áááAnasayfaŢleti■im
áá
English

Ba├żlang├Żc├Żndan Bar├Ż├ż S├╝recine Da├░l├Żk Karaba├░ ├çat├Ż├żmas├Ż (├Łngilizceden T├╝rk├že ├ľzet)

Doš. Dr. Kamer KASIM*
ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 2, Haziran-Temmuz-A­ustos 2001

 
Da├░l├Żk Karaba├░ çat├Ż├żmas├Ż Sovyetler Birli├░i’nin da├░├Żlmas├Żndan önce ba├żlayan ve Birli├░in da├░├Żlmas├Żndan sona ba├░├Żms├Żz devletleraras├Ż çat├Ż├żmaya dönü├żen, So├░uk Sava├ż dönemi sonras├Ż en y├Żk├Żc├Ż bölgesel sava├żlardan biridir. Sava├żta 1 milyon Azerbaycan vatanda├ż├Ż mülteci durumuna dü├żmü├ż ve Azerbaycan topraklar├Żn├Żn % 20 si Ermeni i├żgaline u├░ram├Ż├żt├Żr. Çat├Ż├żma 1994 y├Żl├Żndaki ate├żkes ile sona ermi├żtir ve sorunun çözümüne yönelik bar├Ż├ż süreci devam etmektedir. 

Bu makalede Ermenistan ve Azerbaycan’├Żn Da├░l├Żk Karaba├░ çat├Ż├żmas├Ż ve bar├Ż├ż sürecindeki politikalar├Ż ele al├Żnm├Ż├żt├Żr. Bir yandan Karaba├░ Ermenilerinin ayr├Żl├Żkç├Ż taleplerini destekleyen ve onlara çat├Ż├żmada yard├Żm eden Ermenistan’├Żn, di├░er yandan Karaba├░ Ermenilerine silah yard├Żm├Ż yapmad├Ż├░├Żn├Ż iddia etmesi ve hatta Koçaryan’├Żn Devlet Ba├żkanl├Ż├░├Żn├Żn ilk y├Żl├Żnda sorunun çözümünde Azerbaycan’├Żn muhatab├Żn├Żn do├░rudan Karaba├░ yönetimi oldu├░unu belirtmesinin Ermenistan d├Ż├ż politikas├Żndaki bir ikilem oldu├░u vurgulanm├Ż├żt├Żr. Ermenistan özellikle Hocal├Ż’da yap├Żlan katliamdan sonra Da├░l├Żk Karaba├░ yönetimiyle bir ba├░├Ż olmad├Ż├░├Żn├Ż ve çat├Ż├żman├Żn Azerbaycan’├Żn bir iç sorunu oldu├░unu aç├Żklasa da uluslararas├Ż gözlemciler taraf├Żndan da Ermenistan’├Żn Da├░l├Żk Karaba├░ Ermenilerine yard├Żm yapt├Ż├░├Ż teyit edilmi├żtir. Nitekim ba├░├Żms├Żz Ermenistan’├Żn ilk Cumhurba├żkan├Ż Ter-Petrosyan’dan sonra sözde Da├░l├Żk Karaba├░ Cumhuriyeti’nin Devlet Ba├żkan├Ż Robert Koçaryan, Ermenistan Cumhurba├żkan├Ż olmu├żtur.  Sorunun çözümüne yönelik bar├Ż├ż süreci ve bu süreçte bölgesel güçler ile ABD’nin politikas├Ż da bu makalede incelenecektir.

Azerbaycan ile Ermenistan aras├Żndaki ili├żkilerdeki gerginle├żme ve Karaba├░ Ermenilerinin Azerbaycan’dan ayr├Żlma talebiyle ba├żlayan geli├żmeler daha Sovyetler Birli├░i’nin çökmesinden önce bir sava├ż├Żn ç├Żkaca├░├Żn├Żn i├żaretlerini vermekteydi. Ermenilerin Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn Ermenistan’a ba├░lanmas├Ż yönündeki taleplerini 1988’de Da├░l├Żk Karaba├░’da ya├żayan Azerbaycan Türklerine yönelik sald├Żr├Żlar takip etti ve Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn ba├żkenti Stepanakert’den göçler ba├żlad├Ż. ├Łki toplum aras├Żndaki Sovyet rejiminin son y├Żllar├Żnda beliren gerginlik ve küçük çapl├Ż çat├Ż├żmalar, 1991 y├Żl├Żnda Ermenistan ve Azerbaycan’├Żn ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan etmesi ve bu arada Da├░l├Żk Karaba├░’daki Ermeni yönetiminin de sözde Da├░l├Żk Karaba├░ Cumhuriyetini ilan├Żyla devletleraras├Ż bir sava├ża dönü├żtü.

Ermeni kuvvetler 1992 y├Żl├Ż ba├ż├Żnda Stepanakert ve çevresini tamamen kontrolleri alt├Żna ald├Żlar. Stratejik aç├Żdan önemli olan Hocal├Ży├Ż da i├żgal eden Ermenilerin burada yapm├Ż├ż oldu├░u katliam dünya bas├Żn├Żnda da yer buldu. Hocal├Ż’n├Żn ard├Żndan ├×usa ve Laçin’in de i├żgal edilmesiyle Da├░l├Żk Karaba├░ ile Ermenistan aras├Żnda fiziksel ba├░ kurulmu├ż oldu.

Da├░l├Żk Karaba├░ çat├Ż├żmas├Ż hem bölgesel istikrar├Ż hem de Azerbaycan ve Ermenistan’daki politik istikrar├Ż etkilemi├żtir. Bölgesel aç├Żdan özellikle Ermeni birliklerin Nahçivan’a sald├Żrmas├Ż, Türkiye ile Rusya ili├żkilerinde gerginli├░e neden oldu. Türkiye’nin 1921 Kars Anla├żmas├Żna göre Nahçivan’├Żn statüsünü korumak için müdahale etme olas├Żl├Ż├░├Żn├Żn belirmesi, Rusya ile Türkiye’yi kar├ż├Ż kar├ż├Żya getirdi. Zira Rusya ve Ermenistan’├Żn da taraf oldu├░u Ta├żkent Kolektif Güvenlik Anla├żmas├Żna göre, anla├żmaya taraf ülkelerden birine yap├Żlan sald├Żr├Ż tüm taraf ülkelere yap├Żlm├Ż├ż bir sald├Żr├Ż olarak alg├Żlanacakt├Ż. Da├░l├Żk Karaba├░ çat├Ż├żmas├Ż Azerbaycan ve Ermenistan iç politikas├Żnda da belirleyici bir rol oynad├Ż. ├Łki Azerbaycan Cumhurba├żkan├Ż, Mutalibov ve Elçibey’in iktidardan dü├żmesinin temel nedeni Azerbaycan ordusunun cephede ald├Ż├░├Ż yenilgilerdir. Ermeniler ilerleyi├żleri sonunda sadece Da├░l├Żk Karaba├░’├Ż de├░il ayn├Ż zamanda Karaba├░’├Żn d├Ż├ż├Żnda kalan % 12 oran├Żnda Azerbaycan topra├░├Żn├Ż da i├żgal etmi├żlerdir.

Da├░l├Żk Karaba├░ Ermenileri’nin sözde Da├░l├Żk Karaba├░ Cumhuriyetini ilan etmesi Sovyetler Birli├░i’nin da├░├Żlmas├Żndan sonra imzalanan ba├░├Żms├Żz Devletler Toplulu├░u kurucu anla├żmas├Żna ve ayr├Żca her bir üye devletin toprak bütünlü├░ünün garanti alt├Żnda oldu├░unu ve s├Żn├Żrlar├Żn kuvvet kullan├Żlarak de├░i├żtirilemeyece├░ini belirten BM ├×art├Ż ve AG├ŁT’e ayk├Żr├Żd├Żr.

Çat├Ż├żmay├Ż durdurmaya yönelik bar├Ż├ż süreci 1992 y├Żl├Żnda Avrupa Güvenlik ve ├Ł├żbirli├░i Konferans├Ż (AG├ŁK-1994 y├Żl├Żndan itibaren Avrupa Güvenlik ve ├Ł├żbirli├░i Te├żkilat├Ż AG├ŁT) çerçevesinde ba├żlad├Ż. 1994 y├Żl├Żnda ise ate├żkes anla├żmas├Ż imzalanm├Ż├ż, fakat nihai çözüme henüz ula├ż├Żlamam├Ż├żt├Żr. Minsk süreci olarak adland├Żr├Żlan AG├ŁT bünyesindeki görü├żmelerin üye ülkeler aras├Żndaki rekabet nedeniyle etkili olamamas├Żna ra├░men 1994 ate├żkes anla├żmas├Żndan sonra baz├Ż önemli ad├Żmlar at├Żlabilmi├żtir. 1996 AG├ŁT Lizbon zirvesinde Azerbaycan toprak bütünlü├░ünün korunmas├Żna ili├żkin bir karar├Ż ç├Żkartmay├Ż ba├żard├Ż. Karar├Ż Ermeni taraf├Ż kabul etmemi├żtir. 1997 y├Żl├Żnda AG├ŁT Minsk Grubunun Ermenilerin i├żgal ettikleri topraklar├Żn bir k├Żsm├Żnda çekilmesini içeren bar├Ż├ż plan├Ż Ter-Petrosyan taraf├Żndan s├Żcak kar├ż├Żlanm├Ż├ż ancak 1998 y├Żl├Żnda Petrosyan’├Żn seçimleri kaybedip, Koçaryan’├Żn kazanmas├Żyla bar├Ż├ż süreci bir sure durmu├żtur. Temel sorun Koçaryan’├Żn görü├żmelerin Azerbaycan ile sözde Da├░l├Żk Karaba├░ Cumhuriyeti temsilcileri ile yap├Żlmas├Ż önerisinden ç├Żkt├Ż. Azerbaycan tan├Żmad├Ż├░├Ż Da├░l├Żk Karaba├░ yönetimini muhatap almamaktad├Żr.  Ancak 1999 y├Żl├Żndan itibaren Azerbaycan ve Ermenistan aras├Żnda ikili görü├żmeler ba├żlam├Ż├żt├Żr. Bu arada Birle├żmi├ż Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK), bölgesel güçler ve ABD’de bar├Ż├ż sürecinde rol oynam├Ż├żlard├Żr. BMGK Azerbaycan’├Żn toprak bütünlü├░ünün korunmas├Żn├Ż isteyen bir dizi karar ald├Ż. Bölgesel güçlerden özellikle Rusya’n├Żn politikas├Ż önemlidir. Çat├Ż├żmalar├Żn ba├ż├Żndan itibaren Ermenileri destekleyen ve hatta do├░rudan silah yard├Żm├Ż yapan taraf olarak görülen Rusya, Aliyev’in Azerbaycan Devlet Ba├żkan├Ż olmas├Żyla birlikte, politikas├Żnda az da olsa de├░i├żikli├░e gitti. Ate├żkesin sa├░lanmas├Żnda etkili olan Rusya sorunun çözümü konusundaki arabuluculuk çabalar├Żnda ise pek ba├żar├Żl├Ż de├░ildir. Çat├Ż├żma bölgesine bar├Ż├ż├Ż koruma gücü ad├Ż alt├Żnda birlikler göndermeyi öneren Rusya’n├Żn bu teklifi Azerbaycan taraf├Żndan Ermeni kuvvetlerin i├żgal ettikleri bölgelerden çekilmeden çekilmeden Rusya’n├Żn bölgeye askeri güç göndermesi kabul edilmemi├żtir. Rusya 1996 Lizbon zirvesi karar├Żn├Ż desteklemi├żtir. 1999 y├Żl├Żnda AG├ŁT Minsk Grubu çerçevesinde Rusya’n├Żn önerdi├░i Azerbaycan ve Karaba├░ aras├Żnda bir çe├żit ortak devlet kurulmas├Ż önerisi ise 1996 Lizbon kararlar├Żn├Żn hiçe say├Żlmas├Ż anlam├Żna gelece├░inden Azerbaycan taraf├Żndan reddedilmi├żtir.

Türkiye’de Azerbaycan ile Nahçivan aras├Żndaki bölgenin bir k├Żsm├Żn├Żn Azerbaycan’a verilmesi ve Ermenistan ile de Da├░l├Żk Karaba├░ aras├Żnda ba├░ kurulmas├Ż önerisinde bulunmu├ż, ancak bu her iki taraf taraf├Żndan da reddedilmi├żtir. ├Łran’├Żn da 1992 y├Żl├Żnda ba├żar├Żs├Żz olan bir bar├Ż├ż giri├żimini olmu├żtur.

ABD’nin Azerbaycan ve Ermenistan’a yönelik politikas├Ż tüm bölge için etkilidir. Ancak Kongre ile Ba├żkanlar├Żn politikalar├Ż aras├Żnda farkl├Żl├Żklar görüyoruz. 1992 y├Żl├Żnda Kongre Özgürlükleri Destekleme Yasas├Ż 907. Bölüm adl├Ż bir kararla Azerbaycan’├Ż Ermenistan’a ambargo uygulamak ve sald├Żr├Ż amaçl├Ż güç kullanmakla suçlam├Ż├ż ve Azerbaycan’a ABD yard├Żm├Ż yap├Żlmas├Żn├Ż engellemi├żtir. Kongreye ra├░men Clinton yönetimi Bölüm 907’yi kald├Żrmak için giri├żimlerde bulunmu├ż ve Ermenistan ve Azerbaycan aras├Żnda dengeli bir politika izlemi├żtir. Kongrenin tavr├Żnda Ermeni Lobisinin etkisiyle olu├żan eksik ve yanl├Ż├ż bilgilendirmenin etkili oldu├░u görülüyor. Azerbaycan, Ermenistan’├Żn ticaretini engellemekle suçlan├Żrken, Azerbaycan’dan Ermenistan’a ├Łran s├Żn├Żr├Ż boyunca giden 130 kilometrelik demiryolunun Ermeniler taraf├Żndan bloke edilmi├ż olmas├Żndan bahsedilmiyor. Yine Azerbaycan’a yönelik s├Żn├Żrlaman├Żn kald├Żr├Żlmas├Żna kar├ż├Ż ç├Żkan baz├Ż Kongre üyelerinin Azerbaycan’├Żn Da├░l├Żk Karaba├░’├Ż i├żgalini sona erdirene kadar Amerikan yard├Żm├Ż yap├Żlmamas├Żn├Ż istemeleri de ├ża├ż├Żrt├Żc├Żd├Żr. Çünkü Azerbaycan Da├░l├Żk Karaba├░’├Ż kontrol etmedi├░i gibi Da├░l├Żk Karaba├░├Żn d├Ż├ż├Żnda kalan % 12 oran├Żnda Azerbaycan topra├░├Ż da Ermeni i├żgali alt├Żndad├Żr. 1997 ve 1998 y├Żllar├Żnda Kongre Bölüm 907’ye baz├Ż istisnalar getirilmesini onaylad├Ż. Clinton yönetimi Azerbaycan ve Ermenistan aras├Żndaki sorunun çözümü için arabuluculuk yapmaya ba├żlad├Ż ve 1999’dan beri Azerbaycan ve Ermenistan aras├Żnda ikili görü├żmeler ba├żlad├Ż.  Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn gelecekteki statüsünün ne olaca├░├Ż konusu görü├żmelerin temelini olu├żturmaktad├Żr. Ermenilerin Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn d├Ż├ż├Żnda i├żgal ettikleri Azerbaycan topraklar├Żn├Ż pazarl├Żkta bir koz olarak kullanmaya çal├Ż├żt├Żklar├Ż görülmektedir. Bush yönetimi de soruna çözüm bulunmas├Ż konusunda giri├żimde bulunmu├ż ve 3-6 Nisan 2001’de Florida, Key West’de Azerbaycan Devlet ba├żkan├Ż Aliyev, Ermenistan Devlet ba├żkan├Ż Koçaryan ve ABD Ba├żkan├Ż Bush soruna çözüm bulmak amac├Żyla bir araya gelmi├żlerdir. Taraflar AG├ŁT Minsk Grubu ile i├żbirli├░i içerisinde görü├żmelere devam etmek konusunda anla├żt├Żlar.

Da├░l├Żk Karaba├░ çat├Ż├żmas├Ż Azerbaycan ve Ermenistan’├Żn ekonomik geli├żmesini ve politik istikrar├Żn sa├░lanmas├Żn├Ż engellemi├żtir. Ermenistan askeri zaferin ekonomik ve politik istikrar├Ż sa├░lamad├Ż├░├Żn├Ż ve i├żgalin uluslararas├Ż toplum taraf├Żndan kabulünün güçlü├░ünü anlam├Ż├żt├Żr. Ter-Petrosyan’├Żn AG├ŁT Minsk grubunun yapt├Ż├░├Ż ve Ermenilerin öncelikle i├żgal ettikleri bir k├Żs├Żm topraktan çekilmesi teklifine s├Żcak bakt├Ż├░├Żn├Ż belirtmesi soruna çözüm bulunmas├Ż bak├Żm├Żndan olumlu bir ad├Żmd├Żr. Ancak Koçaryan yönetimi ile birlikte Ermenistan daha uzla├żmaz bir politika izleyece├░inin i├żaretlerini vermi├żtir. Buna ra├░men Devlet Ba├żkan├Ż olmas├Żndan bir y├Żl sonra Koçaryan, Azerbaycan ile ikili görü├żmelere ba├żlamay├Ż kabul etmi├żti. Bölgesel güçler olan Rusya, Türkiye ve ├Łran’├Żn yan├Ż s├Żra ABD de bar├Ż├ż sürecinde rol oynad├Ż. Bölgesel güçler aras├Żnda Rusya, Ermenistan üzerinde etkili olabilen tek ülkedir. Ermenistan’da Karaba├░ sorununda uzla├żmac├Ż tutuma kar├ż├Ż olup mevcut statükoyu korumak isteyenler bu konuda Rusya’y├Ż müttefikleri olarak görmektedirler. Bunlar Rusya’n├Żn Kafkaslardan Bat├Ż etkisini uzak tutmak için ABD’nin müttefiki Türkiye ile yak├Żn ili├żkileri olan Azerbaycan’a kar├ż├Ż her durumda Ermenistan’├Ż destekleyece├░i varsay├Żm├Ż ile hareket etmektedirler. Bir süper güç olarak Kafkaslarda önemli ç├Żkarlar├Ż bulunan ABD’nin bar├Ż├ż sürecinde oynad├Ż├░├Ż rol soruna çözüm bulunmas├Ż bak├Żm├Żndan çok önemlidir. Hazar petrollerinin uluslararas├Ż pazarlara ta├ż├Żnmas├Ż konusunun ön plana ç├Żkmas├Ż Kafkaslarda istikrar isteyen ABD’yi bar├Ż├ż sürecinde daha aktif bir rol oynamaya zorlam├Ż├żt├Żr. Bar├Ż├ż sürecinin ba├żar├Żs├Ż hem bölgesel istikrar hem de Azerbaycan ve Ermenistan’da politik ve ekonomik istikrar├Żn sa├░lanmas├Ż aç├Żs├Żndan önemlidir. Sürecin ba├żar├Żs├Żz olmas├Ż durumunda taraflar askeri çözüme yönelebilirler.
 ----------------------
* Abant Ţzzet Baysal ▄niversitesi, ŢŢBF, Uluslararasř Ţli■kiler B÷lŘmŘ Í­retim ▄yesi -
- ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 2, Haziran-Temmuz-A­ustos 2001
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar