AnasayfaÝletiţim
  
English

Rusya'nýn Doðu Anadolu Siyasetinde Eçmiyazin Kilisesinin Rolß (1828-1915)

Yrd. Doç. Dr. Davut KILIÇ*
ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 2, Haziran-Temmuz-Ađustos 2001

 
ÇarlĂ˝k Rusya, sĂ˝cak denizlere inme düĂžüncesinde kendisine engel olarak gördüĂ°ü OsmanlĂ˝ Devleti’ni yĂ˝kabilmek için uzun yĂ˝llar plânlĂ˝ politikalar üretmiĂžtir. Bu plânlardan biri de; Kafkaslar ve DoĂ°u Anadolu üzerinden Ýskenderun Körfezi’ne inmektir. Bunun için Rusya, bölgede yaĂžayan Ýran ve OsmanlĂ˝ Ermenilerini emperyalist çĂ˝karlarĂ˝ doĂ°rultusunda yönlendirme gayretine girmiĂžtir.

Daha XVIII. yüzyĂ˝lda Rus ÇarĂ˝ I. Petro, DoĂ°u ticaretinden faydalanmak için Ermenilerden istifade etmeyi düĂžünmüĂž ve onlarĂ˝ Rus topraklarĂ˝na davet ederek kendilerine dinî ve dünyevî her türlü imtiyazĂ˝ vermeye hazĂ˝r olduĂ°unu bildirmiĂžtir[1] . Ermeniler’in Rusya’ya baĂ°lanmasĂ˝ ve oradan destek ummasĂ˝, Ruslar’Ă˝n Kafkasya bölgesine gerçekleĂžtirdikleri ilk seferlerden baĂžlayarak yeĂžermiĂž ve giderek artmýÞtĂ˝r. Bu durum da Rusya’nĂ˝n, Kafkasya ve DoĂ°u Anadolu’ya yönelik faaliyetlerinde gerek siyasal, gerek askeri strateji belirlemesinde etkili olmuĂžtur[2] . 20 Haziran 1804’te Ýran’la yapĂ˝lan ilk savaĂžtan sonra Ýran ÞahĂ˝’nĂ˝n bölgedeki otoritesi zayĂ˝flamýÞ ve Rusya Eçmiyazin’le komĂžu olmuĂžtur. Ermeniler bu tarihten itibaren aralarĂ˝nda Ă˝rk ve mezhep farkĂ˝ olmasĂ˝na raĂ°men HĂ˝ristiyan Rusya’ya karÞý olan ilgilerini saklamamýÞlardĂ˝r[3] .

Rusya, Kafkasya’da yürüttüĂ°ü müstemlekeci siyasetin gereĂ°i olarak Bizans döneminden bu tarafa, tarihi Azerbaycan topraklarĂ˝nda daĂ°Ă˝nĂ˝k halde bulunan Ermeni ahalinin ve Ermenilerce kutsal sayĂ˝lan Eçmiyazin Kilisesinin[4] bulunduĂ°u topraklarĂ˝n, Erivan HanlýðýnĂ˝n[5] hakimiyetinden çĂ˝karĂ˝larak (% 73.8’nin Müslüman olduĂ°u), “Ermenistan Vilayetine” çevrilmesini hedefledi[6] . Rus Ýncil Cemiyeti, 1815’te Petersburg’da 15 bin Ermenice Ýncil bastĂ˝rdĂ˝. Bununla yetinmeyen cemiyet daha sonra OsmanlĂ˝ Ermenilerinin çoĂ°unun Türkçe konuĂžtuĂ°unu dikkate alarak[7] 1822’de Türkçe Ýncil bastĂ˝rĂ˝p Ermenilere daĂ°Ă˝ttĂ˝[8]. Yine aynĂ˝ yĂ˝l Rus hükümetinin Eçmiyazin Kilisesine gösterdiĂ°i yakĂ˝n ilgiyi bahane eden KatoĂ°ikos Ephraim (Efraim), bölgede cereyan eden OsmanlĂ˝-Ýran savaÞýnda Rusya’nĂ˝n korumasĂ˝na sýðýnarak barýÞ imzalanana kadar Çar’Ă˝n güvencesi altĂ˝nda kaldĂ˝[9] . Bu ilgiden memnun olan Rusya, hedefine ulaĂžmak için Kafkasya ve diĂ°er doĂ°u bölgelerinde yaĂžayan Ermenilere karÞý faaliyetlerini yoĂ°unlaĂžtĂ˝rdĂ˝[10].

Ýran Ermenileri’nin Rusya’nĂ˝n korumasĂ˝na girme istekleri, XIX. yüzyĂ˝lĂ˝n ilk döneminde bölgeye yayĂ˝lma arzusunda olan Rus ordusunu harekete geçirdi.[11] Aras vadisi boyunca ilerleyen Rus kuvvetleri Ermeni toplumu için mukaddes olan Eçmiyazin Ăžehrini de içerisine alan Erivan bölgesini iĂžgal etti.[12] 5 Mart 1828 yĂ˝lĂ˝nda Rusya ile Ýran arasĂ˝nda Türkmençay AntlaĂžmasĂ˝ imzalandĂ˝. O zamana kadar Ýran’Ă˝n elinde olan Eçmiyazin Kilisesinin de bulunduĂ°u topraklar Rusya’nĂ˝n hakimiyetine geçti. TĂ˝pkĂ˝ Gürcistan ve KĂ˝rĂ˝m hadisesinde olduĂ°u gibi Ýþgal edilen bölgeler önce Rusya’nĂ˝n himayesinde ‘baĂ°Ă˝msĂ˝z’  bir Ermenistan olarak ilan edildi. KĂ˝sa bir zaman sonra da Rusya tarafĂ˝ndan ilhak olundu. Çar I. Nikola, 21 Mart 1828’deki Emirnamesiyle ‘Ermeni eyaletleri’ olarak vaftiz edilen yeni topraklarĂ˝ ÝmparatorluĂ°una dahil etmeyi kararlaĂžtĂ˝rarak, unvanlarĂ˝na ‘Ermenistan KralĂ˝’ sĂ˝fatĂ˝nĂ˝ da ekledi[13].

Rus - Ýran savaÞýnda Ýran Ermenileri Ýran’a karÞý, Rus ordusu saflarĂ˝nda savaĂžtĂ˝klarĂ˝ gibi Rus askerlerine öncülük de ettiler. Böylece, Rus ordusu Urmiye ve Erdebil’i ele geçirdi. Rusya ile Ýran arasĂ˝nda Türkmençay antlaĂžmasĂ˝nĂ˝n imzalanmasĂ˝yla bölgede yaĂžayan Ermeniler bir sene içerisinde mal ve mülklerini satarak Erivan bölgesine nakledilecekti. Böylece Rusya, Erivan Hanlýðý’nĂ˝ Ermenistan Vilayeti’ne çevirme projesini de hayata geçirmiĂž oldu. YapĂ˝lan tehcir sonunda gönüllü veya zorla 40 bin Ermeni, antlaĂžmanĂ˝n on beĂžinci maddesi gereĂ°i, göç etmek zorunda bĂ˝rakĂ˝ldĂ˝[14]. Göç eden Ermeniler, Rus hükümeti tarafĂ˝ndan Müslüman nüfusun yoĂ°un olarak yaĂžadýðý Erivan bölgesine yerleĂžtirildi. Çar I. Nikola bu davranýÞýyla tarihi coĂ°rafyaya müdahale ederek, bölgedeki demografik yapĂ˝yĂ˝ HĂ˝ristiyanlar lehine bozma gayretine girdi. Bu geliĂžmeler sonucunda, OsmanlĂ˝ tebaasĂ˝ olan Gregoryen Ermeniler üzerindeki Rusya’nĂ˝n tesir ve yönlendirme kabiliyeti de iyice arttĂ˝. Böylece doĂ°u ve batĂ˝ TürklüĂ°ünün irtibatĂ˝ kesilecek ve sunî bir Ermenistan oluĂžacaktĂ˝[15]. Ýþte bütün bunlar Ermeni kiliseleri içerisinde en yüce ruhani makam olarak tanĂ˝nan Eçmiyazin’in Rus sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝na katĂ˝larak Rusya’nĂ˝n emir ve kontrolü altĂ˝na girmesiyle baĂžlamýÞ oldu.

Ruslar, Kafkasya’yĂ˝ ele geçirdikten sonra Ermeni toplumu ile olan münasebetlerini de en üst seviyeye çĂ˝karttĂ˝lar. Buna Ermeni toplumunun içinde bulunduĂ°u coĂ°rafya da müsaitti. Çünkü aralarĂ˝nda mezhep (inanç) ve Ă˝rk farkĂ˝ olmasĂ˝na raĂ°men Rusya’dan baĂžka yakĂ˝nlaĂžacaklarĂ˝ bir HĂ˝ristiyan devlet yoktu. Bu durum baĂžta Eçmiyazin Kilisesi olmak üzere Ermeni maceracĂ˝lar tarafĂ˝ndan da hoĂž karÞýlandĂ˝. Ermeni gençlerinin bir çoĂ°una Rusya’daki üniversitelerde okuma hakkĂ˝ tĂ˝nĂ˝ndĂ˝. Bu üniversitelerde yetiĂžen gençlerden bazĂ˝larĂ˝ da ÝmparatorluĂ°un seçkin ve askeri tabakasĂ˝ içerisinde yerini aldĂ˝[16].

Ruslar, Petersburg’daki Ýmparatorluk Ýlimler Akademisinde ‘Ermeni tarihi ve edebiyatĂ˝’ üzerine metin ve tercümeler yayĂ˝nlamaya baĂžladĂ˝. Daha da önemlisi Ruslar ‘Pan – Slavizm’ propagandasĂ˝yla OsmanlĂ˝ Devletini içten vurmayĂ˝ hedefledikleri gibi, Anadolu cephesinde de HĂ˝ristiyanlĂ˝k propagandasĂ˝ ile ordularĂ˝na Ermeniler’i, yardĂ˝mcĂ˝ kuvvet olarak kullanmak istiyordu[17]. BaĂžlangĂ˝çta Ruslar’Ă˝n bundan maksadĂ˝ kurduklarĂ˝ Ermenistan’Ă˝ iki Ýslam devletine, OsmanlĂ˝ ve Ýran’a karÞý tampon bölge olarak kullanmaktĂ˝. Fakat bu iki Ýslam devletinin bir türlü toparlanamadýðýnĂ˝ gören Rusya, eĂ°ittiĂ°i Ermeni gençlerin bir kĂ˝smĂ˝nĂ˝ OsmanlĂ˝ Devletine karÞý kullanmak üzere Rus ordusunda istihdam etti. Bir kĂ˝smĂ˝nĂ˝ da teĂžkilatlandĂ˝rarak OsmanlĂ˝ Ermenileri’ni ayaklandĂ˝rmak için DoĂ°u Anadolu’ya gönderdi [18].

Rusya, DoĂ°u Anadolu’daki emperyalist emellerini gerçekleĂžtirmek için OsmanlĂ˝ Devletiyle savaĂž durumuna geldi. 1828 yĂ˝lĂ˝nda Rus güçleri Paskeviç[19] kumandasĂ˝nda Erzurum’a doĂ°ru ilerlemeye baĂžladĂ˝. Yol boyunca Ermeniler Rus ordusunu sevinç gösterileriyle karÞýladĂ˝lar[20]. Kars ve ÇĂ˝ldĂ˝r’daki Ermeniler, OsmanlĂ˝-Rus harbinin patlak vermesiyle Rusya’nĂ˝n yanĂ˝nda yer almakta tereddüt etmediler. Hatta Ruslar Kars’ta ele geçirdikleri silahlarĂ˝ bunlara daĂ°Ă˝ttýðý gibi bir kĂ˝smĂ˝nĂ˝ da Rus ordusuna asker olarak dahil etti.[21]

OsmanlĂ˝ - Rus SavaÞý neticesinde yapĂ˝lan (1829) Edirne AntlaĂžmasĂ˝’yla DoĂ°u Anadolu’nun bir kĂ˝smĂ˝ Ruslar’Ă˝n eline geçti. Bu durum Rus ordusundaki Ermeniler’le, OsmanlĂ˝ Ermenileri arasĂ˝ndaki iliĂžkileri daha da hĂ˝zlandĂ˝rdĂ˝. Böylece Ermeni toplumu ile Ruslar arasĂ˝nda hem dinî hem de siyasi münasebetler baĂžlamýÞ oldu.[22] SavaĂž sonunda Rus ordusu ile birlikte hareket eden Kars ve Erzurum bölgesindeki pek çok Ermeni yaptĂ˝klarĂ˝na karÞýlĂ˝k olarak, Müslümanlar’Ă˝n misillemesinden ve OsmanlĂ˝ Devleti’nin yargĂ˝lamasĂ˝ndan korktuklarĂ˝ için bölgeden AhĂ˝ska’ya göç etti.[23] Çar Nikola, Ýran’la yaptýðý antlaĂžmada olduĂ°u gibi OsmanlĂ˝ Devleti’yle yaptýðý antlaĂžmada da, Rusya’ya göç etmek isteyen Ermeni ve diĂ°er HĂ˝ristiyanlar’a tam serbestlik verilmesini ilk Ăžart olarak ileri sürdü. Böylece 1830 tarihinde Rusya’ya ümit edilenden daha fazla Ermeni göç etti.[24]

Ruslar 1830’larda OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝ndan çekilirken de aynĂ˝ Ăžeyi yaparak, beraberinde götürdükleri Ermeni göçmenleri Revan vilayetine ve AhĂ˝ska bölgesine yerleĂžtirdiler. Böylece Rus Hükümeti, Azerbaycan ve Anadolu TürklüĂ°ü arasĂ˝na örmüĂž olduĂ°u duvarĂ˝ saĂ°lamlaĂžtĂ˝rdĂ˝. Ermeni göçmenlerinin çocuklarĂ˝ ve gençleri Rus okullarĂ˝na ve Harbiyesine alĂ˝narak, Ruslar’a baĂ°lanĂ˝p hizmet etmeleri hedeflendi.[25] Bu da Rus Hükümeti’nin OsmanlĂ˝ Ermenileri üzerindeki politikasĂ˝nĂ˝ kolaylaĂžtĂ˝rdĂ˝. Zaman içerisinde Rus politikasĂ˝yla uyum saĂ°layan Ermeniler’e, ‘Rus yanlĂ˝sĂ˝ Ermeniler’ de denildi.[26]

ÇarlĂ˝k Rusya, hakimiyeti altĂ˝na aldýðý Ermeni toplumunun inançlarĂ˝nĂ˝ 1836’da resmen tanĂ˝yarak, Eçmiyazin KatoĂ°ikoslarĂ˝’nĂ˝ daha kolay yönlendirebilmek için Pologenia adĂ˝ verilen kanun çĂ˝kardĂ˝.[27] Bütün bu faaliyetlerle Rusya, OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝nda yaĂžayan Ermeniler için Eçmiyazin’i cazibe merkezi haline getirmeyi hedefliyordu. Çar böylece Ermeni toplumunun, KatoĂ°ikosunu serbest olarak seçmesine müsaade etmiĂž oluyordu. Ancak bu seçim, Eçmiyazin’de bulunan sinod (meclis) tarafĂ˝ndan yapĂ˝lacak, dýÞarĂ˝daki Gregoryen Ermeniler de temsilciler vasĂ˝tasĂ˝yla seçime iĂžtirak edeceklerdi. Sonuçta seçilen iki KatoĂ°ikostan birini Çar onaylayacaktĂ˝. Böylelikle Rus hükümeti, Gregoryen Ermeniler’i himayesi altĂ˝na alarak, bir anlamda Ýngiltere ve Amerika’nĂ˝n DoĂ°u Anadolu’daki faaliyetlerini engellemeyi amaçlamaktaydĂ˝.[28] Bir de açĂ˝klanan emirnamede, Çar hükümeti tarafĂ˝ndan Sinod’a ‘Çinovnik – Prokuror’ unvanĂ˝ ile bir memur konuldu. Bu hükümet memurunun onayĂ˝ eklenmeden, KatoĂ°ikos ve Sinod hiçbir iĂž yapamayacaktĂ˝.[29] YapĂ˝lan seçim sonucunun Çar’Ă˝n tasdikine sunulmasĂ˝, onu kendine taraftar bildiĂ°i bir kimseyi seçme hakkĂ˝na sahip kĂ˝lĂ˝yordu. Rus Hükümeti iç politikasĂ˝nda Ermeniler’i bu Ăžekilde oyalarken, dikkatlerini de dýÞarĂ˝ya yöneltmeyi ihmal etmiyordu. Rusya, OsmanlĂ˝ Ermenileri’ne, sefiri vasĂ˝tasĂ˝yla Rus Ortodoks Kilisesi ile birleĂžmelerini arzu ve tavsiye eden bir beyanname yayĂ˝nladĂ˝.[30] Ermeniler’e öteden beri Ortodoks mezhebine girmeleri halinde himayeye mazhar olacaklarĂ˝nĂ˝ telkin ediyordu.[31] Bundan da maksat, OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝nda bulunan Ermeniler’i, Eçmiyazin Kilisesi eliyle nüfuzu altĂ˝na almaktĂ˝. Ama, çalýÞmalarĂ˝n kĂ˝sa zamanda hedefine ulaĂžmadýðýnĂ˝ gören Rusya, esas gayesini açýða vurmakta gecikmedi.[32]

RuslarĂ˝n esas maksadĂ˝ Ermeniler’e baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ kazandĂ˝rmak deĂ°il, aksine kendi sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝ içerisindekilerini OrtodokslaĂžtĂ˝rmak, OsmanlĂ˝ Ermenileri’ni de BabĂ˝ali’ye karÞý kendi menfaatlerini temin edecek tarzda kullanmaktan ibaretti. Ýstanbul’da ve DoĂ°u Anadolu’da hep bu amaç doĂ°rultusunda çalýÞýyorlardĂ˝. Bu süreç içerisinde OsmanlĂ˝ Devleti’nin bazĂ˝ memurlarĂ˝nĂ˝ da parayla elde etmiĂžlerdi [33] .

Ermeni toplumundaki eĂ°itim görmüĂž olanlarĂ˝n neden Rus yanlĂ˝sĂ˝ duygular taÞýdĂ˝klarĂ˝nĂ˝ Konsolos Taylor, Kont Clarendon’a gönderdiĂ°i 19 Mart 1869 tarihli raporunda Ăžöyle izah eder. “...arkalarĂ˝nda büyük devletler bulunan, Protestan, Katolik misyonerler, OsmanlĂ˝ ülkesinde bütün eylemlerini ve din deĂ°iĂžtirme faaliyetlerini yasal yollardan yaptĂ˝lar. Ancak mezhebî manada kendilerini destekleyecek güç olmadýðýndan Gregoryen Ermeniler bu iĂžleri kendi mezheplerinden yaĂžlĂ˝ kimseler ya da muhtekir meclis üyeleriyle yürütmek zorunda kaldĂ˝lar. Katolik ve Protestan Ermenilere bakarak bunlar da zorunlu olarak baĂžka bir devletin himayesini saĂ°lamak için harekete geçtiler. DoĂ°u Anadolu’da OsmanlĂ˝ Ermenilerinin bir çoĂ°unda Rus Pasaportu vardĂ˝. OlabildiĂ°ince gizlilikle saĂ°lanan bu belgeler, herkesçe bilinmekte ve geniĂž ölçüde daĂ°Ă˝tĂ˝lmaktaydĂ˝. Rusya’nĂ˝n, OsmanlĂ˝ Gregoryen Ermenilerine gösterdiĂ°i ilgi ve Eçmiyazin’in Rus topraklarĂ˝nda olmasĂ˝, bu ruhani makamĂ˝n Rus politikasĂ˝nĂ˝ desteklemesi, Eçmiyazin yanlĂ˝sĂ˝ Ermenileri Ruslara yaklaĂžtĂ˝rdĂ˝[34] .”

Ruslar OsmanlĂ˝ Devleti aleyhine, OsmanlĂ˝ Ermenileri üzerindeki bilinçlendirme faaliyetlerini Eçmiyazin Kilisesi aracĂ˝lýðý ile yürütme planlarĂ˝nĂ˝n artĂ˝k sonuçlarĂ˝nĂ˝ alĂ˝yordu. Çünkü Eçmiyazin KatoĂ°ikosluĂ°u’nun Rus ÇarlarĂ˝yla olan yakĂ˝n iliĂžkileri ve bu merkezin OsmanlĂ˝ himayesi altĂ˝nda yaĂžayan din adamlarĂ˝ üzerindeki etkisi, Rusya’yĂ˝ OsmanlĂ˝ Ermenilerinin baÞýna kendi davasĂ˝na sadĂ˝k papazlarĂ˝ yerleĂžtirme noktasĂ˝na getirdi[35]. Bu papazlar, Rus ÇarlarĂ˝nĂ˝n istek ve arzularĂ˝ doĂ°rultusunda hareket ediyorlardĂ˝[36]. Bunun için Rusya’nĂ˝n takip ettiĂ°i ve büyük bir titizlikle üzerinde durduĂ°u Ăžark siyaseti, OsmanlĂ˝ Devletinin zayĂ˝flamasĂ˝nda ve daĂ°Ă˝lmasĂ˝nda en çok tesir icra eden sebeplerden biri olacaktĂ˝r[37]. Özellikle ÇarlĂ˝k Rusya, OsmanlĂ˝ Devletindeki iç huzursuzluĂ°u artĂ˝rmak gayesiyle Rus yanlĂ˝sĂ˝ Ermenileri, Eçmiyazin vasĂ˝tasĂ˝yla kullanmaya devam etti. Ruslar bu konuda o kadar ileri gittiler ki, Üç Kilisede (Eçmiyazin) Gregoryen Ermeni papazĂ˝na, Ermenileri OsmanlĂ˝ hükümetine karÞý ayaklandĂ˝rmasĂ˝ önerisinde bulundular. Fakat söz konusu Papaz, bu fikri kabul etmeyince boĂ°ularak öldürüldü ve bu arada Ermeni manastĂ˝rĂ˝ da yakĂ˝larak kĂ˝ymetli eĂžyalarĂ˝ yaĂ°malandĂ˝[38].

Rusya, Eçmiyazin Kilisesi’nin içerideki nüfuzunu yok denecek bir seviyede tutmakla beraber, dýÞarĂ˝daki nüfuzunun güçlenerek devam etmesinde menfaat görüyordu[39]. Bu arada Birinci MeĂžrutiyetin ÝlânĂ˝ndan (1876) OsmanlĂ˝ Ermenilerinin memnun olmalarĂ˝[40] , Rusya’nĂ˝n, Ermenilere yönelik faaliyetlerini artĂ˝rmasĂ˝na sebep olacaktĂ˝r[41] . Bunda da en önemli araç yine Eçmiyazin’dir.

Rusya, DoĂ°u Anadolu ile Dicle ve FĂ˝rat havzasĂ˝ hakkĂ˝ndaki düĂžüncelerini gerçekleĂžtirmek için[42] 1828-1829 savaÞýnda olduĂ°u gibi yine aynĂ˝ Ăžekilde 1877-1878 OsmanlĂ˝-Rus savaÞýnda da bölgede yaĂžayan Rus yanlĂ˝sĂ˝ Ermenilere, silah, araç, gereç desteĂ°i vererek donattĂ˝[43]. Böylece Rus ordusu bölgede kendisine yerli iĂžbirlikçileri vasĂ˝tasĂ˝yla lojistik destek saĂ°lamýÞ oldu. Bu savaĂžta Rus ordusundaki Ermeni subay ve yöneticilerin öncülüĂ°ünde baĂžarĂ˝ldĂ˝.[44]

Rus ÇarlarĂ˝ tarafĂ˝ndan Eçmiyazin Kilisesine seçilen KatoĂ°ikoslarĂ˝n, Rusya’nĂ˝n OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝nda yürüttüĂ°ü emperyalist politikalarĂ˝n hayata geçirilmesinde azĂ˝nsanmayacak derecede rolleri olmuĂžtur[45]. ÇarlĂ˝k Rusya’nĂ˝n bu baĂžarĂ˝sĂ˝, 3 Mart 1878 günü imzalanan Ayastefanos AntlaĂžmasĂ˝na OsmanlĂ˝ Ermenileriyle ilgili bir madde konmasĂ˝yla daha da pekiĂžti. Bu madde ile Ermeni ve Ermenistan adlarĂ˝ ilk kez bir uluslararasĂ˝ antlaĂžmaya girmiĂž oldu[46]. AynĂ˝ zamanda bu madde ile OsmanlĂ˝ hükümeti için yeni bir yükümlülük, Rusya için de yeni bir ahdi hak doĂ°du[47]. O zamana kadar OsmanlĂ˝ Devleti ile problemi olmayan Ýstanbul Ermeni Patrikhanesi ve bir kĂ˝sĂ˝m Ermeniler bilhassa Rusya’nĂ˝n tahriklerine kapĂ˝larak, Ermeni ideallerini gerçekleĂžtirmek üzere harekete geçti[48].

Eçmiyazin Kilisesi vasĂ˝tasĂ˝yla OsmanlĂ˝ Ermenilerini kontrol eden Rusya’nĂ˝n hedefi, planĂ˝n ikinci ayaĂ°Ă˝ olan DoĂ°u Anadolu’dan Basra’ya veya Çukurova’ya doĂ°ru uzanan ve kendi kontrolünde kalacak bir Ermenistan oluĂžturmaktĂ˝. Rusya, Ermenileri kýÞkĂ˝rtarak sĂ˝cak denizlere açĂ˝lma imkanĂ˝ ararken, bu durumu sezen Ýngilizlerin müdahalesi ile olaylarĂ˝n seyri deĂ°iĂžtirdi[49]. Bu arada Rus ajanlarĂ˝, BabĂ˝ali ve çevresinde Rus askeri çekilir çekilmez müslümanlarĂ˝n Ermenileri yok edeceĂ°i propagandasĂ˝nĂ˝ yaymaktaydĂ˝lar. Bu ve benzeri propagandalarĂ˝n tesirinde kalan Rus yanlĂ˝sĂ˝ Ermeniler telaĂža düĂžtüler[50]. DoĂ°u Anadolu’da asĂ˝l büyük Ermeni göçü bu savaĂžtan sonra oldu. Rus yanlĂ˝sĂ˝ Ermeniler yaptĂ˝klarĂ˝nĂ˝n karÞýlĂ˝ksĂ˝z kalmayacaĂ°Ă˝nĂ˝ düĂžünerek, Rus askeri çekilirken yüz bin kadar Ermeni de Erivan ovasĂ˝na gitti[51]. Çünkü bunlar iĂžgal sĂ˝rasĂ˝nda boĂž durmamýÞ Müslüman ahaliye eziyet etmiĂžlerdi. Bu himaye ve yönlendirme gerçekte din kisvesi altĂ˝nda emperyalist maksatlarla yapĂ˝lmaktaydĂ˝[52]. Anadolu’daki Ermenilerin dinî kimliklerini ve yeni oluĂžmakta bulunan milli hislerini Rusya kendi amaçlarĂ˝ için durmaksĂ˝zĂ˝n sömürüyordu[53].

Rus ÇarĂ˝ II. Aleksandr, 1881 martĂ˝nda bir nihilist tarafĂ˝ndan öldürülünce Rusya’nĂ˝n DoĂ°u Anadolu PolitikasĂ˝ndaki deĂ°iĂžiklikleri daha da belirgin hale geldi. Zira bu devlet söz konusu tarihten itibaren dýÞarĂ˝da her türlü baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k hareketlerine karÞý koyan, içeride ise RuslaĂžtĂ˝rma siyaseti güden bir politika izlemeye baĂžladĂ˝. DolayĂ˝sĂ˝yla Rusya, OsmanlĂ˝ Ermenileri lehine Ă˝slahât yapĂ˝lmasĂ˝ konusu ile ilgilenmekten adeta vazgeçti[54]. O yüzden 1883 yĂ˝lĂ˝ndan itibaren kendi hakimiyeti altĂ˝ndaki Ermenilere karÞý tutumu da sertleĂžti. Öyle ki, kendi tâbiiyetindeki Ermenilerin, daha önceki dönemlerde olduĂ°u gibi OsmanlĂ˝ Ermenileri ile iliĂžkilerini bile iyi gözle bakmaz oldu[55] ve sonuçta 1885 yĂ˝lĂ˝nda bu cemaate ait bütün dinî okullarĂ˝ kapattĂ˝[56].

Ermeni meselesinde Ýngiltere’nin insiyatifi ele geçirmesi ve diĂ°er taraftan Balkanlarda yeni ortaya çĂ˝kan Romanya ile Bulgaristan’Ă˝n izlediĂ°i politikalar, Rusya’yĂ˝ hayal kĂ˝rĂ˝klýðýna uĂ°rattĂ˝. Bütün bu geliĂžmeler Rusya’nĂ˝n, Ermeni toplumu üzerindeki siyasetinde mühim bir deĂ°iĂžiklik yapmasĂ˝na neden oldu. AynĂ˝ hatayĂ˝ DoĂ°u Anadolu’da da tekrar edip günün birinde o taraftan da yolunu kesecek bir Ermenistan oluĂžumunu tehlikeli görmeye baĂžladĂ˝[57]. Rus Hariciye NazĂ˝rĂ˝ Prens Lobanow  “biz Garptaki hatamĂ˝zĂ˝ Þark da tekrar etmeyeceĂ°imiz için bir Ermeni Bulgaristan’Ă˝ istemeyiz” dedi. Yani, milliyeti Slav ve mezhebi Ortodoks olan Bulgaristan PrensliĂ°i Rusya’ya bu kadar küstahça karÞý koymaya cesaret ettiĂ°ine göre Slav ve Ortodoks olmayan bir Ermeni hükümetini, Rusya’nĂ˝n itaati ve buyruĂ°u altĂ˝nda tutmak elbette daha zor olacaktĂ˝. RuslarĂ˝n en büyük hedeflerinden biri de Ermeni Kilisesini, dilini ve kültürünü deĂ°iĂžtirmekti. Bu dönem ÇarlĂ˝k Rusya’nĂ˝n, Kafkasya’yĂ˝ RuslaĂžtĂ˝rma siyasetinin en Ăžiddetli dönemi idi. Güney Kafkasya’da, Anadolu’dan daha fazla Ermeni vardĂ˝[58].

Rusya’nĂ˝n DoĂ°u Anadolu politikasĂ˝nĂ˝ bu dönemde açĂ˝kça; ‘Rus hududunda Ermenisiz Ermenistan’ Ăžeklinde ifade edilmekteydi[59]. Bu manada Rusya, Ermenilere hiç bir zaman büyük bir teveccüh göstermedi[60]. Hatta son dönem Kafkas hudutlarĂ˝na iltica etmiĂž olan OsmanlĂ˝ tebaasĂ˝ Ermenilerin hareketlerini kontrol altĂ˝nda bulundurmayĂ˝ OsmanlĂ˝ hükümetine gizlice vaat bile etti[61].

Rusya’ya göç 1901 yĂ˝lĂ˝na kadar devam etti. Fakat Ruslar merkez olarak seçtikleri Eçmiyazin Kilisesi ve civarĂ˝nĂ˝ nüfus bakĂ˝mĂ˝ndan yeterince HĂ˝ristiyanlaĂžtĂ˝rdĂ˝klarĂ˝ için gelen Ermenilere “ya Rus tabiiyetine geçersiniz ya da Rus topraklarĂ˝nĂ˝ terk edersiniz” diyerek baskĂ˝ yapmalarĂ˝ üzerine pek çok Ermeni tekrar OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝na geri dönmek zorunda kaldĂ˝[62]. Çünkü daha önce ifade ettiĂ°imiz gibi Rusya tarafĂ˝ndan hayata geçirilen proje neticesinde bölgede demografik yapĂ˝ Ermenilerin lehine deĂ°iĂžmeye baĂžlamýÞtĂ˝. 1823 nüfus sayĂ˝mĂ˝na göre Karabag ahalisinin % 8.4 Ermeni iken bu durum 1832’de % 34.8’e, 1897’de yapĂ˝lan sayĂ˝ma göre ise % 53’e çĂ˝kmýÞtĂ˝r[63]. Eçmiyazin Kilisesi etrafĂ˝nda Ermeni nüfusun yoĂ°unlaĂžmasĂ˝ o güne kadar MüslümanlarĂ˝n yaĂžadýðý coĂ°rafyanĂ˝n HĂ˝ristiyanlaĂžmasĂ˝na neden olmuĂžtur. PlanĂ˝n bundan sonraki ayaĂ°Ă˝nda ise Rusya, OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝nda kalan Ermenilerin vasĂ˝tasĂ˝yla DoĂ°u Anadolu’yu ele geçirme gayretine girecektir.

Ýstanbul Rus sefirinin, “Politiche Corresqondig” de çĂ˝kan bir beyanatĂ˝nda; RuslarĂ˝n Ermenilere olan sempatilerine raĂ°men Ermeni meselesine müdahale etmek ve bu suretle Rusya’nĂ˝n gelecekteki politik hareketini sekteye uĂ°ratmak niyetinde olmadýðýnĂ˝ ifade etti[64]. OsmanlĂ˝ Devletinin içte ve dýÞta devamlĂ˝ problemli olmasĂ˝, ordusunun donanĂ˝m itibarĂ˝yla eksik olmasĂ˝, Rus siyasetinin ana hatlarĂ˝nĂ˝ oluĂžturmaktaydĂ˝[65].

Rusya’nĂ˝n DoĂ°u Anadolu bölgesindeki çĂ˝karlarĂ˝, OsmanlĂ˝ Ermenilerinin tam veya yarĂ˝ baĂ°Ă˝msĂ˝z siyasi bir varlĂ˝k olarak görülmelerine asla razĂ˝ olmayan bir politika izlemek zorunda bĂ˝raktĂ˝[66]. Bundan bir müddet sonra Rostof’a gelerek Rus Ýmparatoru ve Ýmparatoriçesini ziyaret için müracaat eden Eçmiyazin KatoĂ°ikosuna, Ermeni meselesi sonuçlanĂ˝ncaya kadar kabul edilmeyeceĂ°i bildirildi[67].

Ýç politikada ÇarlĂ˝k rejiminin yumuĂžamasĂ˝ üzerine, daha önce el koyduĂ°u Eçmiyazin Kilisesinin mallarĂ˝nĂ˝ 1903 yĂ˝lĂ˝nda iade etmeyi kararlaĂžtĂ˝rdĂ˝[68]. Bu kararla yumuĂžayan Ermeni-Rus iliĂžkileri Trablusgarp’Ă˝n iĂžgali ve Balkan SavaÞý’nĂ˝n OsmanlĂ˝ Devletini çok sarstýðý bir dönemde yeniden hareketlendi. BaĂžta KatoĂ°ikos olmak üzere Patrikhane ve etrafĂ˝nda oluĂžan Rus yanlĂ˝sĂ˝ Ermeniler tarafĂ˝ndan, Rusya’nĂ˝n müdahalesiyle doĂ°u illerinde Ă˝slahat meselesi de bu dönemde tekrar ortaya çĂ˝karĂ˝ldĂ˝[69].

Öte yandan Rusya’yĂ˝ en çok tedirgin eden, Balkan savaĂžlarĂ˝nda OsmanlĂ˝yĂ˝ bozguna uĂ°ratan küçük HĂ˝ristiyan devletlerinin saldĂ˝rĂ˝sĂ˝ndan cesaret bulacak ihtilalci Ermeni örgütlerinin, DoĂ°u Anadolu’da benzeri bir harekete geçmeleriydi. Böyle bir isyan yalnĂ˝z Anadolu topraklarĂ˝yla sĂ˝nĂ˝rlĂ˝ kalmayacak, Kafkasya’daki Ermeniler de olaya karýÞacaklardĂ˝. Bu da Rusya’nĂ˝n gerçek amacĂ˝nĂ˝ engelleyecekti. Ýþte bu Ăžartlar altĂ˝nda Rusya, politikasĂ˝ gereĂ°i Ermeni isteklerine sahip çĂ˝kma bahanesiyle DoĂ°u Anadolu’da aĂ°Ă˝rlýðýnĂ˝ sürdürecek bir formül geliĂžtirmiĂžti. Bu formülün adĂ˝ da; Berlin AntlaĂžmasĂ˝nda yer alan Anadolu’daki Ermeniler için yapĂ˝lmasĂ˝ gereken reformlardĂ˝[70]. Böylece Kafkasya’daki ihtilalci Ermenilerin dikkati DoĂ°u Anadolu’ya çekilerek OsmanlĂ˝ Ermenilerine yönlendirilmiĂž olacaktĂ˝. DiĂ°er taraftan Rusya, söz konusu dönemde OsmanlĂ˝ Ermenileri arasĂ˝nda geliĂžen milliyetçilik fikirlerinin kendi Ermenilerine de yansĂ˝masĂ˝nĂ˝ önlemek için, faaliyetlerini Eçmiyazin Kilisesinin ruhani tesirini Ermeni toplumu üzerinde kuvvetlendirme yönünde yapmýÞtĂ˝r[71].

Rusya yaklaÞýk iki yüzyĂ˝ldĂ˝r sürdürdüĂ°ü Eçmiyazin Kilisesini kendi hedefleri doĂ°rultusunda baĂžarĂ˝yla yönlendirme siyasetini kĂ˝sa bir aradan sonra yeniden baĂžlattĂ˝. Bu dönemde Eçmiyazin KatoĂ°ikosu Sürenyan, verilen emirlere, uymakta ve bu iĂže alet olmakta gayet uygundu. Petersburg’a yaptýðý ziyarette daha cemaatinin dinî problemleri için hiçbir Ăžey yapmadan Ermenilerin siyasi hürriyetleri konusunda çalýÞmýÞ ve kendilerini tamamĂ˝yla hükümdarĂ˝n eline bĂ˝rakmýÞtĂ˝. YakĂ˝n DoĂ°u siyasetinin ĂžartlarĂ˝ baĂžkaydĂ˝. Rusya’yĂ˝ yine OsmanlĂ˝ Ermenilerini himayesine almaya sürüklüyordu[72].

Ýleri tarihlerde OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝nda çĂ˝kacak olan silahlĂ˝ ayaklanma hareketlerinin büyük bir çoĂ°unluĂ°u yapĂ˝lan düzenlemeye göre, Rusya Ermenistan’Ă˝ndan yani Eçmiyazin’den idare edilecekti[73]. Bu cümleden olarak Rusya, Ermeni meselesinin kendi emperyalist emelleri doĂ°rultusunda çözümlenebilmesi için Eçmiyazin Kilisesini, 1912 yĂ˝lĂ˝ yazĂ˝nda OsmanlĂ˝ Ermenileri arasĂ˝nda zemin hazĂ˝rlamakla görevlendirdi[74].

I. Dünya SavaÞý arifesinde Avrupa kamu oyunu, Ermeni meselesi lehinde bir Rus müdahalesi için seferber etmek gereĂ°i ortaya çĂ˝kĂ˝nca, Çar hükümetinin sadĂ˝k birer elamanĂ˝ olan Eçmiyazin Kilisesinin yöneticileri çok yararlĂ˝ birer araç haline geldi[75]. 16 Nisan 1914’te Eçmiyazin KatoĂ°ikos’u, Türk-Rus sözleĂžmesinden dolayĂ˝ kendisine bilgi veren Sazanof’a yazdýðý teĂžekkür mektubunda; Ermeni toplumunun Rusya’ya baĂ°lĂ˝lýðýnĂ˝, Ermenilerin yeniden tarih sahnesine dönmesini saĂ°layan sevgili hükümdarĂ˝ II. Nikola’ya ve onun yöneticilerine övgü dolu sözlerle taltifte bulunmasĂ˝[76] ve yine KatoĂ°ikos’un I. Dünya SavaÞýnĂ˝n baĂžlamasĂ˝ndan hemen sonra 5 AĂ°ustos’ta Kafkasya Genel Valisine gönderdiĂ°i bir mektupta; Rusya’nĂ˝n bu tarihi fĂ˝rsatĂ˝ kaçĂ˝rmamasĂ˝nĂ˝ hatĂ˝rlatarak, altĂ˝ doĂ°u vilâyetinin özerk Ermenistan statüsünde Çarlýða baĂ°lanmasĂ˝nĂ˝ rica ediyordu[77]. Ermeni toplumu, RuslarĂ˝n bu hareketini kendi hesaplarĂ˝na yapĂ˝lmýÞ bir teĂžebbüs zannediyorlardĂ˝ ve ÇarlĂ˝k siyasetinin kör bir aleti olduklarĂ˝nĂ˝n farkĂ˝nda deĂ°illerdi[78].

I. Dünya SavaÞý’nĂ˝n baĂžlangĂ˝cĂ˝nda KatoĂ°ikos Keork’un bütün Ermenilerin Rusya’ya baĂ°lĂ˝lýðýnĂ˝ Eçmiyazin KatoĂ°ikosluĂ°unun resmi dergisi olan ‘Ararat’Ă˝n 1914 tarihli AĂ°ustos sayĂ˝sĂ˝nda Ăžu cümlelerle nakleder. ‘... Þimdi, Ermeni milletinin, geçmiĂžte, tarihte, yüzyĂ˝llardĂ˝r bilinen baĂ°lĂ˝lýðýnĂ˝, Rus ÝmparatorluĂ°u tahtĂ˝na karÞý olan sadakatini en yüksek inanç ve istekle göstermesi zamanĂ˝ gelmiĂžtir. Manevi evladĂ˝mĂ˝zĂ˝n kendinden öncekiler gibi vazifelerini kahramanca ve en büyük fedakarlĂ˝klarla yapacaklarĂ˝ndan emin bulunarak, bu KatoĂ°ikos emirnamemizle, bu büyük ve haklĂ˝ harekete en kĂ˝sa zamanda manevi ve maddi yönden yardĂ˝m etmelerini ve vatanĂ˝mĂ˝z olan büyük Rusya’nĂ˝n Ăžerefi ve iyiliĂ°i için savaĂža gitmeye hazĂ˝r bulunanlarĂ˝n bĂ˝rakacaklarĂ˝ yardĂ˝msĂ˝z ailelere yardĂ˝m etmelerini herkese tavsiye ederiz...’ [79].

Çar’Ă˝n istiklal vaat eden beyannamesi üzerine gönüllü Ermeni birlikleri teĂžkil edilerek, Rus ordusunun DoĂ°u Anadolu bölgesine yöneldiĂ°i sĂ˝rada cephe gerisinde beĂžinci kol faaliyetlerine baĂžladĂ˝[80].

Birinci Dünya SavaÞý’nda DoĂ°u Anadolu Ermenileri’nin büyük bir kĂ˝smĂ˝ Kafkas Ermenileri ile tek toplum gibi bir bütün olarak iç içe bulundular[81]. Rusya, 1914 KasĂ˝m’Ă˝nda yaptýðý bir açĂ˝klama ile OsmanlĂ˝ Ermenileri’ni Türk zulmüne karÞý silahlanmaya çaĂ°Ă˝rdĂ˝. YapĂ˝lan bu çaĂ°rĂ˝yĂ˝ Eçmiyazin Kilisesi de uygun buldu[82]. Rus hükümetinin desteĂ°ini alan Ermeniler, DoĂ°u Anadolu’da bir devlet kurma hayaliyle çeĂžitli dernek ve partiler kurarak olaylar çĂ˝karĂ˝p Türk nüfusu katletmeye baĂžladĂ˝lar[83]. 1915 yĂ˝lĂ˝ Rus-Ermeni iĂžbirliĂ°inin bir baĂžka ifadeyle Rusya’nĂ˝n gözünde, Eçmiyazin Kilisesinin itibarĂ˝nĂ˝n zirveye çĂ˝ktýðý yĂ˝ldĂ˝r. Ancak bu geliĂžen olaylar, Devletin varlýðýnĂ˝ tehlikeye düĂžürünce, BabĂ˝ali’yi Ermenileri tehcire tâbi tutmak zorunda bĂ˝rakmýÞtĂ˝r.[84]

Sonuç olarak; Rusya, Ermeni toplumunca kutsal sayĂ˝lan Eçmiyazin Kilisesini ve ona baĂ°lĂ˝ Ermenileri emperyalist emelleri doĂ°rultusunda yönlendirerek[85], MüslümanlarĂ˝n çoĂ°unlukta olduĂ°u Erivan bölgesindeki demografik yapĂ˝yĂ˝ Ermeniler lehine deĂ°iĂžtirmiĂžtir. Bu da Ruslara, Kafkaslarda DoĂ°u Anadolu’nun kapĂ˝sĂ˝nĂ˝ açacak ve üs vazifesi görecek stratejik bir alan oluĂžturmuĂžtur. Çar yönetimi, Erzurum - Ýskenderun HattĂ˝’nĂ˝ kendine geniĂžleme alanĂ˝ olarak gördüĂ°ünden, Türklerle, Ermenileri birbirlerine boĂ°azlatmaya çalýÞmýÞtĂ˝r. Bir çok yönden Ermeni toplumu ile OsmanlĂ˝ Devleti arasĂ˝ndaki düĂžmanlýðýn temelinde RuslarĂ˝n Kafkasya’daki yayĂ˝lmasĂ˝ yatmaktadĂ˝r. Ermenilerin yaĂžadýðý coĂ°rafyada destek umarak dinî bakĂ˝mdan baĂ°lanabilecekleri belki de tek güçlü HĂ˝ristiyan Devlet Rusya idi. Ancak Rusya’nĂ˝n uyguladýðý politikalar kesinlikle kendi çĂ˝karlarĂ˝nĂ˝ gözetmekten öteye geçememiĂžtir.


[1] K. Beydilli, ‘1828-1829 OsmanlĂ˝-Rus SavaÞýnda DoĂ°u Anadolu’dan Rusya’ya Göçürülen Ermeniler’, Türk Tarih Belgeleri Dergisi XIII, (Ankara: 1988), s: 17’den (ayrĂ˝ basĂ˝m), s. 368 vd; S. Çöhçe, ‘Ermeni KimliĂ°i HakkĂ˝nda Bir DeĂ°erlendirme’, YakĂ˝n Tarihimizde Kars ve DoĂ°u Anadolu Sempozyumu (17 - 21 Haziran1991), (Ankara: 1992), s. 100.
[2] Justin McCarthy, Ölüm ve Sürgün, (nĂžr. B. Umar), (Ýstanbul: 1998), s. 25 v.d.
[3] Bkz. H. F. B. Lynch, Armenia Travels and Studies I, (New York: 1901), s. 232.
[4] Bizans ÝmparatorluĂ°unun uç beyliklerinde yoĂ°un olarak yaĂžayan Ermenilerin çeĂžitli bölgelere tehciri ve Bizans-Ermeni iliĂžkileri için bkz. Davut KĂ˝lĂ˝ç, ‘Selçuklular’a Kadar Anadolu’da Gregoryen Ermeni Kilisesi (M. 451-1100)’, TK., (AralĂ˝k 2000), s: 452; s. 752-760.
[5] Erivan’Ă˝n kuruluĂžu ve Rus-Ýran muharebeleri sonucunda 1828’de Türkmençay AntlaĂžmasĂ˝yla RuslarĂ˝n eline geçiĂži için bkz. M. Bala, ‘Erivan’, ÝA IV, s. 311-315.
[6] M. Abdullayev, ‘Rusya’nĂ˝n Þimali Azerbaycan’da Müstemlekecilik Siyaseti’, Azerbaycan Tarihinin ÇaĂ°daĂž Problemleri, (nĂžr. H. ÝsaxanlĂ˝), (Hazar Üniversitesi, 2000), s. 45.
[7] 1835-1839 yĂ˝llarĂ˝ arasĂ˝nda OsmanlĂ˝ Devleti hizmetinde bulunan Alman subayĂ˝ Moltke, Türk hakimiyeti altĂ˝ndaki Ermeniler için ‘Bu Ermenilere aslĂ˝nda HĂ˝ristiyan Türkler demek mümkün, bu hakim milletin adetlerinden, hatta lisanĂ˝ndan o kadar çok Ăžey almýÞlardĂ˝r’ demektedir. Bkz. H. V. Moltke, Türkiye MektuplarĂ˝, (Ýstanbul: H. Örs, 1969), s. 35. AyrĂ˝ca Ermeniler’in durumu ve Türkler’le iliĂžkileri hakkĂ˝nda bkz. E. De AmĂ˝cĂ˝s, Ýstanbul, (Ankara: B. AkyavaĂž, 1986), s. 162.
[8] N. A. BanoĂ°lu, Ermeni’nin Ermeni’ye Zulmü, (Ankara: 1976), s. 85. Yine bu faaliyetler çerçevesinde 1816 yĂ˝lĂ˝nda Rusya’da (Moskova) açĂ˝lan ilk Ermeni Gymnasium (Jimnastik Okulu) için bkz. E. Smith, Armenia I, (Boston ve New York: 1833), s. 224 vd.
[9] Smith, Armenia II, s. 116.
[10] R. Þahin, Tarih Boyunca Türk Ýdarelerinin Ermeni PolitikalarĂ˝, (Ýstanbul: 1988), s. 107.
[11] 1827 kýÞýnda KatoĂ°ikos Nerses AĂždarages, cemaatĂ˝na Ăžöyle sesleniyordu. “Ararat dünyasĂ˝nĂ˝n ve Ermeni milletinin ĂžaĂžkĂ˝nlĂ˝k ve takdirini kazanacaĂ°Ă˝mĂ˝z zaman, ana tahtĂ˝n eski baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝n yeniden kurulmasĂ˝ ve canlandĂ˝rĂ˝lmasĂ˝ günü geldi. Ermeni kahramanlarĂ˝, ayaĂ°a kalkĂ˝nĂ˝z, ÝranlĂ˝larĂ˝n iĂžini bitiriniz. Ýhtiyar Masis’i (AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝) sevindiriniz. Bir defa daha vatan topraklarĂ˝nĂ˝ kanlarĂ˝nĂ˝zla boyayĂ˝nĂ˝z ve sonra hür olarak yaĂžayĂ˝nĂ˝z.” SavaĂž Ermenilerinde desteklemesiyle RuslarĂ˝n zaferiyle sonuçlandĂ˝. Bkz. E. Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, (Ýstanbul: 1987, s. 757.
[12] W. E. D. Allen, P. Muratoff, 1828 - 1921 Türk - Kafkas SĂ˝nĂ˝rĂ˝ndaki Harplerin Tarihi, (Ankara: genelkurmay BasĂ˝mevi, 1966), s. 20. R. G. Hovannisian, Armenia On The Road to Independence 1918, (Los Angeles: 1967), s. 8.
[13] Bkz. Y. Ternon, Ermeni Tabusu, (Ýstanbul: E. Oðuz, 1995), s. 53; L. Nalbandian, The Armenian Revolutionary Movement, (Los Angeles: 1963), s. 24.
[14] Beydilli, a.g.m., s. 372 vd.
[15] Þahin, a.g.e., s. 130.
[16] R. G. Hovannisian, Armenia On The Road to Independence 1918, (Los Angeles: 1967), s. 7 vd; Cöhçe, a.g.m., s. 100.
[17] Bkz. F. KĂ˝rzĂ˝oĂ°lu, ‘Armenya / YukarĂ˝ - Ellerde 2700 YĂ˝llĂ˝k Türk Varlýðý, Ermeniler’in Rus ÝstilasĂ˝na Alet OlmasĂ˝ ve Mezalimi’, Atatürk Üniversitesi XX. YĂ˝l ArmaĂ°anĂ˝ Ermeniler HakkĂ˝nda (Makaleler  Derlemeler) II, (Ankara: 1978), s. 59.
[18] Bkz. M. Saray, ‘Ermeni Meselesinin Ortaya ÇĂ˝kýÞý, Ermeni Meselesini Ortaya ÇĂ˝karanlar’, XI. Türk Tarih Kongresi V, (Ankara: 1994), s. 1757.
[19] Ýran - Rus savaĂžlarĂ˝nda ve Türkmençay AntlaĂžmasĂ˝’ndaki (1 Þubat 1828) baĂžarĂ˝larĂ˝ndan dolayĂ˝ Paskeviç’e, Rus hükümetince bir milyon ruble para ile ‘Erivan Kontu’ payesi verilmiĂžtir. (Bkz. M. Bala, a.g.md., s. 314). Paskeviç’in 1828 - 1829 OsmanlĂ˝ - Rus savaÞýndaki baĂžarĂ˝larĂ˝ için bkz. PuĂžkin, Erzurum YolculuĂ°u Biyelkin’in Öyküleri, (nĂžr. A. BehramoĂ°lu), (?: 1999), s. 57 v.d.
[20] Hovannisian, a.g.e., s. 8.
[21] K. Beydilli, a.g.m., s. 383 v.d.
[22] A. Süslü  v.d, Türk Tarihinde Ermeniler, (Ankara: 1995),  s. 120.
[23] Hovannisian, a.g.e., s. 9.
[24] Rusya’ya göç ettirilen Ermeniler için bkz. Beydilli, a.g.m., ss. 365-408; Vak’anüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi II-III, (Ýstanbul: Tarih VakfĂ˝, 1999), 408 v.d.
[25] Mim Kemal Öke, Ermeni Sorunu (1914 - 1923), (Ankara: 1991), s. 72.
[26] AyrĂ˝ca Rusya’nĂ˝n tesirinden fazla kurtulamayan bu Ermeniler’e ‘ÞarklĂ˝ Ermeniler’ de denir. Bkz. Þahin, a.g.e., s. 183.
[27] M. Ormanyan, The Church Of Armenia, (Londra: 1955), s. 72 v.d.
[28] G. Bozkurt, Gayrimüslim OsmanlĂ˝ VatandaĂžlarĂ˝nĂ˝n Hukuki Durumu (1839-1914), (Ankara: 1989), s. 182.
[29] Uras, a.g.e., s. 172.
[30] G. Çark, Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler (1453 - 1953), (Ýstanbul: 1953), s. 256 v.d.
[31] Gregoryen Ermenilere verilen hak ve imtiyazlar geri alĂ˝ndĂ˝, Ermeni ruhani reisleri bu karara direndi. DiĂ°er taraftan Ermenilere yapĂ˝lan baskĂ˝lara karÞý manevi nüfuzunu harekete geçiren PapalĂ˝k makamĂ˝, Çar Nikola’yĂ˝ sert bir protesto ile uyardĂ˝ ve HĂ˝ristiyan aleminin tavassutunu istedi. YapĂ˝lan baskĂ˝lar neticesinde Çar, aldýðý karardan geri adĂ˝m attĂ˝. Böylece Eçmiyazin Kilisesi ve mensuplarĂ˝, Rus Ortodoks Kilisesi tarafĂ˝ndan yok edilmekten kurtulmuĂž oldu. Bkz. G. Çark, a.g.e., s. 258; Davut KĂ˝lĂ˝ç, OsmanlĂ˝ Ýdaresinde Ermeniler ArasĂ˝ndaki Dinî ve Siyasî Mücadeleler, (Ankara: ASAM, 2000), s. 86.
[32] Buxton kardeĂžler Ermenistan hakkĂ˝ndaki eserinde, Rusya’daki Ermenilere yapĂ˝lan baskĂ˝larĂ˝ Ăžöyle dile getirir; ‘Ermeni Kilisesinin serveti, Rusya’nĂ˝n hĂ˝rsĂ˝nĂ˝ çekti. Rus hükümeti bu serveti elde etmek istedi. Galitzin, Eçmiyazin’e asker gönderdi. Ermeniler askerleri taĂža tutular. KatoĂ°ikos yerini bĂ˝rakmaya mecbur kaldĂ˝. Rus SubaylarĂ˝, hazinelerin anahtarlarĂ˝nĂ˝ istediler. OnlarĂ˝n bu istekleri reddedildi, bunun üzerine kilisenin kapĂ˝larĂ˝nĂ˝ kĂ˝rĂ˝p, paralarĂ˝ ve kĂ˝ymetli eĂžyayĂ˝ götürdüler. ManastĂ˝rlarĂ˝n arazisi zapt edildi. Her yerde  kiliselerin mallarĂ˝na, gelirlerine el konuldu. Ayin yapĂ˝lmadĂ˝. Papaz ve öĂ°retmenler parasĂ˝z kaldĂ˝lar. Rus hükümeti, papazlara ve öĂ°retmenlere Ortodoks olurlarsa kendilerine iki kat aylĂ˝k verileceĂ°ini vaat etti. Fakat kimse din deĂ°iĂžtirmeyi kabul etmedi’ (Bkz. Buxton KardeĂžler, Travels and Politics in Armenian, London 1914, s. 75’den naklen; Uras, a.g.e., s. 427). Yine aynĂ˝ Ăžekilde Edovart Driault, Çar III. Aleksandr’Ă˝n Ermenilere yönelik politikasĂ˝nĂ˝ Ăžöyle Ýfade eder: Çar III. Aleksandr, Ermeniler’i Ortodokslarla karýÞtĂ˝rarak, bir topluluk haline getirmek için bir takĂ˝m tedbirler aldĂ˝. Ermeni okullarĂ˝nĂ˝ Eçmiyazin KatoĂ°ikosu’nun elinden alarak, Rus hükümetinin denetiminde Rusça eĂ°itim yapan okullar haline getirdi. Ermeni memurlarĂ˝ndan da ya Ortodoks mezhebine geçmelerini ya da istifa etmelerini istedi. Ermeni talebelerini Rus Üniversitelerinden atarak adeta Gregoryen Ermenileri ve kilisesini ortadan kaldĂ˝rma düĂžüncesindeydi. Bkz. E. Driault, Þark Meselesi, (Ýstanbul: HafĂ˝z, 1328), s. 329.
[33] Tahsin PaĂžanĂ˝n YĂ˝ldĂ˝z HatĂ˝ralarĂ˝ Sultan Abdülhamid, (Ýstanbul: B. YayĂ˝nlarĂ˝, 1990), s. 395.
[34] Bilal Þimþir, British Documents On Ottoman Armenians I, (Ankara: 1989), s. 64 v.d.
[35] E. Granville, ÇarlĂ˝k RusyasĂ˝’nĂ˝n Türkiye’deki OyunlarĂ˝, (Ankara: O. ArĂ˝man, 1967), s. 34.
[36] Sadrazam Cevat PaĂža’dan Mabeyn BaĂžkitabetine (14 Eylül 1893), BOA, YĂ˝ldĂ˝z Sadaret Hususi, 4-Ra-1311, Ýç no: 702-1475 280 / 18; BOA, YĂ˝ldĂ˝z Sadaret Hususi, Dosya no: 315, SĂ˝ra no: 45, Ýç no: 3-1-2, Evrak no: 2294; BOA, HNA, Endikatör: S-III, Karton no: 315, Dosya no: 78, Evrak no: 11787 / 267.
[37] R. Karadað, Þark Meselesi, (Ýstanbul: ?), s. 83.
[38] Þimþir, a.g.e. I, s. 86.
[39] Kamuran Gürün, Ermeni DosyasĂ˝, (Ankara: 1988), s. 23.
[40] M. EthemoĂ°lu, Ermeni Terörünün KĂ˝sa Tarihi, (DiyarbakĂ˝r: 1987), s. 12.
[41] S. J. ve E. K. Shaw, OsmanlĂ˝ ÝmparatorluĂ°u ve Modern Türkiye II, (Ýstanbul: M. HarmancĂ˝, 1983), s. 249 v.d.
[42] E. Z. Karal, OsmanlĂ˝ Tarihi VII, (Ankara: 1988), s. 129.
[43] Ottoman Archives YĂ˝ldĂ˝z Collection The Armenian Question I, (Ýstanbul: Tarihi AraĂžtĂ˝rmalar ve Dökümantasyon Merkezleri Kurma ve GeliĂžtirme VakfĂ˝, 1989),  s. XIX. AyrĂ˝ca Rusya, Ermeni toplumunu ayaklandĂ˝rmak ve gerektiĂ°inde böyle bir isyanĂ˝ yönetmek üzere DoĂ°u Anadolu’ya Rus subaylar gönderdi. [Bkz. Petersburg Büyükelçisi Þakir PaĂžadan Hariciye NazĂ˝rĂ˝ AsĂ˝m PaĂžaya (5 Ekim 1880), BOA, HNA, Endikatör: S-II, Dosya no: 120, Ýç no:5, Karton no: 191.] BaĂžka bir belgede de BaĂžvekil Said PaĂžadan, Sivas Valisi HakkĂ˝ PaĂžaya gönderilen 7 Ekim 1880 tarihli emirnamede; Ermenileri, Ýngiltere’den evvel Rusya’nĂ˝n yardĂ˝m ve nezaretine sýðýndĂ˝rmak göreviyle Kafkasya’dan BeyazĂ˝t, Van ve Erzurum taraflarĂ˝na on subayĂ˝n gönderildiĂ°i, Ăžimdi de aynĂ˝ Ăžekilde Ýstanbul’dan, DiyarbakĂ˝r, Sivas ve Erzurum’a on subayĂ˝n görevlendirilerek hareket ettiklerini bildirerek, bu konuda gerekli tedbirlerin alĂ˝nmasĂ˝nĂ˝ istedi. Bkz. BOA, YĂ˝ldĂ˝z Esas EvrakĂ˝, KĂ˝sĂ˝m: 24, Defter no: 332, Zarf: 162, VIII.
[44] Shaw ve Shaw, a.g.e. II, s. 252.
[45] E. Granville, a.g.e., s. 33.
[46] AntlaĂžma metni için Bkz. Nihat Erim, DevletlerarasĂ˝ Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri: OsmanlĂ˝ ÝmparatorluĂ°u AnlaĂžmalarĂ˝ I, (Ankara: 1953), s. 395. Alman Þansölyesi Bismark, Ayastefanos sonuçlarĂ˝nĂ˝n gözden geçirilmesi için Berlin de bir konferansĂ˝n toplanmasĂ˝nĂ˝ teklif etti. Rus ÇarĂ˝, Avrupa KonferansĂ˝nĂ˝n toplanmasĂ˝na razĂ˝ olmadýðý takdirde savaÞýn kaçĂ˝nĂ˝lmazlýðýnĂ˝ anladĂ˝. GörüĂžmelerin bir ara kesilmesine raĂ°men toplantĂ˝yĂ˝ kabul etti. (Bkz. A. F. Türkgeldi, Mesail-i Mühimme-i Siyasiyye II, (nĂžr. B. S. Baykal), (Ankara: 1987), s. 58; Shaw ve Shaw, a.g.e. II, s. 237). Ayastefanos AntlaĂžmasĂ˝nĂ˝ gözden geçirmek için Berlin’de toplanan konferansta Ermeni Meselesi, Rusya ile Ýngiltere arasĂ˝nda rekabete neden oldu. Her iki devlette Ermenilerin sempatisini kazanmak için Ayastefanos AntlaĂžmasĂ˝nda geçen Ermenilerle ilgili Ă˝slahât maddesinin Berlin AntlaĂžmasĂ˝na da girmesi için gayret sarf ettiler. Böylece Ermenilerle ilgili madde bu kez de Berlin antlaĂžmasĂ˝nĂ˝n 61. maddesinde yer aldĂ˝. [AntlaĂžma maddesi için bkz. N. Erim, a.g.e. I, s. 423.] Rusya bu maddeden hareketle bir müddet “Ermeni reformlarĂ˝yla” ilgilenecek ve siyasi menfaatlarĂ˝ icabĂ˝, Türk - Rus münasebetlerinde ‘Ermeni meselesi’ gündeme getirecektir. Bkz. A. N. Kurat, Türkiye ve Rusya, (Ankara: 1990), s. 100. [47]    C. Küçük, OsmanlĂ˝ Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya ÇĂ˝kýÞý (1878 - 1897), (Ýstanbul: 1986), s. 4.
[48] ÇoĂžkun Üçok, Siyasi Tarih, (Ankara: 1951), s. 289. Ýstanbul Ermeni PatrikliĂ°inin baĂ°Ă˝msĂ˝z Ermenistan kurma çabalarĂ˝ için bkz. Davut KĂ˝lĂ˝ç, ‘Ýstanbul Ermeni Patrikhanesinin BaĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k Hareketlerine YöneliĂži (1850 - 1896)’, OsmanlĂ˝ II, (nĂžr. G. Eren), (Ankara: 1999), s. 153-159.
[49] M. Saray, ‘Türk-Sovyet Münasebetleri ve Ermeni Meselesi’, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu Ýle ÝliĂžkileri Sempozyumu, (8 - 12 Ekim 1984, Erzurum) (Ankara: 1985), s. 128.
[50] ÞimĂžir, a.g.e. I, s. 210; Küçük, a.g.e., s. 31.
[51] C. Küçük, “XIX. AsĂ˝rda Anadolu’da Ermeni Nüfusu”, Türk Tarihinde Ermeniler Sempozyumu, (Ýzmir 26-27 MayĂ˝s 1983), Ýzmir 1983, s. 85.
[52]      E. Z. Karal, OsmanlĂ˝ ÝmparatorluĂ°unda Ermeni Meselesi, (Ankara: 1971), s. 8.
[53] McCarthy, a.g.e., s. 117.
[54] Küçük, a.g.e., s. 89; KazĂ˝m Karabekir, Ermeni DosyasĂ˝, (nĂžr. F. Özerengin), (Ýstanbul: 1994), s. 143; Gürün, a.g.e., s. 159.
[55] Gürün, a.g.e., s. 163; A. MĂ˝nassĂ˝an, Ermeni Devrimci Hareketinde Milliyetçilik ve Sosyalizm 1887-1912, (Ýstanbul: 1995), s. 83. Kafkasya Valisi Galiç, 1898 yĂ˝lĂ˝nda Çar’a sunduĂ°u raporda ĂžunlarĂ˝ söylüyordu. ‘Ermeni ihtilali fikri komiteler tarafĂ˝ndan yayĂ˝lmaktadĂ˝r. Bu fikirlerle dolu ihtilalci Ermeniler Kafkasya’dan acil olarak uzaklaĂžtĂ˝rĂ˝lmalĂ˝, ihtilal fikrinin Ermeni ahaliye yayĂ˝lmasĂ˝nĂ˝ önlemek için Ăžiddetli davranĂ˝lmalĂ˝dĂ˝r. Ýlk tedbir olarak da istiklal fikri mekteplerde aÞýlandýðýndan Ermeni mektepleri, Rus maarifine baĂ°lanarak kontrol altĂ˝na alĂ˝nmalĂ˝dĂ˝r. Bu düĂžünceden hareketle 320 Ermeni mektebini kapatmýÞ ve mal varlýðýnĂ˝ maarif nezareti emrine almýÞ bulunuyorum. TarafĂ˝nĂ˝zdan tasdikini rica ederim. Ermenilerin matbuat ve bilumum hayĂ˝r cemiyetleri, siyasetle uĂ°raĂžtĂ˝klarĂ˝ndan matbaalarĂ˝nĂ˝ ve cemiyetlerini kapatma salahiyetinin verilmesini teklif ederim.’ Bkz. O. KarabĂ˝yĂ˝k, Türk-Ermeni Münasebetlerinin Dünü-Bugünü, (Ýstanbul: 1984), s. 149 v.d.
[56]   L. NalbandĂ˝an, a.g.e., s. 144. Rus Ermenileri, Rusya’nĂ˝n kendi dillerini ve özelikle dinlerini yok etmek istediĂ°ini fark ederek, köydeki Ermeni ilkokullarĂ˝nĂ˝ olabildiĂ°ince kilise ile iĂžbirliĂ°ine yönlendirdi. Þehirlerde gönüllü dindarlarĂ˝n desteĂ°iyle ortaokullar açĂ˝ldĂ˝. Fakat bu okullar Rus yöneticiler tarafĂ˝ndan kapatĂ˝lĂ˝p, sadece resmi olarak jimnastik eĂ°itimi veren okullar haline dönüĂžtürüldü. Ermeni rahipler bu okullarda el altĂ˝ndan kendi dillerini ve dinlerini öĂ°rencilere vermeye çalýÞtĂ˝lar: Bkz. Bilal ÞimĂžir, British Documents On Ottoman Armenians (1880 - 1890) II, (Ankara: 1989), s. 570. Bu geliĂžmeler karÞýsĂ˝nda; 1885 yĂ˝lĂ˝nda Rus hükümeti, Ermeni aydĂ˝nlarĂ˝ tutukladýðý gibi, okul ve kiliselerini kapatarak mallarĂ˝na el koydu. (Bkz. Granville, a.g.e., s. 31. Rusya’daki Ermeni gazeteleri Ăžiddetle göz altĂ˝nda tutulduklarĂ˝ndan seslerini çĂ˝karamĂ˝yorlardĂ˝. Bkz. Tarhan BüyükelçiliĂ°inden Hariciye Nezaretine (19 Mart 1892), BOA, HNA, Endikatör: T.S, Karton no: 13, Dosya no: 11, Ýç no: 70-6.
[57]M. HocaoĂ°lu, Abdülhamid Han ve MuhtĂ˝ralarĂ˝, (Ýstanbul: 1983), s. 176.
[58]Ý. H. DaniĂžmend, ÝzahlĂ˝ OsmanlĂ˝ Tarihi Kronolojisi IV,  Ýstanbul 1955, s. 333.
[59]E. Granville, a.g.e., s. 58.
[60]Eçmiyazin Kilisesi’nden, Ýstanbul Ermeni PatrikliĂ°i’ne gönderilen mektupta, Rusya’ya göç eden Ermenilerin bir kĂ˝smĂ˝nĂ˝ Rus hükümetinin iade etmek istediĂ°i, ancak KatoĂ°ikosluĂ°un araya girmesiyle bu iĂžin bahara tehir edildiĂ°i bildirildi. Gerekçe olarak da bölgede yaĂžayan halkĂ˝n kalabalĂ˝k olduĂ°u, dolayĂ˝sĂ˝yla bunlara verilecek ziraata elveriĂžli toprak bulunmadýðý, ortaya çĂ˝kan acĂ˝klĂ˝ durumun Patriklikçe, OsmanlĂ˝ hükümetine arz edilmesi istendi. [bkz. Adliye ve Mezahip NazĂ˝rĂ˝ RĂ˝za PaĂžadan Mabeyn BaĂžkitabetine (14 Nisan 1894): BOA, YĂ˝ldĂ˝z Sadaret Mütenevvia, Dosya no: 8-L-1311, Evrak: 803 / 8196, No: 93 / 45; AyrĂ˝ca Bkz. BOA, HNA; Endikatör: TS, Karton no: K 84, Evrak no: 115 / 2781-16.] Daha sonra Rus Büyükelçisi Ýgnatief’in Hariciye NazĂ˝rĂ˝ Sait PaĂžaya gönderdiĂ°i 9 Þubat 1895 tarihli yazĂ˝da; Rusya’ya geçiĂž yapan Ermenilerin hepsisinin elinde OsmanlĂ˝ pasaportu bulunduĂ°unu, on binlerce Türk tebaasĂ˝ Ermeni’nin Kafkas halkĂ˝ için bir yük olduĂ°unu belirterek bunlarĂ˝n OsmanlĂ˝ hükümetince geri alĂ˝nmasĂ˝nĂ˝ istedi. Bkz. BOA, HNA, Endikatör: S-III, Karton no: 297, Dosya no: 26, Ýç no: 5, Evrak no: 129.
[61]J. Pichon, Cihan Harbinin Þarka Ait KaynaklarĂ˝ Avrupa’nĂ˝n YakĂ˝n Þarka Hululünün Tarihçesi, (nĂžr. C. YalçĂ˝n), (Ýstanbul: 1939), s. 139.
[62]E. Akçora, Van ve Çevresinde Ermeni ÝsyanlarĂ˝ (1896 - 1916),  (Ýstanbul: 1994, s. 70.
[63]Abdullayev, a.g.m., s. 47.
[64]Sadrazam Kamil PaĂžadan Mabeyn BaĂžkitabetine (27 Eylül 1890), BOA, YĂ˝ldĂ˝z Sadaret Hususi, Dosya  no: 12-S-1308, Ýç no: 1, Evrak no: 239 / 44.
[65]Tahsin PaÞanýn Hatýralarý..., s. 69.
[66] Ottoman Archives YĂ˝ldĂ˝z Collection The Armenian Question II, (Ýstanbul: Tarihi AraĂžtĂ˝rmalar ve Dökümantasyon Merkezleri Kurma ve GeliĂžtirme VakfĂ˝ 1989), s. 10 vd. Rusya, bu politikasĂ˝nĂ˝ Hariciye NazĂ˝rĂ˝ Giers vasĂ˝tasĂ˝yla özel görevle Petresburg’da bulunan Fuad PaĂžaya, Ermeni meselesinde OsmanlĂ˝ Devletini tam olarak desteklediklerini, bu mesele siyasi olmayĂ˝p OsmanlĂ˝ Devletinin dahili meselesi saydýðýnĂ˝, bunu da Ýngiltere’ye resmen bildirdiklerini belirtti. Bkz. Özel görevle Petersburga giden Fuad PaĂžadan Mabeyn BaĂžkitabetine (31 AralĂ˝k 1894), BOA, HNA, Endikatör: T, Karton no: 153, Ýç no: 475.
[67] Hariciye NazĂ˝rĂ˝ Sait PaĂžadan Sadrazam Cevat PaĂžaya (12 MayĂ˝s 1895), BOA, HNA, Endikatör: M.T, Karton no: 775, Ýç no: 17, Zarf: 1312.
[68]Y. T. Kurat, ‘DoĂ°u Anadolu’da Ermeni Sorunu (1900 - 1920)’, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu Ýle ÝliĂžkileri Sempozyumu, (Ankara: 1985), s. 232. Bu dönem de Rusya, 1904-1905 Rus-Japon harbine kadar sürecek olan Ermenilerin kültürel ve ticari faaliyetlerini engelleme politikasĂ˝nĂ˝ da sistemleĂžtirdi. Bkz. Þahin, a.g.e., s. 189.
[69]Uras, a.g.e., s. 577.
[70]Kurat, a.g.m., s. 229 v.d.; ReformlarĂ˝n uygulanmasĂ˝ için bkz. M. ÞaĂžmaz, ‘Ermenilerin HakkĂ˝ndaki ReformlarĂ˝n UygulanmasĂ˝ (1895 - 1897)’, OsmanlĂ˝dan Günümüze Ermeni Sorunu, (Ankara: 2000), s. 93-104.
[71] Þahin, a.g.e., s. 189.                        
[72]Uras, a.g.e., s. 376. Rusya’nĂ˝n amacĂ˝ Ýstanbul ve DoĂ°u Anadolu topraklarĂ˝nĂ˝ ele geçirmekti. Ermenistan bu amaca ulaĂžmak için sadece bir ön karakol durumundaydĂ˝. RuslarĂ˝n yaptĂ˝klarĂ˝ demir yollarĂ˝ndan bazĂ˝larĂ˝ ok gibi dosdoĂ°ru bir Ăžekilde Ermenistan’dan geçerek OsmanlĂ˝ hududuna kadar uzanĂ˝yor ve orada bitiyordu. Bu durum RuslarĂ˝n maksadĂ˝na açĂ˝kça göstermektedir. Bkz. L. R. HartĂ˝ll, ‘Men Are Like That’, 1856 - 1923 Emperyalizm KĂ˝skacĂ˝nda Türkler Ermeniler Kürtler, (nĂžr. E. Yavi), (Ýzmir: 2001), s. 317.
[73]M. Bala, Ermeniler ve Ýran, (Ýstanbul: 1927), s. 25 vd.
[74]Granville, a.g.e., s. 64.
[75]Granville, a.g.e., s. 36.
[76]Granville, a.g.e., s. 86.
[77]Kurat, a.g.m., s. 232.
[78]Uras, a.g.e., s. 383.
[79]Uras, a.g.e., s. 589.
[80]Akçora, a.g.e., s. 76. OsmanlĂ˝ Hükümeti 21 Temmuz 1914 tarihinde seferberlik ilan etmiĂžti. Seferberlik ilk kez Ermenileri de kapsĂ˝yordu. Þark vilayetlerinin idari reformu konusunda hem fikir olan Ermeni komitalarĂ˝nĂ˝n yöneticileri Ýstanbul’da toplanarak taĂžra teĂžkilatlarĂ˝na Ăžu talimatĂ˝ veriyorlardĂ˝: Rus birlikleri hududu geçip, OsmanlĂ˝ ordusu geri çekildiĂ°i zaman elinizdeki her türlü imkanla her yerde aynĂ˝ anda isyan edeceksiniz. OsmanlĂ˝ ordusu iki ateĂž arasĂ˝nda bĂ˝rakĂ˝lacaktĂ˝r. Devletin temelleri havaya uçurulacaktĂ˝r. Ýdari merkezler iĂžgal edilerek, ikmal kafilelerine hücum edilecektir. Buna karÞýlĂ˝k OsmanlĂ˝ ordusunun ilerlemesi halinde, silahlarĂ˝yla birlikte birliklerini terk edip, çeteler kurarak Ruslara katĂ˝lacaklardĂ˝r. Bkz. D. Kevorkyan, ‘Ermeni Meselesinde Tehcire Amil Olan Sebepler’, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu Ýle ÝliĂžkileri Sempozyumu, (Ankara: 1985), s. 300.
[81]McCarthy, a.g.e., s. 26.
[82]Akçora, a.g.e., s. 73.
[83]Ermeni ve RuslarĂ˝n yaptĂ˝klarĂ˝ katliamlar için bkz. ArĂživ Belgelerine Göre Kafkaslar’da ve Anadolu’da Ermeni Mezalimi I-IV, (nĂžr. BaĂžbakanlĂ˝k Devlet ArĂživleri Genel MüdürlüĂ°ü), Ankara 1995.
[84]Tehcir kararĂ˝ bütün Ermenilere Ăžamil deĂ°ildir. Bunlar; hasta ve âmâlar, Katolik ve Protestan mezhebinde olanlar, askerler ve aileleri, memurlar, tüccarlar, bazĂ˝ amele ve ustalardĂ˝r. OsmanlĂ˝ ordusunda görev yapan asker, subay ve sĂ˝hhiye sĂ˝nĂ˝flarĂ˝nda hizmet görenlerin ve ailelerinin yanĂ˝ sĂ˝ra merkez ve taĂžrada bulunan OsmanlĂ˝ BankasĂ˝ Ăžubeleriyle, Reji Ýdaresi, düyun-Ă˝ umumiyye ve bazĂ˝ konsolosluklarda görevli Ermeni memurlar sadakat ve iyi halleri göz önüne alĂ˝narak sevk dýÞý bĂ˝rakĂ˝lmýÞlardĂ˝r. Sadakatsizlik eden ve komite mensubu olanlar azledilerek sevk edilmiĂžlerdir. Yetim çocuk ve dul kadĂ˝nlar da sevk edilmeyerek yetimhanelere ve bulunduklarĂ˝ yerlerdeki köylere yerleĂžtirilmiĂžlerdir. AyrĂ˝ca ticaret ve benzeri suretlerle ikamet eden Ermeniler, Ermeni mebus ve aileleri de yerlerinde kalmýÞtĂ˝r. Bu konuda arĂživ belge numaralarĂ˝ için bkz. OsmanlĂ˝ Belgelerinde Ermeniler (1915-1920), (Ankara: BaĂžbakanlĂ˝k Devlet ArĂživleri Genel MüdürlüĂ°ü, 1994), s. 10.
[85]Rusya’nĂ˝n Eçmiyazin Kilisesine verdiĂ°i destek ve yaptýðý düzenlemelerle birlikte devamlĂ˝ Ermeni toplumuna baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k vadinde bulunmasĂ˝ndan kaynaklanmaktadĂ˝r. (bkz. Lynch, a.g.e., s. 233). BaĂžka bir ifadeyle Rusya, Kafkasya’yĂ˝ ele geçirdiĂ°inden bu tarafa DoĂ°u Anadolu ve Mezopotamya’ya uzanan hattĂ˝ her zaman elde etmeyi düĂžünmüĂžtür. Bunun için Eçmiyazin Kilisesini Ă˝slah ederek, kendi emellerine hizmet ettirdiĂ°i gibi kilise mensuplarĂ˝nĂ˝ da bu doĂ°rultuda yönlendirmiĂžtir. Bkz. Granville, a.g.e., s. 58.

 ----------------------
* Fýrat Üniversitesi Ýlahiyat Fakültesi Öđretim Üyesi -
- ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 2, Haziran-Temmuz-Ađustos 2001
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar