AnasayfaÝletiţim
  
English

ABD ve Kanada'da Ermeni DiasporasĂ˝: KuruluĂžlar ve Faaliyetleri

Dr. Ţenol KANTARCI*
ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 3, Eylül-Ekim-Kasým 2001

 
 “Bir ÝnsanĂ˝n kendi kendisinin ithamcĂ˝sĂ˝ olmasĂ˝nĂ˝ istemek iddiasĂ˝ çok korkunç ve pek gülünçtür, gerçek, sanki onun adeleleri ve sinirleri içine gizlenmiĂž gibi, onu iĂžkence ile çĂ˝karmaya çabalamak, vahĂžet ve budalalĂ˝ktĂ˝r.”

BECCARÝA

GÝRÝÞ

Bu çalýÞmada, Ermenilerin Amerikan kamuoyunu etkileme çabalarĂ˝nda oynadĂ˝klarĂ˝ rol, Amerikan siyasî gücünü kendi lehlerine çevirmeleri ve Amerika BirleĂžik Devletleri’nin Ermeni sorununu dýÞ politika unsurlarĂ˝ içerisinde kabul ederek savunmalarĂ˝nĂ˝n uzun geçmiĂži anlatĂ˝lmýÞtĂ˝r.[1] Ýncelemenin aĂ°Ă˝rlýðýnĂ˝ ABD’deki Ermeniler’in faaliyet gösterdikleri kuruluĂžlar almýÞtĂ˝r. ABD’deki bu kuruluĂžlar verilirken (Amerika’ya oranla 50–60.000 gibi az bir nüfusa sahip olmasĂ˝na raĂ°men) Kanada’daki Ermeni kuruluĂžlarĂ˝ da verilmiĂžtir. Zaten Kanada’da bulunan kuruluĂžlar burada da görüleceĂ°i gibi tamamen ABD’deki kuruluĂžlarla iliĂžkilidir. Hatta BirleĂžik Devletler’deki örgütlerin birer Ăžubesi durumundadĂ˝rlar. ÇalýÞmada genel olarak diasporanĂ˝n nasĂ˝l ĂžekillendiĂ°i, ABD’ye ilk Ermeni göçlerinin baĂžlamasĂ˝, BirleĂžik Devletler’deki yerleĂžim bölgeleri, nüfuslarĂ˝, önemli Ermeni simalarĂ˝, faaliyet gösteren kuruluĂžlarĂ˝, bu kuruluĂžlarĂ˝n sayĂ˝larĂ˝, amaçlarĂ˝ ve faaliyetleri, siyasî partileri, yayĂ˝n organlarĂ˝ (Gazete, süreli yayĂ˝nlar, bültenler, dergiler, TV-Radyo programlarĂ˝ vs..), Ermeni kiliseleri, lobi faaliyetleri, Ermeni lobisinin kongre çalýÞmalarĂ˝, 11 Eylül olayĂ˝ ve bunun yansĂ˝malarĂ˝ çeĂžitli baĂžlĂ˝klar altĂ˝nda ele alĂ˝narak deĂ°erlendirilmeye çalýÞýlmýÞtĂ˝r. ÇalýÞmadaki eksikliklerden birisi, çok önemli olduĂ°unu düĂžündüĂ°ümüz ABD ve Kanada’da Türk diplomatlarĂ˝na yönelik Ermeni terörist saldĂ˝rĂ˝larĂ˝dĂ˝r. OlayĂ˝n önemi ve çok geniĂž olmasĂ˝, ayrĂ˝ bir çalýÞmayĂ˝ gerektirdiĂ°inden yüzeysel bir Ăžekilde de verilmek istenmemiĂžtir. Bu konu ayrĂ˝ bir çalýÞmada ele alĂ˝nacaktĂ˝r.

Ýnceleme, BirleĂžik Devletler’in konuya ilk olarak kendi iktisadî çĂ˝karlarĂ˝ açĂ˝sĂ˝ndan nasĂ˝l yaklaĂžtĂ˝klarĂ˝, 1800’lü yĂ˝llardan itibaren Anadolu ve OrtadoĂ°u topraklarĂ˝nĂ˝n kaynak zenginliĂ°i, pazar niteliĂ°i, ulaÞým olanaklarĂ˝, OsmanlĂ˝ Devleti ile yapmýÞ olduĂ°u 1830 AntlaĂžmasĂ˝ ve ticarî anlamdaki yakĂ˝nlĂ˝klar çeĂžitli olanaklarĂ˝ saĂ°layan bu verimli topraklarĂ˝n Amerikan çĂ˝karlarĂ˝ bakĂ˝mĂ˝ndan ne Ăžekilde ve hangi ölçülerde ve toplumun hangi kesimleriyle iliĂžki kurularak saĂ°lanabileceĂ°i konularĂ˝nda önemli bilgi ve araĂžtĂ˝rma verilerini hazĂ˝rlamýÞtĂ˝r. OsmanlĂ˝ ülkesindeki Ermeniler elbette bu iliĂžkilerde en önemli unsur olarak kabul edilmiĂžtir. Zaten çok daha önceleri Ermeni unsuru din, kültür ve iktisadî çĂ˝karlar bakĂ˝mĂ˝ndan, baĂžta Katolik mezhebine çekmeye çalýÞan Fransa olmak üzere, Ermeniler üzerinde Protestanlýðý, çĂ˝karlarĂ˝ için yerleĂžtirmeye çalýÞan Ýngiltere, büyük idealleri için Ermenileri yĂ˝llarca kullanan ve Ortodoks bir Ermeni kitlesi yaratma çabalarĂ˝nda olan Rusya tarafĂ˝ndan parsellenmeye çalýÞýldýðý devrelerde bu defa Amerika da misyoner örgütleriyle, okullarĂ˝, yetimhaneleri, hastahaneleriyle adĂ˝ geçen unsur üzerinde etkili olmaya baĂžlamýÞtĂ˝r. Birinci Dünya SavaÞý’na kadar Amerika Ermeni sorununu etkili bir Ăžekilde siyasî bir düzeye getirmemiĂžtir. Gerçekte mesele ABD’nin iç sorunlarĂ˝nĂ˝n dýÞ politikaya aksetmesi sonucunda daha açĂ˝k bir ifadeyle Monreo Doktrini’nin bir gereĂ°idir. Birinci Dünya SavaÞý’nda ABD ilk defa kendi kĂ˝tasĂ˝ dýÞýnda AvrupalĂ˝larla birlikte savaĂža katĂ˝lĂ˝nca durum deĂ°iĂžmiĂž artĂ˝k Ermenilik, Rumluk vs.gibi konularda BirleĂžik Devletler fikir ve söz sahibi olmaya ve bunlarĂ˝ devletler arasĂ˝ düzeyde ortaya atmaya baĂžlamýÞlardĂ˝r. Ýþte bu devrede Ermeniler uzun bir süreden beri yakĂ˝nlĂ˝k içerisinde bulunduklarĂ˝ ve iyi kaynaĂžtĂ˝klarĂ˝ ABD ile kamuoyunu hareketlendirmek ve davalarĂ˝nĂ˝n savunuculuĂ°unu BirleĂžik Devletler’in daha etkin ölçüde yapmalarĂ˝nĂ˝ saĂ°lamalarĂ˝nĂ˝n yoluna gitmiĂžlerdir.[2]

1. TARÝH BOYUNCA ERMENÝ GÖÇLERÝNÝ VE DÝASPORASINI  ÞEKÝLLENDÝREN FAKTÖRLER

Ermeniler genellikle 1915 tehciriyle birlikte dünyanĂ˝n çeĂžitli bölgelerine daĂ°Ă˝ldĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ve böylelikle bir Ermeni diasporasĂ˝nĂ˝n oluĂžtuĂ°unu iddia ederler. Ancak, tarihî kaynaklar incelendiĂ°i zaman, ileri sürülen iddianĂ˝n (sözde) “Ermeni DavasĂ˝”(Hai Tahd)’nĂ˝ desteklemek amacĂ˝ ile ortaya atĂ˝ldýðý görülmektedir.[3] ÇalýÞmamĂ˝zda da görüleceĂ°i üzere Ermeni diasporasĂ˝nĂ˝n oluĂžumu iyi bir Ăžekilde tarihsel süzgeçten geçirildiĂ°inde görülecektir ki Ermeniler tarihleri boyunca sürekli olarak sürgünlere, zorunlu göçlere uĂ°ramýÞlar ve bir yerde bu durum Ermeni tarihinin önemli bir parçasĂ˝ haline gelmiĂžtir. Ermeni göçlerini, Agos gazetesi yazarlarĂ˝ndan Hrant Dink çok güzel betimlemiĂžtir. “DiasporanĂ˝n Köyü” isimli yazĂ˝sĂ˝nda diaspora Ermenileri’ni ve için için aĂ°layarak göçler yüzünden gittikçe küçülen yok olmaya yüz tutan Ermenistan’Ă˝ anlatan Dink, tarih boyunca gerçekleĂžen Ermeni göçlerinden savrulma diye bahsedecektir ve “Bu savrulma öyle güçlü bir savrulmadĂ˝r ki, bu gün bakĂ˝ldýðýnda dünyanĂ˝n hemen bütün kĂ˝talarĂ˝nda ve hemen her bölgesinde kolonileĂžmiĂž ve cemaatleĂžmiĂž Ermenilerin varlýðý  görülebilir. Ermeni edebiyatĂ˝nĂ˝n seçkin ve önemli kalemlerinden Vahram Mavyan’Ă˝n önemli eseri “Her yerde Ermeni var (ArmendeĂ° hay ga) bu daĂ°Ă˝lmýÞlýðý öyküleĂžtiren önemli eserlerden biridir. Ancak gelin görün ki “Ermeni göçü Sovyetler BirliĂ°i’nin daĂ°Ă˝lĂ˝p Ermenistan’Ă˝n baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ kazanmasĂ˝ndan sonra da dinmemiĂž, bu gün de sürmektedir.” demektedir.

Ermeni göçlerinin oluĂžmasĂ˝nda en önemli etkenlerden birisini Ermeniler’in yaĂžadýðý bölgeler oluĂžturmaktadĂ˝r. Tarihte Ermeni yerleĂžim bölgelerine bakĂ˝ldýðýnda, yayĂ˝lma ordularĂ˝nĂ˝n geçit alanĂ˝ ve uĂ°rak yerleri olmasĂ˝ bölgede Ermeni göçlerine neden olmuĂžtur.

HĂ˝ristiyanlĂ˝k öncesi Ermeniler’in ateĂže tapmasĂ˝ Ermeniler ile ÝranlĂ˝lar’Ă˝ dil, din ve kültür bakĂ˝mĂ˝ndan birbirlerine baĂ°lĂ˝yordu. Ancak, Ermeniler’in arasĂ˝na HĂ˝ristiyanlýðýn girmesi, Ermenileri bir taraftan Bizans’a baĂ°larken, diĂ°er taraftan da Sasanî hükümdarlarĂ˝nĂ˝n (tekrar eski dinleri olan ateĂže tapĂ˝cĂ˝lýða döndürmek için) üzerlerindeki baskĂ˝yĂ˝ artĂ˝rmasĂ˝na neden oluyordu. Bu sebepten dolayĂ˝ ArdaĂžir ve Hosrev, binlerce Ermeni’yi Ýran içlerine doĂ°ru sürmüĂžtür. Þapur II., birçok Ăžehri yĂ˝ktĂ˝ktan sonra 70.000 Ermeni’yi Parthia’ya zorunlu bir tehcire tabi tutmuĂžtur. BeĂžinci yüzyĂ˝l, Ýran ile Ermenistan arasĂ˝nda din savaĂžlarĂ˝nĂ˝n sürdüĂ°ü bir yüzyĂ˝l olmuĂžtur. Bu savaĂžlar sĂ˝rasĂ˝nda katliamlardan kurtularak esir edilen Ermeniler Parthia’ya, Bacterya’ya, Hyrcania’ya, Mazendaran, Horasan, NiĂžabur, Hoziston gibi yerlere sürülmüĂžlerdir. Thomas Arzruni, sadece Van ve ArdaĂžad’dan Ýran’a, yaklaÞýk olarak 500.000 Ermeni’nin esir olarak götürülmüĂž olduĂ°unu bildirir. Yezgerd II. de, binlerce Ermeni’yi Ýran içlerine sürmüĂžtür. Ermeniler ile ÝranlĂ˝lar arasĂ˝ndaki bu din savaĂžlarĂ˝, Araplar’Ă˝n Sasanî ÝmparatorluĂ°unu maĂ°lup etmesiyle sonuçlanmýÞ ve bu defa da AraplarĂ˝n Nahcivan, MuĂž ve Tevin gibi yerlerden binlerce Ermeni’yi, Arabistan ve Suriye’ye göç ettirmesiyle sonuçlanmýÞtĂ˝r. Gevont’un “Ermenistan’da Araplar’Ă˝n SavaĂžlarĂ˝ ve Fetihleri Tarihi” adlĂ˝ eserinde bu dönemde sadece Tevin’den 35.000 Ermeni’nin götürülmüĂž olduĂ°u yazĂ˝lĂ˝dĂ˝r.[4]

Ermeniler’i yerlerinden çĂ˝karmak hususunda en aĂ°Ă˝r hareketler BizanslĂ˝lar tarafĂ˝ndan gerçekleĂžtirilmiĂžtir. Gerçekte BizanslĂ˝lar, Gregoryen olan Ermeniler’e karÞý mezhepleri yüzünden bir antipati beslemekteydiler. Ancak düĂžmanlĂ˝klarĂ˝nĂ˝n kaynaĂ°Ă˝nda Ermeniler’in kendilerine karÞý olan ihanetleri vardĂ˝.[5]. Bu yüzden BizanslĂ˝lar, uzunca bir süre Ermenilere kin ve nefretle bakmýÞlar ve aĂ°Ă˝r hakaretlerde bulunmuĂžlardĂ˝r. Bu durum Ermeniler’in Selçuklu hakimiyetine girmelerine kadar sürmüĂžtür. Burada Ăžu iddia edilebilir ki, eĂ°er Ermeniler Selçuklu hakimiyetine girmemiĂž olsalardĂ˝ ne dinlerini ne de milliyetlerini koruyamamýÞ ve bugünlere taÞýyamamýÞ olacaklardĂ˝[6]. Zira, IV. yüzyĂ˝lda Bizans ÝmparatorlarĂ˝ Ermenileri Rumlar vasĂ˝tasĂ˝yla temsil ettirmek için, mümkün olan her Ăžeyi yapmýÞlardĂ˝r. Ana dil yasak edilmiĂž, ruhanî reislerinin millet üzerindeki haklarĂ˝nĂ˝ tanĂ˝mamýÞlar özellikle de 452 Chalcedoine meclisi toplantĂ˝sĂ˝ndan sonra BizanslĂ˝lar, Ermeniler’in inançlarĂ˝ndaki aykĂ˝rĂ˝lĂ˝klarĂ˝ sökmek, kilisenin etkilerini, milliyet hislerini ortadan kaldĂ˝rmak için sürgün etmiĂžler ve Bizans’Ă˝n daimi politikasĂ˝ olarak Ermeniler’i daima bulunduklarĂ˝ bölgenin dýÞýna çĂ˝karmýÞlardĂ˝r. ÖrneĂ°in: Ýmparator Justiniéen II., Ermeni varlýðýnĂ˝ azaltmak için Ermeniler’i Malatya bölgesinden zorla çĂ˝kararak, Ýstanbul ve Trakya’ya sürmüĂžtür. 582’de Ýmparator Morik, birçok Ermeni’yi Trakya’ya yollamýÞ ve bunlardan alay ve taburlar meydana getirerek Avar’lara karÞý kullanmýÞtĂ˝r. VIII. yüzyĂ˝lda, Copronym, Erzurum’u iĂžgal edince, Bizans Ýmparatoru Constantin V., ordusuyla buraya gelip Erzurum’u yaĂ°maladĂ˝ktan sonra bölgedeki Ermeniler’i imparatorluĂ°un çeĂžitli bölgelerine sürmüĂžtür. Ýmparator Basile II., X. asĂ˝rda birçok Ermeni’yi tarĂ˝mda kullanmak, Bulgarlar’a ve Macarlar’a karÞý savaĂža sokmak üzere Trakya’ya, Makedonya’ya, Teselya’ya, ve Bulgaristan’a göndermiĂžtir.[7]

Ýþte bu manzara karÞýsĂ˝nda tarihe baktýðýmĂ˝z zaman ne baĂ°Ă˝msĂ˝z Ermenistan’Ă˝n, ne de birleĂžik bir Ermeni milletinin mevcudiyetinden bahsetmek, tarihî bir hakikat olarak görülmüyor. Sadece 50 yĂ˝l kadar bir süre Tigran devrinde baĂ°Ă˝msĂ˝z bir Ermenistan mevcut, ancak bunu söylerken de bahsedilen devlet içerisindeki feodal otonomileri muhafaza eden beylerin hepsinin Ermeni olduĂ°unu iddia etmek mümkün olmadýðý gibi, bölgenin ahalisinin tamamĂ˝nĂ˝n Ermeni olmadýðý hususu ise çok rahatlĂ˝kla söylenebilir.[8]

Buraya kadar anlatĂ˝lanlar, Ermenilerin Selçuklu ve daha sonra da OsmanlĂ˝ hakimiyetine girinceye kadar ne kadar büyük badireler atlattĂ˝klarĂ˝nĂ˝ göstermesi bakĂ˝mĂ˝ndan önemli görülecek hususlar olarak ortaya çĂ˝kmaktadĂ˝r.

Bizans döneminde ezilen Ermeniler’e, Selçuklular döneminde Selçuklu sultanĂ˝ MelikĂžah’ çeĂžitli imtiyazlar vermiĂžtir. Bunun dýÞýnda Ermeniler’in yaĂžadĂ˝klarĂ˝ yerlerin yeniden imar edilmesi, bir zamanlar Sasanî ve Bizans baskĂ˝sĂ˝ altĂ˝nda inlemekte olan Ermeniler’e rahat bir nefes aldĂ˝rmýÞ ve o günden günümüze diliyle, diniyle, kültürüyle (Selçuklular’dan sonra da OsmanlĂ˝ yönetiminin de imtiyazlarĂ˝yla) Ermenilerin mevcudiyeti hasĂ˝l olmuĂžtur.

Erdal Ýlter, Ermeni diasporasĂ˝nĂ˝n oluĂžmasĂ˝nda, Ermeni göçlerinin sebeplerini dört baĂžlĂ˝k altĂ˝nda toplar:

“ 1. Ermeniler’in paraya (ticarete) ve servete düĂžkünlükleri,

2. Ermeniler’deki maceraperestlik ruhu,

3. HĂ˝ristiyanlĂ˝k’taki mezhep kavgalarĂ˝, Ermeniler’in Ortodokslar tarafĂ˝ndan hor görülmeleri ve dinî baskĂ˝lar,

4. Ermeniler’in tarih boyunca metbûlarĂ˝na karÞý ihanet içinde bulunmalarĂ˝”[9]dĂ˝r.

YukarĂ˝da özetlemeye çalýÞtýðýmĂ˝z Sasanîler ve Bizans dönemlerine bakĂ˝ldýðýnda, Ermeni kilisesinin tarihçesi dikkatli bir Ăžekilde tetkik edildiĂ°inde Ýlter’in dört maddeyle özetlemeye çalýÞtýðý Ermeni göç oluĂžumundaki sebeplerin ne kadar isabetle yapĂ˝ldýðý, Ermeni diasporasĂ˝nĂ˝n oluĂžumunda 1915 yĂ˝lĂ˝nĂ˝ göstermenin son derece yanlýÞ ve kasĂ˝tlĂ˝ olduĂ°u görülür. Amerika’daki diaspora için de aynĂ˝ Ăžeyler söylenebilir. Çünkü ABD’de Ermeni diasporasĂ˝nĂ˝n oluĂžum tarihi XIX. yüzyĂ˝lla baĂžlar[10].

2. ABD’YE ÝLK ERMENÝ GÖÇLERÝ ve ERMENÝ DÝASPORASI’NIN OLUÞMASI

Amerika'dan Türkiye'ye ilk gelenler tacirler ve misyonerlerdi. Türkiye'den Amerika'ya ilk olarak giden Ermeniler de bu tacir ve misyonerlerin kayĂ˝rĂ˝p kolladĂ˝klarĂ˝ kimseler oldu. Türkiye'den Ermeni göçünü ilk olarak misyonerler baĂžlattĂ˝. Bu misyonerler, Ermeni çocuklarĂ˝na verdikleri eĂ°itim-öĂ°retimle Ermeni çocuklarĂ˝ arasĂ˝nda Amerika özlemi yarattĂ˝lar ve Yeni Dünya'yĂ˝ gidip görme arzusunu kamçĂ˝ladĂ˝lar. Böylece misyonerlerin eĂ°itiminden geçen her Ermeni çocuĂ°u birer Amerikan hayranĂ˝ olup çĂ˝kĂ˝yordu[11].

Misyonerler 1840'lardan itibaren Amerika'ya Ermeni öĂ°rencileri (genellikle teoloji tahsili için) göndermeye baĂžladĂ˝lar. Bir süre sonra öteki Amerikan yüksek okullarĂ˝na -Yale, Princeton gibi- Amerikan üniversitelerine de Ermeni öĂ°rencileri yerleĂžtirmeye baĂžladĂ˝lar. 1890 yĂ˝lĂ˝nda öĂ°renim için Amerika'ya gidip oraya yerleĂžen Ermeni gençlerinin sayĂ˝sĂ˝ 70 kadardĂ˝. Bunlar, Amerika'da 1800'ler boyunca göç eden Ermenilerin eĂ°itimli kanadĂ˝nĂ˝ oluĂžturan Diaspora'nĂ˝n çekirdeĂ°ini oluĂžturdular. SayĂ˝larĂ˝ az olmasĂ˝na raĂ°men yüksek öĂ°renim görmüĂž, genç ve dinamik kiĂžilerdi. AynĂ˝ zamanda koyu birer Türk düĂžmanĂ˝ olarak yetiĂžtirilmiĂžlerdi. Misyonerlerin yetiĂžtirdiĂ°i bu eĂ°itimli Ermeni gençleri, Amerika'da Türk düĂžmanlýðýnĂ˝ yaymak bakĂ˝mĂ˝ndan sayĂ˝larĂ˝na oranla büyük rol oynadĂ˝lar. Bunlar, Amerika'ya yerleĂžen ilk Ermeni grubuydu. Amerika'ya yerleĂžen ikinci Ermeni grubu, yeni yetiĂžme küçük tüccar takĂ˝mĂ˝ydĂ˝. Bunlar da Amerikan tüccar ve misyonerlerinin vasĂ˝tasĂ˝yla gitmiĂžlerdi. Ancak birinci gruba kĂ˝yasla daha az eĂ°itimliydiler, kimileri birkaç yĂ˝l misyoner okullarĂ˝nda okumuĂžlar kimileri de misyonerlerin yanĂ˝nda uĂžak, postacĂ˝ gibi ayak hizmetinde çalýÞmýÞlardĂ˝. En önemli özellikleri, inanĂ˝lmaz bir Türk düĂžmanlýðý içerisinde bulunmalarĂ˝ydĂ˝. Hatta Türk düĂžmanlýðýnĂ˝ veya Ermeni propagandasĂ˝nĂ˝, ticarî reklam aracĂ˝ olarak kullanmýÞlardĂ˝. Öyle ki bu düĂžmanlĂ˝k babadan oĂ°ula, ondan toruna aktarĂ˝lmýÞ ve Ermeni iĂžadamĂ˝nĂ˝n ikinci bir karakteri olup çĂ˝kmýÞtĂ˝r. Bu tarihlerde filizlenen düĂžmanlĂ˝k, eksilmeden bugüne kadar devam etmiĂžtir. Bu Ermeniler, iliĂžkileri olsun olmasĂ˝n; Amerikan gazetelerine, Amerikan Senatosu’na, Amerikan BaĂžkanĂ˝’na mektuplar, telgraflar yollamýÞlar ve bunu bir yerde etnik bir karakter yapĂ˝sĂ˝ Ăžekline sokmuĂžlardĂ˝r[12].

ÖĂ°renciler, küçük tüccar derken 1890'lara doĂ°ru esnaf, zanaatkâr ve köylü Ermeni göçü baĂžlamýÞtĂ˝r. Bu göçler o kadar yoĂ°unlaĂžmýÞtĂ˝r ki, gerek Amerika gerekse OsmanlĂ˝ Devleti buna karÞý çĂ˝kmaya baĂžlamýÞlardĂ˝r. Amerika saĂ°lĂ˝k bakĂ˝mĂ˝ndan sĂ˝kĂ˝ kontrolden geçirmeden göçmen almak istemiyordu. OsmanlĂ˝ ise, bazĂ˝ yörelerde nüfusunun azalmasĂ˝nĂ˝ istemiyordu. Bu kĂ˝sĂ˝tlamalar gelince bu defa Amerika'ya kaçak Ermeni göçmeni götürmek üzere Ermeni simsarlarĂ˝ türedi. Gerek Amerika'nĂ˝n gerekse OsmanlĂ˝'nĂ˝n kĂ˝sĂ˝tlamalarĂ˝na raĂ°men, 1890–1900 yĂ˝llarĂ˝ arasĂ˝nda yaklaÞýk 12.000 kadar Ermeni'nin Amerika'ya göç ettiĂ°i görülmüĂžtür. R. Mirak'a göre 1869–1890;1401 ve 1890–1895 yĂ˝llarĂ˝ arasĂ˝nda 5.500 Ermeni Amerika'ya göç etmiĂžti. Agos gazetesi bu göç olayĂ˝nĂ˝ Ăžöyle anlatmaktadĂ˝r: "...Ermeniler, Protestan misyonerlerinin övgüyle bahsettiĂ°i "FĂ˝rsatlar Ülkesi"ne ilgi duymaya baĂžladĂ˝lar. Amerika'ya ilk göç eden Ermeniler eĂ°itimlerini sürdürme ve geçimlerini saĂ°lama konularĂ˝nda daha iyi fĂ˝rsatlara sahip olma amacĂ˝yla yola çĂ˝ktĂ˝. O dönemde pek çok Ermeni göçmeninin amacĂ˝ yeteri kadar para kazanĂ˝p geri dönmek ve ailelerinin yaĂžamlarĂ˝nĂ˝ düzeltmekti. Buralara giden Ermeniler bir daha geriye dönmediler. Amerika'daki Ermeni göçmenlerin sayĂ˝sĂ˝ ise giderek artmaya baĂžladĂ˝."[13] Amerika'ya Ermeni göçleri 1901 yĂ˝lĂ˝ndan sonra da devam etmiĂžtir, özellikle göç sĂ˝nĂ˝rlamalarĂ˝nĂ˝n gevĂžetildiĂ°i dönem olan Ýkinci MeĂžrutiyet döneminde Ermeniler’in topluca Amerika'ya göç ettikleri görülmüĂžtür. 1908 yĂ˝lĂ˝nda 3.300, 1910 yĂ˝lĂ˝nda 5.500 ve 1913 yĂ˝lĂ˝nda 9355 Ermeni Amerika'ya göç etmiĂžtir. Öyle ki Birinci Dünya SavaÞý öncesinde Amerika'daki Ermeni kolonisinin nüfusu 50.000'i aĂžmýÞtĂ˝r.[14] Agos gazetesi: "Birinci Dünya SavaÞý döneminde yaĂžanan tehcirin ardĂ˝ndan Ermeniler kendilerini kabul eden her ülkede yeni bir yaĂžam kurmanĂ˝n mücadelesine giriĂžtiler. 1915'ten sonraki yĂ˝llarda ABD'ye yaklaÞýk 25 bin Ermeni geldi... 1916'ya gelindiĂ°inde, çoĂ°unluĂ°u Manhattan'da olmak üzere New York'ta yaklaÞýk 16.000 Ermeni bulunuyordu."[15] diye yazmaktadĂ˝r.

2. 1. ABD’de Ermenilerin YerleĂžim Bölgeleri ve Nüfusu

1924'te yaklaÞýk 100 bin Ermeni Türkiye ve Sovyetler BirliĂ°i'nden ABD'ye doĂ°ru yola çĂ˝kmýÞtĂ˝r. Manuel Sarkisyanz “Transcaucasian Armenia” isimli eserinde; 1939 larda “...YaklaÞýk 100.000 Ermeni’ nin Ýran’da, 175.000’inin Suriye ve Lübnan’da, 75.000’inin Fransa’da ve 200.000’nin de ABD de yaĂžadýðýnĂ˝”[16] belirtmiĂžtir. 1970'lerin ortalarĂ˝nda ABD'deki Ermeni cemaatinin sayĂ˝sĂ˝ 350–400 bin civarĂ˝ndadĂ˝r. BunlarĂ˝n % 45'i New England ve Orta Atlantik eyaletinde, % 15'i Michigan, Ýllinois, Ohio ve Wisconsin'de, % 25'i de California'da yaĂžamaktadĂ˝r. Bugün ABD'de sadece Boston'da 50.000 Ermeni ikâmet etmektedir. Genel itibariyle ABD ve Kanada’daki diaspora en geliĂžmiĂž ve uluslararasĂ˝laĂžmýÞ Ermeni topluluĂ°unun bulunduĂ°u yerdir.[17]

ABD’de Ermeni yerleĂžimlerine bakĂ˝ldýðýnda: Massachusetts’te (Boston, Springfield, Watertown, Wercenster, Vhitinsville Laurenec, Lowell Haverhill), New York, New Jersey, Pensylvannia (New York City, Troy, Syracuse, Niagara Falls, Union City, Watervielt, Philadelphia), Rhode Island (Providence, Powtucket), Connecticut (New Britain, Hartford, Bridgeport), Orta Amerika’da (Clevland, Chicago, Granite City, Wankegan, Detroit, Pontiac, Rearborn, Racine), BatĂ˝ eyaletlerinde (Fresno, Los Angeles, Oakland, Montebello, Valley, San Fransisco, Teksas ve Florida) Ermeniler küçük üniteler halinde yaĂžamaktadĂ˝rlar. Ancak yukarĂ˝da da belirttiĂ°imiz gibi büyük çoĂ°unluĂ°u New England ve Orta Atlantik civarĂ˝ndadĂ˝r. BurayĂ˝ Ermenilerin ülkeye yayĂ˝lĂ˝mĂ˝ bakĂ˝mĂ˝ndan California izlemektedir.[18] California’da en yoĂ°un Fresno ve Watertown’da bulunmaktadĂ˝rlar. Ermenilerin California’daki nüfusu 1980’de 80 000 civarĂ˝nda iken 1990 ‘da bu rakamĂ˝n çok üzerine çĂ˝kmýÞtĂ˝r. Los Angeles ve civarĂ˝nda da önemli bir Ermeni nüfusu vardĂ˝r.[19] ABD’ye son Ermeni göçleri Sovyet ErmenistanĂ˝’ndan olmuĂžtur.[20] Kanada’da Ermeniler özellikle Montreal ve Toronto bölgelerinde yaĂžamaktadĂ˝rlar. Kanada genelinde bulunan Ermeni nüfusu yaklaÞýk 60.000 civarĂ˝ndadĂ˝r.[21]

Amerika'daki Ermenilerin nüfusu hakkĂ˝nda deĂ°iĂžik tahminler yapĂ˝lmýÞtĂ˝r. 1990'lĂ˝ yĂ˝llardaki resmî kayĂ˝tlara göre 700.000 civarĂ˝ndadĂ˝r. Bu gün 800.000 ile 1.000.000 civarĂ˝nda olduĂ°u tahmin edilmektedir.[22] NüfuslarĂ˝ ve Kongre'de temsilleri bakĂ˝mĂ˝ndan pek göz doldurucu bir sayĂ˝da olmasalar da, Türkiye'ye yönelik Amerikan politikasĂ˝nĂ˝ çarpĂ˝tma imkânĂ˝na sahip olduklarĂ˝ görüldüĂ°ünde, ABD politikasĂ˝nda dikkate deĂ°er bir Ermeni baskĂ˝ grubu gücünün varlýðý görülür. Bunda çeĂžitli faktörler etkendir. Her Ăžeyden önce ABD'deki gerçekten dikkate deĂ°er organizasyonlarĂ˝, bunlarĂ˝n koordine faaliyetleri, önemli rol oynar. Yine Ermenilerin batĂ˝lĂ˝lara gerek dinsel bakĂ˝mdan gerekse kültürel bakĂ˝mdan, daha yakĂ˝n olmasĂ˝, ayrĂ˝ca bir asĂ˝rĂ˝ aĂžan bir süre Amerikan toplumu içerisinde bu kültürle yetiĂžmeleri, bu toplum ile daha çabuk iliĂžki kurmalarĂ˝nĂ˝ saĂ°lamýÞtĂ˝r.Bu da Ermenilerin Amerika'daki yaptĂ˝rĂ˝m güçlerini kuvvetlendirmiĂžtir.

2. 2. ABD’de Önemli Ermeni SimalarĂ˝

ABD’de politik arenada sivrilen ilk isim, New York’tan milletvekili seçilen Steven Derounian (1952–64) olmuĂžtur. Derounian, New York’tan milletvekili seçilmiĂžtir. 1952 yĂ˝lĂ˝ndan itibaren ABD’de Ermeni diasporasĂ˝ etkinliĂ°ini artĂ˝rarak devlet dairelerinde çeĂžitli pozisyonlara gelmiĂžlerdir.[23] 1985 yĂ˝lĂ˝nda bu defa California’dan Charles Pashayan milletvekili olarak Temsilciler Meclisi’nde görülmektedir. Pashayan, ilk olarak 1978 yĂ˝lĂ˝nda meclise girmiĂžtir. Pomona Koleji, California Üniversitesi’nde hukuk, Oxford Üniversitesinde Ýngiliz EdebiyatĂ˝ tahsili gören Pashayan, askerlik görevini Amerikan Stratejik Ýstihbarat servisinde yapmýÞtĂ˝r. Pashayan, Amerika Ermeni Kilise’sine mensuptur.[24]

Bir baĂžka Ermeni Richard Manoogian, ABD BaĂžkanĂ˝ Jimmy Carter döneminde Beyaz Saray’da “Eserleri Koruma” görevine atanmýÞtĂ˝r.1980’li yĂ˝llarĂ˝n ikinci yarĂ˝sĂ˝nĂ˝n önemli bir diĂ°er ismi de Ermeni Lobisi’nin önde gelen isimlerinden George Deukmenjian’dĂ˝r. 1982 yĂ˝lĂ˝ndan 1990 yĂ˝lĂ˝na kadar California ValiliĂ°i yapmýÞ olan Deukmenjian[25], daha önce California Eyalet SavcĂ˝lýðý ve Eyalet Senatosunda AzĂ˝nlĂ˝k liderliĂ°i görevlerinde de bulunmuĂžtur. AyrĂ˝ca BaĂžkan Ronald Reagan’Ă˝n BaĂžkanlĂ˝k kampanyasĂ˝nda “Ermeni AsĂ˝llĂ˝ AmerikalĂ˝ Oy Sahipleri Komitesi”ne baĂžkanlĂ˝k yapmýÞtĂ˝r.[26] 1970’lerden itibaren Ermeni Lobisi’nin Deukmenjian’la beraber çalýÞmalarĂ˝nĂ˝ yürüten ismi California Eyalet Meclisi üyesi Walter Karabian olmuĂžtur. Karabian, lobi faaliyeti olarak California’da Türkiye aleyhine kamuoyu oluĂžturma görevini yerine getirmeye çalýÞmýÞtĂ˝r.[27]

Amerika’da tanĂ˝nmýÞ Ermenilerden bir diĂ°er isim Rhode Island’da Brown Üniversitesi BaĂžkanĂ˝ Vartan Gregorian’dĂ˝r. Bu ĂžahĂ˝s Tebriz doĂ°umludur. Akademik kariyerini yapmadan önce New York Halk Kütüphanesi’nin baĂžkanlýðýnĂ˝ yapmýÞtĂ˝r. ABD’de iĂž dünyasĂ˝nĂ˝n ünlü isimlerinden birisi de Alex Manoogian’ dĂ˝r. Manoogian, ABD’de Türkiye aleyhtarĂ˝ lobi faaliyetlerine maddî destekleriyle dikkatleri çeken bir isimdir.[28] Yine ABD’de önde gelen kiĂžilerden birisi de Los Angeles’li Finansör Kerkorian’dĂ˝r.

Ermenilerin önde gelen lobicilerinden biri de ABD BirleĂžmiĂž Milletler eski Daimi Temsilci YardĂ˝mcĂ˝sĂ˝ Set Momjian’dĂ˝r. Momjian, BaĂžkan Carter zamanĂ˝nda  Yahudi SoykĂ˝rĂ˝mĂ˝ Anma Konseyi (U.S. Holocaust Memorial Council)’ne atanmýÞtĂ˝r. AyrĂ˝ca 1979’da BirleĂžmiĂž Milletler Ýnsan HaklarĂ˝ Komisyonu’nda Beyaz Saray’Ă˝ temsil etmiĂžtir. Edward’ P. Djeredjian ABD’nin Moskova BüyükelçiliĂ°i’nde Üçüncü Katip’lik görevi yapmýÞtĂ˝r. 1972’lerde BaĂžkan Nixon için çalýÞan Ken Khachian, BaĂžkan Reagan’Ă˝n seçim kampanyasĂ˝nda “konuĂžma yazarĂ˝” olarak çalýÞmýÞ, 1981 MayĂ˝s ayĂ˝na kadar Beyaz Saray’daki bu görevine devam etmiĂžtir. AyrĂ˝ca 1985 yĂ˝lĂ˝nda Beyaz Saray Humaniter Bilimler Milli VakfĂ˝ Program ve Politika Dairesi Direktörü Armen Tahsidinian adlĂ˝ Ermeni asĂ˝llĂ˝ AmerikalĂ˝dĂ˝r.[29]

YukarĂ˝da sayĂ˝lan simalara ilave olarak Amerika’da bulunan AmerikalĂ˝ Ermeni tanĂ˝nmýÞ isimlere Türkiye Mardin doĂ°umlu, Kanada’da yaĂžamĂ˝nĂ˝ sürdüren fotoĂ°raf sanatçĂ˝sĂ˝ Yusuf Kars ve Türkiye Van doĂ°umlu ressam Vosdanik Adoian da gösterilebilir.[30]

2. 3. ABD’ de Faaliyet Gösteren Ermeni KuruluĂžlarĂ˝

1965 yĂ˝lĂ˝ndan 2000’e kadar gerek ABD’de gerekse Kanada’daki Ermeni kuruluĂžlarĂ˝nda gözle görülür bir artýÞ gerçekleĂžmiĂžtir. Bu dönemde ABD ve Kanada’da yüzlerce örgüt kurulmuĂžtur. Bu örgütlerin çeĂžitli Ăžehirlerde ve kasabalarda Ăžubelerinin bulunduĂ°u da hesaba katĂ˝lĂ˝rsa rakam oldukça büyüktür. Genel olarak 1887’den günümüze ABD ve Kanada’daki Ermeni kuruluĂžlarĂ˝nĂ˝n sayĂ˝sĂ˝ kiliseler hariç[31]yaklaÞýk 1046 civarĂ˝ndadĂ˝r. Bu rakama 182 Ermeni kilisesini eklediĂ°imizde, sayĂ˝ 1228’e ulaĂžmaktadĂ˝r.[32]

ABD ve Kanada’daki Ermeni DiasporasĂ˝ kuruluĂžlarĂ˝, ABD ve Kanada genelinde çeĂžitli isimler altĂ˝nda örgütlenmiĂžlerdir. Bu Örgütlerin sahip olduklarĂ˝ maddî olanaklar ve destekler, örgütlenme biçimleri ve haberleĂžme araçlarĂ˝ndan yararlanma bakĂ˝mĂ˝ndan diĂ°er ülkelerde bulunan Ermeni örgütlerinden çok daha etkin durumdadĂ˝rlar. Bu ülkede TaĂžnaklar’Ă˝n, Ramgavarlar’Ă˝n, HĂ˝nçaklar’Ă˝n birbirlerinden baĂ°Ă˝msĂ˝z ayrĂ˝ örgütleri mevcuttur. Bu üç grup örgütün Ermeni davasĂ˝ üzerine izlemiĂž olduklarĂ˝ politikanĂ˝n bir gereĂ°i olarak dünyadaki diĂ°er hareketler ve uzun vadeli dýÞ politikalardan etkilenmektedirler. AyrĂ˝ca, Avrupa, OrtadoĂ°u, Afrika ülkeleri ile Sovyetler BirliĂ°i ve Ermenistan Cumhuriyeti ile amaç ve ilkeleri oranĂ˝nda iliĂžkilere sahiplerdir. Yani ABD’deki bu örgütler saydýðýmĂ˝z yerlerdeki Ermeni örgütleriyle koordinasyon saĂ°lamaktadĂ˝rlar. Bütün bu psikolojik etkilenme olanaklarĂ˝nĂ˝n dýÞýnda Amerika’da mevcut bilimsel kuruluĂž ve araĂžtĂ˝rma merkezleriyle, siyasî kiĂžilerle, kilise, hastahane, bakĂ˝mevleri, yetimhaneler, yurttaĂžlĂ˝k örgütleri, halkevleri, ve çeĂžitli mahallî örgütlerle de gereĂ°inde iĂžbirliĂ°i ve karÞýlĂ˝klĂ˝ yardĂ˝m adĂ˝ altĂ˝nda iliĂžkiler kurmaktadĂ˝rlar.[33]

Genel olarak Amerika BirleĂžik Devletleri’nde ve Kanada’da faaliyet gösteren Ermenilere ait  kuruluĂžlar ĂžunlardĂ˝r: Okul MezunlarĂ˝ KuruluĂžlarĂ˝ (Alumni Organizations), Ermeni ÇalýÞmalarĂ˝ ve AraĂžtĂ˝rma Merkezleri (Armenian Studies and Research Centers), Sportif KuruluĂžlar (Athletic Organizations), Halkevleri (toplum) Merkezleri (Community Centers),YurttaĂž (HemĂžehri) KuruluĂžlarĂ˝ (Compatriotic Organizations), Kültürel kuruluĂžlar (Cultural Organizations), Bekar Ermeni Bay ve BayanlarĂ˝ TanýÞtĂ˝rma Hizmeti KuruluĂžlarĂ˝ (Dating Service Organizations), EĂ°itimsel KuruluĂžlar (Educational Organizations), VakĂ˝flar (Foundations), Cenaze Defin-Tören  Meskenleri ve MezarlĂ˝klar ( Funeral Homes and Cemeteries), Edebiyat KuruluĂžlarĂ˝ (Literary Organizations), BakĂ˝mevleri ve Nekahat Hastaneleri (Nursing Homes and Convalescent Hospitals) Gösteri-Temsil ve BaĂ°lĂ˝ Sanat GruplarĂ˝ (Performing and Allied Arts Groups), HayĂ˝rsever KuruluĂžlar (Philanthropic Organizations), Mülteci YerleĂžtirme KuruluĂžlarĂ˝ (Refugee Resettlement Organizations), Dini KuruluĂžlar ( Religous Organizations), Sosyal Hizmet KuruluĂžlarĂ˝ (Social Service Organizations), ÖĂ°renci KuruluĂžlarĂ˝ (Students’ Organizations “College and University”), Gençlik KuruluĂžlarĂ˝ (Youth Organizations)’dĂ˝r.[34]

2. 4. KuruluĂžlarĂ˝n SayĂ˝larĂ˝, AmaçlarĂ˝ ve Faaliyetleri

Ermeniler’e ait ABD ve Kanada’da bulunan Okul MezunlarĂ˝ KuruluĂžlarĂ˝’(Alumni Organizations) nĂ˝n sayĂ˝sĂ˝ 17’dir. BunlarĂ˝n 16’sĂ˝ ABD’de bir tanesi de Kanada Quebec’dedir. Okul MezunlarĂ˝ KuruluĂžlarĂ˝nĂ˝n genel olarak ilk temel amaçlarĂ˝: Her birlik, (mümkün olabilen her Ăžekilde) mezun olduklarĂ˝ okullarĂ˝n (Kolejlerin) eĂ°itim seviyelerini iyileĂžtirmeyi ve ileriye götürmeyi hedeflemektedir. Her birlik, kendi okul mezunlarĂ˝ ile sĂ˝kĂ˝ irtibatlar kurarak bir çatĂ˝ altĂ˝nda toplanĂ˝p halihazĂ˝rda bu okullarda eĂ°itim gören Ermeni öĂ°rencilere sosyal, kültürel, eĂ°itimsel vs. gibi alanlarda destek olmayĂ˝ gaye edinmiĂžtir. AyrĂ˝ca bu dernekler Ermeni öĂ°rencilere eĂ°itim ve kültürel aktiviteler vasĂ˝tasĂ˝yla millî duyarlĂ˝lýðý (Ermeni milliyetçiliĂ°ini) sunmayĂ˝ hedeflemiĂžlerdir. Bu kuruluĂžlar kendi mezunlarĂ˝nĂ˝n finansal destekleriyle faaliyetlerini sürdürmektedirler.[35]

Ermeni ÇalýÞmalarĂ˝ ve AraĂžtĂ˝rma Merkezleri (Armenian Studies and Research  Centers) : ABD’ de faaliyet gösteren Ermeni ÇalýÞmalarĂ˝ ve AraĂžtĂ˝rma Merkezleri gerek NGO olarak, gerekse çeĂžitli Amerikan üniversitelerinde faaliyet göstermektedirler. Bu merkezlerin 9'u California da, 4'ü New York'ta, 3'ü Massachusetts'te, 2'si Quebec Kanada'da, 2'si Michigan'da, Utah, Ontario Kanada ve Connecticut'ta birer tane olmak üzere (toplam 23 adet) aktif bir Ăžekilde faaliyet göstermektedirler. Bu merkezlerin yaklaÞýk üçte biri çeĂžitli üniversitelerde faaliyet gösterirken geri kalanĂ˝ NGO olarak çalýÞmalarĂ˝nĂ˝ yürütmektedir. Bu araĂžtĂ˝rma merkezlerinin en önemli kuruluĂž ve icra amaçlarĂ˝: (sözde) Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ araĂžtĂ˝rmalarĂ˝nĂ˝ akademik olarak yürütmek ve bunun için konferanslar, paneller gibi aktiviteleri hem organize hem de maddî olarak desteklemektir[36]. BunlarĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra hem Ermenistan'da hem de diaspora’daki Ermeni kültür, tarih, dil, edebiyat gibi araĂžtĂ˝rmalarĂ˝nĂ˝ yürütmek ve Ermeniler’in sosyo-politik ve ekonomik sorunlarĂ˝nĂ˝ çözüme kavuĂžturmaktĂ˝r. KuruluĂžlarĂ˝n faaliyetleri çeĂžitlilik göstermektedir. ABD ve Ermenistan Cumhuriyeti’nde teknoloji, eĂ°itim ve ekonomi’yi etkileyen meselelerin analizini, araĂžtĂ˝rmasĂ˝nĂ˝ ve istiĂžaresini yapmak gibi faaliyetler de yürütmektedirler.

(Sözde) Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ konusunda ABD’deki hemen bütün Ermeni araĂžtĂ˝rma merkezleri (enstitüleri) koordine bir Ăžekilde faaliyet göstermektedirler. BunlarĂ˝n arasĂ˝nda özellikle Armenian American Society for Studies on Stress and Genocide, Armenian Center for National ve 1967 yĂ˝lĂ˝nda kurulan Ýnternational Studies, California State Üniversity Fresno Armenian Studies Program gösterilebilir. .[37] BunlarĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra Center for Armenian Research and Publication University of Michigan Dearborn, National Association for Armenian Studie & Research (NAASR), University of California Los Angeles UCLA ve Massachusetts’de Zoryan Institute for Contemporary Armenian Reseach and Documentation, Inc. gibi araĂžtĂ˝rma merkezleri Türkiye aleyhine çalýÞmalar yürütmektedirler.[38]

AdĂ˝ geçen kuruluĂžlarĂ˝n diĂ°er faaliyetleri:

Ermeni sanatĂ˝, jeopolitik tarihi, edebiyatĂ˝, kültürü vs. gibi çalýÞmalarĂ˝ teĂžvik etmek, dünya genelinde bu gibi akademik araĂžtĂ˝rma yapanlarla iĂžbirliĂ°i içerisinde olmak.[39] Gerek ABD’de gerekse dünyanĂ˝n çeĂžitli yerlerine daĂ°Ă˝lmýÞ bulunan Ermeni diasporasĂ˝nĂ˝n demografik yapĂ˝sĂ˝nĂ˝ incelemek, aile kayĂ˝tlarĂ˝nĂ˝ tutmak, muhafaza etmek, konuyla ilgili evlilik, doĂ°um, ölüm, iltica, hastahane, göç, oy verme, organ baðýÞý, vergi, mezarlĂ˝k iĂžleri, kiĂžisel vs. gibi konularda dosyalar tutmak,[40] millî bir data verisi oluĂžturmak için, Ermenistan ve Ermeni halkĂ˝ ile ilgili materyalleri bir kütüphanede toplamak, konu hakkĂ˝nda akademik yayĂ˝nlar yapmak,[41] hĂ˝ristiyanlĂ˝k üzerine eserler yayĂ˝nlamak, Ermeni kiliseleri için papazlar yetiĂžtirmek, Ermeni kiliseleri inĂža etmek vs.Ăžeklinde sĂ˝ralanabilir.[42]

Ermeni sanat ve kültürü, tarih, arkeoloji, sosyal bilimler, dil gibi konular üzerinde çalýÞan ve kĂ˝yaslamalĂ˝ araĂžtĂ˝rmalar yapan üniversite ve bilim kurumlarĂ˝ genel itibariyle konuyu tamamen ilimsel olarak, insanlĂ˝k ve uygarlĂ˝k tarihi ve araĂžtĂ˝rmalarĂ˝ açĂ˝sĂ˝ndan görürken, Ermeni azĂ˝nlĂ˝k örgütleri bu yaklaÞýmĂ˝ birer propaganda konusu ve aracĂ˝ Ăžeklinde deĂ°erlendirmektedirler. Ermeni gruplarĂ˝ için her bilimsel çalýÞma Ermenilik davasĂ˝na hizmet ettiĂ°i ölçüde, her araĂžtĂ˝rma merkezi Ermeni topraklarĂ˝nĂ˝n Türkiye, Rusya veya Ýran’dan nasĂ˝l koparĂ˝lacaĂ°Ă˝nĂ˝ anlattýðý ve bu topraklarĂ˝n Ermenilere ait olduĂ°unu kanĂ˝tladýðý derecede ilgi çekicidir. Bu yüzden faaliyet alanĂ˝ olarak ilk sĂ˝rayĂ˝ üniversiteler, araĂžtĂ˝rma merkezleri ve enstitüler, (herhangi bir imkân doĂ°ar doĂ°maz da Ermeni davasĂ˝na hizmet edici) merkezler, enstitüler kurmak almaktadĂ˝r. Üniversite, enstitü ve araĂžtĂ˝rma merkezlerinin çalýÞmalarĂ˝ propaganda aracĂ˝ olarak kullanĂ˝lmak suretiyle dünya aydĂ˝nlarĂ˝nĂ˝n, gençliĂ°inin dikkati Ermeni davasĂ˝ üzerine çekilerek bu zümreler tarafĂ˝ndan güçlü ve dinamik bir destek saĂ°lanacaĂ°Ă˝ düĂžünülmektedir.[43]

Bütün bu kuruluĂžlar yayĂ˝nladĂ˝klarĂ˝ bilimsel eserlerde, haritalarda, sanat ve kültür aĂ°Ă˝rlĂ˝klĂ˝ konular üzerine yaptĂ˝klarĂ˝ çalýÞmalarda Türkiye ve Türklük ile ilgili konularĂ˝ Ermeni davasĂ˝ gözü ile ele almakta özellikle haritalar üzerinde oynamaktadĂ˝rlar. ÖrneĂ°in bu kuruluĂžlarĂ˝n çizdikleri haritalarda DoĂ°u Anadolu, Trabzon-Adana arasĂ˝ndaki çizginin doĂ°usu tamamen Ermenistan olarak gösterilmektedir. Bu kuruluĂžlar ĂžunlardĂ˝r:

· American Armenian Ýnternational College
· Analysis Research & Planning for Armenia (ARPA Institute)
· Armenian American Society for Studies  for Studies on Stress and Genocide
· Armenian Center for National and International Studies
· Armenian Film Foundation
· Armenian Genealogical Society
· Association des Etudes Armeniennes
· California State Universty, Fresno Armenian Studies Program
· Center for Armenian Research and Publication University of Michigan-Dearborn
· Columbia Universty Program in Armenian Studies
· Emmanuel Bible College
· Harvard Universty Armenian Studies Program· National Association for Armenian Studies & Research[44]
· Quebec Armenian Studies Association
· Saint Nersess Armenian Seminary
· Society for Armenian Studies Universty Research Center University of Michigan Dearborn.
· University of California Los Angeles (UCLA)
· Universty of Connecticut Armenian Studies Program
· University of Southern California Friends of Armenian  Music
· Zoryan Institute for Contemporary Armenian Research and Documantation, Inc.
· Zoryan Institute of Kanada. Inc.[45]

YukarĂ˝da özetlemeye çalýÞtýðýmĂ˝z Ermeni araĂžtĂ˝rma ve çalýÞmalarĂ˝ merkezlerinin hemen hepsinin amacĂ˝, ABD ve dünyanĂ˝n diĂ°er yerlerindeki Ermeni kimliĂ°ini, kültürel, tarihi, vs. olarak korumanĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra Türk düĂžmanlýðý propagandasĂ˝ yapmak ve yaymaktĂ˝r.

YĂ˝lĂ˝n farklĂ˝ zamanlarĂ˝nda çeĂžitli mezheplerdeki Ermeni’yi bir araya toplayarak ABD’de olan Ermeniler arasĂ˝nda birlik saĂ°lamayĂ˝ amaçlayan kuruluĂžlardan biri de BirleĂžik Devletler’de faaliyet gösteren ve sayĂ˝sĂ˝ 21 bulan Sportif KuruluĂžlardĂ˝r (Athletic Organizations). Bu kuruluĂžlarĂ˝n 20’si BirleĂžik Devletler’de birisi Quebec Kanada’dadĂ˝r. EĂ°itim ve yardĂ˝m amaçlĂ˝ olan bu kuruluĂžlar Ermenistan’dan resmî ve ziyaret amaçlĂ˝ kafileleri de içine alan koordineli aktivitelerinin yanĂ˝ sĂ˝ra bir sonraki olimpiyat oyunlarĂ˝ için nitelik kazanmak üzere ABD’yi ziyaret eden Ermeni takĂ˝mlarĂ˝nĂ˝n yaptĂ˝klarĂ˝ masraflarĂ˝ üstlenme gibi sorumluluklarla çalýÞmaktadĂ˝rlar.[46] Benzer Ăžekilde toplumsal hizmeti amaçlayan, Ermenileri bir araya toplamayĂ˝ hedefleyen kuruluĂžlardan birisi de Halkevleri (Toplum) Merkezleridir (Community Centers). Bu kuruluĂžlarĂ˝nda ikisi Kanada’da diĂ°erleri BirleĂžik Devletler’de olmak üzere sayĂ˝sĂ˝ 13’ü bulmaktadĂ˝r.

Amerika BirleĂžik Devletleri’nde dikkat çeken en önemli Ermeni kuruluĂžlarĂ˝ ikisi Kanada’da olmak üzere 32 dernek olarak faaliyet gösteren YurttaĂž (HemĂžehri) KuruluĂžlarĂ˝dĂ˝r (Compatriotic Organizations). Bu kuruluĂžlara verilen isimler ilginç olduĂ°u için aĂžaĂ°Ă˝da bu örgütlerin listesi verilmiĂžtir.

· Arabkir Union, Inc.
· Ararat Armenian Society
· Armenian Aintabtzy Association
· Armenian Compatriotic Union of Guessaria
· Armenian Compatriotic  Union of Ourfa
· Armenian Society of Los Angeles
· Beylan Compatriotic Union
· Bolsahay Culturel Association
· Chomaklou Compatriotic Society
· Compatriotic Union  of Dickranagerd
· Constantinople Armenian Relief Society, Inc.
· Culturel Society of Armenians from Istanbul A.B.G.U. School Building.
· Educational Association of Malatia (Massachusetts)
· Educational Association of Malatia (New Jersey)
· General Society of Vasbouragan
· Ýranian Armenian Society of New York
· Kessap Armenian Educational Association
· Mousa Ler Association
· Organization of Istanbul Armenians
· Pan-Sebastia Rehabilitation Union
· Raffi Romanian Armenian Association
· Sghert Armenian Association
· Societe Des Armeniens D’Istanbul
· Tibverank Alumni, Inc
· Union of Armenians of Aintab
· Union of Marash Armenians (Watertown-Massachusetts)
· Union of Marash Armenians (Boston-Massachusetts)
· Union of Marash Armenians (New York)
· Union of Marash Armenians (California)
· Union of Marash Armenians (Kanada)
· Urmia Armenian Organization
· Zeyton Compatriotic Association

YurttaĂž (hemĂžehri) kuruluĂžlarĂ˝nĂ˝n hemen hepsinin ortak amacĂ˝: Ýsimlerinden de anlaÞýlacaĂ°Ă˝ üzere (Arapkir BirliĂ°i, Siirt Ermeni BirliĂ°i, MaraĂž Ermenileri BirliĂ°i vs. gibi.) BirleĂžik Devletler’deki üçüncü nesil Ermeni çocuklarĂ˝na (sözde) Ermeni topraklarĂ˝ diye nitelendirdikleri Türkiye topraklarĂ˝nĂ˝n kendilerine ait olduĂ°u fikrini aÞýlmaya çalýÞmalarĂ˝dĂ˝r.[47] Bu amaçlarĂ˝nĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra kültürel, eĂ°itimsel ve toplumsal aktiviteler yürütmektedirler. ÖrneĂ°in: California Glendale’de 1956 yĂ˝lĂ˝nda kurulan Armenian Society of Los Angeles (A.S.L.A.) örgütü, Ermenice eĂ°itim veren bir koroya, kadĂ˝nlar, çocuklar ve gençler için bir dans grubuna sahiptir. AyrĂ˝ca her yĂ˝l piknikler organize ederek Ermeniler’in bir araya gelip kaynaĂžmalarĂ˝nĂ˝ saĂ°lamaktadĂ˝rlar.[48]  Constantinople Armenian Relief Society, Inc adlĂ˝ örgüt, Ýstanbul ve ABD’deki Ermeni örgütlerine moral ve finansal olarak destek saĂ°lamak amacĂ˝yla kurulmuĂžtur.[49]Genel olarak bu dernekler ABD’deki Ermeniler arasĂ˝nda kabile zihniyetini ve etnik olarak Ermeni kimliĂ°ini yaĂžatmaya çalýÞmaktadĂ˝rlar.[50]

SayĂ˝larĂ˝ 104’ü bulan Ermenilere ait Kültürel KuruluĂžlar (Cultural Organizations)’Ă˝n Ermeni kimliĂ°inin BirleĂžik Devletler’de yaĂžatĂ˝lmasĂ˝ baĂ°lamĂ˝ndaki çalýÞmalarĂ˝ ve yeni nesil Ermenilere Ermenilik ruhunu aÞýlamasĂ˝ gayretini sürdürmesi bakĂ˝mĂ˝ndan önemli bir faaliyet yürütmektedirler. Bu örgütlerin 15 tanesi Kanada’da 89 tanesi de ABD’de çeĂžitli eyaletlerde bulunmaktadĂ˝r. Bu kuruluĂžlardan bazĂ˝larĂ˝nĂ˝n amaç ve faaliyetleri Ăžöyledir:

A.G.B.U. Central Committee of America East: 1906 yĂ˝lĂ˝nda New York’ta kurulan bu derneĂ°in amacĂ˝, her nerede Ermeni varsa, eĂ°itimsel, kültürel, fiziksel, manevî ve ahlakî geliĂžimini desteklemek. Her nerede yardĂ˝ma muhtaç Ermeni varsa tespit edip, genel refah düzeyini iyileĂžtirmek, iĂž ve meslek kazandĂ˝rmak. Bu insanlara hibe olarak yardĂ˝mda bulunmak veya borç para vermek, öĂ°renciler için burs saĂ°lamak gibi hizmetlerin yanĂ˝ sĂ˝ra yine BirleĂžik Devletler’deki Ermeniler için anaokullarĂ˝, ilkokullar, liseler ve kolejler açmak gibi faaliyetler yürütmektir.[51]

A.G.B.U. Cleveland Chapter: 1906 yĂ˝lĂ˝nda Ohio Cleveland’da kurulan bu dernek tamamen A.G.B.U. Central Committe of America East’Ă˝n amacĂ˝ doĂ°rultusunda hizmet vermektedir. YukarĂ˝daki faaliyetlere ilave olarak bu amaçlara hizmet edecek projeler üretmek, programlar geliĂžtirmek ve enstitüler kurmak gibi çalýÞmalar yürütmektir.[52]

AGBU President’s Club: 1975 yĂ˝lĂ˝nda Virginia Arlington’da kurulmuĂžtur. AGBU President’s Clup, Ermeni gençlerine yönelik programlar için (A.G.B.U.) Genel Ermeni YardĂ˝msever BirliĂ°i’ne özel destek saĂ°layan önemli bir baðýÞ kuruludur. Bu dernek, A.G.B.U. New York YazlĂ˝k Ýntörn ProgramĂ˝na (A.G.B.U. New York Summer Intern Program) ve A.G.B.U. Los Angeles YazlĂ˝k Ýntern ProgramĂ˝na ( A.G.B.U. Los Angeles Summer Intern Program) maddî destek saĂ°lar ve bu programlarĂ˝ yürütür. AGBU President’s Clup, Alex ve Marie Manoogian kurumlarĂ˝yla birlikte Michigan Üniversitesinin Erivandaki Ermeni Dili YazlĂ˝k Enstitüsünün SponsorluĂ°unu yapar. Bu dernek ayrĂ˝ca “Aram Khachaturian Müzik Ödülü” nün hem sponsorluĂ°unu hem de organizasyonunu yürütür.[53]

Ararat Foundation: Ermeni tarihi, müziĂ°i, sanatĂ˝, üzerine seminerler organize etmek; Ermeni kültürü ve HĂ˝ristiyanlĂ˝k inancĂ˝nĂ˝n yayĂ˝lmasĂ˝na katkĂ˝da bulunmak; bu amaçla Ermeni Amerikan kiliselerine, kolejlere ve HĂ˝ristiyan derneklerine Ýncil daĂ°Ă˝tmak; Ermenice el yazmasĂ˝ kitaplarĂ˝n ortaya çĂ˝karĂ˝lmasĂ˝ için araĂžtĂ˝rmalar yürütmek; konferanslar organize etmek ve Ermenistan depremi maĂ°durlarĂ˝na yardĂ˝m saĂ°lamak gibi faaliyetler yürütmektedir.[54]

Armenian  American Citizens’ League of California: 1931 yĂ˝lĂ˝nda California Fresno’da kurulan AACL’nin beĂž tane Ăžubesi vardĂ˝r. DerneĂ°in amacĂ˝ maddeler halinde Ăžöyle sĂ˝ralanmýÞtĂ˝r.

1-Amerika BirleĂžik Devletleri’nin bütün yasal kurum ve kuruluĂžlarĂ˝nĂ˝ ve anayasasĂ˝nĂ˝ savunmak ve el üstünde tutmak,

2-Kanuna ve düzene itaati teĂžvik etmek,

3-Amerikan Demokrasisinin yüksek idealleri ve Amerikan vatandaĂžlýðýnĂ˝n imtiyazlarĂ˝na minnettarlĂ˝k duygusunun geliĂžmesini desteklemek,

4-YardĂ˝m amaçlarĂ˝, Ermeni eĂ°itim ve kültür hizmetleri için maddî destek saĂ°lamak ve yaratmak,

5-Ýyi vatandaĂžlĂ˝k ve adil bir yaĂžam için gerekli bilgiyi, yurttaĂžlĂ˝k Ăžuurunu bir bütün olarak toplumu içerisinde ve kendi üyeleri içerisinde geliĂžtirmek ve desteklemek,

6-karÞýlĂ˝klĂ˝ yardĂ˝mseverlik ve iĂžbirliĂ°i ruhuna dernek üyelerinin kendisini adamayĂ˝ kutsallaĂžtĂ˝rmaktĂ˝r.[55]

AACL, Ermeni öĂ°rencileri için burs, ABD’de yardĂ˝ma muhtaç Ermeniler için hibe yoluyla baðýÞ ve borç para yardĂ˝mĂ˝nda bulunmak gibi faaliyetler yürütmektedir.[56]

Armenian American Culturel Society of Las Vegas: 1976 yĂ˝lĂ˝nda kurulmuĂžtur. AACS’nin amacĂ˝, BirleĂžik Devletler’deki Ermeni diasporasĂ˝na, Ermeni tarihini, kültürünü, gelenek ve göreneklerini öĂ°retmektir. AACS, ayrĂ˝ca Las Vegas’a yeni gelen Ermeniler’e yardĂ˝m etmektedir.[57]

Armenian Association of Greater Baltimore: 1944 yĂ˝lĂ˝nda kurulmuĂžtur. AmacĂ˝, Ermeni yetimhanelerine yardĂ˝m, Ermenistan’a yakĂ˝t yardĂ˝mĂ˝ gibi önemli Ermeni sorunlarĂ˝ için malî destek saĂ°lamaya çalýÞmak ve diĂ°er Baltimore Ermenileriyle Ermeni kültürünü ve dilini paylaĂžmaktĂ˝r[58].

Armenian Culturel Association of Washington (ACA):1988 yĂ˝lĂ˝nda kurulan dernek, Washington’da Ermeni kültürünü, sanatĂ˝nĂ˝, dilini, müziĂ°ini geliĂžtirmek, tanĂ˝tmak için faaliyet yürütmektedir. DerneĂ°in ACA Dil LabaratuarĂ˝nĂ˝ isimli bir günlük Cumartesi Okulu ve ACA Newsletter isimli bir bülteni vardĂ˝r.

Armenian Culturel Organization of Minnesota (ACOM): 1980 yĂ˝lĂ˝nda kurulmuĂžtur. KuruluĂžun amacĂ˝: Ermeni tarihini, dilini kültürünü korumak ve geliĂžtirmek için üyelerini teĂžvik eden faaliyetleri ve programlarĂ˝ yürütmektir. Bu genel amacĂ˝n dýÞýnda özellikle Minnesota çevresi için, Ermeni tarihi yanĂ˝nda dil ve kültür hizmeti programlarĂ˝nĂ˝ yürütmek, dinî siyasî ve sosyal farlĂ˝lĂ˝klarĂ˝ göz önünde tutmadan katĂ˝lĂ˝mĂ˝ teĂžvik eden bir çevre yaratmak ve üyeleri arasĂ˝nda bir ahengin, uyumun oluĂžturulmasĂ˝na etkin bir biçimde yardĂ˝mcĂ˝ olmaktĂ˝r. AyrĂ˝ca Minnesota çevresindeki Ermeni asĂ˝llĂ˝ insanlarĂ˝n Ermeni kültürüne ilgi duyan dostlarĂ˝na ve akrabalarĂ˝na Ermeni kültürünü tanĂ˝tmak için toplantĂ˝lar ve tanýÞma günleri tertip etme gibi faaliyetleri sürdürmektedir. DerneĂ°in “ACOM Newsletter” isimli bir bülteni mevcuttur.[59]

Armenian Network of America, Inc. (A.N.A.): 1983 yĂ˝lĂ˝nda New York’ta ve 1984 yĂ˝lĂ˝nda Washington D.C. de kurulmuĂžtur. Üç Ăžubesi vardĂ˝r. Bu örgüt AmerikalĂ˝ Ermenileri sosyo-kültürel ve meslekî uzmanlĂ˝k alanlarĂ˝nda bir araya getirme, birbirlerinden haberdar etme, AmerikalĂ˝ Ermenilerin ilgi alanĂ˝nĂ˝ destekleme ve dünya çapĂ˝nda Ermeniler’in yüz yüze kaldýðý sorunlara yönelme ve onlara çözüm arama gibi amaçlarla çalýÞmalar yürütmesinin yanĂ˝ sĂ˝ra mesleki uzmanlĂ˝k programlarĂ˝, kültürel programlar ve Ermenistan’da son geliĂžmeler, Ermeni sanatĂ˝, mesleki uzmanlĂ˝k geliĂžimini içeren aylĂ˝k olarak düzenlenen güncel konular üzerine konferanslar gibi aktiviteleri yürütmektedir. Bu faaliyetlere ilave olarak A.N.A. “Inroads to the Armenian Network” isimli yayĂ˝nĂ˝ çĂ˝karmaktadĂ˝rlar.[60]

Tekeyan Culturel Association (TCA):Ýlk olarak 1964 yĂ˝lĂ˝nda Quebec Kanada’da kurulan TCA daha sonra 1967 yĂ˝lĂ˝nda Ontario Kanada ve 1969 yĂ˝lĂ˝nda da New York’ta kurulmuĂžtur. Politik baĂ°lantĂ˝ olarak Ramgavar Partsi’ne baĂ°lĂ˝dĂ˝r. Quebec Kanada’daki TCA’nĂ˝n 12 Ăžubesi vardĂ˝r. Ontario Kanada’daki TCA’nĂ˝n 3, New York TCA’nĂ˝n ise 14 Ăžubesi vardĂ˝r. Genel olarak amaç ve faaliyetleri: Konferanslar, sergiler, kutlamalar, konserler ve TV programlarĂ˝nĂ˝ destekleme gibi çalýÞmalarĂ˝nĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra Ermeni gençleri arasĂ˝nda kültürel aktiviteleri yürütme, Ermeni öĂ°rencilerine, okullarĂ˝na hatta üniversitelerine maddî destekte bulunma gibi çalýÞmalarĂ˝n içerisindedirler. Kitap satýÞ hizmetleri ve Arch. Vazken Keshishian Kütüphanesi vardĂ˝r. “ABAKA Armenian Weekly” diye birde gazete çĂ˝kartmaktadĂ˝rlar.[61]

YukarĂ˝daki örgütlere ilave olarak, Ermenistan’a saĂ°lĂ˝k, eĂ°itim ve refah konularĂ˝nda yardĂ˝m etme amacĂ˝yla kurulan Bay Area Friends of Armenia (BAFA),[62] ABD ve Ermenistan’daki halklarĂ˝ kaynaĂžtĂ˝rmak, Ermeni halkĂ˝nĂ˝n geleneklerini devam ettirmek ve Ermenistan depreminden zarar görenlere yardĂ˝m gibi konularda faaliyet yürüten Armenian Society of Greater  Kansas City (ASGKC),[63] Cambridge ve Massachusetts ile Ermenistan (Erivan) arasĂ˝nda eĂ°itim, kültürel ve diĂ°er alanlarda sĂ˝kĂ˝ iliĂžkiler içerisinde olan Cambridge-Yerevan Sister City Association, Inc.[64], Ermeni tarihi binalarĂ˝ vs. gibi restore etme iĂžini misyonu olarak kullanan ABD ve Kanada’da altĂ˝ tane Ăžubesi bulunan Land and Culture Organization, Inc.(LCO),[65] ve benzer alanlarda çalýÞan bir çok örgüt bulunmaktadĂ˝r.

BirleĂžik Devletlerde faaliyet gösteren ilginç Ermeni KuruluĂžlarĂ˝ da bulunmaktadĂ˝r. ÖrneĂ°in Bekar Ermenileri bir araya getirerek tanýÞtĂ˝rma hizmeti veren kuruluĂž bunlardan birisidir. (Dating Service Organizations). Bunlar Armenian Singles Group ve Hye Introductions, Inc. olmak üzere California’da iki kuruluĂž olarak hizmet vermektedir.

ABD California’da American Universty of Armenia, Davitian & Mariamian Armenian Educational Foundation ve Mekhitarian Educational Foundation olarak faaliyet gösteren eĂ°itim kuruluĂžlarĂ˝nĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra Washington D.C.’de bulunan Armenian American Action Committee, New Jersey’de Armenian American Support & Education Center,  Ontario Kanada’da Armenian Educational Committe Center & Armenian Community Center, New York’ta Armenian National Education Comittee Ermenilerin eĂ°itimi alanĂ˝nda çalýÞmaktadĂ˝rlar. Bu kuruluĂžlar genel olarak Kanada ve ABD’de haftada tek gün eĂ°itim yapan (One-day School) Ermeni okullarĂ˝nĂ˝n kalitesi ve etkinliĂ°ini iyileĂžtirmeye çalýÞmanĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra bu okullara gelen her öĂ°renciye Ermeni kültürünü ve dilinin bilgisi temelinde Ermenilik ruhunu nakĂžetmeye çalýÞmaktadĂ˝rlar. AyrĂ˝ca bu kuruluĂžlar kendi toplumunda Ermeni eĂ°itimi için kendisini derin bir ilgiyle adamýÞ olan bütün gönüllü mesleki uzmanlarĂ˝ toplamaya çalýÞýr, görevlendirmeler yapar, tavsiyelerde bulunurlar. EĂ°itim materyallerini ve okullara ders kitaplarĂ˝nĂ˝n daĂ°Ă˝tĂ˝mĂ˝nĂ˝ yaparlar. Bunlara ilave olarak öĂ°retmen eĂ°itimi seminerleri yürütmek, öĂ°renciler için festivaller, eĂ°itim programlarĂ˝, akademiler ve deneysel okullar için sponsor bulma ve diĂ°er bölgesel aktiviteleri yürütürler.[66]

BirleĂžik Devletler’de ikisi California’da olmak üzere Michigan, Connecticut, New Jersey, New York ve Nevada’da toplam yedi vakĂ˝f ABD ve dünyanĂ˝n diĂ°er yerlerindeki Ermeni çĂ˝karlarĂ˝ için hizmet vermektedir. ABD’de vakĂ˝flarĂ˝n yanĂ˝sĂ˝ra Edebiyat Dernekleri (Literary Organizations)[67], BakĂ˝mevleri ve Nekahat Hastahaneleri (Nursing Homes and Convalescent Hospitals)[68], Gösteri-Temsil ve BaĂ°lĂ˝ Sanat GruplarĂ˝ (Performing and Allied Arts Groups)[69], HayĂ˝rsever KuruluĂžlar (Philanthropic Organizations)[70] Mülteci YerleĂžtirme KuruluĂžlarĂ˝ (Refugee Resettlement Organizations)[71], Sosyal Hizmet KuruluĂžlarĂ˝ (Social Service Organizations)[72], ÖĂ°renci KuruluĂžlarĂ˝ (Students’ Organizations“College and University”)[73]ve Gençlik KuruluĂžlarĂ˝ (Youth Organizations)[74] gibi birçok Ermeni kuruluĂžu faaliyet göstermektedir.[75]

3. ABD ve KANADA’DA ERMENÝ YAYIN ORGANLARI

3. 1. ABD ve Kanada’da YayĂ˝n Yapan Ermeni Gazeteleri

(Günlük ve HaftalĂ˝k)

BirleĂžik Devletlerde haberleĂžme ve kamuoyunu oluĂžturma araçlarĂ˝nda genel itibariyle “Ermeni Sorunu” yoĂ°un bir Ăžekilde yer almaktadĂ˝r. Bu yoĂ°unluk özellikle Nisan ayĂ˝ndan baĂžlayĂ˝p MayĂ˝s ayĂ˝ sonuna kadar devam etmektedir. Son yĂ˝llarda yĂ˝lĂ˝n hemen tamamĂ˝nĂ˝ kaplamaya baĂžlamýÞtĂ˝r. ABD’de genel basĂ˝n yayĂ˝n organlarĂ˝ arasĂ˝nda Ermenilere en büyük desteĂ°i veren gazete the New York Times’tir. Bu gazetenin en büyük özelliĂ°i taraflĂ˝ bir Ăžekilde sadece Ermeni görüĂžlerini yansĂ˝tmasĂ˝dĂ˝r.

Gerek Kanada gerekse BirleĂžik Devletler’deki Ermeni yayĂ˝n organlarĂ˝ HĂ˝nçak ve TaĂžnak örgütleri tarafĂ˝ndan yönlendirilmektedir.

ABD’de yayĂ˝n yapan en eski gazete 1899 yĂ˝lĂ˝nda yayĂ˝n hayatĂ˝na baĂžlayan ve sadece Ermenice olarak çĂ˝kan Hairenik Weekly adlĂ˝ gazetedir. Bu gazeteyi Sosyal Demokrat HĂ˝nçak Partisi’nin sahip olduĂ°u Eritassart Hayastan adlĂ˝ gazete takip etmektedir. 1903 yĂ˝lĂ˝nda çĂ˝kartĂ˝lmaya baĂžlayan gazete Ermenice ve Ýngilizce olarak New Jersey’de yayĂ˝n yapmaktadĂ˝r. ABD’de yayĂ˝nlanan bir diĂ°er gazete de Asbarez Armenian Daily’dir. 1908 yĂ˝lĂ˝nda kurulan gazete California’da Ermenice ve Ýngilizce olarak çĂ˝kmaktadĂ˝r. Bu gazeteleri 1922 yĂ˝lĂ˝nda çĂ˝kan ve bu gün Massachusetts’de aylĂ˝k olarak yayĂ˝n hayatĂ˝na devam eden Bakiar Monthly ve yine aynĂ˝ tarihte yayĂ˝n hayatĂ˝na California’da baĂžlayan, haftada iki gün Ermenice olarak çĂ˝kan Nor Or Semi-Weekly adlĂ˝ gazeteler izlemektedir. Bu gazetelerin dýÞýnda kuruluĂž tarihlerine göre  Massachusetts’de sadece Ýngilizce olarak çĂ˝kmaya baĂžlayan Armenian Mirror Spectator gazetesi, 1933 yĂ˝lĂ˝ndan beri Ýngilizce ve haftalĂ˝k olarak çĂ˝kartĂ˝lmaya baĂžlayan Armenian Weekly, Ýngilizce olarak 1958 yĂ˝lĂ˝ndan beri yayĂ˝n yapan (ABD’de Ermeniler için Ýngilizce olarak çĂ˝kan en eski gazete)California Courier gazetesini saymak mümkündür[76]

Bu gazetelere ilave olarak Quebec Kanada’da Abaka Weekly ve Horizon Armenian Weekly, California’da Armenian Life Hai Gyank Weekly, Vozni, Paros Bi-Weekly, Nor Gyank New Life Weekly, New Armenia Daily, Massis Armenian Weekly, Kamarak Weekly, Yerkoonk, Nor Seroond, Armenian Observer ve New York’ta Armenian Reporter gazeteleri yayĂ˝nlanmaktadĂ˝r.[77]

3. 2. Ermeni ÇalýÞmalarĂ˝ Süreli YayĂ˝nlarĂ˝

Ermeni ÇalýÞmalarĂ˝ üzerine BirleĂžik Devletlerde yaklaÞýk olarak 17 süreli yayĂ˝n çĂ˝kartĂ˝lmaktadĂ˝r. Bu yayĂ˝nlarĂ˝n 5’i California’da, 3’ü New York’ta, 4 tanesi Massachusetts’de, 2’si Ohio’da diĂ°erleri ise Washington, D.C., Michigan ve Illinois’te yayĂ˝nlanmaktadĂ˝r. Bu yayĂ˝nlarĂ˝n sadece 4 tanesi Ermenice ve Ýngilizce olarak yayĂ˝nlanmakta 13 tanesi ise tamamĂ˝ Ýngilizce olarak çĂ˝kartĂ˝lmaktadĂ˝r. Bunlar aĂžaĂ°Ă˝da sĂ˝ralanmýÞtĂ˝r.


*Annual of Armenian Linguistics
*Annual of the Society for the Study of Caucasia University of Chicago Slavic Language Dept.
*Ararat Magazine A.G.B.U.
*Armenian Behavioral Science Association Bulletin c/o Social Sciences Dvision
*Armenian Numismatic Journal
*Armenian Review
*Armenian Studies at Columbia University Newsletter
*Aspora
*Hye Sharzhoom (Armenian Action)
*Journal of Armenian Studies
*Journal of the Society for Armenian Studies Dept. of Near Eastern Languages
*Locus U.C.L.A.
*NAASR Newsletter
*Navasart
*RAFT,A Journal of Armenian Poetry
*Society for Armenian Studies Newsletter c/o Armenian Research Center
*TransCaucasus: A Chronology[78]

3. 3. Bültenler ve Dergiler

ABD ve Kanada’da Ermenilerin çĂ˝karmýÞ olduklarĂ˝ bülten, kĂ˝sa haber bülteni(newsletter) ve dergi toplam sayĂ˝sĂ˝ 118’dir. Bunlardan, Nor Ayk, Pourastan, Toronto A.G.B.U., Canada Armenian Press, Gantegth gibi yayĂ˝nlar Kanada’da çĂ˝kmaktadĂ˝r. Geriye kalan 113 yayĂ˝n ise BirleĂžik Devletler’in çeĂžitli eyaletlerinde yayĂ˝nlanmaktadĂ˝r.

California’da Armenian International Magazine, Locus, Navasart, Armenian Proffessional Society Bay Area Newsletter, Calvary Messenger, Forty Martyrs Armenian Apolostic Church of Orange Country Bulletin, Gantegth, Harvest, Haytoug, Hie Tbrotz, Holy Cross Armenian Apolostic Cathedral, Hoosharar, Hromgla, Hye Booj Health Quarterly, Immanuel, Kach Nazar Monthly, Lifeline, Looys, Mashdots Periodical, Menk, Meshag Publishing Report, Mesrobian Reporter, Mother Church, Nakhagoch, Navasart Monthly, Oshagan, Our Voice, Pari Loor (Van Nuys’da), Pari Loor (Los Angeles’ta), Pilgrims Progress, Saint Garabed Armenian Apolostic Church Bulletin, Saint James Armenian Apolostic Church Newsletter, Saint Mary Armenian Church of Yettem Bulletin, Saint Mary’s Armenian Church Bulletin, Saint Vartan Voice, Saint Sahag and Mesrop Armenian Church Bulletin, School Life, Seeds, Shoghagat, Shrjapat, Tertig, Varak, Verelk, Voice, Noor Looys, Window Viev of the Armenian Church, Yerchanic Hooys.

New Jersey’de A.G.A.U. Bulletin, AMAA News, Beacon, Chah, Eritassard Hayastan, Gantegh, Hyedoun, Journal of the Association of Armenian Information Professionals, Lradoo, Saints Vartanantz Newsletter.

New  York’ta A.G.B.U. News Magazine, AGBU/AIS, Armenian Church Monthly, Armenian Evangalical Church of New York Bulletin, Eternal Flame, Hoosharar (Armenian Edition), Hope, Loosaper, Nareg, New York Armenian Home for the Aged Newsletter, News From Your Seminary, Nor Sebastia, Outreach, Saint Sarkis Armenian Apolostic Church of Niagara Falls Bulletin, Shoghagat, Sunrise, Tebi Yergir (Toward the Land), Zong, Zuartnotz.

Massachusetts’de NAASR Newsletter, Armenian Artists Association of America Newsletter, Armenian Library and Museum of America Newsletter, Dadjar, First Armenian Church of Belmont Bulletin, Hai Sird, Loosavorich, Looys, Sanahin, Soorhantag.

Michigan’da Armenian Congregational Church of Greater Detroit, Ereponi Visions, Vartenik.

Illinois’te Lantern, Parev Monthly, Saint Gregory Armenian Apolostic Church Bulletin. BunlarĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra Washington’da Azdarar Gazett. Washington, D.C. ‘de Shnorhali. Connecticut’ta The Church Bell, Loosaper. Rhode Island’da Gantegh, Paros. Florida’da Gomidas. Pennsylvania’da The Illuminator, Louys. Maryland’da Mashtots. PA’da Mer Doon, Saint Mark’s Parish News. New Hampshire’de Mount Ararat News. Wisconsin’de Nareg, Varak. Ohio’da Paros. Texas’ta Saint Kevork Armenian Church.Virginia’da  Sevan Newsletter.

3. 4. TV-Radyo ProgramlarĂ˝

Ermenilere ait 3’ü Quebec Kanada’da, 22’si BirleĂžik Devletlerde olmak üzere Ýngilizce ve Ermenice yayĂ˝n yapan 25 radyo programĂ˝ bulunmaktadĂ˝r. 

Quebec Kanada’da: Hamazkayin Armenian Radio Hour, Tekeyan Armenian Radio Hour, Tele-Armenia isimli programlar yayĂ˝nlanĂ˝yorken ABD’de  Michigan’da: ARARAT Amateur Net, Heritage of Armenian Culture, Armenian Radio Hour of Metropolitan Detroit, California’da:ARARAT Net Western North America, Armenian American Radio Hour, Armenian Tele-Radio, Fresno Armenian Radio Hour, Hamazkayin Armenian Radio Hour, Hye Oozh Armenian Radio Show, Menk Talk Show, Spuirk Armenian Radio Hour, Masachusetts’de: Armenian Culturel Hour, Armenian Heritage Radio Program, Armenian Independent Broadcasting, New Jersey’de:Armenian Outreach Radio, Armenian Radio Hour of New Jersey, Sound of Armenia ve bunlarĂ˝n yanĂ˝nda Rhode Island’da: Armenian Radio Hour, IllĂ˝nois’te: Armenian Radio of Cleveland, Pennsylvania’da: Armenian Radio Hour of Philadelphia ve Washington, D.C. de: Voice of America (Armenian Service) isimli radyo programlarĂ˝ yayĂ˝nlanmaktadĂ˝r. Bu radyo programlarĂ˝ farklĂ˝ kanallardan farklĂ˝ günlerde ve farklĂ˝ saatlerde yayĂ˝n yapmaktadĂ˝rlar. ÖrneĂ°in California’dan KTYM 1460 kanalĂ˝ndan yayĂ˝n yapan Armenian American Radio Hour, Cumartesi geceleri saat 3.00’dan 4.00’a kadar bir saatlik, Pazar günleri ise sabah 10.00’dan 11.00’a kadar bir saatlik yayĂ˝n yapmaktadĂ˝r. Yine 1943 yĂ˝lĂ˝nda kurulan ve WNZK 690 AM kanalĂ˝ndan Ermenice ve Ýngilizce yayĂ˝n yapan, Armenian Radyo Hour of Metropolitan Detroit, Pazar günleri saat 10.00- 11.00 arasĂ˝ bir saatlik program yapmaktadĂ˝r.[79]

ABD’de ve Kanada’da yayĂ˝n yapan Ermenilere ait televizyon programlarĂ˝nĂ˝n sayĂ˝sĂ˝ ise 10’dur. Bu TV programlarĂ˝nĂ˝n 4’ü Kanada’da, 6’sĂ˝ ise ABD’nin yalnĂ˝zca bir vilayetinde yayĂ˝n yapmaktadĂ˝rlar. Bunlardan Andre Danik Show, Armenia Today, Armenian Teletime, Tele Armenia,  Horizon Armenian T.V. ve Nor Serount adlĂ˝ TV programlarĂ˝ California’da, Araratian T.V. Program, Armenorama T.V. Program, Hay Horizon Armenian Television ve Tele-Armenia isimli programlar ise Kanada’da yayĂ˝n yapmaktadĂ˝rlar. Bu programlar da radyolar gibi çeĂžitli kanallarda, belirli günlerde ve belirli saatlerde yayĂ˝n yapmaktadĂ˝rlar.[80] Genel olarak bu radyo ve televizyon programlarĂ˝ Ermenilere yönelik kültürel hizmetler verirken, Ermenileri bir arada tutma ve Türkiye’ye yönelik son derece bölücü yayĂ˝nlar içeren programlarĂ˝ kapsamaktadĂ˝r. ÖrneĂ°in: Türk-Amerikan Dernekleri Federasyonu BaĂžkanĂ˝ Egemen BaðýÞ’Ă˝n Ăžu sözleri Ermeni ParanoyasĂ˝’nĂ˝n ne kadar vahim bir hal aldýðýnĂ˝ göstermesi ve ABD’deki bu programlarĂ˝n içeriĂ°ini ortaya koymasĂ˝ bakĂ˝mĂ˝ndan oldukça düĂžündürücüdür:

“Öyle olaylar yaÞýyoruz ki bazen beĂž yaÞýndaki bir Ermeni kĂ˝zĂ˝nĂ˝ televizyona çĂ˝kartĂ˝yorlar; “Sana köpek dediĂ°imiz zaman aklĂ˝na ne geliyor?” sorusunu sorduklarĂ˝nda “Türkler” cevabĂ˝nĂ˝ veriyor. Yani bu beyin yĂ˝kama olayĂ˝ çok küçük yaĂžlardan baĂžlĂ˝yor”[81]  demektedir.

4. ABD VE KANADA’DA ERMENÝ KÝLÝSELERÝ

4. 1. BaÞlýca Ermeni Kiliseleri

ABD’de DoĂ°u Piskoposluk Bölgesiyle baĂ°lantĂ˝lĂ˝ olan 55, BatĂ˝ Piskoposluk Bölgesiyle baĂ°lantĂ˝lĂ˝ 20 kilise vardĂ˝r. Kanada ‘da DoĂ°u Piskoposluk Bölgesiyle baĂ°lantĂ˝lĂ˝ 12 kilise bulunmaktadĂ˝r. BunlarĂ˝n dýÞýnda doĂ°rudan DoĂ°u PiskoposluĂ°una baĂ°lĂ˝ 28, BatĂ˝ PiskoposluĂ°una baĂ°lĂ˝ 13, Kanada PiskoposluĂ°una baĂ°lĂ˝ olan 9 Ermeni kilisesi vardĂ˝r. AyrĂ˝ca Roma Katolik Kilisesi’ne BirleĂžik Devletlerde baĂ°lĂ˝ 7, Kanada’da 2 Ermeni kilisesi bulunmaktadĂ˝r. Evangelical yani Protestan mezhebine baĂ°lĂ˝ Ermeni kilise sayĂ˝sĂ˝ ise ABD’de 38, Kanada’da 8’dir.[82]

YukarĂ˝da Ermeniler’in genellikle 1915 tehciriyle birlikte dünyanĂ˝n çeĂžitli bölgelerine daĂ°Ă˝ldĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ve böylelikle bir Ermeni diasporasĂ˝nĂ˝n oluĂžtuĂ°unu iddia ettiklerini belirtmiĂžtik. ABD’deki kiliseler incelendiĂ°inde durumun hiç de böyle olmadýðý ortaya çĂ˝kar. 1881 yĂ˝lĂ˝nda Massachusetts’te Armenian Evangelical Church of the Martyrs’in inĂža edilmesi, 1889’da Rhode Island’da Armenian Euphrates Evangelical Church’ün inĂža edilmesi, 1892’de yine Massachusetts’de First Armenian Church of Belmont inĂža edilmesi, 1896’da Armenian Evangelical Church of New York’un inĂžasĂ˝,1897’de California’da First Armenian Presbyterian Church’ün inĂžasĂ˝ ve devamla 1898’de New Jersey’de Armenian Presbyterian Church, 1900’de Pennsylvania’da Holy Trinity Armenian Apolostic Church, 1901’de yine California’da Pilgrim Armenian Congregational Church, 1907’de New York’ta United Armenian Calvary Congretional Church, 1910’da California’da Saint Gregory the Illuminatör Armenian Church, yine New York’ta Saint Illuminator’s Armenian Apolostic Cathedral ve 1914 yĂ˝lĂ˝nda California’da Holy Trinity Armenian Apolostic Church inĂža edilmiĂžtir.[83] Kiliselerin kuruluĂž tarihleri deĂ°erlendirmeye alĂ˝ndýðýnda 1915 öncesinde dünyanĂ˝n diĂ°er bölgelerinde olduĂ°u gibi ABD’de de karakteristik bir Ermeni diasporasĂ˝nĂ˝n oluĂžtuĂ°u farkedilecektir.

Hemen hemen ABD’genelinde bütün eyaletlere daĂ°Ă˝lmýÞ olan bu kiliseler yoĂ°un olarak California, New York ve New Jersey’de bulunmaktadĂ˝r. ABD ve Kanada’da bulunan Ermeni kiliseleri, dinî etkinliklerin ötesinde daha çok farklĂ˝ alanlarda faaaliyet göstermektedirler. Her kilise bulunduĂ°u bölgedeki yöre Ermenileri’ne kültürel etkinlikler alanĂ˝nda da sponsorluk yapmakta ve ABD’de Ermenilerin düzenlemiĂž olduklarĂ˝ festivallere her yĂ˝l düzenli olarak katĂ˝lmaktadĂ˝r..[84] DüĂžünüldüĂ°ünün aksine yani bir kilisenin aslî görevi olan dini öĂ°retmek, insanlara sevgiyi kardeĂžliĂ°i aÞýlama gibi asli bir görevi ifa etmek varken bahsi geçen kiliseler BirleĂžik Devletler’de yaĂžayan diaspora Ermenileri’ne sevgi yerine kini, kardeĂžlik yerine düĂžmanlýðý aÞýlamaktadĂ˝rlar. Bunun en bariz delillerinden birisi, bu kiliselerde her yĂ˝l düzenlenen (sözde) soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ anma günlerinde ortaya çĂ˝kmaktadĂ˝r.[85]

4. 2. ABD’ de Eçmiyazin-Antilyas KavgasĂ˝

BirleĂžik Devletler’de gerçekleĂžen ilginç vakĂ˝alardan birisi de Eçmiyazin-Antilyas arasĂ˝ndaki rekabetin ABD’de son derece vahim bir Ăžekilde patlak vermesidir. Antilyas KatogigosluĂ°u’nun Eçmiyaz’in KatogigosluĂ°u’nun ruhani üstünlüĂ°ünü 1933 yĂ˝lĂ˝nda tanĂ˝mamasĂ˝ ile baĂžlayan bu ikiliĂ°in aynĂ˝ yĂ˝l içerisinde New York’da Holy Cross Ermeni Kilisesi’nin mihrabĂ˝nda Noel ayini düzenleyen ve Eçmiyazin’i destekleyen BaĂžpiskopos Gevond Turyan’Ă˝n TaĂžnak teröristler tarafĂ˝nda öldürülmesiyle su yüzüne çĂ˝kmýÞ olmasĂ˝dĂ˝r. Öyle ki temel fikir ayrĂ˝lĂ˝klarĂ˝ 1956’ya kadar devam etmiĂžtir. Sonunda Eçmiyazin KatogigosluĂ°u’na baĂ°lĂ˝lýðý reddeden kiliseler, Antilyas’a baĂ°lĂ˝lýðý kabul ederek Eçmiyazin’den ayrĂ˝lmýÞlardĂ˝r. Söz konusu anlaĂžmazlĂ˝k ve çatýÞmalar gerçekte Eçmiyazin’in HĂ˝nçak ve Ramgavar örgütlerinin kontrolü altĂ˝nda olmasĂ˝ndan, Antilyas KatogigosluĂ°u’nun ise TaĂžnak kontrolünde bulunmasĂ˝ndan kaynaklanmaktadĂ˝r. YukarĂ˝da da bahsedildiĂ°i üzere ABD’deki Ermeni kiliselerinin siyasetin içerisinde yer almalarĂ˝ ABD’ yönetiminin de SoĂ°uk SavaĂž döneminin doruĂ°a çĂ˝ktýðý yĂ˝llarda Ermeniler üzerindeki siyasî manevralarĂ˝nĂ˝ kolaylaĂžtĂ˝rmýÞtĂ˝r. 1950’li yĂ˝llarda CIA ve TaĂžnak iĂžbirliĂ°i bunun en önemli göstergelerinden birisidir. Bahsi geçen dönemde CIA, Sovyet aleyhtarĂ˝ TaĂžnaklar’Ă˝ ve Antilyas KatogigosluĂ°u’nu, Eçmiyazin KatogigosluĂ°u’nun çĂ˝karlarĂ˝na karÞý kullanma eĂ°iliminde bulunmuĂžtur. Antilyas Katogikosu I. Horen, 28 Nisan 1967’deki Avrupa gezisinde Papa ile görüĂžmüĂžtür. Bu hareketiyle I. Horen HĂ˝ristiyanlĂ˝k tarihinde ilk defa Vatikan’Ă˝ ziyaret eden Gregoryen Katogikosu olmuĂžtur. Bu ziyaretten sonra da Cenevre’deki Dünya Kiliseler BirliĂ°i Merkezi’ni ziyaret etmiĂžtir. Bu seyahatten hemen sonra bu defa Eçmiyazin Katogikosu I.Vasgen Cenvrede adĂ˝ geçen merkezi ziyaret etmiĂžtir. Bu rekabet Vatikan’Ă˝n desteĂ°ini kazanarak nüfus elde etme gayretlerinden baĂžka bir Ăžey deĂ°ildir. 1968 yĂ˝lĂ˝nda BirleĂžik Devletleri ziyaret eden Eçmiyazin Katogikosu I.Vasgen, yalnĂ˝zca Washington ve Chigago valileri ile görüĂžebilmiĂžken, 10 Nisan 1969 tarihinde ABD’yi ziyaret eden Antilyas Katagikosu I. Horen, New York havalanĂ˝nda ABD adĂ˝na temsilcilerinde bulunduĂ°u kalabalĂ˝k bir topluluk tarafĂ˝ndan karÞýlanmýÞ ve daha sonra BaĂžkan Nixon ve yardĂ˝mcĂ˝sĂ˝ tarafĂ˝ndan kabul edilmiĂžtir. Katogikos I. Horen BaĂžkan’a ve yardĂ˝mcĂ˝sĂ˝na “üstünlük niĂžanĂ˝” olarak kabul edilen “Kilikya Büyük Haç NiĂžanĂ˝” takmýÞ ve yaptýðý konuĂžmada ABD’nin Ermeni DavasĂ˝’na sahip çĂ˝kmasĂ˝nĂ˝ istemiĂžtir.[86]

28 Nisan 1974’te, Chicago Televizyonu’nda dinî muhtevada program yapan “Everyman” adlĂ˝ programda iĂžlenen “Ermenilik” konulu program, Chicago Kiliseler Federasyonu tarafĂ˝ndan yayĂ˝na konulmuĂžtur. TaraflĂ˝ bir Ăžekilde yönlendirilen programda objektiflik görüntüsü vererek kamuoyunu etkilemek amacĂ˝yla biri Ermeni, ikisi AmerikalĂ˝ ilim adamĂ˝ ve (sözde) soykĂ˝rĂ˝m Ăžahidi bir Ermeni kadĂ˝nĂ˝ konuĂžturmuĂžlar ve Türkler ve Türkiye aleyhine propaganda yapmýÞlardĂ˝r. KonuĂžmacĂ˝lar, genelde her platformda tekrarladĂ˝klarĂ˝ iddialarĂ˝nĂ˝ tekrarlamýÞlar ve bir gün Sovyet ErmenistanĂ˝’nĂ˝n Komünizim boyunduruĂ°undan kurtulmasĂ˝ durumunda, bunun arkasĂ˝nĂ˝n geleceĂ°ini belirtmiĂžlerdir. AdĂ˝ geçen programda AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝ çevresindeki (sözde) Ermeni topraklarĂ˝nĂ˝ TanrĂ˝’nĂ˝n bir gün kendilerine vereceĂ°ine inandĂ˝klarĂ˝nĂ˝, bunun için aralarĂ˝ndaki anlaĂžmazlĂ˝klarĂ˝ bĂ˝rakarak iĂžbirliĂ°i yapmalarĂ˝ gerektiĂ°ini ve Türkiye’ye karÞý birlikte mücadele vermeleri lazĂ˝m geldiĂ°ini beyan etmiĂžlerdir.[87]

1987’de BirleĂžik Devletlere giden Eçmiyazin Katogigosu I. Vasgen, çeĂžitli eyaletlerde ayinler ve toplantĂ˝lara katĂ˝lmýÞ ve buralardaki Ermeni asĂ˝llĂ˝ AmerikalĂ˝lara “vatana dönüĂž” temasĂ˝nĂ˝ iĂžlemiĂžtir. Bu gezisi sĂ˝rasĂ˝nda New York, San Francisco ve Los Angeles’Ă˝ ziyaret etmiĂž daha sonra Kanada’ya geçmiĂžtir. Burada yaptýðý konuĂžmalarda, Avrupa Parlamentosu’nun (sözde) soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ kabul etmesinden sonra BirleĂžmiĂž Milletler’in aynĂ˝ konuda karar almasĂ˝ gerektiĂ°i ve (sözde) soykĂ˝rĂ˝mĂ˝n tanĂ˝nmasĂ˝nĂ˝n, HĂ˝ristiyan bilincinin ve hĂ˝ristiyan adaletinin temel konusu olduĂ°u ve bir gün AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’nĂ˝n etrafĂ˝nda yeniden bir araya gelineceĂ°i gibi temalarĂ˝ iĂžlemiĂžtir.[88]

4. 3. ABD’de Ermeni Kiliselerinin Teröre Verdikleri Destek

Ermeniler’in Türklere yönelik propaganda savaÞýnda Ermeni kiliselerinin etkin bir rolü olduĂ°u bugün artĂ˝k rahatça gözlenebilmektedir. Bu kiliseler Ermeni terörüne verdikleri desteĂ°in yanĂ˝ sĂ˝ra, sürekli olarak Türkiye’yi tedirgin etmek, Ermeni millî bilincini ayakta tutmak, kiliseye baĂ°lĂ˝lýðý artĂ˝rmak gibi faaliyetleri bulunmaktadĂ˝rlar. Finansal olarak iyi bir Ăžekilde destek alan bu Ermeni kiliseleri, dine, ahlaka ve insanlýða aykĂ˝rĂ˝ olarak, hiçbir zaman Ermeni terörünü kĂ˝namamýÞlardĂ˝r.[89] Aksine Ermeni terörü diye bir Ăžeyin varlýðýnĂ˝ dahi kabul etmemiĂžlerdir. ÖrneĂ°in: ABD’de Boston civarĂ˝nda Watertown’da yaĂžayan Ermeni PapazĂ˝ Vartan Hartunyan Ermeni terörünü reddetmektedir.[90]

28 Ocak 1982 yĂ˝lĂ˝nda Türkiye’nin Los Angeles BaĂžkonsolosu Kemal ArĂ˝kan’Ă˝ Ăžehit eden ve yargĂ˝lanarak mahkum edilen Lübnan asĂ˝llĂ˝ Hampig Sasunyan için 21 KasĂ˝m 1983 tarihinde California Montebello’da bulunan “Kutsal Haç Ermeni Resul Kilisesi”nde “Hampig Gecesi” adĂ˝ verilen bir anma gecesi düzenlenmiĂžtir. “BatĂ˝ Ermeni Resul Kilisesi” BaĂžpiskoposu Yeprem Tabakyan tarafĂ˝ndan yönetilen bu törende terörist katil Hampig Sasunyan’a Ermeni kilisesinin manevî desteĂ°i sergilenmiĂžtir. AynĂ˝ Ăžekilde Lizbon’daki Türk BüyükelçiliĂ°i’ni 27 Temmuz 1983 tarihinde basan ve baskĂ˝n sĂ˝rasĂ˝nda ölen beĂž Ermeni terörist için 12 Ocak 1984 tarihinde Washington D.C.’nin Chevy Chase mahallesindeki Surp Haç Kilisesi’nde; 21 Ocak 1984 tarihinde IllĂ˝nois, Glenview Ermeni Azizler Resul Kilisesi’nde, 22 Ocak 1984’te New Jersey Ridgefield’deki S.t. Vartanantz Kilisesi’nde “Lizbon BeĂžlisi” için ayinler düzenlenmiĂžtir. Ýþin en önemli tarafĂ˝ ise bu ayinlerin TaĂžnak Partisi tarafĂ˝ndan himaye edilmiĂž olmasĂ˝dĂ˝r.[91]

24 AralĂ˝k 1994 yĂ˝lĂ˝nda da DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ°’da Azeri Türklerine karÞý çarpýÞýrken ölen Ermeni kuvvetleri komutanĂ˝, ASALA-RM’nin lideri terörist Monte Melkonyan’Ă˝n ölümünün birinci yĂ˝ldönümünde, California, Paseadena’daki St. Gregory Ermeni Kilisesi’nde bir anma töreni düzenlenmiĂžtir. Törenin baĂžkanlýðýnĂ˝ yapan BaĂžpiskopos Vahe Hovsepyan, Melkonyan’Ă˝ bir kahraman olarak göklere çĂ˝karmýÞ ve ondan övgüyle bahsetmiĂžtir. Bu törene baĂžta Ermeni kilisesi olmak üzere, Ermeni partileri temsilcileri, Ermeni akademisyenler ve Ermeni basĂ˝nĂ˝ katĂ˝lmýÞtĂ˝r. BunlarĂ˝n ýÞýðýnda yukarĂ˝da da belirtildiĂ°i gibi aynĂ˝ Ăžekilde katil bir teröristin kilisenin riyasetinde bir kahraman olarak göklere çĂ˝kartĂ˝lmasĂ˝ Ermeni kiliselerinin terörist faaliyetlere yaklaÞýmĂ˝nĂ˝ ortaya koymaktadĂ˝r.[92]

5. ABD’DE LOBÝ FAALÝYETÝ YÜRÜTEN ERMENÝ KURULUÞLARI

Bu gün ABD'de faaliyet gösteren Ermeni Lobisi'nin üyeleri yukarĂ˝da rakamlarĂ˝nĂ˝ verdiĂ°imiz, Ermeni örgütleridir. Bu örgütler, 1984 yĂ˝lĂ˝nda Amerika Ermeni Assemlesi (Armenian Assemly of America: AAA) adĂ˝yla bir çatĂ˝ altĂ˝nda toplanĂ˝p bir lobi kurumu olarak etkili bir çalýÞma yürütmeye baĂžlamýÞlardĂ˝r. Amerika Ermeni Asemblesi (AAA)[93]'nĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra Ermeni Milli Komitesi (Armenian National Committee) adlĂ˝ kuruluĂž, Armenian National Committee, Washington. D.C. (ANC), Armenian National Committee, Western Region (ANC-WR), Armenian National Committee, Eastern Region (ANC-ER) olarak faaliyet göstermektedir.[94] Partizan lobi faaliyeti yürüten diĂ°er kuruluĂžlar arasĂ˝nda; Ermeni Devrim Federasyonu (Armenian Revolutionary Federation (ARF))[95], DoĂ°u Amerika HĂ˝nçak Sosyal Demokrat Partisi (Hunchakian Social Democratic Party of Eastern USA)[96], Ermeni Liberal Demokratik Partisi (Armenian Democratic Liberal Organization)[97] Milli Ermeni Amerikan Cumhuriyet Meclisi (National Armenian American Republican Council (NAARC)) gösterilebilir. [98]

5. 1. Ermeni Lobi KuruluĂžlarĂ˝

Amerika Ermeni Asemblesi ( Armenian Assembly of America, Inc.(AAA)): AmerikalĂ˝ Ermeni toplum içinde, seçmenlerle iliĂžkiler ve bir acil eylem aĂ°Ă˝ dahil, Amerika'daki Ermenileri, kültür miraslarĂ˝ ve tarihi kimlikleri konusunda bilinçlendirmek; önemli Ermeni kültürel materyalleri ve anĂ˝tlarĂ˝ korumayĂ˝ geliĂžtirmek; Amerikan toplumunun Ermeni konusunun önemi hakkĂ˝nda konuĂžmasĂ˝nĂ˝ saĂ°layacak araçlar hazĂ˝rlamak; Ermeni halkĂ˝nĂ˝n –onlarĂ˝n (sözde) Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ ile ilgili bilgilerde dahil- tarihi, eĂ°itimsel, dini ve kültürel hayatĂ˝yla ilgili bilgi yaymak ve veri toplama araĂžtĂ˝rmasĂ˝nĂ˝ geliĂžtirmek; AmerikalĂ˝ Ermeni toplumuna bilgi toplamak ve yaymak; Amerikan demokrasi sürecinde AmerikalĂ˝ Ermenilerin daha büyük katĂ˝lĂ˝mĂ˝nĂ˝ saĂ°lamak; Ermeni soyundan gelen, Amerika'da vatandaĂžlĂ˝k haklarĂ˝nĂ˝n ihlâline maruz kalan insanlara yardĂ˝m etmek; Ermenilerin karÞýlaĂžtĂ˝klarĂ˝ zorluklarĂ˝ hafifletmek için insani ve eĂ°itim alanlarĂ˝nda yardĂ˝mla uĂ°raĂžmak; Amerika'nĂ˝n Ermenistan Cumhuriyeti'ne yardĂ˝mĂ˝nĂ˝ artĂ˝rmak; Ermenistan'a kongre ziyaretlerini teĂžvik etmek; Ermenistan'da demokratik ve sosyal kurumlarĂ˝n geliĂžimini amaçlayan projeler üretmek için bir forum olarak hizmet etmek ve ulusal bir çerçeve oluĂžturmaktĂ˝r. [99]

AAA'nĂ˝n faaliyetleri, Akademik Ýþler, Hükümet Ýþleri, UluslararasĂ˝ Ýþler, Halkla ÝliĂžkiler ve Ati-Ýftira, Mülteci Ýþleri ve ÖĂ°renci Ýþleri olarak altĂ˝ geniĂž alana bölünmüĂžtür.

Özel ProgramlarĂ˝ ĂžunlarĂ˝ kapsar:

+ Washington ÝntörnlüĂ°ü: 1978'den beri AAA ülkenin baĂžkentinde (Washington D.C.) AmerikalĂ˝ Ermeni olup yüksek okul çaĂ°Ă˝ndaki öĂ°renciler için bir intörnlük programĂ˝nĂ˝ mali olarak desteklemiĂžtir. Her yaz yaklaÞýk 30 öĂ°renci 10 haftalĂ˝k programa katĂ˝lĂ˝r.

+ Ermeni AĂ°aç Projesi: 1994 yĂ˝lĂ˝nda kurulmuĂžtur. Ermeni halkĂ˝nĂ˝n hayat standartlarĂ˝nĂ˝ yükseltmek ve global çevreyi korumak için aĂ°aç kullanĂ˝lmasĂ˝na teĂžvik etmektir. Bu konu, öncelikle kendi kendine yeterliliĂ°i artĂ˝rma, çabuk etkilenebilirliĂ°i azaltma, ihtiyacĂ˝ olanlara yardĂ˝m etme ve yerli eko sistemi koruma ihtiyacĂ˝ndan doĂ°muĂžtur. [100]

+ Hükümete BaĂ°lĂ˝ Olmayan EĂ°itim ve AraĂžtĂ˝rma Projesi: Amerikan Ermeni Hükümete BaĂ°lĂ˝ Olmayan KuruluĂžlar (NGO) için eĂ°itim ve atölye çalýÞmalarĂ˝; NGO'lar için teknik yardĂ˝m; NGO araĂžtĂ˝rma merkezi (Kütüphaneler dahil); NGO Konsorsiyomu; BatĂ˝lĂ˝ ErmenistanlĂ˝ NGO'lar arasĂ˝nda ortaklýðý geliĂžtirmek.

AAA'nĂ˝n; Daily News Report from Armenia (Ermenistan Günlük Haber Raporu), Armenia this Week (Ermenistan'da bu Hafta) Assembly this Week (Asemble'de bu Hafta), Montly Digest of News From Armenia (Ermenistan'dan AylĂ˝k Haberler) gibi yayĂ˝n organlarĂ˝ ile Lobi faaliyetlerini duyurmaktadĂ˝rlar.

Ermeni Millî Komitesi (Armenian National Committe, Washington D.C.: ANC): ANC bütün Amerika'da bölgesel iliĂžkiler aĂ°Ă˝ ve dünya çapĂ˝nda organizasyon iliĂžkileri ile ilgilenen bir grass roots siyasî kurumudur. En etkili ve en büyük Ermeni Amerikan politik kurumu olarak ANC kendini, Ermeni sosyal haklarĂ˝nĂ˝n geliĂžtirilmesi yanĂ˝nda Türkiye üzerine düĂžmanca faaliyetlere ve bunun takibine adamýÞtĂ˝r.

ANC'Ă˝n üç amacĂ˝ vardĂ˝r: Özgür, birleĂžik! ve baĂ°Ă˝msĂ˝z Ermenistan'Ă˝ desteklemek için kamu bilincini oluĂžturmak; AmerikalĂ˝ Ermeni toplumu için sadece Ermeni siyasî haklarĂ˝ korumakla kalmayĂ˝p, ilgi alanlarĂ˝nda devlet politikasĂ˝ önermek ve yönlendirmektir. Ýkincisi; devlet politikasĂ˝ ile ilgili konularda kolektif AmerikalĂ˝ Ermeni görüĂžünü temsil etmektir. Bu amaçla ANC destek için yasama çalýÞmalarĂ˝nĂ˝ teĂžvik eder, (sözde) Ermeni SoykĂ˝rĂ˝mĂ˝, depremden etkilenen Ermenistan'Ă˝n yeniden yapĂ˝landĂ˝rĂ˝lmasĂ˝, DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° halkĂ˝nĂ˝n self determinasyonu vs... AmerikalĂ˝ Ermeni toplumunu ilgilendiren konularda yasal düzenlemeleri teĂžvik eder ve destekler. Son olarak ANC, Ermeni Lobi faaliyetleri yürütmek üzere seçilen görevlileri AmerikalĂ˝ Ermeniler konularĂ˝nda eĂ°itmektedir. AyrĂ˝ca adaylarĂ˝n desteklenip desteklenmemesi hususunda karar vermektedir. Bunun için ANC AmerikalĂ˝ Ermeni oylarĂ˝nĂ˝ yönlendirme yetisiyle Fedaral, Eyalet ve Yerel düzeylerde seçim sürecine katĂ˝lĂ˝r. ANC, Aday Anketi, Kongre Rapor KartlarĂ˝[101] ve Federal Seçim Rehberleri hazĂ˝rlar, bunlarĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra ABD genelinde basĂ˝n açĂ˝klamalarĂ˝, bültenler ve bölgesel gazeteler yayĂ˝nlar, ANC'Ă˝n en önemli yayĂ˝nĂ˝, TransCaucaus: A Chronology (Transkafkasya: Bir Kronoloji)'dir.

Ermeni Millî Komitesi, DoĂ°u Bölgesi (Armenian National Comittee, Eastern Region: ANC-ER):1918'den beri faaliyet gösteren ANC-ER, Ermeni olmayan topluma Ermeni halkĂ˝nĂ˝n sosyal, kültürel, eĂ°itimsel, tarihi ve ulusal katkĂ˝larĂ˝nĂ˝, ihtiyaçlarĂ˝nĂ˝ ve özlemlerini anlatmak ve yorumlamak için hem bir millî ses hem de bir toplum iliĂžkileri aracĂ˝ olarak hizmet eder. Zaman zaman Ermeni veya AmerikalĂ˝ Ermeniler’in geniĂž ulusal ve uluslararasĂ˝ ilgi alanlarĂ˝ndaki görüĂžlerini temsil eder. YayĂ˝n OrganĂ˝ ANC Newsletter (ANC Bülteni)'dir. [102]

Ermeni Millî Komitesi, BatĂ˝ Bölgesi (Armenian National Committee, Western Region: ANC-WR): 1890 yĂ˝lĂ˝nda kurulan ANC-WR bugün ABD'de kendini AmerikalĂ˝ Ermeni toplumunun üyeleri için önemli olan konularĂ˝n hĂ˝zla ele alĂ˝nmasĂ˝na adayan bir grass roots halkla iliĂžkiler kurumudur. ANC-WR, yĂ˝llarca BatĂ˝ Amerika'da Ermeni AmerikalĂ˝lar’la ilgili birçok konu üzerinde bilgi vermek, eĂ°itmek ve eylemde bulunmak üzere hizmet vermiĂžtir.

ANC-WR merkezi 14'ü aĂžkĂ˝n yerel dernekleriyle iĂžbirliĂ°i halinde bir kültürel, eĂ°itimsel, sportif, yardĂ˝m ve gençlik kuruluĂžlarĂ˝ aĂ°Ă˝yla birlikte çalýÞtýðý için geniĂž tabanlĂ˝ bir toplum desteĂ°ine sahiptir. AyrĂ˝ca ANC-WR kendi günlük radyo programĂ˝ ve Horizon TV[103] aĂ°Ă˝ndan yararlanma dahil bir dizi medyayla baĂ°lantĂ˝ halindedir.[104]

Amerika'daki Ermeniler için önemli olan konularĂ˝ savunmak ve gündemde tutmak için ANC-WR, Amerikan Kongresi'nin (sözde) Ermeni SoykĂ˝rĂ˝mĂ˝ ile; Ermenistan ve DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ°'la ilgili konularda Ermenistan lehine kararlar çĂ˝karmak için öncü rol oynamaktadĂ˝r. ANC-WR, yerel-bölgesel ve ulusal seviyede çalýÞan bürolarĂ˝yla ülke çapĂ˝nda Ermeni meselesini kamu görevlilerinin "arka bahçesine" taÞýyarak bir ulusal grass roots aĂ°Ă˝nĂ˝ etkili bir Ăžekilde iĂžletebilmektedir. ANC-WR aynĂ˝ zamanda Ermeni meseleleriyle ilgili konularĂ˝n propagandalarĂ˝nĂ˝ etkin bir Ăžekilde gerçekleĂžtirmek için medya kuruluĂžlarĂ˝yla sĂ˝kĂ˝ irtibat halinde çalýÞmaktadĂ˝r. Her yaz ANC-WR genç AmerikalĂ˝ Ermenileri Washington D.C.'ye seyahat etmesini saĂ°lamak ve Ermeni meselesini nasĂ˝l takip edeceklerinin "Ýn"lerini ve "Out"larĂ˝nĂ˝ öĂ°rencekleri ANC bürolarĂ˝nda çalýÞtĂ˝rmak için gezilere mali destek saĂ°lar. ANC-WR aynĂ˝ zamanda bir AmerikalĂ˝ senatörün ve kamu görevlisinin Ermeni meselesine saĂ°ladýðý destek düzeyini doĂ°ru bir Ăžekilde ölçen kongre rapor kartlarĂ˝nĂ˝ da daĂ°Ă˝tĂ˝r. ANC-WR faaliyetlerini ANC Bulletin (ANC Bülteni) adlĂ˝ yayĂ˝n organĂ˝yla kamuoyuna duyurur. [105]

YukarĂ˝daki etkin olarak lobi faaliyetleri yürüten bu Ermeni kuruluĂžlarĂ˝nĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra yine politik olarak lobi faaliyeti yürüten 1890 yĂ˝lĂ˝nda kurulan Ermeni Devrim Federasyonu (Armenian Revolutionary Federation:ARF), 1887 yĂ˝lĂ˝nda Cenevre'de kurulan, Ăžu anda ABD'de faaliyet gösteren DoĂ°u ABD HĂ˝nçak Sosyal Demokrat Parti (Hunchakian Social Democratic Party of Eastern U.S.A.) ve 1958 yĂ˝lĂ˝nda ABD'de kurulan Milli Amerikan Cumhuriyet Meclisi (National Armenian American Republican Council) Ermeni Liberal Demokratik Partisi (Armenian Democratic Liberal Organization) gibi Ermeni kuruluĂžlarĂ˝ mevcuttur. [106]

6. ABD’DE FAALÝYET GÖSTEREN PARTÝZAN ÜÇ ÖNEMLÝ ÖRGÜT: TAÞNAK, RAMGAVAR, HINÇAK

6. 1. Ermeni Devrim Federasyonu (ARF) “TaĂžnaksutyun Komitesi”

TaĂžnaklar ABD’de “ARF” adĂ˝ altĂ˝nda teĂžkilatlanmýÞlardĂ˝r. Bu teĂžkilat Antilyas Kilisesine baĂ°lĂ˝dĂ˝r. Amerika’da yaĂžayan Ermenilerin yarĂ˝sĂ˝na yakĂ˝nĂ˝nĂ˝ temsil eden bu örgüt, kurulmuĂž en eski Ermeni örgütlerinden birisidir. Sosyalist sistemle donanan baĂ°Ă˝msĂ˝z bir Ermenistan kurulmasĂ˝nĂ˝ amaçlar. AsĂ˝l gayesi Sevr'i hortlatmaktĂ˝r, çünkü programĂ˝nda "BirleĂžik Ermenistan'Ă˝n sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝ NahçĂ˝van, Ahalkelek ve KarabaĂ° yanĂ˝nda Sevr AnlaĂžmasĂ˝yla Ermenistan'a verilen! topraklarĂ˝ kapsamaktadĂ˝r" demektedir. Yine programĂ˝nda TaĂžnaksutyun (ARF), "Ermeni halkĂ˝na karÞý hâlâ cezalandĂ˝rĂ˝lmamýÞ (sözde) soykĂ˝rĂ˝m suçu kĂ˝nanmalĂ˝ ve iĂžgal edilen (!) topraklarĂ˝n iade edilmesi ve Ermeni halkĂ˝nĂ˝n kayĂ˝plarĂ˝nĂ˝n telafi edilmesi ile bu durum düzeltilmelidir" diyerek amacĂ˝nĂ˝n tamamen Türkiye üzerine kurulu olduĂ°unu açĂ˝kça beyan eder.[107] ARF”; the Armenian Revolutionary Federation – Dashnaktsution / Socialist Party ya da Ermenice “Droshak-TroĂžak” Ă˝n kĂ˝saltmasĂ˝dĂ˝r. Türkçe tarihte, TaĂžnak veya DaĂžnak (çoĂ°unlukla TaĂžnak KomitasĂ˝) olarak bilinmektedir. TroĂžak adlĂ˝ gazete çĂ˝kardĂ˝klarĂ˝ için TaĂžnaklar’a TroĂžak Komitesi adĂ˝ da verilmiĂžtir.[108]  Komitenin 1892’ye kadar belli bir programĂ˝ olmamýÞtĂ˝r. 1892’deki ilk programlarĂ˝nĂ˝, RuslarĂ˝n Narotnovolets teĂžkilatĂ˝ndan almýÞlardĂ˝r Esas itibariyle TaĂžnaksutyun ‘un kurucusu olan Krisdapor Mikaelyan’da Narotnovolets’de yetiĂžmiĂž bir adamdĂ˝.[109] 1892 sonbaharĂ˝nda Tiflis’teki ilk toplantĂ˝sĂ˝na Türkiye Ermenileri’nden de birçok kiĂži katĂ˝lmýÞtĂ˝r. ToplantĂ˝da yapĂ˝lan müzakereler sĂ˝rasĂ˝nda, genel isyanlar çĂ˝kartĂ˝lmasĂ˝, hükümet reislerine ve Ermeni düĂžmanlarĂ˝na karÞý suikastlar yapĂ˝lmasĂ˝ ve suikast yapanlarĂ˝n diĂ°erlerini kurtarmak için olaydan sonra kaçmayarak teslim olunmasĂ˝ teklif olunmuĂžtur. AyrĂ˝ca çok önemli ilk iĂž olarak Türkiye’ye silah sevkiyatĂ˝, Türkiye Ermenileri’nin silahlandĂ˝rĂ˝lmalarĂ˝ ve bu Ermeniler’in silah eĂ°itiminden geçirilmesi, bu iĂžin özellikle gençlere yaptĂ˝rĂ˝lmasĂ˝ ayrĂ˝ca Ermeni halkĂ˝nĂ˝n da hazĂ˝rlanmasĂ˝ uygun görülmüĂžtür.[110] Bu toplantĂ˝da ayrĂ˝ca, çeteler kurma, çete baÞýlarĂ˝ yetiĂžtirme, savunma yapĂ˝lanmasĂ˝ gibi faaliyetlere hazĂ˝rlĂ˝k yapĂ˝lmasĂ˝nĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra, Kürtleri’de yanlarĂ˝na alarak genel isyanlar çĂ˝kartmak istiyordu. Bir taraftan Kürtleri yanlarĂ˝na alarak isyan çĂ˝kartmayĂ˝ hedefleyen TaĂžnaklar diĂ°er taraftan ‘da Komite emri olarak “ Türk’ü, Kürt’ü her yerde, her türlü Ăžartlar altĂ˝nda vur. Gericileri, sözünden dönenleri, Ermeni hafiyelerini, hainlerini öldür. Ýntikam al.” Emrini uygulatĂ˝yordu.[111]

ProgramlarĂ˝, sĂ˝nĂ˝f ve sosyalizm esaslarĂ˝nĂ˝ ihtiva etmekteydi. Böylelikle kendilerine sosyalist-demokrat, sosyalist-ihtilalci, milliyetçi ve adem-i merkeziyetçi vasĂ˝flarĂ˝nĂ˝ veren TaĂžnak partisi bir terör örgütü olarak ortaya çĂ˝kmýÞ oluyordu.[112]

ABD’de Antilyas Kilisesine baĂ°lĂ˝ olarak faaliyet yürüten ARF’ye baĂ°lĂ˝, tespit edilmiĂž politika hudutlarĂ˝ içinde kalmakla birlikte kendi içerisinde hareket serbestisine sahip iki TaĂžnak komitesi mevcuttur. Bunlar: merkezi Boston’da olan American Committe for the Independence of Armenia ile yine genel merkezi Boston’da olan Armenian National Comitte of America’dĂ˝r. BunlarĂ˝n dýÞýnda çeĂžitli zamanlarda ve propagandanĂ˝n hareketliliĂ°i ölçüsünde birden bire ortaya çĂ˝kan ve bir müddet sonra kaybolan örgüte baĂ°lĂ˝ alt komiteler mevcuttur. Örgütün yayĂ˝n organlarĂ˝: Hairenik ve Armenian Weekly’nin yanĂ˝ sĂ˝ra Ermenice olarak çĂ˝kartĂ˝lan TaĂžnaksutyun, Asbarez’dir. BunlarĂ˝n dýÞýnda Ýngilizce olarak çĂ˝kan  Harenik gazetesi, ile üç ayda bir çĂ˝kan The Armenian Review dergisi TaĂžnak amaçlarĂ˝nĂ˝n yayĂ˝lmasĂ˝nĂ˝ saĂ°lamaktadĂ˝r.[113]

6. 2. HĂ˝nçak Sosyal Demokrat Partisi (Hunchakian Social Democratic Party of Eastern U.S.A.)

BirleĂžik Devletlerde New York’ta Social Democrat Hunchakian Party of America ismiyle faaliyet gösteren örgütün Hunchakian Social Democratic Party of Eastern U.S.A. ve Hunchakian Social Democratic Party of Western U.S.A. diye biri New Jersey diĂ°eri California’da iki Ăžubesi vardĂ˝r.

Cemiyet ilk olarak KafkasyalĂ˝ Ermeniler’den Avedis Nazarbeg[114] ile sonradan evlendiĂ°i Maro adĂ˝ndaki kadĂ˝n ve bunlarĂ˝n arkadaĂžlarĂ˝ olan KafkasyalĂ˝ Ermeni öĂ°renciler tarafĂ˝ndan 1887’de Ýsviçre’de Karl Marx’Ă˝n prensipleri esas tutulmak suretiyle kurulan marksist bir partidir[115].Örgütün baÞýnda ve üyeleri arasĂ˝nda çok sayĂ˝da RusyalĂ˝ Ermeni bulunuyordu. Ýlk hedefi faaliyet alanĂ˝ olarak Türkiye’nin doĂ°usuydu. Komite merkezi sonradan Londra’ya aktarĂ˝lmýÞtĂ˝r.[116]

HĂ˝nçak[117] örgütünün takip ettiĂ°i siyaset, Türkiye’nin doĂ°u illerini Ermenistan’a katmaktĂ˝r. BurayĂ˝ Rus ve Ýran ErmenistanlarĂ˝yla birleĂžtirerek buralarda hür, baĂ°Ă˝msĂ˝z bir Ermenistan yaratmaktĂ˝r.[118]

Program olarak, sosyalist- marksist ve merkeziyetçiliĂ°i esas alĂ˝r. Faaliyet alanĂ˝ tamamen Türkiye, Türk DüĂžmanlýðý olup ayrĂ˝ca Türk idarecilerine, hafiyelerine, ihanet edenlere karÞý terör uygulamaktĂ˝r.[119] Bu örgüt BirleĂžik Devletler’de, Ermeni Ă˝rkĂ˝nĂ˝n korunmasĂ˝, Ermeni haklarĂ˝nĂ˝n iddiasĂ˝ ve takibi ve Ermenistan'la iliĂžkilerin geliĂžtirilmesi gibi çalýÞmalarĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra tamamen öteki organizasyonlar gibi çeĂžitli iftira kampanyalarĂ˝yla ABD'de ve dünyada "Türk ÝmajĂ˝"nĂ˝ zedelemek için gayret göstermektedir.

6. 3. Armenian Democratic Liberal Organizations (A.D.L.)

1921 yĂ˝lĂ˝nda kurulmuĂžtur. Merkezi Massachussetts’de olan örgütün, Michigan, Watertown ve California’da Ăžubeleri vardĂ˝r. Amerika BirleĂžik Devletleri’nde faaliyet gösteren Ramgavarlar dini olarak Eçmiyazin’e baĂ°lĂ˝dĂ˝rlar. Ramgavar Partisi hedefinin millî baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðý kazanmak olduĂ°u parti programĂ˝nda belirtilmiĂžtir. Ramgavar Azatakan Partisi 1885’de kurulan Armenakan teĂžkilatĂ˝nĂ˝n devamĂ˝dĂ˝r. HĂ˝nçak partisi ile uzun yĂ˝llar devam eden iĂžbirlikleri neticesinde 1908 yĂ˝lĂ˝nda Ermeni Anayasa Ramgavar Partisi kurulmuĂžtur. Yeniden teĂžkil olunmuĂž olan HĂ˝nçak, “Azatakan” Ermeni Anayasa Ramgavar Partisi ve bütün liberal- demokrat görüĂžü benimseyen teĂžkilatlar 1 Ekim 1921’de Ýstanbul’da toplanarak Ramgavar Azatakan Partisini kurmuĂžlardĂ˝r.[120] Ramgavarlar Türkiye’den toprak almanĂ˝n imkansĂ˝zlýðýnĂ˝ kabul etmekte ve Ermeni yurdu olarak önceleri Sovyet ErmenistanĂ˝’nĂ˝ Ăžimdi ise bu günkü Ermenistan’Ă˝ görmektedirler. Bu örgüt, diĂ°er daĂ°Ă˝nĂ˝k örgütlerle sĂ˝kĂ˝ baĂ°lar kurulmasĂ˝nĂ˝, daha geniĂž ve daha etkin örgütlenmelere gidilmesini istemektedir.[121]

Millî Ermeni Amerikan Cumhuriyet Meclisi (National Armenian American Republican Council: NAARC): Genel olarak Ermeni meselesine ilgi duyan adaylarĂ˝ seçmek için ülke genelinde Amerikan seçim süreci içinde Ermeni ve etnik oylarĂ˝ kontrole almak ve harekete geçirmek için faaliyet yürütür.

NAARC aynĂ˝ zamanda ülke çapĂ˝nda ve yurt dýÞýnda Ermeni çĂ˝karlarĂ˝yla ilgili konularda Amerikan Kongresi ve yerel yetkililere lobi çalýÞmalarĂ˝ yürütmektedir. [122]

YukarĂ˝da özetlemeye çalýÞtýðýmĂ˝z lobi faaliyeti sürdüren Ermeni kuruluĂžlarĂ˝nĂ˝n hepsinin ortak amacĂ˝; Ermenilerin kimliklerini, kültürlerini, tarihlerini, edebiyatlarĂ˝nĂ˝ vs.. korumanĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra hepsinin birleĂžtikleri, hatta kuruluĂž sebebi olarak dahi gösterebileceĂ°imiz nokta "Türk DüĂžmanlýðý"dĂ˝r. Bunun için (sözde) "SoykĂ˝rĂ˝m" kozundan baĂžka bir stratejik özelliĂ°e sahip olmayan Ermenistan'Ă˝n KarabaĂ° meselesinde dünya kamuoyunu "ezilmiĂž millet" kimliĂ°i ile yanĂ˝na çekmek ve dünya milletlerine "Victizimation (kurban olmuĂžluk) kimliĂ°iyle kendilerini tanĂ˝tmaktĂ˝r.

ABD'deki Ermeni Lobisi "Victimization" kimliklerinin tanĂ˝tĂ˝mĂ˝nda sadece lobi faaliyeti olarak her yĂ˝l milyonlarca dolar para harcamaktadĂ˝rlar. ÖrneĂ°in sadece 1994 yĂ˝lĂ˝nda AAA, örgütün tüm faaliyetleri için –bunun içinde kamuoyu oluĂžturma, akademik çalýÞmalara destek saĂ°lamak, toplantĂ˝ ve konferanslar düzenleme, medya iliĂžkileri gibi dolaylĂ˝ lobicilik kapsamĂ˝na girecek faaliyetler de dahil- 7 milyon dolar para harcamýÞlardĂ˝r[123]. Bu paranĂ˝n büyük bir bölümünü kongre lobiciliĂ°inde kullanmýÞlardĂ˝r.

7. ERMENÝ LOBÝSÝ'NÝN KONGRE ÇALIÞMALARI

7.1. Kongre’de Ýþledikleri Ana Temalar

Ermeni Lobisi Kongre'de genel olarak üç tema üzerinde çalýÞmaktadĂ˝r. Birincisi; (sözde) SoykĂ˝rĂ˝mĂ˝ Amerikan Senatosu'ndan çĂ˝karmak.[124] Ýkincisi; ABD'nin Ermenistan'a insanî yardĂ˝m programlarĂ˝, teknik yardĂ˝m ve kalkĂ˝nma yardĂ˝mĂ˝nĂ˝ saĂ°lamak[125] ve üçüncü olarak ta; Azerbaycan'a ve Türkiye'ye müeyyideler uygulanmasĂ˝nĂ˝ saĂ°lamak için lobi faaliyetleri yürütmektir.[126]

Ermeni Lobisi öncelikle (sözde) soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ ABD senatosundan çĂ˝kararak adĂ˝m adĂ˝m diĂ°er ülkelerin parlamentolarĂ˝ndan da çĂ˝kmasĂ˝nĂ˝ saĂ°lamaya çalýÞmaktadĂ˝r. (sözde) soykĂ˝rĂ˝m hususunda Ermeni Lobisi;

a) Türk Devleti'ne "1915'de 1,5 milyon Ermeni'nin soykĂ˝rĂ˝m sonucu öldürüldüĂ°ü" iddialarĂ˝nĂ˝ kabul ettirmek,

b) Türk Devleti'ne özür diletmek ve tazminat ödetmek,

c) DoĂ°u Anadolu'da "Ermeni topraklarĂ˝!" veya "BatĂ˝ Ermenistan!" diye iddia ettikleri bölümün kendilerine verilmesini saĂ°lamak ve buralarda baĂ°Ă˝msĂ˝z bir Ermenistan devleti kurmayĂ˝ amaçlamaktadĂ˝r.

1998 yĂ˝lĂ˝nda Türk Amerikan Dernekleri Asemblesi (ATAA) BaĂžkanĂ˝ olan Tamer AçĂ˝kalĂ˝n Ermenilerin kĂ˝sa ve uzun vadeli hedeflerini, her biri Ýngilizce “R” harfi ile baĂžlayan ve Türkçe, “4 T” stratejisi olarak Ăžöyle sĂ˝ralamaktadĂ˝r.

“Birinci hedef “Tekrar canlanmak” (resurection): Ermeni Militanlar, iĂže 1973’te terörizm ile Los Angeles’te baĂžladĂ˝lar. Bu terör dalgasĂ˝ yĂ˝llar sürdü ve pek çok Türk diplomatĂ˝n yaĂžamĂ˝na mal oldu. Militanlar bu kampanya ile, Ermeni milliyetçiliĂ°ini “tekrar canlandĂ˝rma” yĂ˝ amaçladĂ˝lar.

Ýkinci hedef, “TanĂ˝nma” (recognition): DiĂ°er bir deyiĂžle dünyanĂ˝n “Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝” nĂ˝ bir “gerçek” olarak tanĂ˝nmasĂ˝nĂ˝ saĂ°lamak. ABD’de bu, yerel düzeyde (New Jersey ve California’da) bir ölçüde gerçekleĂžti. Þimdi Ermenilerin Fransa’[127]da ve diĂ°er Avrupa ülkelerinde, stratejilerinin amacĂ˝da budur.

Üçüncü hedef, “Tazminat”(restitution): Ermeniler ilk iki amacĂ˝ gerçekleĂžtirdikten sonra, maddî-manevî kayĂ˝plarĂ˝ için Türkiye’den zarar-ziyan isteyecekler.

Dördüncü hedef, “Toprak” (repatriation): Bu kampanyanĂ˝n sonunda DoĂ°u Anadolu üzerinde toprak talepleri de gelecek.”[128]

Bütün bu iddialarĂ˝ kabul ettirmek için Ermeni Lobisi dünyanĂ˝n diĂ°er yerlerinde, ABD'de ve özellikle de 1985 yĂ˝lĂ˝ndan beri ABD parlamentosunda hummalĂ˝ bir çalýÞma içerisindedirler. Parlamentodaki Ermeni Lobisi elemanlarĂ˝ diye nitelendirebileceĂ°imiz senatörlere her yĂ˝l Þubat, Mart ve özellikle 24 Nisan öncesi ve 24 Nisan günlerinde (sözde) soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ anma toplantĂ˝larĂ˝ adĂ˝ altĂ˝nda konuĂžmalar yaptĂ˝rmaktadĂ˝rlar.

Ermeni Lobisi, Senato'da veya Temsilciler Meclisi'nde konuĂžturacaklarĂ˝ senatörleri konuĂžmalarĂ˝ndan yaklaÞýk bir hafta öncesinden motive etmeye baĂžlarlar. ÖrneĂ°in 24 Nisan 1990'da Senatoda Senator Levin, konuĂžmasĂ˝nĂ˝n bir yerinde "Bay BaĂžkan geçen Cumartesi ve Pazar Michigan'da Ermeni SoykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n kutlamalarĂ˝nda bulunmakla Ăžereflendirildim. Cumartesi akĂžamĂ˝ "Greater Detroit 75, Anma Komitesi" tarafĂ˝ndan organize edilen etkileyici bir toplantĂ˝ya katĂ˝ldĂ˝m. Bu toplantĂ˝larda tarihin görgü tanĂ˝klarĂ˝ olan Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n hayatta kalanlarĂ˝yla olmanĂ˝n tecrübesini paylaĂžtĂ˝m. Önceden de yaptýðým gibi bu insanlarla tanýÞtĂ˝m, onlarĂ˝n yüz ifadelerini gördüm, onlarla konuĂžtum ve korkunç gerçeĂ°i iĂžittim" demektedir.[129] Yine benzer bir konuĂžmayĂ˝, 22 Nisan 1998'de Temsilciler Meclisi'nde Mc. Govern yapĂ˝yor. Mc. Govern, 60 kiĂžilik bir grupla tanýÞtýðýnĂ˝, bunlarĂ˝n tehcir dönemini yaĂžadĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ve bu kiĂžilerden 14'ü ile tanýÞtýðýnĂ˝ ve konuĂžtuĂ°unu söylemiĂžtir.[130]

Ermeni Lobisi'nin ABD Kongresi Senatörleri ve Temsilciler Meclisi Üyeleri üzerindeki çalýÞma taktiklerinden birisi de, senatörleri veya Temsilciler Meclisi Üyelerini sĂ˝k sĂ˝k Ermenistan'a kĂ˝sa gezilere götürmeleridir. Burada incelemelerde bulunan bu Parlamenterler gözlemlerini gerek Temsilciler Meclisi'nde gerekse Senato'da dile getirmektedirler. Ocak 1990 yĂ˝lĂ˝nda Temsilciler Meclisi Üyesi Pell'i dönemin Sovyet Ermenistan'Ă˝na götürmüĂžler, incelemelerde bulunmasĂ˝nĂ˝ saĂ°lamýÞlar, Pell'de 24 Nisan 1990'da Kongre’de; bölgeye gittiĂ°ini ve Ermeni mültecileriyle konuĂžtuĂ°unu ve onlarĂ˝n (güya) ne kadar acĂ˝lar içerisinde olduklarĂ˝nĂ˝, kendisinin yakĂ˝ndan gördüĂ°ünü, anlatmýÞtĂ˝r[131].

Bu konuĂžmalarĂ˝nda parlamenterler bazen bir Ermeni vatandaÞýndan kendilerine gelen (sözde) soykĂ˝rĂ˝m ile ilgili bir mektubu çok önemli bir vesikaymýÞ gibi, duygu sömürüsü ile Senato'ya sunmakta, bazen herhangi bir gazetedeki Ermeniler lehine bir haberi, yanlýÞlýðý doĂ°ruluĂ°u araĂžtĂ˝rĂ˝lmadan sunmaktadĂ˝rlar. Yine senatörlerin bir çoĂ°u seçim bölgelerindeki Ermenilerin kendilerini ziyaret ettiklerini ve bu kiĂžilerin konuyla ilgili temennilerini kendilerine belirttiklerini Temsilciler Meclisi ya da Senato'daki konuĂžmalarĂ˝nda anlatĂ˝rlar.[132]

ABD Temsilciler Meclisi'nde veya Senato'daki (sözde) "Armenian Genocide" görüĂžmeleri tamamĂ˝yla "Ermenistan'a YardĂ˝m" propagandalarĂ˝nĂ˝n yapĂ˝ldýðý bir görüntü içermektedir. Kürsüye çĂ˝kan her parlamenter, o yĂ˝l (sözde) soykĂ˝rĂ˝mĂ˝n kaçĂ˝ncĂ˝ yĂ˝lĂ˝ ise, O'nu kutladĂ˝ktan sonra, "Ermenistan'a her ne pahasĂ˝na olursa olsun mutlaka maddîi, manevî yardĂ˝mda bulunmalĂ˝yĂ˝z" diye temennilerini dile getirmektedirler. Bu temenniler dile getirilirken ABD çĂ˝karlarĂ˝yla özdeĂžleĂžtirilerek Ermenistan'a yardĂ˝mĂ˝n ABD çĂ˝karlarĂ˝na hizmet edeceĂ°i hemen hemen bütün konuĂžmalarda vurgulanĂ˝r.

California’lĂ˝ parlamenter Levine, "GeçmiĂži hatĂ˝rlamak önemli olduĂ°u gibi, geleceĂ°e doĂ°ru bakmak da hayatidir. Sovyetler BirliĂ°i'nin parçalanmasĂ˝ ve baĂ°Ă˝msĂ˝z bir Ermenistan'Ă˝n yeniden doĂ°masĂ˝ ABD ve Ermenistan arasĂ˝nda güçlü iliĂžkileri inĂža etmenin yegane fĂ˝rsatĂ˝nĂ˝ sunar. AyrĂ˝ca bu durum Transkafkasya bölgesinde ABD için liderlik fĂ˝rsatĂ˝nĂ˝ sunar. Fakat Bush yönetimi bu fĂ˝rsatĂ˝ ele geçirmede baĂžarĂ˝sĂ˝z oldu.

“ABD'nin bölgede liderliĂ°inin eksikliĂ°i en fazla DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° bölgesinde hissedilmiĂžtir...

“Bush yönetiminin Transkafkasya bölgesine yönelik son politikasĂ˝nĂ˝ yeniden deĂ°erlendirmesi gerekir. Ermenistan ve DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° bulunduĂ°u coĂ°rafya yüzünden büyük bir politik risk ile yüz yüze kalacaktĂ˝r, bu kolayca tahmin edilebilir. Denize çĂ˝kýÞ yollarĂ˝ yoktur ve her tarafĂ˝ duraĂ°an olmayan potansiyel düĂžmanlarla çevrilmiĂžtir. Ermenistan'Ă˝n güçlü ve güvenli olmasĂ˝nĂ˝ anlamada ABD'nin hayati çĂ˝karĂ˝ vardĂ˝r" diyerek, ABD'nin Ermenistan politikasĂ˝nĂ˝ özetlemeye çalýÞýr.[133]

Son 10 yĂ˝llĂ˝k süreçte bu gibi konuĂžmalar parlamenterler tarafĂ˝ndan (sözde) "Armenian Genocide" toplantĂ˝larĂ˝nda Ă˝srarla vurgulanmýÞtĂ˝r. Gerçekte bu görüĂžmelerin ismi her ne kadar (sözde) "Armenian Genocide" toplantĂ˝larĂ˝ olsa da tamamen bu amacĂ˝ndan çĂ˝kmýÞtĂ˝r.

Bu çalýÞmalarĂ˝yla Ermeni Lobisi zaman zaman istediĂ°i birçok kararĂ˝, özellikle Ermenistan'a yardĂ˝m kararlarĂ˝nĂ˝n çĂ˝karĂ˝lmasĂ˝nda etkili olmuĂžtur. ÖrneĂ°in: 1995 yĂ˝lĂ˝nda Porter'Ă˝n çalýÞmalarĂ˝ sonucu Ermenistan'a insanlĂ˝k yardĂ˝mĂ˝ olarak 85, geliĂžim yardĂ˝mĂ˝ olarak da 30 milyon dolar yardĂ˝m yapĂ˝lmýÞtĂ˝r.[134]

Ermeni Lobisi'nin Kongrede bu kadar etkili olmasĂ˝ sadece iyi organize olmasĂ˝ndan kaynaklanmamaktadĂ˝r. Rum Lobisi'nin bu lobiyle birlikte hareket etmesi, Kongre’deki Rum asĂ˝llĂ˝ parlamenterlerin "DüĂžmanĂ˝mĂ˝n düĂžmanĂ˝ benim dostumdur" ilkesiyle Türkiye düĂžmanlýðýnda Ermeni Lobisi'ne dahi fĂ˝rsat tanĂ˝mamasĂ˝, hatta Ermeni Lobisi'nin Türkiye aleyhindeki bütün kararlarĂ˝nĂ˝ desteklemesi, Ermeni Lobisi'nin Kongre’deki gücünü artĂ˝rmaktadĂ˝r. Yunan Lobisi'nin desteĂ°inin yanĂ˝ sĂ˝ra UluslararasĂ˝ Af Örgütü (Amnesty International: AI), UluslararasĂ˝ Ýnsan HaklarĂ˝ Örgütü (International Human Rights Organizations)-Yunan ve Ermeni Lobilerinden sonra önümüzdeki yĂ˝llarda Türkiye'nin baÞýnĂ˝ çok aĂ°rĂ˝tacak gibi görünen Kürt Lobisi- Amerika Kürt Ulusal Kongresi (Kurdish National Congress) gibi örgütler ve bunlarla iliĂžki halinde olan kongre üyeleri tarafĂ˝ndan da desteklenmektedir.

Kanada’ya bakĂ˝ldýðý zaman, (sözde) Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n tanĂ˝nmasĂ˝ için faaaliyetler Ăžu ana kadar Federal düzeyde bir sonuĂž vermemiĂžtir. Kanada Parlamentosu’nun (sözde) soykĂ˝rĂ˝m konusunda 1996 yĂ˝lĂ˝nda kabul ettiĂ°i kararda “trajik olaylar” deyimi kullanĂ˝lmýÞtĂ˝r. DiĂ°er taraftan ise Ontario ve Québec’deki eyalet parlamentolarĂ˝ 1980 yĂ˝lĂ˝nda (sözde) Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ kabul eden kararlar almýÞlardĂ˝r.[135]

Ermeni Lobisi'nin bütün bu organize çalýÞmalarĂ˝na raĂ°men Türkiye üzerinde fazla etkili olamamasĂ˝nda bu lobinin çalýÞma eksikliĂ°i deĂ°il, ABD'nin bölge üzerindeki çĂ˝karlarĂ˝ üstün gelmektedir. Zira, Amerikan yönetiminin, Türkiye gibi çok önemli bir stratejik müttefikini, bugüne deĂ°in Rusya'ya yakĂ˝n politikalarĂ˝ ile dikkat çeken Ermenistan yüzünden kendisine küstürmek gibi bir lüksü yoktur. Türk-Amerikan iliĂžkileri, Kore SavaÞý'ndan Çöl FĂ˝rtĂ˝nasĂ˝'na kadar uzanan bir çizgide ve bütün SoĂ°uk SavaĂž yĂ˝llarĂ˝ boyunca karÞýlĂ˝klĂ˝ çĂ˝kar esasĂ˝na dayanmýÞ son derece güçlü iliĂžkilerdir. AyrĂ˝ca Türkiye, ABD'nin NATO'daki güçlü bir müttefiki olarak stratejik açĂ˝dan çok önemli bir ülkedir. Türkiye'nin Avrasya enerji hatlarĂ˝ açĂ˝sĂ˝ndan son derece önemli bir konumda bulunmasĂ˝, Amerika'nĂ˝n uzak pazarlara girmesinde Türkiye'yi kendisine stratejik ortak olarak görmesi, bunlarĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra Balkanlar ve DoĂ°u Akdeniz'in güvenlik ve istikrarĂ˝ açĂ˝sĂ˝ndan hem Amerika'nĂ˝n yakĂ˝n ortaĂ°Ă˝ hem de stratejik önemde olmasĂ˝, ABD'yi Türkiye ile ilgili alacaĂ°Ă˝ kararlarda temkinli olmaya zorlamaktadĂ˝r. TĂ˝pkĂ˝ 1830'lu yĂ˝llarda olduĂ°u gibi Amerikan tüccarĂ˝nĂ˝n bölge üzerindeki çĂ˝karlarĂ˝ da bugün hala tazeliĂ°ini korumaktadĂ˝r. Zira Amerikan teknoloji, iletiĂžim enerji ve savunma sanayi firmalarĂ˝nĂ˝n büyük kâr beklentileri vardĂ˝r.

8. ERMENÝ SORUNU VE TÜRK-AMERÝKAN ÝLÝÞKÝLERÝNÝN SON 15 YILI

8. 1. 1980’li YĂ˝llarda Türk-Amerikan ÝliĂžkileri

Her ne zaman Türk-Amerikan iliĂžkilerinde bir düzelme durumu kendisini gösterse, sanki otomatik olarak gündeme taÞýndýðý izlenimi veren (sözde) Ermeni SoykĂ˝rĂ˝m TasarĂ˝sĂ˝ vakit geçirilmeden ABD Parlamentosu’na getirilir. Seçimle iĂž baÞýna getirilen milletvekilleri (Temsilciler Meclisi Üyeleri) ve senatörler –ulus devlet olgusunu yerleĂžtirmeye çalýÞan ancak yüzlerce yabancĂ˝nĂ˝n bir araya gelmesiyle mozaik bir durum sergileyen bir ülkede - ne pahasĂ˝na olursa olsun seçilmeyi amaçlayan hĂ˝rslĂ˝ politikacĂ˝lar- olarak ortaya çĂ˝kmaktadĂ˝rlar. BunlarĂ˝n yanĂ˝nda Rum ve Ermeniler gibi, Türk düĂžmanlýðýyla yoĂ°rulmuĂž azĂ˝nlĂ˝klarĂ˝n güçlü olduĂ°u bölgelerde, bir çok kongre üyesi, inanmasalar da hatta milli menfaatlerine uymasa da bu tür azĂ˝nlĂ˝k gruplarĂ˝nĂ˝n hissiyatĂ˝nĂ˝ okĂžayan kanun ve tasarĂ˝lara kolaylĂ˝kla oy verebilmektedirler.

Genel olarak Türkiye-ABD iliĂžkilerine son dönemde bakĂ˝ldýðý zaman gerek ekonomik gerekse askerî düzeyde iyi bir çizgi yakalandýðý görülecektir. Türkiye’nin, NATO’nun büyüme planlarĂ˝ içerisinde Avrupa, OrtadoĂ°u ve Asya’ya uzanan bir köprü olmasĂ˝ Irak’Ă˝n Türkiye üzerinden kontrolü, Körfez SavaÞý sonrasĂ˝ ABD’nin OrtadoĂ°u’da artan pazar payĂ˝nĂ˝n korunmasĂ˝, Ýsrail’in ve ABD yanlĂ˝sĂ˝ diĂ°er devletlerin varlýðýnĂ˝ daha güvenli sürdürmesi amaçlĂ˝ olarak oluĂžturulan Türkiye, Ýsrail ve Ürdün askeri iĂžbirliĂ°i ve bütün bu geliĂžmeler özellikle son dönemde Türkiye’nin ABD nezdinde önemini artĂ˝rmýÞtĂ˝r.

1985 yĂ˝lĂ˝nda ABD Kongresi Temsilciler Meclisinde konuĂžma yapan Milletvekili Siljander, Türkiye’nin ABD için stratejik önemini dile getirirken, Türkiye’nin NATO’nun en stratejik ve güçlü ülkesi haline geldiĂ°i , Ýran, Irak, Suriye, Bulgaristan ve Sovyetler BirliĂ°i ile sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝nĂ˝n olmasĂ˝ ve hepsinden önemlisi de topraklarĂ˝nda NATO’nun KarargahĂ˝nĂ˝n ve ABD üslerinin bulunmasĂ˝ dolayĂ˝sĂ˝yla önemli bir müttefik olduĂ°u vurgulamýÞtĂ˝r. Siljander konuĂžmasĂ˝nda, 1974 yĂ˝lĂ˝nda Türkiye’ye uygulanan silah ambargosuyla neredeyse Türkiye’deki AmerikalĂ˝larĂ˝n kovulduĂ°unu da anlatĂ˝r.[136]

AynĂ˝ yĂ˝l ABD DýÞiĂžleri BakanĂ˝  George Shultz, Türkiye’nin Kore’de ABD ile savaĂžtýðýnĂ˝ belirttikten sonra “ ..NATO’nun en büyük kara ordusuna sahip, Sovyetlerin Karadeniz üslerini Akdeniz’den ayĂ˝ran boĂ°azlarĂ˝ koruyan ve güvenliĂ°imiz için çok önemli olan  askeri ve diĂ°er kolaylĂ˝klarĂ˝ saĂ°layan  Kuzey Atlantik  ÝttifakĂ˝ TeĂžkilatĂ˝’nĂ˝n  güvenilir bir müttefikidir.” diye bir açĂ˝klama yaparak Türkiye’nin ABD için taÞýdýðý önemi dile getirmiĂžtir.[137]

Bir taraftan bu dönemde Amerikan kanadĂ˝nda bunlar söylenirken, SoĂ°uk SavaÞýn bitmesiyle beraber genel olarak Türk tarafĂ˝nca düĂžünülen nokta, Türkiye’nin stratejik öneminin azalacaĂ°Ă˝ kaygĂ˝larĂ˝ydĂ˝. Bunun tabi sonucu olarak BatĂ˝dan daha  az askerî ve ekonomik yardĂ˝m alĂ˝nacaĂ°Ă˝ endiĂželeri bulunmaktaydĂ˝. Türkiye, yukarĂ˝da gerek Slijander’in gerekse DýÞiĂžleri BakanĂ˝ Shultz’un da belirttiĂ°i gibi ABD’nin sadĂ˝k müttefiki olarak kalmýÞtĂ˝. Bu dönemde ortaya konan sadakat ve iĂžbirliĂ°ine raĂ°men diĂ°er NATO üyelerinin yanĂ˝ sĂ˝ra özellikle ABD’den daha fazla malî ve askerî yardĂ˝m elde edememe, bu dönemde Türk yönetiminin en önemli problemlerinden birisini oluĂžturmuĂžtur.[138]

8. 2. 1990’lĂ˝ YĂ˝llarda Türk-Amerikan ÝliĂžkileri

Ancak Körfez SavaÞýnĂ˝n ortaya çĂ˝kýÞý ile ilk etapta Türkiye için öngörülen Amerikan yardĂ˝mĂ˝ bu dönemde 553.4 milyon dolardan 635.4 milyon dolara çĂ˝kmýÞ ve bu yardĂ˝mĂ˝n en büyük kĂ˝smĂ˝ ise doĂ°rudan hibe yardĂ˝mĂ˝ Ăžeklini almýÞtĂ˝. AKKA çerçevesi içerisinde ortaya çĂ˝kan askerî malzemenin Türkiye’ye verildiĂ°i de hesaba katĂ˝lĂ˝rsa Türkiye’nin kabaca bu dönemde Amerikan ve Alman askeri yardĂ˝mĂ˝ olarak 8 milyar dolarlĂ˝k bir yardĂ˝m elde edeceĂ°i görülüyordu. Elbette Türkiye bölgedeki stratejik önemini burada bir kere daha ortaya koymuĂž oluyordu. Bu savaĂž sĂ˝rasĂ˝nda Türkiye’nin ABD’ye saĂ°ladýðý yardĂ˝m hayatî bir önem taÞýmaktaydĂ˝. Petrol boru hattĂ˝nĂ˝n kapatĂ˝lmasĂ˝ BatĂ˝nĂ˝n ekonomik ambargosunun baĂžarĂ˝sĂ˝nĂ˝ bu dönemde garantilemiĂžtir. AyrĂ˝ca Ýncirlik Hava Üssünün Amerikan uçaklarĂ˝na Kuzeyden gelebilecek muhtemel bir saldĂ˝rĂ˝yĂ˝ göz önünde bulundurmak zorunda kalan Irak üzerinde büyük bir baskĂ˝ oluĂžturmuĂžtur. Türkiye, bu desteĂ°iyle SoĂ°uk SavaÞýn sona erip yeni bir dünya düzenine geçildiĂ°i sĂ˝rada BatĂ˝ içindeki yerini ve dünyanĂ˝n belli baĂžlĂ˝ devletleri içinde stratejik önemini garanti altĂ˝na alĂ˝yordu. Bir diĂ°er önemi ise: Washington’un müttefiklere ihtiyaç duyduĂ°u bir sĂ˝rada Türkiye’nin (ABD’nin)yardĂ˝mĂ˝na koĂžmasĂ˝ydĂ˝.

Bu dönemde Körfez SavaÞýnĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra Orta Asya’daki hareketlilik gerek ABD için gerekse BatĂ˝ için Türkiye’nin stratejik önemini bir kere daha gözler önüne sermiĂžtir. Bu dönemden sonra Amerika’nĂ˝n güvenlik düzenlemeleri düĂžüncesi içerisinde yer alan örneĂ°in, Kafkasya, Avrupa’nĂ˝n kanatlarĂ˝ndaki jeopolitiĂ°in yeniden keĂžfedilmesi, kitlesel imha silahlarĂ˝nĂ˝n ve nükleer füzelerin artmasĂ˝na tepki verme konusuna daha fazla eĂ°ilme ve bölgesel dengelere hakim olmayĂ˝ isteme gibi faktörler ABD’nin Türkiye’ye karÞý stratejik ortak olarak daha fazla ilgi duymasĂ˝nĂ˝ da beraberinde getirmiĂžtir. AmerikalĂ˝ yetkililer Türkiye’yi NATO içerisinde yeni cephe devleti olarak görmenin yanĂ˝ sĂ˝ra Balkanlar, OrtadoĂ°u, Kafkasya ekseni ve Avrupa güvenliĂ°iyle ilgili olarak da temel aktör olarak görmektedirler[139]

Sovyetler BirliĂ°i’nin daĂ°Ă˝lmasĂ˝ndan sonra Türkiye’nin bölgedeki genel jeopolitik önemine bakĂ˝ldýðý zaman: ArtĂ˝k Sovyetler’in Orta Asya-Kafkasya ekseninde tek baÞýna sahip olduĂ°u çĂ˝kar politikalarĂ˝nĂ˝n ve dar jeopolitik perspektiflerin yerini yeni ve daha geniĂž jeopolitik perspektiflere bĂ˝rakmýÞ olduĂ°u görülür. Herhangi bir ülke bulunduĂ°u bölgenin askerî ve ekonomik güvenliĂ°i için sorumluluk taÞýyorsa istese de istemese de o bölgedeki en güçlü devlet ve bölgesel güçtür. Türkiye iĂžte bu kategoriye girmektedir. Kafkasya, Orta Asya, Balkanlar ve OrtadoĂ°u’nun yol ayrĂ˝mĂ˝nda yer alan Türkiye soĂ°uk savaĂž döneminde hem Ruslar’Ă˝n Akdeniz’e inmesine engel olmuĂž ve hem de radikal dinî unsurlarĂ˝n Avrupa’ya girmesini engellemiĂžtir.

9. 11 EYLÜL OLAYI’NIN ERMENÝ SORUNU’NA YANSIMALARI

9. 1. Türk-Amerikan ÝliĂžkileri Yeni Bir Sürece Giriyor...

Bölgede önemli çĂ˝karlarĂ˝ bulunan ABD’nin, Körfez SavaÞý sĂ˝rasĂ˝ndaki Türkiye ile yakĂ˝nlaĂžmasĂ˝ yine zorunlu olarak ortaya çĂ˝kmýÞ bulunmaktadĂ˝r. Amerika BirleĂžik Devletleri, OrtadoĂ°u ve Kafkasya bölgesinde yapĂ˝lacak muhtemel askerî harekatlarda daimi müttefiki olan Türkiye’ye yakĂ˝nlaĂžmak zorunda kalacaktĂ˝r.

New York’taki “Eurasia Group” un raporunda belirtildiĂ°i gibi Türkiye’nin NATO’daki deĂ°erinin artmasĂ˝nĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra Avrupa Güvenlik ve Savunma KimliĂ°i (AGSK) konusunda da AB karÞýsĂ˝nda çok daha güçlü olacaktĂ˝r. Bu olaydan sonra Türkiye’nin bölgedeki zaten var olan stratejik öneminin yanĂ˝ sĂ˝ra yĂ˝llardan beri Türkiye’nin baÞýnda bir kara çĂ˝ban olarak bulunan teröre karÞý verdiĂ°i mücadele ve yaptýðý sĂ˝nĂ˝r ötesi harekatlara artĂ˝k gerek AB den gerekse ABD’den itirazlar yükselemeyecektir. Yine bu rapora göre uluslararasĂ˝ finans kuruluĂžlarĂ˝nĂ˝n Türk ekonomisinde yeni sĂ˝kĂ˝ntĂ˝lar olmasĂ˝ halinde yardĂ˝ma koĂžacaklarĂ˝ da belirtilmiĂžtir.[140]

ABD çĂ˝karlarĂ˝nĂ˝n Türkiye üzerinde aĂ°Ă˝r bastýðý bu dönemde Amerikan Kongresinde geçici de olsa Türkiye’ye yönelik “Ermeni TasarĂ˝sĂ˝”  görüĂžmeleri bir süre için askĂ˝ya alĂ˝nacak gibi görünmektedir. Bu olayĂ˝n böyle olacaĂ°Ă˝nĂ˝ görmek için biraz geriye (Tarihe) bakmak isabetli olacaktĂ˝r.

1985 yĂ˝lĂ˝ndan 1991 yĂ˝lĂ˝na kadar hummalĂ˝ bir Ăžekilde ABD Kongresinde gerek Temsilciler Meclisinde, gerekse Senatoda Türkiye aleyhine (sözde) Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ ile ilgili sesler sürekli yoĂ°unlaĂžarak artmýÞtĂ˝r. Ancak 1991 sonrasĂ˝ bölgedeki yeni geliĂžmelerle birlikte Kongredeki görüĂžmelerde de bu duruma paralel olarak bazĂ˝ farklĂ˝lĂ˝klar ortaya çĂ˝kmýÞtĂ˝r.

1990 yĂ˝lĂ˝nda Senatodaki konuĂžmasĂ˝nda Ermenilere karÞý Türkiye’yi bombardĂ˝mana tutan Senatör Pressler, 21 Þubat 1991 yĂ˝lĂ˝nda (sözde)“Armenian Genocide” görüĂžmelerinde yine Senato’daki konuĂžmasĂ˝nda: “ AçĂ˝kçasĂ˝, Türkiye Körfez SavaÞý ile birlikte artan bir Ăžekilde ABD’nin önemli bir müttefikidir. Ben ve arkadaĂžlarĂ˝m Türkiye ile iliĂžkilerimize büyük deĂ°er veriyoruz...” diyerek 360 derecelik bir dönüĂž yapmýÞtĂ˝r.[141] Hatta Ermeni sorunu konusunda Türkiye aleyhine ABD Kongresinde yoĂ°un faaliyetler içerisinde bulunan Bob Dole dahi Körfez SavaÞýndaki Türkiye yardĂ˝mĂ˝nĂ˝ göstererek 1992 yĂ˝lĂ˝ görüĂžmelerinde Türkiye’ye zeytin dalĂ˝ uzatmýÞtĂ˝r.

Türk-Amerikan iliĂžkilerinde yukarĂ˝da özetlemeye çalýÞtýðýmĂ˝z iyi niyet temennilerinden sonra Ăžunun da çok iyi bir Ăžekilde deĂ°erlendirilmesi gerekir. Bugün ABD'de 800.000 civarĂ˝nda Ermeni yaĂžamaktadĂ˝r. Bu kitle her ne kadar 2,5 milyon nüfuslu Ermenistan Cumhuriyeti nüfusundan az olsa da bu nüfustan çok daha etkin bir durumdadĂ˝r. ABD'nin hemen her eyaletinde hatta en ücra köĂželerine kadar yerleĂžmiĂž, kurumsallaĂžmýÞ, maddî yönden son derece iyi bir konumda bulunan, bilinçli, ne yaptýðýnĂ˝ çok iyi bilen bir kitle, ABD Ermeni DiasporasĂ˝ vardĂ˝r. Ermeni meselesinde siyasî olarak etkin rol oynayan, bu konuda sĂ˝kĂ˝ çalýÞmalar yürüten 182 kilisesiyle birlikte sayĂ˝sĂ˝ çeĂžitli örgütleriyle 1228'i bulan (Ăžubeleri hariç) Ermeni kuruluĂžlarĂ˝ ABD'de Türkiye aleyhtarĂ˝ faaliyet yürütmektedir. Özellikle Ermeni ÇalýÞmalarĂ˝ ve AraĂžtĂ˝rma Merkezleri (Armenian Studies and Research Centers) koordine bir Ăžekilde çalýÞmalar yapmaktadĂ˝rlar. Bunlara ilave olarak ABD'nin çeĂžitli eyaletlerinde çĂ˝kan sayĂ˝sĂ˝ 21'i bulan günlük ve haftalĂ˝k gazeteleri, 17 tane Ermeni ÇalýÞmalarĂ˝ Peryodikleri, 188 adet bülten, newsletters ve Journal'leriyle, 25 radyo, 10 TV programlarĂ˝yla Türkiye aleyhine kamuoyu oluĂžturma gayreti içerisindedirler.

HerĂžeyden önce bütün bu çalýÞmalarĂ˝n yürütüldüĂ°ü ABD'nin (sözde) Ermeni SoykĂ˝rĂ˝mĂ˝ iddiasĂ˝nĂ˝ kabul etmeyeceĂ°ini düĂžünmek nispeten hayal veya iyi niyet düĂžüncesi olarak görülebilir. Zira, çalýÞmamĂ˝zda görüldüĂ°ü üzere bir Fransa'dan, Ýngiltere'den ayrĂ˝ olarak ABD'nin Ermeni meselesinde farklĂ˝ bir konumu vardĂ˝r. Bu hadisenin tohumlarĂ˝nĂ˝ 1810'lu yĂ˝llarda planlĂ˝-programlĂ˝ bir Ăžekilde atan ABD, konuyu 1895'li yĂ˝llardan itibaren senatosuna taÞýmýÞ olmakla kalmayĂ˝p, bu mesele için sadece 19. yüzyĂ˝lda milyonlarca dolar para harcamýÞtĂ˝r. Hatta Ăžu iddia edilebilir ki, bugünkü bilinçli, planlĂ˝-programlĂ˝ Ermeni hareketinin okulu 1810 yĂ˝lĂ˝nda Boston'da kurulan ABCFM olmuĂžtur.

Elbetteki bir de madalyonun öteki yüzüne yani olaya ABD perspektifinden yaklaĂžmak gerekmektedir. Durumu ABD açĂ˝sĂ˝ndan 1985 yĂ˝lĂ˝nda ki konuĂžmasĂ˝nda Parlamenter Hubbard Ăžöyle ortaya koymaktadĂ˝r:

“Sizin ve benim bölgemdeki AmerikalĂ˝lar, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Amerika’yĂ˝ asĂ˝rlar önce KĂ˝zĂ˝lderililere yaptĂ˝klarĂ˝ndan ötürü ya da esefle belirtiyorum ki Amerikan tarihinde kendi bölgemde ve AmerikanĂ˝n diĂ°er bir çok bölgesinde zencilerin köle olduĂ°u Ăžeklinde her yĂ˝l bir karar çĂ˝karĂ˝rsa ne düĂžünür.”[142]

AynĂ˝ baĂ°lamda 2000 yĂ˝lĂ˝ Eylül ayĂ˝nda Temsilciler Meclisi UluslararsĂ˝ ÝliĂžkiler Komitesi’nde (sözde) Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ karar tasarĂ˝sĂ˝na iliĂžkin görüĂžmelerde söz alan Indiana milletvekili Dan Burton: “Temsilciler Meclisi’ne daha önce AfrikalĂ˝ köle ticaretiyle ilgili tasarĂ˝ getirdiĂ°imizi hatĂ˝rlamĂ˝yorum. 18 Milyon AfrikalĂ˝yĂ˝ Amerika’ya getiren atalarĂ˝mĂ˝zĂ˝ kĂ˝nayan bir tasarĂ˝ yok. Amerika’ya geldiĂ°imizde 7 milyon KĂ˝zĂ˝lderili vardĂ˝. Þu anda 300 bin KĂ˝zĂ˝lderili bulunuyor. Peki bu insanlara ne oldu?”[143] demesi ABD’nin konu üzerinde ince eleyip sĂ˝k dokuyarak kendi geleceĂ°ini ilgilendirebilecek konularda daha dikkatli davranmasĂ˝ gereĂ°ini ortaya koymaktadĂ˝r.

Fransa'nĂ˝n (sözde) soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ kabul etmesi, yarĂ˝n diĂ°er Avrupa ülkelerinin haçlĂ˝ zihniyetiyle gündemlerine getirecekleri karar tasarĂ˝sĂ˝nĂ˝ ABD'nin bu gün henüz kabul etmemesinin altĂ˝nda, bölgedeki çĂ˝karlarĂ˝nĂ˝n yattýðýnĂ˝n, unutulmamasĂ˝ gereken bir gerçek olduĂ°u kabul edilmelidir. PlanlĂ˝ bir Ăžekilde parlamentosunda sürüncemede bĂ˝rakmasĂ˝ da, "bölgede güçlenmesi istenmeyen Türkiye'ye karÞý yapĂ˝lmasĂ˝ düĂžünülen yaptĂ˝rĂ˝mlarda kullanĂ˝lacak bir koz olarak" tutulmasĂ˝ düĂžünülebilir.


[1] Konuyla ilgili daha detaylĂ˝ bilgi için bkz. Þenol KantarcĂ˝, “Ermeni Lobisi: ABD’de Ermeni DiasporasĂ˝’nĂ˝n  OluĂžmasĂ˝ ve Lobi Faaliyetleri” Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝, (Mart-Nisan-MayĂ˝s 2001), Sa: 1, Ankara, 2001, s.147.
[2] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Ýstanbul,1987, s. XCIX, C.
[3] Erdal Ýlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, 1999, s.72.
[4] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. 56-66., 622-624.
[5] Zaman zaman kendi aralarĂ˝nda da çatýÞmalara giren Ermeniler, komĂžu bölgelerdeki Müslüman emîrliklerle (ZiyâroĂ°ullarĂ˝, Revvâdîler, ÞeddadoĂ°ullarĂ˝ vs. gibi) iĂžbirliĂ°i yaparak çeĂžitli aralĂ˝klarla Bizans’a karÞý isyana kalkýÞýp baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k mücadeleleri yapmaktaydĂ˝lar. (Ali Sevim, Selçuklu-Ermeni ÝliĂžkileri, Yeni Türkiye, Ermeni Sorunu Özel SayĂ˝sĂ˝ II (Mart-Nisan 2001), Sa: 38, Ankara, 2001, s.595.
[6] “Sultan Alp Arslan’Ă˝n ölümü (24 KasĂ˝m 1072) üzerine Büyük Selçuklu Devleti tahtĂ˝na geçen oĂ°lu MelikĂžah, Selçuklu vasallýðýnĂ˝ kabul etmiĂž olan Gürcülerin isyana baĂžlamalarĂ˝ üzerine onlara karÞý bir ordu sevketti. Selçuklu ordusu, kĂ˝sa zamanda, Gürcülerin iĂžgal ettikleri Ermeni ve Þirvan memleketlerini yeniden ele geçirdi. Bu askerî harekat sĂ˝rasĂ˝nda adlarĂ˝ geçen memleket halklarĂ˝, Selçuklu ordusuna karÞý direniĂže geçip mücadeleye girmeleri sonucunda, Ermenilerin de yaĂžadýðý bu bölgeler tahribata uĂ°ramýÞ ve halklarĂ˝na aĂ°Ă˝r vergiler yüklenmiĂžti. Bunun üzerine AnĂ˝ Ermeni baĂžpiskopozu BarseĂ°, prens ve din adamlarĂ˝ndan oluĂžturduĂ°u bir heyetle, vergi yükünü azaltmak ve Ermeni lideri Philateros Brachamios’un, sayĂ˝sĂ˝nĂ˝ dörde çĂ˝kardýðý Ermeni PatrikliĂ°i’nin durumunu arzetmek amacĂ˝yla Ýsfahan’a sultan MelikĂžah’Ă˝n huzuruna gitti. Huzuruna kabul ettiĂ°i Ermeni heyetine son derece iyi muamelede bulunan sultan, “Ermeni KatolikosluĂ°u’nun tek bir makamla temsil edilmesi, bütün kilise, manastĂ˝r ve ruhanîlere vergi muafiyeti getirilmesi” hususlarĂ˝nda bir buyruk (ferman) hazĂ˝rlatĂ˝p BarseĂ°’e verdi. Sultan daha sonra içinde Selçuklu mülkî ve askerî erkânĂ˝nĂ˝n da bulunduĂ°u bir askerî birliĂ°in korumasĂ˝ altĂ˝nda bu Ermeni heyetini memleketlerine uĂ°urlayĂ˝p gönderdi. Sultan MelikĂžah, yazdĂ˝rdýðý ferman emirlerinin uygulanmasĂ˝yla görevlendirdiĂ°i Azerbaycan Selçuklu Genel Valisi Kutbeddin Ýsmail, çok kĂ˝sa zamanda vergileri kaldĂ˝rdĂ˝ktan baĂžka Ermenilerin yaĂžadĂ˝klarĂ˝ bütün kent ve yörelerini imar ettirdi, ayrĂ˝ca Ermeni kilise ve manastĂ˝rlarĂ˝nĂ˝ da Selçuklu Devleti adĂ˝na kendi himayesi altĂ˝na aldĂ˝; bu nedenle özellikle Ermeni müellifi UrfalĂ˝ metaos, telif ettiĂ°i Vekayinâmesi’nde (s.178), sultanĂ˝n ölümü dolayĂ˝sĂ˝yla, “Herkesin babasĂ˝, bütün insanlara karÞý merhametli ve iyi niyet sahibi sultanĂ˝n ölümü, bütün dünyayĂ˝ büyük bir mateme düĂžürdü” demiĂžtir. O,ayrĂ˝ca Kutbeddin Ýsmail HakkĂ˝nda da (s.179) “Ýsmail, iyi, merhametli ve imar edici bir ĂžahĂ˝stĂ˝r. O, bütün Ermenistan’Ă˝ yönetimi altĂ˝na alarak memleketi imar etmeye baĂžlamýÞ ve bütün kilise ve manastĂ˝rlarĂ˝ ÝranlĂ˝larĂ˝n fenalĂ˝klarĂ˝na karÞý himaye edip korumuĂžtur” sözlerini kaydetmiĂžtir.(Ali Sevim, “Selçuklu-Ermeni ÝliĂžkileri” Yeni Türkiye Ermeni Sorunu Özel SayĂ˝sĂ˝ II, (Ocak-Þubat 2001), Sa:37, s.597. , UrfalĂ˝ Mateos Vekayi-Nâmesi (952–1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136–1162), Çev. Hrant D. Andreasyan, Ankara, 1987, s. 178–179.
[7] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. 622-623. AyrĂ˝ca bkz. Kamuran Gürün, Ermeni DosyasĂ˝, Ankara, 1998, s. 29-38.
[8] Gürün, Ermeni DosyasĂ˝, s.37.
[9] Erdal Ýlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, 1999, s. 72.
[10]KantarcĂ˝, “Ermeni Lobisi ....., s.147.
[11] Bilâl N. ÞimĂžir, “Ermeni PropagandasĂ˝nĂ˝n Amerika Boyutu Üzerine”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu Ýle ÝliĂžkileri Sempozyumu (8-12 Ekim 1984, Erzurum), Ankara, 1985, s. 103.
[12] ÞimĂžir, “Ermeni PropagandasĂ˝nĂ˝n .....,” s. 103-104.
[13] Agos Gazetesi,(Naklen; Ersal Yavi, 1856–1923 Emperyalizm KĂ˝skacĂ˝nda Türkler Ermeniler Kürtler, Ýzmir, 2001, s. 389.)
[14] ÞimĂžir, “Ermeni PropagandasĂ˝nĂ˝n .....,” s. 105.
[15] Agos Gazetesi. (Yavi, Türkler Ermeniler ....., s.390.)
[16] Manuel Sarkiisyanz, A Modern History of Transcaucasian Armenia, Germany, 1975, s. 310.
[17] Christopher J. Walker (ed.), Armenia and Karabagh, the Struggle for Unity, Londra, 1991,s. 49.
[18] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. XCVII.
[19] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[20] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[21] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.51.
[22] Agos Gazetesi, 1,5 milyon olduĂ°unu yazmaktadĂ˝r. (Naklen, Yavi, Türkler Ermeniler ....., s. 385.)
[23] N. Nisa BayramoĂ°lu, Amerika BirleĂžik Devletleri’nde Lobi Faaliyetleri, Ankara, 1985, s.43.
[24] BayramoĂ°lu, Amerika BirleĂžik Devletleri’nde .....,s.43.
[25] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[26] Bu komite dokuz kiĂžiliktir ve çeĂžitli eyaletlerden oluĂžturulmuĂžtur. Komitenin danýÞmanlýðýnĂ˝ ise Pashayan yapmýÞtĂ˝r. (BayramoĂ°lu, Amerika BirleĂžik Devletleri’nde .....,s.43.)
[27] BayramoĂ°lu, Amerika BirleĂžik Devletleri’nde .....,s.43.
[28] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[29] BayramoĂ°lu, Amerika BirleĂžik Devletleri’nde ....., s.43-43..
[30] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.50.
[31] Bu kiliseler siyasi olarak ta faaliyet göstermektedirler, özellikle ABD BaĂžkanlĂ˝k seçimleri döneminde Ermeni kiliseleri, herhangi bir Ermeni partizan kuruluĂžun çalýÞma tarzĂ˝ndan farklĂ˝ çalýÞmaz.
[32] Hamo B. Vassilian, Armenian American Almanac, California,1995.
[33] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. XCVII.
[34] AAA, s.17-72.
[35] AAA, s.17-19.
[36] Bunun için bkz. Armenian American Society for Studies on Stress and Genocide’nin faaliyetlerine (AAA, s.19.) “Ermeni gruplarĂ˝ için her ilmî çalýÞma, Ermenilik davasĂ˝na hizmet ettiĂ°i ölçüde, (sözde) Ermeni topraklarĂ˝nĂ˝n Türkiye, Azerbaycan, Gürcistan ve Ýran’dan nasĂ˝l toprak koparĂ˝lacaĂ°Ă˝nĂ˝ anlattýðý ve bu topraklarĂ˝n Ermenilere ait bulunduĂ°unu kanĂ˝tladýðý derecede ilgi çekicidir. Ermeni tarihi, sanatĂ˝ ve kültürü, arkeolojisi, sosyal bilimler ve dil üzerinde çalýÞan ve kĂ˝yaslamalĂ˝ araĂžtĂ˝rmalar yapan  üniversite ve ilim kurumlarĂ˝nĂ˝n ve araĂžtĂ˝rma merkezlerinin vazgeçemeyeceĂ°i konular içerisindedir. O halde, faaliyet alanĂ˝ olarak birinci sĂ˝rada üniversiteler, araĂžtĂ˝rma merkezleri, enstitüler gelmektedir. GerektiĂ°inde (sözde) Ermeni DavasĂ˝’na hizmet edici merkezler ve enstitüler de kurulmaktadĂ˝r. Böylece bu araĂžtĂ˝rma merkezlerinin çalýÞmalarĂ˝, propaganda aracĂ˝ olarak kullanĂ˝lmak sureti ile dünya kamuoyunun  dikkati (sözde) Ermeni Meselesi üzerine çekilmektedir.” (Ýlter, Ermeni PropagandasĂ˝nĂ˝n KaynaklarĂ˝, Ankara, 1994, s. 30-31. Konuyla ilgili olarak ayrĂ˝ca bkz. Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.CXI-CXII-CXIII.)
[37] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.CXII.
[38] AAA, s.19-23.
[39] Bunun için bkz. Armenian Educational Council adlĂ˝ kuruluĂžun amaç ve faaliyetlerine.(AAA, sç20.)
[40] Bunun için bkz. Armenian Genealogical Society’nin  amaç ve faaliyetlerine.(AAA, s.20.)
[41] Bunun için bkz. Center for Armenian Research and Publication University of Michigan-Dearborn’Ă˝n amaç ve faaliyetlerine. (AAA, s.20.)
[42] Bunun için bkz. Emmanuel Bible College, in amaç ve faaliyetlerine. (AAA, s.21.)
[43] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. CXI-CXII. Ermeni davasĂ˝na hizmet eden bu tür kuruluĂžlar ABD’nin yanĂ˝ sĂ˝ra diĂ°er bir çok ülkede faaliyet göstermektedir. Avrupa’ya bakĂ˝ldýðýnda Ermeni azĂ˝nlĂ˝k örgütlerinin rehberliĂ°inde baĂžta Fransa olmak üzere Almanya ve Ýngiltere’de  Ermeni meselesi üzerine araĂžtĂ˝rma, yayĂ˝n yapan kürsüler ve enstitüler bulunmaktadĂ˝r. Lübnan’da Beyrut Amerikan Üniversitesi, Ermeni faaliyetlerinin önemli merkezlerinden birisidir. Ýran Ýsfahan Üniversitesi’nde 1969 yĂ˝lĂ˝ baÞýnda kurulan Ermeni kürsüsü günümüze kadar yoĂ°un çalýÞmalarĂ˝ ile dikkat çekmektedir. Erivan’daki enstitüler, araĂžtĂ˝rma merkezleri ve arĂživler gerek ABD’deki gerek Avrupa’daki  gerekse dünyanĂ˝n çeĂžitli yerlerinde bulunan bu tür kuruluĂžlara sürekli bilgi ve belge sunmak gibi bir hizmeti üstlenmiĂžtir.Bilimsel konferans ve sempozyumlar özellikle uluslar arasĂ˝ bir nitelik taÞýdýðý  zaman bu kuruluĂžlardaki yetkililer katĂ˝lmakta ve Ermeni sorunu üzerine yapmýÞ olduklarĂ˝ çalýÞmalarĂ˝ meslektaĂžlarĂ˝na aktarma imkanlarĂ˝na kavuĂžmuĂž oluyorlar. (Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. CXII.)
[44] NAASR: Bu merkezin ayrĂ˝ca (sözde) “Ermeni SoykĂ˝rĂ˝mĂ˝ ÇalýÞmalarĂ˝ Ýçin Program” (Program for  Armenian Genocide Studies) adĂ˝ altĂ˝nda ayrĂ˝ bir birimi mevcuttur.
[45] AAA, s.19-23.
[46] AAA, s.25.
[47] ÖrneĂ°in bu durum General Society of Vasbourgan’Ă˝n amaç ve faaliyetlerinde açĂ˝kça belirtilmiĂžtir. (AAA, s.27.)
[48] AAA, s. 26-27.
[49] AAA, s. 27.
[50] Bunun için bkz. Pan-Sebastia Rehabilitation Union’Ă˝n amaç ve faaliyetlerine.(AAA, s. 28.)
[51] AAA, s. 29.
[52] AAA, s. 29.
[53] AAA, s. 30.
[54] AAA, s. 30.
[55] AAA, s. 31
[56] AAA, s. 31.
[57] AAA, s. 31. 1968 yĂ˝lĂ˝nda Ohio Toledo’da kurulan Armenian Association of Toledo’da AACS gibi tamamen aynĂ˝ amaçlar için hizmet vermektedir.(AAA, s. 32.)
[58] AAA, s. 32.
[59] AAA, s. 33.
[60] AAA, s. 35. AyrĂ˝ca bkz. Armenian Network of America, Inc. için www.armnet.org
[61] AAA, s. 40.
[62] www.bafa.org
[63] AAA, s.36.
[64] AAA, s. 37.
[65] www.lcousa.org
[66] AAA, s. 41–42.
[67]Ýki Ermeni Edebiyat DerneĂ°i, New Jersey ve California’da faaliyet göstermektedir.
[68] ABD’de Ermenilere ait toplam 9 BakĂ˝mevi ve Nekahat Hastahanesi bulunmaktadĂ˝r.
[69] Bu derneklerin sayĂ˝sĂ˝ 29’dur. Bunlardan iki tanesi Kanada’dadĂ˝r.
[70] 16 Hayýrsever KuruluÞ mevcuttur.
[71] 4 tane Mülteci YerleĂžtirme KuruluĂžu faaliyet göstermektedir.
[72] Bir tanesi Kanada’da olmak üzere toplam 14 kuruluĂž çalýÞma yapmaktadĂ˝r.
[73] BeĂž tanesi Kanada’da olmak üzere toplam 69 ÖĂ°renci DerneĂ°i BirleĂžik Devletler’de çalýÞma yürütmektedir.
[74] 10 Gençlik KuruluĂžu bulunmaktadĂ˝r.
[75] Bu kuruluĂžlarĂ˝n geneli için bkz. AAA’ a.
[76] AAA, s. 108.
[77] AAA, s.107–109.
[78] Bu süreli yayĂ˝nlar için bkz. AAA, s.110-112.
[79] AAA, s. 183–185.
[80] AAA, s. 186.
[81] www.nethaber.com/haber/haberler/0.1082, 34254-6.00.html
[82] AAA, s. 103.
[83] AAA, s. 73-103.
[84] Bkz. Armenian Church of San Antonio’nun faaaliyetlerine . (AAA; s.74.)
[85] Bkz. Hooly Trinty Armenian Apolostic Church, Saint Gregory of Nareg Armenian Church (AAA, s. 76-77.)
[86] Uras, Tarihte Ermeniler....., s. CV., Ýlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, 1999, s. 88-90. “I.Horen’in, 1970’li yĂ˝llarĂ˝n baÞýnda, doĂ°um yeri olan KĂ˝brĂ˝s’a yaptýðý ziyarette, Makaryos’a “Kilikya HaçĂ˝”nĂ˝ vermesi yüzyĂ˝llardĂ˝r aralarĂ˝nda derin anlaĂžmazlĂ˝klar bulunan Ermeni Gregoryen ve Grek Ortodoks kiliseleri arasĂ˝nda uzlaĂžma, iĂžbirliĂ°i ve ittifak ortamĂ˝ doĂ°urmuĂžtur. Bilâhare, 1974 KĂ˝brĂ˝s BarýÞ HarekatĂ˝ esnasĂ˝nda, Ermeni fanatikler , kilisenin riyasetinde Rum yandaĂžlarĂ˝ ile güçlerini birleĂžtirerek, Türkiye’ye ve Türk milletine karÞý, haysiyet kĂ˝rĂ˝cĂ˝, hakaretamiz ve iftira dolu ortak bir kampanyaya giriĂžmek üzere kaynaklarĂ˝nĂ˝ birleĂžtirmiĂžlerdir. AslĂ˝nda ortam, Ermeni ve Rum kiliseleri için uygundu. HerĂžeyden önce, eski suç ortaklarĂ˝ idiler. Çünkü, Birinci Dünya SavaÞý ve Millî Mücadele dönemlerinde, birbirlerinin sĂ˝rtlarĂ˝nĂ˝ sĂ˝vazlĂ˝yarak, Ýtilâf Devletleri marifeti ile Anadolu’da bir Ermeni ve Rum devleti kurmayĂ˝ denemiĂžlerdi.”(Ýlter, Ermeni Kilisesi....., s.90.)
[87] Ýlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 95.
[88] Ýlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 95.
[89] Ýlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 96.
[90] Erich Feigl, A Myth of Terror, Salzburg, 1986, s.22.
[91] Ýlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 97.
[92] Ýlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 97.
[93] www.aaainc.org/about.htm
[94] www.anca.org/anca
[95] www.arf.am/English/history/003history.htm (Bu parti TaĂžnak örgütüne mensuptur.)
[96] www.hunchak.org.au/ (HĂ˝nçak Örgütüne ait bir partidir.)
[97] Ramgavarlar örgütüne ait bir partidir.
[98] AAA, s.54.
[99] AAA, s.50.
[100] www.armeniatree.org/
[101] Kongre Rapor KartĂ˝: ABD Parlamentosu’nda gerek senatörlerin gerekse Kongre’deki görevlilerin Ermeni meselesine saĂ°ladýðý destek düzeyini bir Ăžekilde ölçen kartlardĂ˝r.
[102] AAA, s.53.
[103] Ermeni Milli Komite Medya AĂ°Ă˝ (armenian National Committee Media Network)’a baĂ°lĂ˝ olan Horizon Armenian TV, 1989 yĂ˝lĂ˝nda kurulmuĂžtur. Ermenice ve Ýngilizce olarak yayĂ˝n yapmaktadĂ˝r.
[104]Ermenilerin ABD’de 10 TV programĂ˝ ve 25 radyo programĂ˝ faaliyet göstermektedir.
[105] AAA, s.52.
[106] Bu kuruluĂžlar için bkz. www.arf.am/English/history/003history.htm, www.hunchak.org.au/
[107] AAA, s.53.
[108] Ýlter, Türkiye’de Sosyalist Ermeniler, Ýstanbul, 1995, s. 26-27.
[109] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.446.
[110] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.450.
[111] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.443.
[112] Ýlter, Türkiye’de Sosyalist ....., s.27.
[113]Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. XCVIII.
[114]Avedis Nazarbeg: Avetis Nazarbekian olarak ve aynĂ˝ zamanda bazen de “Lerents”olarak isimlendirilir., (LouĂ˝se Nalbandian, The Armenian RevoutĂ˝onary Movement, London, 1963, s.105.)
[115] Nalbandian, The Armenian RevoutĂ˝onary ....., s.105. HĂ˝nçak Partisinin yedi resmi kurucusu ĂžunlardĂ˝r: Avedis Nazarbeg, Mariam Vardanian (Maro), Gevorg Gharadjian, Ruben Khan-Azat, Christoper Ohanian, Gabriel Kafian ve Levon Stepanian.
[116] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.431.
[117] HĂ˝nçak: Çan, çan sesi, çĂ˝ngĂ˝rak anlamlarĂ˝na gelmektedir. Bkz. Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.431.
[118] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.431.
[119] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.436.
[120] http://www.azg.am./HRAK/HRAK_RU.html
[121] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.LXVII.
[122] AAA, s.54.
[123] Tayyar Arý, Amerikada Siyasal Yapý, Lobiler ve Dýþ Politika, Ýstanbul, 1997, s.274.
[124] Ermeni Lobisi’nin bu çalýÞmasĂ˝ için bkz. U.S. Congressional Record (1985–2001).
[125] U.S. Congressional Record (1985–2001).
[126] U.S. Congressional Record (1985–2001).
[127] Ermeniler Fransa’daki amaçlarĂ˝nĂ˝ gerçekleĂžtirdiler.
[128] Milliyet, 2 Haziran 1998.
[129] U.S. Congressional Record, April 24, 1990, s. S4921.
[130] U.S. Congressional Record, April 22, 1998, s. H2219.
[131] U.S. Congressional Record, April 24, 1990, s. S4850.
[132] COSTELLO "Benim Kongre bölgem olan GüneybatĂ˝ Ýllinois'de yaĂžayan birçok Ermeni vatandaÞý, Ăžu andaki Ermenistan'Ă˝n durumu ve geçmiĂž olaylar hakkĂ˝ndaki üzüntülerini belirtmek için benimle irtibata geçtiler" demektedir. (U.S. Congressional Records, April 22, 1993, s. E1015.)
[133] U.S. Congressional Record, April 28, 1992, s. H2691.
[134] U.S. Congressional Records, April 24. 1996, s. H3776.
[135] Ömer E. Lütem, “Olaylar Ve Yorumlar” Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝, (Haziran-Temmuz-AĂ°ustos 2001), Sa: 2, Ankara, 2001, s. 25. Lütem, “Olaylar Ve Yorumlar” baĂžlĂ˝klĂ˝ yazĂ˝sĂ˝nda devamla: “...bulunduĂ°umuz yĂ˝l içinde, Nisan ayĂ˝nda, Ermeni asĂ˝llĂ˝ Kanada milletvekili Serkis Asaduryan’Ă˝n Avam kamarasĂ˝na, Senatör Shirley Maheu’nün de Senatoya sunduklarĂ˝ taslaklar kabul edilmemiĂž Kanada Parlamentosunda 3 MayĂ˝s 2001 tarihinde Serkis Asaduryan’Ă˝n bu konudaki bir sorusuna cevap veren DýÞiĂžleri BakanĂ˝ John Manley “soykĂ˝rĂ˝m” yerine “korkunç bir felaket” deyimini kullanmýÞ ve ayrĂ˝ca Türk ve Ermeni hükûmetlerini  anlaĂžmalarĂ˝ için teĂžvik etmiĂžtir.... Serkis Asaduryan 1 Haziran 2001 tarihinde Parlamentoya sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n tanĂ˝nmasĂ˝nĂ˝ öngören bir karar tasarĂ˝sĂ˝nĂ˝ sunmuĂžtur. Parlamentonun usul kurallarĂ˝ gereĂ°ince ya bu tasarĂ˝nĂ˝n oya konmasĂ˝nĂ˝ ya da, hiç itiraz olmamasĂ˝ halinde, oya baĂžvurmadan mutabakat ile kabul edilmesi ÞýklarĂ˝ndan birini seçmek hakkĂ˝na sahip bulunan Asaduryan ikinci ÞýkkĂ˝ tercih etmiĂž ve bir üyenin itiraz etmesi üzerine tasarĂ˝ reddedilmiĂžtir...” Ăžeklinde deĂ°erlendirmede bulunmuĂžtur. (Lütem, “Olaylar Ve Yorumlar”, s. 25.)
[136] U.S. Congressional Record, 12 December, 1985, s. H11920.
[137] U.S. Congressional Record, 12 December, 1985, s. H11920.
[138] James Brown, Delicately Poised  Allies: Greece and Turkey: Problems, Policy Choices and Mediterranean Security, London, 1991, s.160.
[139] Ian O., Lesser, “Turky’s Strategic Options”, The International Spectator, c.34, No.1, (Ocak-Mart 1999), s. 88.
[140] Milliyet Gazetesi, 15 Eylül 2001.
[141] Bu görüĂžmeler için bkz. U.S. Congressional Record, February 21, 1991, Senate.
[142] U.S. Congressional Record, 12 December, 1985, s. H11920.
[143] Türkiye Gazetesi, 30 Eylül 2000.
 ----------------------
* -
- ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 3, Eylül-Ekim-Kasým 2001
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar