áááAnasayfaŢleti■im
áá
English

Antep (Ay├Żntap) Protestan Okulu ve Ermeni Meselesi

Yrd. Doš. Dr. Bayram AKăA*
ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 14-15, Yaz - Sonbahar 2004

 
Title: The Antep (Ay├Żntap) Protestant School and the Armenian Issue
 
Abstract: The Western countries, which are not able to conquer Anatolia during the crusades, dispatched missionaries to Anatolia for social, political and economical interests under the cover of religious purposes. Among these missionaries, The Catholics, for the interest of France, the Orthodoxies, for the interest of Russia, and the Protestants, for the interest of USA, established schools, hospitals and orphanages. These schools served as headquarters of occupying forces during the Independence War. After the war, Mustafa Kemal Atatürk evicted the Law of Tevhid-i Tedrisat, as a result of which, all schools in the Ottoman Empire were attached to the Minister of National Education. In this study, we studied Antep Protestant Collage established in 1876 by the Protestants, supported by ABCFM, and centered in USA. This collage was open from 1876 to 1924. Although there were students at the collage from various religions and races,the Armenian students constituted the majority. The aim of the school was to collect intelligent Armenian children and to bring them up within the framework of Armenian nationalism and to provocate them against Ottoman Empire. In order to educate the Armenian children for this purpose, the curriculum of the school mostly consisted of Armenian lessons. This study entitled ‘The Antep Protestant School and the Armenian Issue’ consists of two sections. In the first section, we studied the foundation, activities and expiration of the school of Antep Protestant. In the second section, the connection between this school and Armenian Issue was examined. In the conclusion, it is pointed out that Mustafa Kemal Atatürk is quite concerned about the activities of foreign schools and, for this reason, he adjoined them to the Ministry of Education on 3 March 1924 by the Law of Tevhid-i Tedrisat.
 
Keywords: Antep, Armenian Question, American Protestant Missionaries, Ottoman Empire

Giri├ż

21. yüzy├Żlda gerçekle├żtirdikleri Haçl├Ż Seferleri ile Anadolu topraklar├Żn├Ż ele geçiremeyen Bat├Żl├Ż devletler 16.yy.dan itibaren Osmanl├Ż topraklar├Żna misyonerler göndererek bu amaçlar├Żna ula├żmaya çal├Ż├żt├Żlar. Osmanl├Ż topraklar├Żna ilk olarak Katolik, Cizvit ve Fransisken misyonerleri geldi. Bunlar├Ż Protestan misyonerler takip etti. ├Łlk olarak Müslümanlar├Ż H├Żristiyanla├żt├Żrmaya çal├Ż├żan bu misyonerler bu amaçlar├Żna ula├żamay├Żnca gayrimüslim Osmanl├Ż tebaas├Ż üzerinde faaliyette bulundular. Bu amaçla misyonerler Rum, Bulgar, Ermeni gibi az├Żnl├Żklar├Żn yerlerini tespit edip misyonlar├Żn├Ż yerine getirdiler. Bu arada misyonerler ve Bat├Żl├Ż devletler aras├Żnda Osmanl├Ż topraklar├Ż üzerindeki az├Żnl├Żklar├Ż payla├żma yar├Ż├ż├Ż ba├żlad├Ż. 19.yy.da Osmanl├Ż topraklar├Żndaki misyonerlik faaliyetleri hat safhaya ula├żt├Ż. Misyonerler, te├żkilatlar├Żn├Żn bulundu├░u devletlerin deste├░ini alarak adeta kendi devletlerinin Osmanl├Ż devleti üzerindeki emelleri do├░rultusunda faaliyet gösterdiler. Bu amaçla Katolik, Ortodoks, Protestan misyonerler Fransa, ├Łngiltere, Amerika Birle├żik Devletleri gibi emperyalist emelleri olan Bat├Żl├Ż devletlerin deste├░ini alarak Osmanl├Ż topraklar├Ż üzerinde okul, hastane, kilise, yetimhane gibi pek çok sosyal ve kültürel görünümlü müesseseler açt├Żlar. Bu kurumlar vas├Żtas├Żyla Müslüman ve gayrimüslim tebaa üzerinde nüfuz kazand├Żlar. Bu müesseseler içinde özellikle yabanc├Ż okullar, buralarda e├░itim gören gençlere ayr├Żl├Żkç├Ż siyasi fikirler verilerek Osmanl├Ż devletini ve Türk milletini parçalamaya yönelik faaliyetlerin merkez üssü haline geldi. Günümüzde Türkiye Cumhuriyeti’ne kar├ż├Ż zaman zaman haks├Żz isnatlara dayanarak gündeme getirilen Ermeni meselesi de o y├Żllarda bu okullar vas├Żtas├Żyla adeta körüklenmi├żtir. ├Ł├żte bu okullardan birisi de Ay├Żntap (Antep) Protestan Mektebi’dir.[1]

Antep Protestan Okulu

Robert Koleji ve Suriye Protestan Okulu (Koleji)’nden sonra Osmanl├Ż ├Łmparatorlu├░u’nda kurulan üçüncü yüksek okul Antep Protestan Mektebi (Koleji)dir. Bu kolejle ilgili olarak 1872 y├Żl├Żnda bast├Żr├Żlan bir bro├żürde ├żöyle denilmektedir. Böyle bir kolejin aç├Żlmas├Ż zaman├Żn├Żn geldi├░i konusunda en küçük bir tereddüt yoktur. Türkiye uluslararas├Ż arenada yerini almak için h├Żzla geli├żmektedir. Her tarafta okullar aç├Żlmakta, kitaplar ve gazeteler yay├Żnlanmaktad├Żr. Bu koleje büyük eme├░i geçen misyoner Thomas D. Christre’ye göre de bu tür okullar├Żn genel amac├Ż; yaln├Żzca gençlerin kültürel düzeyini yükseltmek de├░il onlar├Żn sad├Żk ve fedakâr bir H├Żristiyan olarak da yeti├żmesini sa├░lamakt├Żr.[2]

19 yüzy├Żldan itibaren Antep ve çevresinde Amerikan misyonerlerinin faaliyetleri artt├Ż. Bunun sonucu olarak bölgede olu├żan Protestan cemaat├Ż 1865 y├Żl├Żnda Yakac├Żk ve Hayik kiliseleri etraf├Żnda örgütlendiler. Bunun ard├Żndan da 1870 y├Żl├Żnda Kilikya Ermeni Protestan Birli├░i Urfa’da yap├Żlan y├Żll├Żk toplant├Żs├Żnda Antep’te bir yüksek okulun aç├Żlmas├Ż konusunu American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) e ba├żvuru yapma karar├Ż ald├Ż. Okulun yönetim kurulu ise dördü misyonerlerden ve dördü de yerli H├Żristiyanlardan olmak üzere Kilikya Ermeni Protestan Birli├░i’nce belirlenecekti. ├Łleriki y├Żllarda ise okulun yönetimi Türkiye’deki Kilikya Ermeni Protestan Birli├░i’ne devredilecekti.[3]
 
Antep Protestan Okulu, Ekim 1876 tarihinde küçük bir binada e├░itime ba├żlad├Ż. 15 Ocak 1878’de Bab-├Ż Ali okulu bir ├Łdadi olarak tescil etti.[4]

Bu okulda 1879 y├Żl├Żnda 80 ö├░renci okuyordu. Ayr├Żca okulda okutulan derslerden baz├Żlar├Ż ├żunlard├Ż; Dünya Edebiyat├Ż, Dünya Tarihi, Anatomi, Türkiye Tarihi, Amerikan Tarihi, ├Łngilizce ve Ermenice Güzel Yaz├Ż Yazma Sanat├Ż ve Ermeni Dili ve Edebiyat├Ż.[5] 1888–1889 ders y├Żl├Żnda bu okulda 84 ö├░renci okuyordu. Bu ö├░rencilerin 30’u Antepli ve geriye kalan 54’ü de bölgedeki 21 de├░i├żik yerle├żim birimlerindendi. Ayr├Żca bu ö├░rencilerin 63’ü Protestan Ermeni, 18’i Grogeryan Ermeni ve 3’ü de Yahudi idi. [6]

Okulun 15. kurulu├ż y├Żl├Ż olan 1891 y├Żl├Żnda 94 ö├░rencisi vard├Ż. Bu ö├░rencilerin 26’s├Ż Antep’ten, geriye kalan 68’i ise 24 ayr├Ż yerle├żim birimindendi. Bunlardan 71’i Protestan Ermeni, 2’si Protestan Rum ve 1’i de Süryani idi. 1893 y├Żl├Żnda okulun toplam mezun say├Żs├Ż 110 idi. Bunlardan 32’si ö├░retmenlik yaparak toplumu amaçlar├Ż do├░rultusunda e├░itme yoluna gittiler.[7]

Her din ve mezhepten ö├░renciye aç├Żk olan Antep Protestan Okulu’nda üç bölüm bulunuyordu. Bunlar; Haz├Żrl├Żk Bölümü, Bilimler Bölümü ve T├Żp Bölümü idi. Antep Koleji do├░rudan ABCFM’ye ba├░l├Ż olmamakla beraber misyonerlerle iyi ili├żkiler içinde idi. Bu nedenle misyonerler okulun bütçesine önemli ölçüde katk├Ż sa├░l├Żyordu. 1880’li y├Żllar├Żn ortas├Żnda okulun mali y├Żl├Ż bozuldu├░u için 1886 y├Żl├Żnda son s├Żn├Żf├Ż Halep’e ta├ż├Żnan T├Żp Bölümü 1888–1889 ders y├Żl├Żnda kapat├Żld├Ż.[8]

18 y├Żl├Żndan itibaren bölgede meydana gelen olaylar okulun i├żleyi├żini olumsuz yönde etkiledi. Kimi ö├░renci ve ö├░retmenleri ihtilalci H├Żnçak ve Ta├żnak Ermeni terör örgütleriyle ili├żkisi oldu├░u gerekçesiyle 19.yüzy├Żl├Żn sonlar├Żnda okul bir nifak yuvas├Ż suçlamas├Żyla kar├ż├Ż kar├ż├Żya kald├Ż ve kapand├Ż. 1915 y├Żl├Żnda okul kesin olarak faaliyetlerine son verdi. Mondros Mütarekesi ile birlikte okulu yeniden açma giri├żimleri ba├żlad├Ż be bunun sonucu olarak 1921 y├Żl├Żnda okul tekrar faaliyetlerine ba├żlad├Ż. Ancak okulun yeniden aç├Żl├Ż├ż├Ż uzun ömürlü olmad├Ż ve 1924 y├Żl├Żnda ‘Sürgündeki Okul’ kimli├░iyle Halep’e ta├ż├Żnd├Ż. Böylece okul Türkiye gündeminden kesin olarak ç├Żkm├Ż├ż oldu. [9]

Antep Protestan Okulu’nun Ermeni Meselesindeki Yeri

19.yy.da Osmanl├Ż Devleti hasta adam kimli├░i ve çok uluslu ve çok dinli yap├Żs├Żyla misyonerlerin faaliyetlerini yo├░unla├żt├Żrd├Żklar├Ż ülkelerin ba├ż├Żnda geliyordu. Dünya payla├ż├Żm├Żna geç ama etkin ve h├Żzl├Ż bir ├żekilde kat├Żlan Amerika için misyonerlik faaliyetlerinin hedef alanlar├Żndan biri de Osmanl├Ż topraklar├Ż oldu.[10]

Osmanl├Ż topraklar├Żna gelen bu Protestan misyonerlerinin amac├Ż ba├żlang├Żçta dini e├░itim vermek ve Protestan mezhebini yaymak idi. Ancak misyonerler zamanla bu amac├Ż a├żarak sosyal, siyasal, ekonomik, kültürel ve hatta ihtilal haz├Żrlamaya var├Żncaya kadar de├░i├żik hedeflere yöneldiler.[11]

Osmanl├Ż topraklar├Żndaki bu Protestanlar├Żn misyonerlik faaliyetlerini destekleyen en önemli güç ABCFM örgütü oldu. Bu örgüt 1819 y├Żl├Żnda Osmanl├Ż topraklar├Żn├Ż faaliyet alan├Ż içine ald├Ż. 1830 y├Żl├Żnda imzalanan Osmanl├Ż-Amerikan Ticaret Antla├żmas├Ż ile Protestan misyonerlerin Osmanl├Ż topraklar├Żndaki faaliyetleri daha da kolayla├żt├Ż. Ayr├Żca bu antla├żma ile Amerika Devleti ayr├Żcal├Żkl├Ż bir statüye ve Amerikal├Ż tüccarlar da devlet müdahalesi olmadan her millet ya da dinden tüccarlarla rahat ili├żki kurma hakk├Żn├Ż verdi. Bunun üzerine Amerikal├Ż tüccarlar Ermeni tüccarlarla i├żbirli├░i yapt├Ż ve sonuçta Amerikan-Ermeni ili├żkileri daha da geli├żti. Hatta Amerikan Hükümeti Ermenilere vatanda├żl├Żk hakk├Ż verdi.[12]

Protestan misyonerleri yukar├Żda belirtilen amaçlar├Żna ula├żmak için öncelikle okullar açt├Żlar. Bu okullar genellikle ulusla├żman├Żn tam olarak ya├żanmad├Ż├░├Ż bölgelere kurulmu├żtur. Örne├░in ulusla├żman├Żn en h├Żzl├Ż oldu├░u Osmanl├Ż Devleti’nin Balkan topraklar├Żnda yabanc├Ż okul fazla yoktur. Ancak misyoner faaliyetleri ve yabanc├Ż okullar ulusla├żman├Żn yava├ż oldu├░u, Osmanl├Ż idaresinin e├░itim ve kültür hizmetlerini tam olarak yerine getiremedi├░i Do├░u-Güneydo├░u Anadolu, Suriye ve Lübnan Bölgesi’nde daha etkili ve ba├żar├Żl├Ż olmu├żlard├Ż.[13]

Bu misyoner ve onlar├Żn kurduklar├Ż okullar├Żn yoksul, kimsesiz ve yetim çocuklara yönelik programlar├Ż vard├Ż. Bunlar bilhassa az├Żnl├Żk çocuklar├Ż idi. Ancak son zamanlarda bu uygulama Müslüman Türk çocuklar├Żn├Ż da ihtiva etmeye ba├żlad├Ż. Bu çocuklar toplan├Żr bahsedilen okulda iyi bir H├Żristiyan ve Ermeni milliyetçisi olarak yeti├żir ve topluma dönerdi. Bunlar├Żn zeki olanlar├Ż Avrupa ve Amerika’ya gönderilip buralarda daha ileri derecede e├░itim ald├Żktan sonra tekrar Anadolu’ya dönerlerdi.[14]

Osmanl├Ż topraklar├Żndaki Protestan okullar├Żn amac├Ż ve faaliyetleri ile ilgili olarak pek fazla bilgi ve belge mevcut de├░ildir. Osmanl├Ż topraklar├Ż üzerindeki Protestan okullar├Ż hakk├Żnda en ayr├Żnt├Żl├Ż bilgiyi Maarif Naz├Żrlar├Żndan Ahmet Zühtü Pa├ża’n├Żn Maarif Nezareti’nin bilgi istemesi üzerine haz├Żrlad├Ż├░├Ż Ay├Żntap Protestan Okulu’nu da içeren ‘Protestan Okullar├Ż’ hakk├Żndaki bir rapordan al├Żyoruz. Bu rapor 2 k├Żs├Żmdan olu├żmaktad├Żr. 1.k├Żs├Żmda Protestan okullar├Ż hakk├Żnda genel bilgiler verilmektedir. 2.k├Żs├Żmda ise okullar├Ż gösteren çizelgeler bulunmaktad├Żr. 1894 tarihli bu belgeye göre 392 Protestan okulunun Amerikan-├Łngiliz ve Protestan Ermeni okullar├Żndan olu├żtu├░u görülmektedir. Belgede Protestan okullar├Ż ile ilgili olarak; okul program├Żn├Żn haz├Żrlanmas├Ż ve ders seçiminde okulun bulundu├░u yerin özelliklerinin göz önüne al├Żnd├Ż├░├Ż belirtilmektedir. Örne├░in; ├Łbtidai ve Rü├żtiye dersleri Anadolu’da ├Łngilizce ve Ermenice, Arabistan’da ise Arapça ve ├Łngilizce olarak verilmekteydi. Protestan okullar├Żn├Żn siyasi amaçlar├Ż üzerinde de duran Zühtü Pa├ża bu amaçla dersler aras├Żndaki ili├żkiyi ├żöyle aç├Żklamaktad├Żr. 1-Türkiye’de Protestanl├Ż├░├Ż yaymak 2-Zihinleri kar├Ż├żt├Żr├Żp halk├Żn merkezi idareye olan ba├░l├Żl├Ż├░├Żn├Ż sarsmak 3-Öteki yabanc├Ż ve özellikle Frans├Żz okullar├Żn├Żn kültürel etkisi ile mücadele etmek, bu etkiyi silip kendi etkilerini ön plana ç├Żkarmak.[15]

28 Kas├Żm 1894 tarihinde, Mekatip-i Gayrimüslim ve Ecnebi Müfetti├żli├░i’nden Halep Maarif Müdürlü├░ü’ne gönderilen a├ża├░├Żdaki belgeden, Ay├Żntap Protestan Okulu’nun Anadolu’daki Ermeni gençlerini Osmanl├Ż Devleti aleyhine Ermeni milliyetçili├░ini te├żvik ederek yeti├żmesini sa├░lamada oynad├Ż├░├Ż rolü anlamaktay├Żz:

‘Anadolu’daki Ermenilerin milliyetçilik fikrini ziyadesiyle te├żvik eden kurumlar├Żn ba├ż├Żnda Ay├Żntap’daki ( Antep) me├żhur Protestan Okulu gelmektedir. Bu okulun müdür ve müdür muavinleri marifetiyle görünürde lisan ve fen ö├░retilmekte ise de hakikatte en zeki Ermeni gençleri buraya toplanarak siyasi maksatla e├░itilmekte oldu├░u belirlenmi├żtir. Gerçi maarif serbest ise de bu serbestiyeti hiç kimsenin kötüye kullanarak devlete zarar vermeye hakk├Ż yoktur. Bu tür ecnebilerin ve özellikle de Amerikan Protestanlar├Żn├Żn ilim ve fen arac├Żl├Ż├░├Żyla Osmanl├Ż Devleti aleyhine müslim ve gayrimüslimlerden mektebte bulunan çocuklar├Żn zihinlerini kar├Ż├żt├Żrma ve zehirleme yolundaki te├żebbüslerini önlemek için daima uyan├Żk bulunmaktan ba├żka bunlar├Żn ahval ve mülklerini tefti├ż etmek ve ders programlar├Żn├Ż ve muallimlerini ve muallimelerinin ├żehadetnamelernin incelenmesi gerekti├░i halde ├żimdiye kadar bu konuda naz├Żrl├Żkça hiçbir çal├Ż├żma yap├Żlmam├Ż├żt├Żr. Bu mektebin muamelat-├Ż dahiliye ve hariciyesi hususunda daima aranan ├żartlar yerine getirilmedi├░inden bu konuda gerekli durum hemen tefti├ż edilip ayn├Ż zamanda mevzubahs olan Ay├Żntap Protestan Okulu gibi ehemmiyetli olan ecnebi ve gayrimüslim mekteblerinin ahval-i umumiye ve hususiyelerine dair tefti├ż raporu sonuçlar├Ż serian ve Ay├Żntap Protestan Okulunun her türlü muamelat├Żn├Żn ve tedrisat├Żyla muallimlerinin meslek ve me├żreblerinin ve talebe say├Żs├Ż ve programlar├Ż velhas├Żl her türlü faaliyetleri dikkatle tefti├ż edilip sonuçlar├Ż rapor edilerek Maarif Naz├Żrl├Ż├░├Żna gönderilmesi ‘[16]
 
Ay├Żntap Protestan Okulu da dahil Anadolu’daki Protestan okullar├Żn├Żn zararl├Ż faaliyetlerinden bahseden ikinci bir rapor ise Anadolu Umum Islahat Müfetti├żi ├×akir Pa├ża’n├Żn 1898’de kaleme ald├Ż├░├Ż bir Layihad├Żr. Belgede Protestan okullar├Żnda gayrimüslim tebaa çocuklar├Żn├Żn e├░itim yoluyla ve ailelerine yard├Żm edilmesi suretiyle Osmanl├Ż Devletinin aleyhine olan fikirlerle zehirlendi├░i,okullar├Żn as├Żl amac├Żn├Żn memleketin ve hükümetin ç├Żkarlar├Żna ayk├Żr├Ż oldu├░u,tebaa aras├Żndaki huzuru ve manevi birli├░i yok etmeye yönelik hizmetler verdikleri belirtilmekte ve Protestan okullar├Ż ile di├░er yabanc├Ż okullar├Żn etkileri ├×akir Pa├ża taraf├Żndan ├żöyle kar├ż├Żla├żt├Żr├Żlmaktad├Żr: ‘Ecnebi okullardan ├żayan-├Ż tezkar Trabzon, Samsun, Tokat, Sivas, Diyarbak├Żr, Adana’da kurulan Katolik Cizvit okullar├Ż var ise de önemi üçüncü derecede kal├Żp bunlar├Żn birinci derecede önemlileri Rusyal├Ż bir Ermeni vas├Żtas├Żyla Erzurum’da kurulan Ermeni Sanasaryan okuluyla biraz da ├Łngiliz yard├Żm├Żyla Amasya civar├Żnda Merzifon ve Halep civarlar├Żndaki Ay├Żntap Protestan Okulu ve ikinci derecede önemlileri dahi Antakya ve Mardin  Katolik ve Harput Protestan Okullar├Ż oldu├░u bilinmektedir..[17]
 
Antep Protestan Okulu’nun kurulu├ż amaçlar├Żndan birisi de kendi anayurtlar├Żn├Ż terk etmeyecek düzeyde bilgi ve beceri ile donat├Żlm├Ż├ż genç ku├żaklar yeti├żtirmekti. Bir ba├żka deyi├żle iyi ahlakl├Ż, özverili ve inançl├Ż gençler yeti├żtirilmesi, entelektüel düzeyi yüksek, bilgili ve hünerli gençler yeti├żtirmeye tercih ediliyordu. Ancak bu amac├Żna tam olarak ula├żt├Ż├░├Ż söylenemez. Ne misyonerler, ne yerli H├Żristiyanlar ne de okula çengel atan ihtilalci Ermeni örgütleri beklentilerini tam olarak yerine getiremeyen ve 20.yy.├Żn ilk yar├Żs├Żndaki karanl├Żk olaylardan y├Żpranan Ay├Żntap Protestan Okulu hakk├Żnda Milli Mücadele’yi örgütleyen kadrolar├Żn da dü├żünceleri son derecede olumsuzdu. Nitekim 1920 y├Żl├Żnda Erkan-├Ż Harbiye-i Umumiye Reisi Miralay ├Łsmet Bey (├Łnönü) TBMM’de yapt├Ż├░├Ż bir konu├żmada bu okulla ilgili olarak ├żunlar├Ż söyledi: ‘Ay├Żntap civar├Żnda Amerikan mektepleri, kolejleri vard├Żr. Bu Amerikan kolejleri Fans├Żzlar’├Żn bugün üssülharekesidir. Bizim can├Żm├Żz├Ż yakmak için ve ahalimizi öldürmek için Amerikan mekteplerini üssülhareke ittihaz ediyorlar. Taarruz ederler ve oraya top yerle├żtirirler, ambar olarak kullan├Żrlar. Has├Żl├Ż mektep de├░il, memleketimizin içinde bir kale olarak in├ża edilmi├ż zannolunur.’[18]

Sonuç

Tanzimat ve Islahat Fermanlar├Ż ile az├Żnl├Żklara verilen haklar çerçevesinde Osmanl├Ż Devleti’nde ya├żayan Rum, Ermeni, Yahudi gibi az├Żnl├Żklar emperyalist Bat├Żl├Ż devletlerin de deste├░ini alarak kendi dini inançlar├Ż çerçevesinde Katolik, Ortodoks Protestan Okullar├Ż açt├Żlar. ├Ł├żte bu mekteplerden birisi de 1876 y├Żl├Żnda aç├Żlan Ay├Żntap’taki (Gaziantep) Ay├Żntap Protestan Okulu idi. Bu okul özellikle merkezi Amerika Birle├żik Devletleri’nde bulunan ABCFM taraf├Żndan finansa ediliyordu. Okulun en önemli amac├Ż; Anadolu’nun Kilikya, Do├░u ve Güneydo├░u Anadolu Bölgesi’nde bulunan zeki Ermeni çocuklar├Żn├Ż bu mektebe toplay├Żp onlar├Ż Ermeni milliyetçili├░i çerçevesinde Osmanl├Ż Devleti aleyhine fikirlerle donat├Żp sonra da Osmanl├Ż Devleti aleyhine faaliyet gösterecek birer fert olarak mezun etmekti. Okulun bu amaçl├Ż faaliyetleri 1876’dan 1924 y├Żl├Żna kadar devam etti. 1924 y├Żl├Żnda da Ay├Żntap Protestan Okulu buradan Halep’e ta├ż├Żnd├Ż ve böylece Anadolu’daki zararl├Ż faaliyetleri sona ermi├ż oldu. 3 Mart 1924 y├Żl├Żnda Mustafa Kemal Pa├ża’n├Żn Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nu ç├Żkartarak Türkiye Cumhuriyeti s├Żn├Żrlar├Ż içinde kalan Yabanc├Ż Okullar├Ż Milli E├░itim Bakanl├Ż├░├Ż’na ba├░latmas├Ż onun bu tür okullar├Żn zararl├Ż faaliyetleri konusunda ne kadar hassas oldu├░unun bir delilidir.



[1] Adnan ├×iman, ‘Misyonerlik Faaliyetleri ve U├żak’ta Montanizm’e Dair Çal├Ż├żmalar’, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 3, Say├Ż 2, Aral├Żk 2001, ss. 1–5. Necmettin Tozlu, Kültür ve E├░itim Tarihimizde Yabanc├Ż Okullar, (Ankara,1991), s. 42.
[2] Uygur Kocaba├żo├░lu, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika 19.Yüzy├Żlda Osmanl├Ż ├Łmparatorlu├░undaki Amerikan Misyoner Okullar├Ż, (├Łstanbul, 1991), s. 18.
[3] Kocaba├żo├░lu, a.g.e, ss. 181–182. Tozlu, a.g.e, ss. 107–110.
[4] Kocaba├żo├░lu, a.g.e, s. 182
[5] Kocaba├żo├░lu, a.g.e, s. 182
[6] Kocaba├żo├░lu, a.g.e, s. 183
[7] Kocaba├żo├░lu, a.g.e, s. 183
[8] Kocaba├żo├░lu, a.g.e, s. 186
[9] Kocaba├żo├░lu, a.g.e, s. 187
[10] Bilal Ery├Żlmaz, Osmanl├Ż Devletinde Gayrimüslim Tebaan├Żn Yönetimi, (├Łstanbul,1996), s. 181.
[11] Tozlu, a.g.e, ss. 268–269
[12] Ery├Żlmaz, a.g.e, s. 182; Gülnihal Bozkurt, Alman-├Łngiliz Belgelerinin ve Siyasi Geli├żmelerin I├ż├Ż├░├Ż Alt├Żnda Gayri Müslim Osmanl├Ż Vatanda├żlar├Żn├Ż Hukuki Durumu (1839–1914), (Ankara, 1989), s. 178.
[13] ├Łlber Ortayl├Ż, ├Łmparatorlu├░un En Uzun Yüzy├Żl├Ż, (├Łstanbul, 1983), ss. 140–141.
[14] Tozlu, a.g.e, s. 273.
[15] ├Łlknur Polat Haydaro├░lu, Osmanl├Ż ├Łmparatorlu├░unda Yabanc├Ż Okullar, (Ankara, 1990), ss. 189–190, Yahya Akyüz, Türk-E├░itim Tarihi, (├Łstanbul, 1999), ss. 209–210.
[16] Ba├żbakanl├Żk Osmanl├Ż Ar├żivi, Maarif Nezareti Evrak├Ż, Tasnif K. MF MGM Dos. No. 3,Gömlek No. 24, Belge 1, Varak.1, 28 Kas├Żm 1894
[17] Haydaro├░lu, a.g.e, ss. 192–192, Akyüz, a.g.e, s. 212
[18] TBMM Zab├Żt Ceridesi, Devre I, ├Łctima I, Cilt.4, (Ankara, 1941), s. 296

 ----------------------
* Mu­la ▄niversitesi Fen-Edebiyat FakŘltesi Tarih B÷lŘmŘ Í­retim ▄yesi -
- ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 14-15, Yaz - Sonbahar 2004
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar