisindeki hususlar├Ż benimseyen ve dolay├Żs├Żyla komisyona kar├ż├Ż olan bir tutum alm├Ż├żt├Żr.

Bar├Ż├żma Komisyonu’na kar├ż├Ż yukar├Żda aç├Żklamaya çal├Ż├żt├Ż├░├Żm├Żz olumsuz geli├żmeler esasen ki├żisel olarak bunlara cevap verme çabas├Ż içinde olan Komisyon’un Ermeni üyelerini 2 A├░ustos 2001 tarihinde ortak bir bildiri yay├Żnlamaya yöneltmi├żtir.

Komisyon’un dört Ermeni üyesi bu bildiride Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Żn gerçekli├░inin tart├Ż├ż├Żlamayaca├░├Żn├Ż, bu olay├Żn uluslararas├Żnda tan├Żnd├Ż├░├Żn├Ż, Komisyonun faaliyetlerinin di├░er ülkelerin soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żma sürecini engelleyemeyece├░ini ifade etmi├żler ve soyk├Żr├Żm├Ż Türkler taraf├Żndan tan├Żn├Żncaya kadar gerçek bir bar├Ż├żma olmayaca├░├Żna dair görü├żleri payla├żt├Żklar├Żn├Ż belirtmi├żlerdir. Ermeni üyeler, ayr├Żca, Komisyon’un Türk ve Ermeni Hükûmetleri aras├Żnda do├░rudan yap├Żlacak temaslar├Żn yerini alamayaca├░├Żn├Ż, kendilerinin bütün Ermenileri ve Ermenistan’├Ż temsil etmek gibi bir iddialar├Żn├Żn bulunmad├Ż├░├Żn├Ż, Ermenistan Hükûmetinin Komisyon’un faaliyetlerinden bilgisi oldu├░unu ancak Komisyon’un Ermeni hükûmetinin gayretleri sonucunda olu├żmad├Ż├░├Żn├Ż vurgulam├Ż├żlard├Żr.

Görüldü├░ü üzere, gerek Ermenistan’da gerek Ermeni Diasporas├Żnda Bar├Ż├żma Komisyonu konusunda, olumsuzlar├Żn daha a├░├Żr bast├Ż├░├Ż, görü├ż ayr├Żl├Żklar├Ż belirmi├ż bulunmaktad├Żr.

Bir Ermeni yazar Komisyon’un, Erivan’da oldu├░u gibi Va├żington’da da,  Ermeniler aras├Żndaki dayan├Ż├żmay├Ż bozucu bir etki yapt├Ż├░├Żn├Ż belirterek buna örnek olmak üzere Amerika’da Komisyonu destekleyen örgüt olan Armenian Assembly of America ile bir Ta├żnak örgütü olan Armenian National  Committee’nin Va├żington’da Temsilciler Meclisine sunulacak Ermeni soyk├Żr├Żm├Ż hakk├Żndaki yeni tasar├Żn├Żn zamanlamas├Ż ve yararlan├Żlacak mekanizmalar hakk├Żnda anla├żamamalar├Żn├Ż göstermi├żtir. Yazar, Komisyon üzerindeki tart├Ż├żmalar├Żn Ta├żnaklar├Żn Ba├żkan Koçaryan’a verdikleri deste├░i gözden geçirmeleri sonucunu da verebilece├░ini belirterek Ermeni Meclisinde elektrik ├żebekelerinin özelle├żtirilmesi konusunda Ba├żkan Koçaryan’├Żn önem verdi├░i bir tasar├Żya Ta├żnaklar├Żn kar├ż├Ż ç├Żkmalar├Żna dikkatleri çekmi├żtir. Ayn├Ż yazar Ermeni ç├Żkarlar├Ż daha fazla zarar görmeden ve Bar├Ż├żma Komisyonu ├Łstanbul’da tekrar toplanmadan önce Ba├żkan Koçaryan’├Żn Bar├Ż├żma Komisyonunun Ermeni üyeleri ile ba├żl├Żca Ermeni örgütleri temsilcilerini Erivan’da bir dan├Ż├żma toplant├Żs├Żna ça├░├Żrmas├Ż teklifinde bulunmu├żtur.[32]

Sonuç olarak sözkonusu Komisyon gerek Ermenistan gerekse Diaspora Ermenileri üzerinde genelde olumsuz bir etki yapm├Ż├żt├Żr. Bunda Komisyonun kurulmas├Ż ile ilgili haberlerin en büyük Türk gazetesinde[33] oldu├░u kadar baz├Ż büyük Amerikan gazetelerinde de[34] gösteri├żli bir tarzda kamuoyuna duyurulmas├Żn├Żn rolü büyüktür. Beklenmeyen bu haber, özellikle Diaspora ve Ermenistan’da ├żok etkisi yaratm├Ż├ż bu da abart├Żl├Ż olumsuz tepkilere yol açm├Ż├żt├Żr. Oysa bu gibi giri├żimlerin, gizli olmasa bile sessiz bir ├żekilde yürütüldükleri taktirde ba├żar├Żl├Ż olma ├żanslar├Ż daha fazlad├Żr.

3. ERMEN├ŁSTAN ├ŁLE D├ŁPLOMAT├ŁK ├ŁL├Ł├×K├Ł KURMANIN YEN├Ł B├ŁR KO├×ULU

Bilindi├░i üzere Türkiye’nin Ermenistan ile diplomatik ili├żki kurmas├Ż iki ko├żula ba├░lanm├Ż├żt├Żr. Bunlardan birincisi Türkiye’ye kar├ż├Ż soyk├Żr├Żm iddialar├Ż ileri sürülmesinden vazgeçilmesidir. ├Łkincisi ise Karaba├░ sorununun çözümüdür. Bu hususlar kamuoyuna, D├Ż├żi├żleri Bakanl├Ż├░├Żn├Żn WEB Sitesinin D├Ż├ż Politika Bölümünde “Türkiye’nin Kafkas Cumhuriyetleriyle ├Łli├żkileri “k├Żsm├Żnda ├żu ├żekilde aç├Żklanm├Ż├ż bulunmaktad├Żr: “ Ermenistan geçmi├żiyle bar├Ż├żma yönünde nihai seçimini yaparak tarihin yarg├Żlanmas├Żn├Ż tarihe b├Żrakt├Ż├░├Żnda ve Azerbaycan ile sorunlar├Żn├Żn çözümü yönünde somut ad├Żmlar att├Ż├░├Żnda, bu ülke ile olan ili├żkilerimizin normale döndürülmesi amac├Żm├Żzd├Żr”

Ba├żbakan Ecevit'in 5 Haziran 2001 tarihinde verdi├░i bir beyanatta yukar├Żda de├░inilen iki ko├żula bir üçüncüsünü ekledi: Nahçivan ile Azerbaycan aras├Żnda bir koridor aç├Żlmas├Ż. Bas├Żn haberlerine göre Ecevit bu beyan├Żn├Ż Ankara'y├Ż ziyaret eden Amerikan Savunma Bakan├Ż Donald Rumsfeld'e yapt├Ż ve Ermenistan ile diplomatik ili├żki kurman├Żn ko├żullar├Ż olarak Ermenistan'├Żn Da├░l├Żk Karaba├░'├Ż tamamen bo├żaltmas├Ż ve Nahçivan ile Azerbaycan aras├Żnda güvenli bir koridor aç├Żlmas├Ż gerekti├░ini söyledi. Ecevit bu vesileyle "asl├Żnda bu söylediklerimiz Ermenistan'├Żn yarar├Żna. Ermenistan bugünkü ko├żullarda kapal├Ż kutu gibi. Ekonomisi tükenmi├ż, halk├Ż açl├Żk s├Żn├Żr├Żnda. Erivan yönetimi bu dediklerimizi yerine getirdi├░i zaman ülke Türkiye üzerinden Karadeniz'e aç├Żlabilecek, ekonomisi canland├Żr├Żp, halk├Żn├Ż refaha kavu├żturabilecek. Bölgeye istikrar gelecek. Bu dediklerimin Ermeni halk├Żna ne zarar├Ż olabilir ki ?"[35]

Ba├żbakan'├Żn bu sözleri Ermenistan D├Ż├żi├żleri Bakan├Ż Vardan Oskanyan'├Żn tepkisini çekti. Ad├Ż geçen 13 Haziran 2001 tarihindeki bas├Żn toplant├Żs├Żnda bu hususta" Türk taraf├Żn├Żn Ermenistan'├Żn üçüncü ülkelerle ili├żkileri hakk├Żnda baz├Ż ön ├żartlar ileri sürmesi kesin olarak kabul edilemez" dedikten sonra " E├░er Ecevit'in beyanlar├Ż bas├Żn taraf├Żndan yanl├Ż├ż yorumlanmam├Ż├ż ise bunlar anlams├Żzd├Żr ve uluslararas├Ż ili├żkilerin etik kurallar├Żna ayk├Żr├Żd├Żr"[36] ifadelerinde bulundu. Ermenistan Türkiye ile bir an evvel diplomatik ili├żki kurmak istedi├░inden Ermenistan D├Ż├żi├żleri Bakan├Żn├Żn Ecevit'in bu sözlerine tepki göstermesi normal ise de bu sözlerin uluslararas├Ż ili├żkilerin etik kurallar├Żna neden ayk├Żr├Ż oldu├░unu anlamak mümkün olamad├Ż.

Ba├żbakan Ecevit yukar├Żda de├░indi├░imiz beyan├Żnda soyk├Żr├Żm├Ż iddialar├Żna temas etmemi├żti. Bir kaç gün sonra, 11 Haziran 2001 tarihinde, Türk-Amerikan Dernekleri Asamblesi Heyetini kabulü s├Żras├Żnda, yapt├Ż├░├Ż konu├żmada bu hususa da k├Żsaca de├░inerek “Kafkasya’da i├żbirli├░i sürecini ba├żlatmakta çok büyük yarar var. Bunun için Ermenistan’├Żn yaln├Żz geçmi├żi kar├Ż├żt├Żrmakla kalmay├Żp, ayn├Ż zamanda i├żgal etti├░i topraklar├Ż da b├Żrakmas├Ż gerekir. ├Ł├żgal etti├░i topraklar sadece Karaba├░’dan ibaret de├░il, bunun d├Ż├ż├Żnda Azerbaycan’├Żn geni├ż topraklar├Ż da fiilen Ermenistan’├Żn i├żgali alt├Żnda.”[37]  ifadelerinde bulundu.

4.   SÖZDE SOYKIRIMINI TANIYAN VE TANIMAYAN DEVLETLER

2001 y├Żl├Żn├Żn ilk sekiz ay├Żnda, Dergimizin geçen say├Żs├Żnda ayr├Żnt├Żl├Ż bir ├żekilde incelemi├ż oldu├░umuz Fransa’n├Żn sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żmas├Ż d├Ż├ż├Żnda ba├żka bir devlet bu konuda tan├Żma yapmam├Ż├żt├Żr. Kanada parlamentosuna sunulan karar tasar├Żlar├Ż kabul edilmemi├ż, ├Łngiltere ise a├ża├░├Żda de├░inece├░imiz bir olay sonucunda, 1915-1916’ de olanlar├Żn soyk├Żr├Żm├Ż olarak nitelendirilemeyece├░ini belirten bir bildiri yay├Żnlam├Ż├żt├Żr.

AMER├ŁKA B├ŁRLE├×├ŁK DEVLETLER├Ł

Buna kar├ż├Żn 2001 y├Żl├Żn├Żn inceledi├░imiz bölümünde onbir ABD eyaleti sözde soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żyan kararlar alm├Ż├żlard├Żr. Bunlardan sekizi daha önce bu eyaletlerde al├Żnan kararlar├Żn teyidi niteli├░indedir. Üç eyalet ise ( Arkansas, Minnesota ve New Mexico) bu konuda ilk defa bir karar kabul etmi├żlerdir.

Amerikan eyaletlerinin sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żyan kararlar almalar├Ż 1975 y├Żl├Żnda ba├żlam├Ż├żt├Żr. 1980’li y├Żllar├Żn sonunda kadar sadece alt├Ż eyalet (baz├Żlar├Ż birden fazla olmak üzere), bu tür kararlar alm├Ż├żlard├Żr. 1990’l├Ż y├Żllarda ise on yedi eyalet daha bunlara kat├Żlm├Ż├żt├Żr. 2001 y├Żl├Żnda yukar├Żda de├░indi├░imiz üç eyaletin de eklenmesiyle Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żyan Amerikan eyaletlerinin say├Żs├Ż yirmi alt├Żya ula├żm├Ż├ż olup, elli eyalet oldu├░u dü├żünüldü├░ünde, eyaletlerin yar├Żdan fazlas├Żn├Żn sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żm├Ż├ż oldu├░u görülmektedir.

Bu konuda al├Żnan kararlar├Żn içeri├░i çok çe├żitlidir. Genellikle 24 Nisan bir anma günü olarak ilan edilmektedir. Bunun yan├Żnda, az say├Żda da olsa, Türkiye’nin de sözde soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żmas├Ż ve tazminat ödemesi gibi a├ż├Żr├Ż talepler de görülmektedir.

Sözkonusu kararlar├Żn ne anlam veya de├░er ta├ż├Żd├Ż├░├Żna gelince, yabanc├Ż bir ülke (Türkiye) söz konusu oldu├░u için Amerikan eyaletlerince al├Żnan herhangi bir karar├Żn, de├░il Türkiye, Amerikan Federal Hükûmeti için dahi bir ba├░lay├Żc├Ż etkisi yoktur.   Kararlar sadece o eyalet içinde geçerlidir. Bununla beraber, sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żyan eyaletlerin say├Żs├Ż daha da artarsa, bunun Amerikan Kongresi üzerinde etki yapaca├░├Ż ve Kongre’nin de bu konuda bir karar al├Żnmas├Żn├Ż kolayla├żt├Żraca├░├Ż muhakkakt├Żr. O nedenle söz konusu say├Żn├Żn artmamas├Ż için aral├Żks├Żz çaba sarf├Żnda yarar vard├Żr ve Türk diplomasisinin eyaletler üzerinde ciddi bir etkisi olamayaca├░├Żna göre bu çabalar├Żn ABD’de ya├żayan Türklerden gelmesi beklenmelidir.

Bu vesileyle geçen y├Żl Ekim ay├Żnda Amerikan Temsilciler Meclisinin sözde soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żyan bir karar almak üzere iken Ba├żkan Clinton’un Türkiye’nin içinde bulundu├░u bölgedeki Amerikan ç├Żkarlar├Żn├Żn önemini belirten bir mektubu Temsilciler Meclisine göndermesi üzerine bu maddenin gündemden ç├Żkart├Żld├Ż├░├Żn├Ż hat├Żrlatal├Żm.   Ba├żkan Bush yönetiminin Türkiye’ye stratejik bak├Żmdan verdi├░i önem dikkate al├Żnd├Ż├░├Żnda, konu tekrar Temsilciler Meclisine geldi├░inde Yönetimin buna kar├ż├Ż ç├Żkmas├Ż normal ise de Kongre’nin mutlaka Yönetimin tavsiyelerini dinlemesi gerekmemektedir. Di├░er yandan özellikle seçim dönemlerine Kongre’nin d├Ż├ż politika mülahazalar├Żn├Ż dikkate almayabilece├░ini hesaba katmakta yarar vard├Żr. K├Żsaca Amerikan Kongresinin sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żyan bir karar almas├Ż konusu kapanm├Ż├ż de├░ildir. Bir süre ertelendi├░ini dü├żünmek daha isabetli olur.

KANADA

Kanada’ya yakla├ż├Żk 100.000 Ermeni ya├żamakta olup bunlar├Żn üçte ikisi Montreal’de yerle├żiktir. Sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Żn tan├Żnmas├Ż için Kanada’daki faaliyetler ├żu ana kadar Federal düzeyde bir sonuç vermemi├żtir. Kanada Parlamentosu bu konuda 1996’da kabul etti├░i bir kararda soyk├Żr├Żm├Żn├Ż de├░il “trajik olaylar” deyimini kullanm├Ż├żt├Żr.[38] Buna kar├ż├Żn Ontario ve Québec eyalet parlamentolar├Ż 1980 y├Żl├Żnda sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż kabul eden kararlar alm├Ż├żlard├Żr.[39]

├Łçinde bulundu├░umuz y├Żl içinde, Nisan ay├Żnda, Ermeni as├Żll├Ż Kanada milletvekili Serkis Asaduryan’├Żn Avam Kamaras├Żna, Senatör Shirley Maheu’nün de Senatoya sunduklar├Ż taslaklar kabul edilmemi├ż[40] Kanada Parlamentosunda 3 May├Żs 2001 tarihinde Serkis Asaduryan’├Żn bu konudaki bir sorusuna cevap veren D├Ż├żi├żleri Bakan├Ż John Manley  “soyk├Żr├Żm” yerine “korkunç bir felaket “ de├░imini kullanm├Ż├ż ve ayr├Żca Türk ve Ermeni hükûmetlerini anla├żmalar├Ż için te├żvik etmi├żtir.[41]

Serkis Asaduryan 1 Haziran 2001 tarihinde Parlamentoya sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Żn tan├Żnmas├Żn├Ż öngören bir karar tasar├Żs├Ż sunmu├żtur. Parlamentonun usul kurallar├Ż gere├░ince ya bu tasar├Żn├Żn oya konmas├Żn├Ż ya da, hiç itiraz olmamas├Ż halinde, oya ba├żvurmadan mutabakat ile kabul edilmesi ├ż├Żklar├Żndan birini seçmek hakk├Żna sahip bulunan Asaduryan ikinci ├ż├Żkk├Ż tercih etmi├ż ve bir üyenin itiraz etmesi üzerine tasar├Ż reddedilmi├żtir.[42] Ermenistan’├Żn Kanada’daki Büyükelçisi Ara Papayan’a göre bu konu Eylül ay├Żnda tekrar parlamentonun gündemine gelecektir.[43] 

├ŁNG├ŁLTERE

Ermenistan’daki ├Łngiliz Büyükelçisi Timothy Jones’un ├Łngiltere’nin Dünya G├Żda Yard├Żm Program├Ż çerçevesinde Ermenistan’a yapt├Ż├░├Ż yard├Żmlar hakk├Żnda Vanadzor ├żehrinde yapt├Ż├░├Ż bir konu├żmada sözde soyk├Żr├Żm├Żna da de├░inerek “1915-1923 y├Żllar├Żnda Osmanl├Ż ├Łmparatorlu├░u taraf├Żndan yap├Żlm├Ż├ż olan Ermeni soyk├Żr├Żm├Ż ülkemizde tan├Żnmaktad├Żr. Bunu tarihin korkunç olaylar├Ż aras├Żnda görüyoruz.” dedi├░i Ermeni bas├Żn├Żnda yer alm├Ż├żt├Żr.[44]

├Łki gün sonra, 20 Temmuz 2001 tarihinde, Erivan’daki ├Łngiltere Büyükelçili├░i bir bildiri yay├Żnlayarak Büyükelçinin hiçbir ├żekilde soyk├Żr├Żm├Ż sözcü├░ünü kullanmam├Ż├ż oldu├░unu ileri sürmü├żtür. Haberi veren Armenpress Ajans├Ż ise yapt├Ż├░├Ż aç├Żklamada büyükelçinin sözlerinin teybe al├Żnm├Ż├ż oldu├░u, soyk├Żr├Żm├Ż sözcü├░ünü kullanm├Ż├ż oldu├░unun burada aç├Żkça duyuldu├░unu, ├żüphesi olanlara teybin dinletilebilece├░ini belirtmi├żtir.[45] 

├Łngiltere’nin Erivan Büyükelçisinin soyk├Żr├Żm sözcü├░ünü kulland├Ż├░├Żna dair haberlerin Türk bas├Żn├Żnda yer almas├Ż üzerine Ankara’daki ├Łngiltere Büyükelçili├░i 23 Temmuz 2001 tarihinde bir bas├Żn bildirisi yay├Żnlayarak[46] ├Łngiliz Hükûmetinin 1915-1916 y├Żllar├Żnda meydana gelen olaylar hakk├Żndaki tutumunda herhangi bir de├░i├żiklik olmad├Ż├░├Żn├Ż, Timothy Jones’un “1915-1923 y├Żllar├Żnda Osmanl├Ż ├Łmparatorlu├░undaki Ermeni Toplumu’nun ba├ż├Żna gelenler ülkemizde tan├Żnmaktad├Żr. Biz bunlar├Ż korkunç tarihi olaylar aras├Żnda görüyoruz.” dedi├░i belirtilmi├żtir. Ayn├Ż bildiride söz konusu olaylar├Żn, 1948 BM Soyk├Żr├Żm├Ż Sözle├żmesine göre belirli bir anlam├Ż olan soyk├Żr├Żm├Ż olarak nitelendirilemeyece├░ini delillerin gösterdi├░i ifade edildikten sonra, geçen ├×ubat ay├Żnda ├Łngiliz Bakan Baroness Scotland’├Żn bu hususu bir soruya cevaben Lordlar Kameras├Żnda söyledi├░i ve ayr├Żca soyk├Żr├Żm├Ż hakk├Żndaki BM Sözle├żmesinin geriye i├żlemedi├░ini ve 1915-1916 olaylar├Żn├Żn tarihçiler aras├Żnda hala tart├Ż├ż├Żlmakta oldu├░unu da belirtti├░ini vurgulanm├Ż├żt├Żr.

Bu olay, Büyükelçi Timothy Jones’un soyk├Żr├Żm├Ż sözcü├░ünü kullan├Żp kullanmamas├Żn├Żn ötesinde ├Łngiliz Hükûmetinin geçen ├×ubat ay├Żnda Baroness Scotland taraf├Żndan aç├Żklanan ancak kamu oyunda pek yank├Ż bulmayan tutumunun tekrarlanmas├Ż aç├Żs├Żndan özel bir öneme sahiptir. Bir yazar├Żm├Żz├Żn ifade etti├░i ilk kez bir bat├Żl├Ż hükümet 1915 olaylar├Żn├Żn BM Soyk├Żr├Żm Sözle├żmesine göre de├░erlendirmekte ve bu olaylar├Żn Sözle├żmedeki tan├Żma uymad├Ż├░├Żn├Ż ifade etmektedir.[47] ├Łngiltere’nin Güvenlik Konseyi’nde sandalye sahibi büyük bir devlet olmas├Żn├Żn yan├Żnda Birinci Dünya Sava├ż├Ż sonras├Żnda, sava├ż içinde Ermenilere kar├ż├Ż yap├Żlan hareketlerin faillerinin takip edilip cezaland├Żr├Żlmas├Ż talep eden ba├żl├Żca ülke olmas├Ż da bugünkü ├Łngiliz tutumunu, ba├żka ülkeler için emsal te├żkil edebilecek olmas├Ż bak├Żm├Żndan,  daha da önemli k├Żlmaktad├Żr.

5. BAKU-CEYHAN PETROL BORU HATTININ ERMEN├ŁSTAN’DAN GEÇMES├Ł

Ermeniler ve Ermenistan lehindeki devaml├Ż faaliyetleri ile tan├Żnan Amerikan Temsilciler Meclisi üyeleri Knollenberg, Crowley, Pallone ve Sweeney 14 Haziran 2001 tarihinde Temsilciler Meclisine Baku-Ceyhan Petrol Boru hatt├Ż hakk├Żnda bir karar tasar├Żs├Ż sundular.

Söz konusu tasar├Ż, özetle, Güney Kafkasya’da ticari de├░eri ├żüpheli veya Ermenistan’├Ż bölgenin ekonomik düzenine entegre olmas├Żn├Ż tehlikeye atan petrol veya gaz boru hatlar├Żn├Żn ABD taraf├Żndan sübvansione edilmemesi, Güney Kafkasya’dan geçecek bu hatlar├Żn├Żn tüm Kafkas ülkelerini içermesini sa├░layacak ├żekilde yeniden de├░erlendirilmesi, Baku-Ceyhan petrol boru hatt├Ż ile benzer enerji ta├ż├Żma projeleri ile ilgili ABD hükûmeti fonlar├Żn├Ż kullanarak yap├Żlan mühendislik ve di├░er incelemelerinin, bu hatlar├Żn Ermenistan’dan geçmesi ├ż├Żkk├Żn├Ż da incelemeleri ve Baku-Ceyhan boru hatt├Ż Ermenistan’dan geçti├░i taktirde maliyetteki azalman├Żn saptanmas├Ż hususlar├Żn├Ż içermektedir.[48]

Baku-Ceyhan petrol boru hatt├Żn├Żn ve gelecekte güney Kafkasya’daki di├░er enerji nakil hatlar├Żn├Żn Ermenistan’dan geçmesini sa├░lamay├Ż amaçlayan söz konusu karar tasar├Żs├Żn├Żn görünürdeki amac├Ż maliyetin azalt├Żlmas├Żd├Żr. Tasar├Ży├Ż takdim konu├żmas├Żn├Ż yapan Crowley hatt├Żn Ermenistan’dan geçmesi halinde 600 milyon dolarl├Żk bir tasarruf yap├Żlaca├░├Żn├Ż iddia etmi├żtir. Ancak bu husus kesin olmamal├Ż ki tasar├Żda hatt├Żn Ermenistan’dan geçmesi halinde maliyette ne kadar azalma olaca├░├Żn├Żn incelenmesi hususu da yer alm├Ż├żt├Żr.

Söz konusu karar tasar├Żs├Ż tasarruf sa├░lamak için sunulmu├ż gibi görülse de esas├Żnda baz├Ż siyasi amaçlar├Żn güdüldü├░ünde ├żüphe yoktur. Azerbaycan,  1994 y├Żl├Żna kadar sava├ż halinde bulundu├░u ve halen de makul bir bar├Ż├ża taraftar olmayan Ermenistan’dan kendi petrolünü ta├ż├Żyacak olan boru hatlar├Żn├Żn geçmesini, güvenlik mülahazalar├Żyla, istememektedir. Türkiye’nin ise devaml├Ż soyk├Żr├Żm├Ż iddialar├Żnda bulunan ve ayr├Żca toprak bütünlü├░ü ve s├Żn├Żrlar├Żn dokunulmazl├Ż├░├Ż gibi ilkeleri tan├Żmaya yana├żmayan Ermenistan’dan geçecek boru hatlar├Ż arac├Żl├Ż├░├Ż ile petrol almay├Ż, güvenlik mülahazalar├Żyla kabul etmesi mümkün de├░ildir. Buna kar├ż├Żl├Żk Türkiye ve Azerbaycan’├Żn de├░indi├░imiz tutumlar├Żn├Żn,  enerji kaynaklar├Ż gayet yoksul olan Ermenistan’├Ż ekonomik bak├Żmdan, özellikle gelecek için, gayet güç durumda b├Żrakt├Ż├░├Żnda da ├żüphe yoktur.

Di├░er yandan Baku-Ceyhan hatt├Żn├Żn Azerbaycan ve Türkiye ile olan anla├żmazl├Żklar├Żn├Ż bir an önce çözmesi için Ermenistan üzerinde ciddi bir bask├Ż olu├żturdu├░u da bir gerçektir. ├Ł├żte bu nedenledir ki Ermenistan’├Żn Amerikan Kongresindeki menfaatlerini kollamakla isim yapm├Ż├ż baz├Ż Temsilciler Meclisi üyeleri, Baku-Ceyhan hatt├Żn├Żn gerçekle├żme safhas├Żna girmekte oldu├░unu da dikkate alarak, söz konusu karar tasar├Żs├Żn├Ż vermi├żler ve böylelikle Baku-Ceyhan hatt├Żn├Żn gerçekle├żmesini zorla├żt├Żrmay├Ż hedeflemi├żlerdir. Bu giri├żimi, Temsilciler Meclisinin otuz alt├Ż üyesinin 11 Temmuz 2001 tarihinde Ba├żkan Bush’a gönderdikleri ve bölgede istikrars├Żzl├Żk yarat├Żlmamas├Ż için Ermenistan’├Żn da Baku-Ceyhan projesine dahil edilmesini istedikleri bir mektup izlemi├żtir.

Bu giri├żimlerin ba├żar├Żya ula├żmas├Ż ├żans├Ż var m├Żd├Żr?  Ermenistan’├Żn bu projeye dahil edilmesinin ekonomik ac├Żdan bir getirisi yoktur. Bunun da ötesinde Ermenistan üzerinde ├Żsrar etmek projeyi siyasi sorunlar├Żn çözümlenmesine kadar ertelemek anlam├Żna gelecektir ki bu, y├Żllar alabilece├░inden, ekonomik bak├Żmdan ciddi kay├Żplar söz konusu olabilecektir.

Ekonomik aç├Żdan bir anlam ta├ż├Żmad├Ż├░├Żna göre bu giri├żimlerin ba├żka amaçlar├Ż olmas├Ż mümkündür. Bu konuda yay├Żnlanan bir incelemede “Öncelikle çekincelerimizi dile getirmek ve Baku-Ceyhan petrol boru hatt├Żn├Żn Ermenistan’dan geçmesi ihtimaline inanmad├Ż├░├Żm├Żz├Ż söylemek isteriz”  ifadelerinde bulunulmu├żtur.[49] Ayn├Ż incelemeye göre Ba├żkan Koçaryan’├Żn Ermenistan ile Azerbaycan aras├Żnda ekonomik i├żbirli├░i üzerinde son zamanlarda ├Żsrarla durmas├Ż söz konusu karar tasar├Żs├Żn├Żn as├Żl amac├Żn├Żn bu i├żbirli├░ine dikkatleri çekmek oldu├░unu göstermektedir.  Avrupa Birli├░i’nin de taraftar oldu├░u Ermenistan-Azerbaycan ekonomik i├żbirli├░i bu karar tasar├Żs├Ż arac├Żl├Ż├░├Ż ile tekrar gündeme gelebilir ve ekonomik ambargoyu kald├Żrmaya yana├żmayan Azerbaycan üzerinde bir bask├Ż olu├żturabilir.  Ermenilerin beklentileri böyle olmakla beraber, Azerbaycan’├Żn elindeki en önemli kozlardan biri olan ekonomik ambargoyu bir kenara b├Żrak├Żp, siyasi bir çözümün ufukta görülmedi├░i bir dönemde Ermenistan ile ekonomik i├żbirli├░ine girmesini beklemek herhalde inand├Żr├Żc├Ż olmasa gerektir. Nitekim Azerbaycan petrol ├żirketi SOCAR’├Żn Ba├żkan Yard├Żmc├Żs├Ż ├Łlham Aliev, boru hatt├Żn├Żn Ermenistan’dan geçmesinin imkâns├Żz oldu├░unu söylemi├ż; Temsilciler Meclisi otuz alt├Ż üyesinin gönderdi├░i mektup için ise, Amerikan Kongresinde Azerbaycan halk├Żn├Żn çok dü├żman├Ż oldu├░unu, bunlar├Żn Ermeniler taraf├Żndan finanse edildi├░ini, Ermenilerden para al├Żp onlar├Żn dediklerini yapt├Żklar├Ż gibi sert ve itham edici ifadelerde bulunmu├żtur.[50]

 

[1] Reuters, 4. 5. 2001.
[2] ‘Meghri: The Pan-Turkish Superhighway and other Wrong Turns’,  AZG Daily, 30.5.2001.
[3] Hayots Ashkhar, 28.4.2001, in Groong, 2.5.2001
[4]  RFE/RL Newsline,  30.4.2001.
[5] Asbarez Online, 14.5.2001.
[6] Ermeni Ara├żt├Żrmalar├Ż Dergisi Say├Ż 1, s. 30
[7] Asbarez Online,  29.5.2001
[8] Bizim As├Żr,   6-12 Haziran 2001
[9]    Reuters, 2.6.2001.
[10] PanArmenian Net News 14.6.2001,  Medimax 11.7.2001, Noyan Tapan 16.7.2001
[11] PanArmenian Net News, 4.7.2001.
[12] Noyan Tapan, 13.7.2001.
[13] State Department, Office of the Spoksman, 11.7.2001.
[14] Turan, 12.7.2001.
[15] RFE/RL Armenia Report,  1.8.2001.
[16] BM Güvenlik Konseyi’nin 10 Nisan 1993 tarihli ve822 say├Żl├Ż, 14 Ekim 1993 tarihli ve 874 say├Żl├Ż, 12 Kas├Żm 1993 tarihli ve 884 say├Żl├Ż kararlar├Ż
[17] Ermeni Ara├żt├Żrmalar├Ż, Say├Ż. 1, s. 32
[18] Ayn├Ż kaynak
[19] Bu konudaki son karar, ├ŁKÖ D├Ż├żi├żleri Bakanlar├Żn├Żn Bamako’da (Mali)’ 25-27 Haziran 2001 tarihinde yapt├Żklar├Ż toplant├Żda kabul edilmi├żtir. Bu karar├Żn tam metni Belgeler k├Żsm├Żndad├Żr.
[20] Bu görevler “Terms of Reference” ba├żl├Ż├░├Ż alt├Żnda The Armenian Assembly of America’n├Żn 10 Temmuz 2001 tarihli bas├Żn bildirisinde yay├Żnlanm├Ż├żt├Żr. Söz konusu görevlerin ├Łngilizce tam metni dergimizin belgeler bölümünde mevcuttur
[21] Daily News, 13.7.2001. Kemal ├Łlter: ‘Greece model’ is used in setting up commission between Turks and Armenia.
[22]  Radikal 11.0.2001.  Gündüz Aktan: Türk-Ermeni Dialo├░u
[23] Anadolu Ajans├Ż, 11.7.2001.
[24] Yeni Musavat, 12.7.2001.
[25] Turkish Daily News, 12.7.2001.
[26] Azerbaycan ANS Televizyonu, 12.7.2001.
[27] Noyan Tapan News Agency, 13.7.2001.
[28] Asbarez Online,  13.7.2001.
[29] Bu ele├żtiriler Ta├żnak Partisinin Amerika Birle├żik Devletleri’ndeki Do├░u ve Bat├Ż Merkez Komitelerinin 3.8.2001 tarihinde ortakla├ża yay├Żnlad├Żklar├Ż bildiriden al├Żnm├Ż├żt├Żr. Asbarz Online,  3.8.2001.
[30] Asbarez Online,  31.7.2001.
[31] Bu parti ve gruplar ├żunlard├Żr: Milli Demokratik Birlik, Ermenistan Komünist Partisi, Ermenistan Cumhuriyetci Partisi, Ermenistan Devrimci Federasyonu (Ta├żnak Partisi), Ermenistan Halk Partisi, Anayasal Haklar Birli├░i, Kanun Ülkesi Partisi, Demokratik Temsil Grubu, Tar├Żm-Sanayi Demokratik Birli├░i, Hayastan (Ermenistan) Grubu
[32] California Courrier Online,  2.8.2001. Harut Sassounian: President Kocharian Must  Intervene to Prevent Futher Damage by Turkish Commission.
[33] Hürriyet, 11 Temmuz 2001. Sürman├żet:  Tarihi Ad├Żm
[34]  New York Times ve International Herald Tribune, 10 Temmuz 2001.
[35] Hürriyet, 6.6.2001.
[36] Prime-News, 13.6.2001.
[37] Ak├żam, 12.6.2001.
[38] The Ottowa Citizen, 7.5.2001.
[39] Armenian-genocid.org International Affirmation of the Armenian Genocide. State and Provincial Governments.
[40] Turkish Daily News,  28.4.2001.
[41] The Ottowa Citizen 7.5.2001.
[42] Groong, 1.6.2001.
[43] PanArmenian News, 17.7.2001.
[44] Asbarez Online, 18.7.2001.
[45] Asbarez Online, 23.7.2001.
[46] Bu bildirinin ├Łngilizce original metni dergimizin Belgeler k├Żsm├Żndad├Żr.
[47] Gündüz Aktan, ‘├Łlk Yenilgi mi?’, Radikal, 30.7.2001. 
[48] Groong, 15.6.2001. H:Con.Res. 162.
[49] Medimax, 16 Haziran 2001.
[50] Azerbaijan News Service, 2.8.2001.

 ----------------------
* Avrasya Ţncelemeleri Merkezi Ba■kanř - oelutem@avim.org.tr
- ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 2, Haziran-Temmuz-A­ustos 2001
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar