áááAnasayfaŢleti■im
áá
English

Rusya'da Ermeni Diasporas├Ż: Olu├żumu ve Faaliyetleri

Hatem CABBARLI*
ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 3, EylŘl-Ekim-Kasřm 2001

 
Ermeni diasporas├Żn├Żn Avrupa ve Amerika’daki faaliyetleri konusunda baz├Ż ara├żt├Żrmalar yap├Żlm├Ż├ż olsa da Rusya’daki Ermeni diasporas├Ż konusu gölgede kalm├Ż├żt├Żr. Bu çal├Ż├żmada Rusya’daki Ermeni diasporas├Żn├Żn nas├Żl olu├żtu├░u, Ermenilerin Rusya’ya göçleri, yerle├żmeleri, faaliyetleri ve Ermenistan’a destek ba├░lam├Żnda ne gibi katk├Żlar├Ż oldu├░u incelenecek, bunun yan├Ż s├Żra Rusya’n├Żn sosyal-siyasi hayat├Żnda nas├Żl bir rolleri oldu├░u ve günümüze kadar olan geli├żmelere aç├Żkl├Żk getirilecektir.

Baz├Ż Ermeni ara├żt├Żrmac├Żlar Ermenistan’├Żn 387’de Bizans ve Pers ├Łmparatorluklar├Ż aras├Żnda payla├ż├Żlmas├Ż ve XI. yüzy├Żlda Selçuklular├Żn bölgeye gelmesiyle kom├żu ülkelere göç eden Ermenilerin diasporan├Żn çekirde├░ini olu├żturdu├░unu ifade etmektedir.[1] Ba├żka bir görü├żte ise milli ve dini duygular├Żn├Żn istismar edildi├░i (özellikle de Araplar├Żn Kafkasya’y├Ż i├żgal etmesinden sonra) gerekçesiyle ülkesini terk etmeye mecbur kalm├Ż├ż Ermenilerin, diasporan├Żn ilk örne├░ini olu├żturdu├░u bildirilmektedir.[2] Bu zaman sürecinde Ermeniler sadece milli kimliklerini ve dinlerini korumaya çal├Ż├żm├Ż├ż, ancak ya├żad├Żklar├Ż ülkelerin sosyal ve siyasi hayat├Żnda etkili olamam├Ż├żlard├Ż.

Ço├░u Ermeni tarihçisi, Ermenilerin Amerika ve Avrupa’ya göç etmeleri ve belirli bir plan dahilinde te├żkilatlanmalar├Żn├Ż XIX. yüzy├Żl├Żn sonlar├Żnda ve 1915 tehciri sonras├Żnda göç etmelerine ba├░lamaktad├Żr. Ermeniler üzerine ara├żt├Żrma yapan baz├Ż Türk yazarlar ise Ermenilerin Avrupa ve Amerika’ya göç etmelerinin onlar├Żn ticarete olan e├░ilimleri ve H├Żristiyanl├Żktaki mezhep kavgalar├Żndan kaynakland├Ż├░├Żn├Ż ileri sürmektedir.[3] XX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Ermenilerin Avrupa ve Amerika’ya göçleri daha da h├Żzlanm├Ż├ż ve zamanla yerle├żtikleri ülkelerde kendi varl├Żklar├Żn├Ż ve milli kimliklerini koruyabilen ve bu ülkelerin sosyal ve siyasi hayat├Żnda yer edinen bir topluluk haline gelerek örgütlenmeye ba├żlam├Ż├żlard├Żr. I. Dünya Sava├ż├Ż’nda Kafkasya cephesinde Ermenilerin Ruslarla i├żbirli├░i yaparak Osmanl├Ż ordusunun ilerlemesine engel olmas├Ż ve cephe arkas├Żnda ayaklanarak Osmanl├Ż hükümetini zor durumda b├Żrakmas├Ż nedeniyle Ermeniler tehcire tabi tutulmu├żtur. Osmanl├Żya kar├ż├Ż Rus ¬Ermeni i├żbirli├░ini Ermeni tarihçileri de kabul ediyorlar.[4]

Özellikle 1991 ‘den itibaren Ermeni devletinin d├Ż├ż politikas├Żn├Żn “sözcülü├░ünü” yapan Ermeni diasporas├Żn├Żn bu konuda büyük mesafeler kaydetti├░i bilinmektedir. Ermenilerin kendi deyi├żleri ile spyurk[5] (diaspora) Ermenistan’├Żn siyasi ve ekonomik ç├Żkarlar├Żn├Ż korumak için her zaman yo├░un faaliyetlerde bulunmu├żtur. Sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Żn Fransa taraf├Żndan tan├Żnmas├Ż ve konuyla ilgili yasa ç├Żkarmas├Żnda Ermeni diasporas├Żn├Żn etkili oldu├░u da bilinmektedir.

Rusya tarihindeki baz├Ż kaynaklar XI. yüzy├Żldan itibaren Ermeni tüccar ve seyyahlar├Żn Rusya’ya geldiklerini göstermektedir.[6] 1695’de I. Petro’nun Çar ilan edilmesinden sonra Rusya’n├Żn d├Ż├ż slyasetinde Kafkasya büyük bir önem kazanmaya ba├żlam├Ż├żt├Żr. Bu dönemde Rusya’n├Żn Kafkasya siyaseti, Ruslar├Żn kendi deyimleri ile “kaplumba├░a yürüyü├żü” gibi yava├ż, ama emin ad├Żmlarla ilerlemekteydi. 18 Temmuz 1722’de I. Petro büyük bir ordu ile Astrahan’dan Derbent üzerine yürüyü├że ba├żlad├Ż. 15 A├░ustos’ta Derbent Han├Ż Imamkulu Bey kaleyi teslim etti. ├Łsveç’le sava├ż tehlikesi ortaya ç├Żkt├Ż├░├Ż için Petro burada fazla kalamad├Ż ve geri döndü. 1. Petro’nun yar├Żm kalm├Ż├ż politikas├Żna Katerina devam etti; 1801’de Do├░u Gürcistan ve 1804’de ise Azerbaycan Rusya taraf├Żndan i├żgal edildi. Çarl├Żk Rusya’s├Ż Kafkasya’ya yerle├żtikten sonra 1826-1828 Türk-Rus sava├ż├Żnda Rus ordusu Erivan Hanl├Ż├░├Ż’n├Ż i├żgal ederek geçici Erivan yönetimini kurdu. Çarl├Żk Rusyas├Ż’n├Żn eyaleti olan Ermenistan 1918’de ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan etti. Ancak 1920’de Bol├żevikler Ermenistan’├Ż i├żgal ettiler.

Ermenistan’da Sovyet Hükümeti kurulduktan sonra komünist rejimle yönetilen Ermeniler Ermenistan’├Żn milli davas├Ż olan Hai Tahd’dan[7] az da olsa uzakla├żm├Ż├ż, ancak tamamen terk etmemi├żlerdir. 1960’l├Ż y├Żllarda Ermeniler yeniden bu konuda propaganda faaliyetlerine giri├żerek özellikle 1965’ten itibaren sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Ż günü olarak 24 Nisan’├Ż anmak için Sardarabad’ta[8] toplanmaya ba├żlam├Ż├żlard├Żr.

Baz├Ż kaynaklara göre halen Rusya’da yakla├ż├Żk 2 milyon[9] Ermeni ya├żamaktad├Żr. Bunlar├Żn 2/3’si 1988’depremeninden sonra ve ekonomik nedenlerle ülkeyi terk eden Ermenilerdir. Rusya’daki Ermeni diasporas├Żn├Żn temelini daha önceden Rusya’da ya├żayan ve 1950’li y├Żllardan sonra bu ülkeye göç eden Ermeniler olu├żturmaktad├Żr.

Kiev Rusya’s├Żnda Ermeniler

Ermeni ara├żt├Żrmac├Żlar X-XI. yüzy├Żllardan itibaren Ermenilerin Kiev Rusya’s├Żna, XIV. yüzy├Żlda ise Noskova’ya göç ettiklerini, özellikle XI. yüzy├Żl├Żn sonlar├Żndan itibaren Kiev Rusya’s├Ż ve güney devletleri aras├Żnda ticari ili├żkiler kurulmas├Żnda Ermeni tüccarlar├Żn önemini vurgulamaktad├Żrlar. Burada ya├żayan Ermenilerin genellikle ticaret, zanaat ve hekimlikle u├░ra├żt├Żklar├Ż ifade edilmi├żtir. XIV. yüzy├Żlda Mo├░ollar├Żn Kiev’den ç├Żkar├Żlmas├Żndan sonra burada ya├żayan Ermeni cemaat! Ukrayna’y├Ż yöneten Letonya Prensli├░i’nden ayr├Żcal├Żk almay├Ż ba├żard├Ż. XV. yüzy├Żl├Żn ortalar├Żnda Letonya Prensi IV. Kazimir’in Ermenilere tan├Żd├Ż├░├Ż ayr├Żcal├Żk ├żartlar├Żna göre kendi evlerinin olmas├Żna, zanaat ve ticaretle u├░ra├żmalar├Żna imkan sa├░land├Ż. Ermeni cemaatine iç yönetim hakk├Ż tan├Żnd├Ż├░├Ż ve Ermeni¬lerin kendi Piskoposu ve mühürleri oldu├░u bildirilmektedir.[10]

Güney Rusya

Ermeniler XIII. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żndan itibaren Rusya’n├Żn güney bölgeleri ile ticaret ili├żkilerini kurmu├ż ve bu bölgeye yerle├żmeye ba├żlam├Ż├żlard├Żr. XIII. yüzy├Żl├Żn ortalar├Żndan ba├żlayarak güney bölgelerde özellikle, Lvov’da Ermeni mahalleleri kurulmaya ba├żlad├Ż. Ermeniler XIV. yüzy├Żl├Żn ortalar├Żnda, Lvov’da kilise in├ża etmek için izin ald├Żlar. O y├Żllarda Rusya’da ya├żan Katoliklere böyle bir imkan kesinlikle tan├Żnm├Żyordu. Ancak Ermeniler her zaman bu hakk├Ż al├Żyorlard├Ż. Askeri yükümlülük ta├ż├Żmayan Ermenilerin ticarete olan yak├Żnl├Żklar├Ż[11] nedeniyle ya├żad├Żklar├Ż bölgelerin ticaretinde ba├żar├Żlar elde etmi├ż ve itibar kazanm├Ż├żlard├Żr.

Ticaret yolu üzerindeki ├żehirlerden biri de Yazloveç idi. XIII. yüzy├Żlda K├Żr├Żm’da ya├żayan Ermenilerin bir ço├░u buraya yerle├żmi├żlerdi. Ermeniler burada Aziz Bogorodiç├Ż Kilisesini, daha sonra Balagove├żenya Saat Kulesini ve Aziz Gnigor Manast├Żr├Żn├Ż in├ża etmi├żlerdi. Yazloveç Ermenilerine tan├Żnan haklara göre onlar├Żn toprak sahibi olmalar├Żna, ev in├ża etmelerine, zanaatkarl├Żkla u├░ra├żmalar├Żna izin verilirdi. Onlar├Żn yerel mahkemelerden ba├░├Żms├Żz kendi mahkemeleri de vard├Ż.

XVI-XVII. yüzy├Żllardan itibaren Ermeniler Rusya’n├Żn güneyinde Vol├Żn├Ż-Luçk, Vladimir, Tismeniç, Gorodenk, Obertin ve Stanislav’da (├żimdiki ├Łvano-Frankovsk) yerle├żmeye, ticaret ve zanaatkarl├Żkla u├░ra├żmaya ba├żlad├Żlar.

Moskova ve Güney Bölgelerde Ermeni Kolonilerinin Olu├żumu

XIV. yüzy├Żldan itibaren Moskova’n├Żn siyasi aç├Żdan önem kazanmas├Ż ve Rus devletinin kurulmas├Ż, Moskova’n├Żn güneydeki devletlerle yapt├Ż├░├Ż ticaretin geli├żmesine imkan sa├░lad├Ż. Ermeni tüccarlar Volga nehri boyunca Moskova’ya kadar giderek ticaret ili├żkilerini devam ettirdiler.

Moskova ticaretinde, sadece K├Żr├Żm’dan gelen tüccarlar de├░il, ayn├Ż zamanda Kaf├Ż’dan (Feodosiya) gelen tüccarlar da büyük önem ta├ż├Żmaktayd├Ż. Bu tüccarlar aras├Żnda K├Żr├Żm, Povoljye, ve Kafkasyal├Ż Ermeniler de vard├Ż ve onlar zamanla Moskova’ya yerle├żmeye ba├żlad├Żlar. XVI. yüzy├Żl├Żn ortalar├Żndan ba├żlayarak Moskova panay├Żrlar├Żnda Ermeni tüccarlar├Żn “ticaret evleri” kurulmaya ba├żlad├Ż.[12]

XVI. yüzy├Żl├Żn ortalar├Żnda Volga nehri havzas├Żn├Żn Ruslar├Żn eline geçmesi, Ruslar├Żn Hazar sahilleri ve Ön Kafkasya’ya aç├Żlmalar├Ż, Nazar havzas├Ż, Orta Asya ve ├Łran’la do├░rudan temasta bulunmalar├Ż bölgedeki siyasi güç da├░├Żl├Żm├Żn├Ż de├░i├żtirdi. Bunun bir sonucu olarak Rusya’n├Żn güney ülkeleri ile ticaretinde büyük bir geli├żme ya├żand├Ż. XVII. yüzy├Żl sonlar├Żnda kapitalist ekonominin geli├żti├░i bir dönemde Rusya’da Ermenilerin ekonomik alanda a├░├Żrl├Żklar├Ż hissedilmeye ba├żlad├Ż.

├Łran’├Żn d├Ż├ż ticaretini kontrol alt├Żnda tutan Nor Cugi ├żehri Ermeni tüccarlar├Ż, özellikle ipek ticaretini tekellerine alm├Ż├żlard├Ż ve bu ki├żiler Asya ve Avrupa’da büyük bir pazara sahiplerdi. Ancak Avrupa ekonomisinin, özellikle de ├Łngiliz ekonomisinin geli├żmesi Ermeni tüccarlar├Żn├Ż Rusya’ya yöneltti. Çünkü Ermeni tüccarlar├Żn Avrupa pazarlar├Żndaki rekabet güçleri zay├Żft├Ż.

Cugi tüccar├Ż Hoca Zakhar Sagradyan 1659’da elmas ve ba├żka de├░erli hediyelerle Rusya’ya giderek Rus Çar├Ż’yla Ermenilere sa├░lanacak kolayl├Żklar├Żn ├żartlar├Żn├Ż görü├żtü ve 1667’de bu konuda bir anla├żma imzaland├Ż. Rusya’n├Żn Ermenilere sa├░lad├Ż├░├Ż kolayl├Żk sonucunda Ermeni tüccarlar Rusya’n├Żn hangi bölgesine giderlerse gitsinler sadece 5 kuru├ż vergi ödeyeceklerdi. Bu Avrupa tüccarlar├Żndan al├Żnan vergilerden çok daha az idi.[13]

Rusya’n├Żn Ermeni tüccarlara tan├Żd├Ż├░├Ż bu kolayl├Żk, Kafkasya ve ├Łran’da ticaretle u├░ra├żan Ermenilerin Astrahan’a toplanmalar├Żna ve ticaretin geli├żmesine de yard├Żmc├Ż oldu. Astrahan Ermeni tüccarlar├Żn├Żn yerle├żti├░i bir merkez haline geldi.

Rusya’n├Żn Kafkasya politikas├Żndaki ba├żl├Żca amac├Ż, Osmanl├Ż ├Łmparatorlu├░u’na kar├ż├Ż Avrupa’dan müttefikler aramak, bu müttefiklerin aras├Żna ├Łran’├Ż da alabilmek ve Kafkasya’da H├Żristiyan halklar üzerinde daha etkili olarak onlar├Ż kazanmakt├Ż.

1695’de I. Petro, Iran ├×ah├Żna yazd├Ż├░├Ż bir mektupta ipek ticaretini kontrol eden Ermeni tüccarlara kolayl├Żk sa├░lanmas├Żn├Ż istiyordu. Rusya, 22 Mart 1711 tarihli kararname ile Ermenilerin Rusya ile ticaret yapmalar├Żna daha geni├ż imkanlar sa├░lad├Ż. Ermeniler, s├Żn├Żrda ülkeye girerken de├░il, Noskova’ya vard├Żklar├Ż zaman vergi ödüyorlard├Ż. Bu imtiyazla ilk defa olarak sadece Ermenilere olmak üzere, vergi ödemeden ülkeden mücevher ç├Żkarma müsaadesi verilmi├ż oldu.[14]

Rusya, Ermenileri sadece ekonomik aç├Żdan desteklemiyordu. Onlara her zaman ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż elde etmelerinde ve devlet kurmalar├Żnda yard├Żm edebilece├░ini bildiriyorlard├Ż. Ermeni meselesini Çar’la görü├żen Israel Ori ona bir plan sundu, Plana göre, Ermeni halk├Żn├Żn ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż kazanmas├Żnda Rusya’dan destek al├Żnacak, Ermeni silahl├Ż birlikleri olu├żturulacakt├Ż. Or!, I.Petro’dan Astrahan’da bir Ermeni alay├Ż kurmak için izin istedi. Petro, bu plan├Ż destekledi├░ini bildirdi. Ama Ruslar Hazar havzas├Żnda ve Kafkasya’da yerle├żemedikleri için Ermenilere vaat ettikleri projeleri hayata geçiremediler.

17 Eylül 1746 tarihli bir ba├żka kararname ile Astrahan’da ya├żayan ve ticaretle u├░ra├żan Ermeniler baz├Ż vergilerden muaf tutuluyordu. Onlardan sadece askeri vergi al├Żn├Żyordu. Kararname gere├░ince yabanc├Żlara kendi mahkemelerini kurma yetkisi de veriliyordu. Bu ise yabanc├Żlara sadece kendi mahkemelerini olu├żturmak de├░il, ayn├Ż zamanda iç yönetim hakk├Żn├Ż veriyordu. Böylece, Astrahan’da milli Ermeni kolonisi olu├żumu süreci de tamamland├Ż. Astrahan Ermeni cemaat!, Rusya’daki Ermeni cemaatinin milli Ermeni kolonisi olma s├Żfatlar├Żn├Żn hepsine sahip oldu.[15]

Ermeni tüccarlar├Żn yo├░un oldu├░u bir bölge de Kizlyar kalesi idi. Güney ticaret yolu üzerinde oldu├░u için bu kasaba büyük önem ta├ż├Żyordu ve ticaret geli├żmekteydi. Buras├Ż, özellikle Iran ve Türkiye’den gelen Ermeni tüccarlar├Żn, Astrahan ve Kafkasya’dan gelen Ermenilerin topland├Ż├░├Ż bir merkez idi. Bölgede ya├żayan Ermeniler genellikle dokumac├Żl├Żk, boyac├Żl├Żk, kuyumculuk ve meyvac├Żl├Żkla u├░ra├ż├Żyonlard├Ż. ├×arap ve konyak üretimi de Ermenilerin kontrolünde idi. 1746 tarihli kararnamede verilen ayr├Żcal├Żklardan Kiziyar Ermenileri de yararlan├Żyordu. Ancak kendi mahkemelerini kuram├Żyorlard├Ż ve Astrahan Ermeni mahkemesi taraf├Żndan yarg├Żlan├Żyorlard├Ż. Bu durum XVIII. yüzy├Żl├Żn sonlar├Żna kadar böyle devam etmi├żtir.

Petersburg’da Ermeni Kolonisinin Olu├żumu

Baz├Ż Ermeni kaynaklar├Żnda 1708’den itibaren Ermenilerin Fetersburg’a geldikleni bildirilmektedir.16 Petersburg’a giden Ermeniler genellikle ticaret ve boyac├Żl├Żkla me├żgul oluyorlard├Ż. XVIII. yüzy├Żl├Żn ikinci yar├Żs├Żndan itibaren Petersburg’da ya├żayan Ermeniler kendi aralar├Żnda örgütlenmeye ba├żlad├Żlar.

Peterbursg’da ya├żayan Ermeniler do├░u dillerini bildikieri için devlet taraf├Żndan tercüman olarak görevlendiriliyordu. Petersburg’lu Ermenilerden Lazarev karde├żler Ermeni cemaatinin önde gelen simalar├Żndand├Ż. Lazarev karde├żlerden L.N.Lazarev Rusya-├Łran diplomatik misyonunda tercüman olarak çal├Ż├ż├Żyordu. I.L.Lazarev ise II.Katerina ile ├żahsen tan├Ż├ż├Żyordu. 0, Rusya Devlet Merkez Bankas├Ż ve Rusya’n├Żn do├░u politikas├Ż üzere Katerina’n├Żn dan├Ż├żman├Ż idi.

1774’de II. Katerina, L.N. Lazarev’e asiizade unvan├Ż verdi. Petersburg’ta ya├żayan Ermeniler kentin sosyal-siyasi hayat├Żnda önemli rol oynuyorlard├Ż. Art├Żk sadece ticaretle u├░ra├żm├Żyor, üniversitelerde tahsil yap├Żyor ve ö├░retim eleman├Ż olarak çal├Ż├ż├Żyorlard├Ż. 1842’de Kazan üniversitesinde, 1849’da ise Petersburg üniversitesinde Ermeni dili ve edebiyat├Ż fakültesi aç├Żld├Ż. Ermeniler kendilerini daha iyi tan├Żtmak, burada ya├żayan Ermenilerin birli├░i ve beraberligini korumak amac├Żyla kendi yay├Żnlar├Żn├Ż yapmaya ba├żlad├Żlar, XIX. yüzy├Żl├Żn ikinci yar├Żs├Żndan itibaren gazete ve bro├żürler yay├Żnland├Ż. 1863’de Yusis (Kuzey), edebiyat ve sanat dergisi Araks, 1903-1904’de Banber Qrakanutyun yev Arvest (Edebiyat ve Sanat Haberleri), Arçunker (Göz ya├ż├Ż) ve Sapriç (Kuaför) mizah gazeteleri yay├Żnlan├Żyordu. [├Ż7]

Çarl├Żk Rusya' s├Żn├Żn Erivan Hanl├Ż├░├Ż' n├Ż ├Ł├żgal Etmesi


1828’de Erivan Hanl├Ż├░├Ż i├żgal edildikten sonra burada Ermeni nüfusunu art├Żrmak ve Rusya’n├Żn güney s├Żn├Żrlar├Żnda Ermenilerden olu├żan bir tampon bölge olu├żturmak amac├Żyla, Ruslar├Żn Osmanl├Ż topraklar├Żndan ve ├Łran’dan 140 bin Ermeni köylüsünü Erivan Hanl├Ż├░├Ż ve kom├żu bölgelere zorla göç ettirdi├░ini Ermenilerin kendileri de kabul etmektedirler.[18] Çarl├Żk Rusya’s├Ż Kafkasya’y├Ż i├żgal ettikten sonra bölgeyi yönetmek için merkezi yönetim kurumlar├Żn├Ż Tiflis’e ta├ż├Żd├Ż. Tiflis, Kafkasya’da ya├żayan her üç halk├Żn (Azerbaycan Türkleri, Gürcüler ve Ermeniler) siyasi ve kültürel merkezi oldu. Ermeniler, Kafkasya’da ilk olarak 1846’da Tiflis’te “Kovkas” (Kafkasya) gazetesini, 1851 ‘de “Ararat” gazetesini yay├Żnlamaya ba├żlad├Żlar. Ermeniler e├░itime büyük önem veriyorlard├Ż. 1824’de Tiflis’te Nersisyan okulunu, 1832’de Erivan Bölge Okulu’nu, 1837’de Erivan Merkez Okulu’nu ve 1738’de ├×u├ża Kuhani Okulu’nu açt├Żlar. XIX. yüzy├Żl├Żn ikinci yar├Żs├Żnda Ermeni-Rus ili├żkilerinin geli├żmesinde Ermeni yazar├Ż ve tarihçisi Khaçatur Abovyan’├Żn (1805-1848) büyük katk├Żlar├Ż oldu├░unu belirtmekte de yarar vard├Żr.

Sovyetler Birli├░i Zaman├Ż Ermeni Örgütleri ve Lobi Faaliyetleri

Rusya Genel Meclisi, Bol├żevikler taraf├Żndan da├░├Żt├Żld├Żktan sonra Kafkasya üyeleri 23 ├×ubat 1918’de “Mâverây-├Ż Kafkas Komiserli├░i”ni kurdular. Bu Komisenlik Kafkasya’n├Żn yüksek hakimiyet organ├Ż olmal├Żyd├Ż. Ama Mâverây-├Ż Kafkas Komiserli├░i üyeleri aras├Żnda Kafkasya’n├Żn d├Ż├ż politikas├Ż konusunda büyük anla├ż├Żlmazl├Żklar ortaya ç├Żkt├Ż. 22 Nisan 1918’de “Kafkasya Ba├░├Żms├Żz Federe Devleti” ilan olunduysa da taraflar aras├Żnda çeki├żmelerin devam etmesi üzerine 26 May├Żs 1918’de Gürcistan, 28 May├Żs’ta ise Ermenistan ve Azerbaycan ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan etti. Ermenistan ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż iki y├Żl koruyabildi ve 1920’de Bol├żevik Rusya taraf├Żndan i├żgal edildi. Ermenistan 1922’de Kafkasya Federasyonu’na, 1936’da ise SSCB’ye kat├Żld├Ż.

Sovyetler Birli├░i zaman├Żnda Ermenilerin ilk propaganda faaliyetleri 1930-1936 y├Żllar├Żnda ba├żlam├Ż├żt├Żr. Ermenistan’├Żn ba├░├Żms├Żzl├Ż├░a kadar olan faaliyetleri dört a├żamada gerçekle├żtirilmi├żtir

1.    1930’dan ├Łkinci Dünya Sava├ż├Ż’na kadar olan dönem.

2.    1945’den 1960’a kadar,

3.    1960-1962 y├Żllar├Ż.[19]

4.    1962-1991 y├Żllar├Ż.

Ermeniler birinci a├żamada propaganda faaliyeti altyap├Żs├Ż üzerinde çal├Ż├żm├Ż├ż ve bu konuda ortak hareket edebilecek güçleri belirlemi├żlerdir. Bu anlamda Rus tarihçileri Ermenilerle i├żbirli├░i yapm├Ż├żt├Żr. Örne├░in, Büyük Sovyet Ansiklopedisi’nde Ermeniler, Gurko-Kryajin[20] taraf├Żndan Ermeni meselesi ile ilgili Ermeni görü├żlerini destekleyen bir yaz├Żn├Żn yaz├Żlmas├Żn├Ż ba├żarm├Ż├żt├Żr,

Ermeniler, ayr├Żca Ermenis¬tan’da ya├żayan Azerbaycan Türklerinin ço├░unlukta olduklar├Ż bölgelerde il s├Żn├Żrlar├Żn├Ż de├░i├żtirmeye ba├żlad├Żlar. Eylül 1930’da Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nde arazi yönetim de├░i├żikli├░i yap├Żld├Ż├░├Ż zaman Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Żklar├Ż yerle├żim merkezleri birbirinden ayr├Ż merkezlere ba├░land├Ż. Azerbaycan Türkleri¬nin ço├░unlukta olduklar├Ż bölgelere ise Ermeniler yerle├żtirilmeye ba├żland├Ż.

├Łkinci a├żamada ise Ermenistan’da ya├żayan Azerbaycan Türkleri toplu olarak göç ettirilmeye ba├żland├Ż. Göç ettirme i├żlemi 1948-1953’de hayata geçirildi. 1943 Tahran Konferans├Ż’nda Sovyet-├Łran ili├żkileri müzakere edilirken Ermeniler, SSCB D├Ż├żi├żleri Bakan├Ż Molotov’dan ├Łran’da ya├żayan Ermenilerin, Ermenistan’a göç ettirilmesine müsaade etmelerini istedi, Molotov bu konuyu Stalin’le görü├żtükten sonra Iran Ermenilerinin göç ettirilmesine müsaade edildi. Ermenistan’da ya├żayan Azeri Türklerinin Azerbaycan’a göç ettirilmesine çal├Ż├ż├Żld├Ż. Bu konuda SSCB Bakanlar Konseyi 23 Aral├Żk 1947 tarihli “Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinden köylülerin ve ba├żta Azerbaycan Türklerinin Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinin Kür-Araz oval├Ż├░├Żna göç ettirilmesi hakk├Żnda” karar verdi. Bu kararla 1948-1950’de “gönüllülük” prensibi esas├Żnda 100 bin Azerbaycanl├Żn├Żn göç ettirilmesi öngörülüyordu. Karar gere├░ince 1948’de 10 bin, 1949’da 40 bin,1950’de ise 50 bin ki├żi Azerbaycan’a göç ettirilmeli idi.[21]

Ermeni propagandas├Żn├Żn bir konusu da Türkiye’den toprak alma iddialar├Ż olmu├żtur. ├Łkinci Dünya Sava├ż├Żndan sonra SSCB-Türkiye ili├żkilerinde ciddi sorunlar ortaya ç├Żkm├Ż├żt├Ż. Sovyetler Birli├░i Bo├░azlar├Żn kontrolünü kendi eline almak istiyordu. Böyle gergin bir ortamda Haziran 1945’de Eçmiyazin Katolikosu seçimlerini bahane ederek bir çok ülkeden gelen Ermeniler Eçmiyazin’de topland├Ż. Toplant├Żda konusuyla hiçbir ilgisi olmayan siyasi bir karar al├Żnarak Kars ve Ardahan’├Żn Sovyetler Birli├░i taraf├Żndan ilhak edilmesi
istendi.[22]

1960’l├Ż y├Żllar├Żn ba├ż├Żnda Ermeniler sözde soyk├Żr├Żm günü olarak 24 Nisan’├Żn kabul edilmesini sa├░lamak üzere Moskova’dan izin almak için yo├░un faaliyete ba├żlad├Żlar.

1965’de Rusya’da ya├żayan Ermeni ileri gelenlerinin ve özellikle Mikoyan’├Żn çabalar├Ż sonucunda “Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Żn” 50. y├Żldönümünü anmak için izin al├Żnd├Ż. Ermenilerin milli kahraman olarak tan├Żtt├Żklar├Ż Antranik’in[23] do├░um günü de bu tarihe denk geliyordu. Ermenistan Komünist Partisi Genel Sekreteri Zorabyan ve Mikoyan öncülü├░ünde Antranik’in do├░um gününün kutlanmas├Ż için Moskova’dan izin al├Żnd├Ż. Bütün gazete ve dergiler Antranik hakk├Żnda makaleler yay├Żnl├Żyordu.

Moskova’n├Żn onay├Żn├Ż ald├Żktan sonra sözde Ermeni Soyk├Żr├Żm├Żn├Żn 50. y├Żldönümü 24 Nisan 1965’de, Erivan’da dört yüz bin ki├żinin kat├Żld├Ż├░├Ż bir mitingle an├Żld├Ż. Mitingde aç├Żlan pankartlarda “Bat├Ż Ermenistan (Yani Anadolu) Bizim Olmal├Żd├Żr!”, “Da├░l├Żk Karaba├░ Bizimdir!”, “Nahçivan Ermenistan Topra├░├Żd├Żr!” ve “Ermeniler! 1915’in ├Łntikam├Żn├Ż Almak Zaman├Żd├Żr. Birle├żin!” yaz├Żyordu.[24] Bu olaylar Ermenilerin hiçbir zaman Türk dü├żmanl├Ż├░├Żn├Ż unutmayaca├░├Żn├Ż, soyk├Żr├Żm iddialar├Żndan ve toprak taleplerinden vazgeçmeyeceklerini göstermesi bak├Żm├Żndan dikkat çekicidir. Nitekim günümüzde ya├żanan geli├żmeler bunu do├░rulamaktad├Żr. Ta├żnaksutyun Partisi Merkez Komitesi Yard├Żmc├Żs├Ż Gagig Mkrtiçyan Cumhuriyet gazetesinin sorular├Żn├Ż yan├Żtlarken toprak talepleri oldu├░unu ve soyk├Żr├Żm├Żn Türkiye taraf├Żndan tan├Żnmas├Ż ve Ermeni halk├Żndan özür dilemesi gerekti├░ini ifade etmi├żtir.[25] Ermeniler, yazd├Żklar├Ż bütün kitaplarda konusu ne olursa olsun mutlaka Türklerin Ermenileri katletti├░ini yazmakta ve bunu özellikle vurgulamaktad├Żr. Örne├░in, Rusça yaz├Żlm├Ż├ż “Kratkiy Kurs Armyanskogo Yaz├Żka” (Ermeni Dilinin K├Żsa Kursu) dilbilgisi kitab├Żnda bile Türklerin katil, cellat olduklar├Ż ve Ermenilere kar├ż├Ż soyk├Żr├Żm yapt├Żklar├Ż yaz├Żlm├Ż├żt├Żr.[26]

Ermeni bilim adamlar├Ż Ermenistan ansiklopedisini haz├Żrlarken bütün ciltlerde “çe├░aspanutyun”dan (sözde soyk├Żr├Żmdan) bahsetmektedirler,[27]

1970’den 1980’li y├Żllar├Żn ikinci yar├Żs├Żna kadar olan zaman├Ż Rusya’daki Ermeni diasporas├Żn├Żn propaganda devri olarak adland├Żrmak mümkündür. Bu dönemde daha çok e├░itim ve kitap yay├Żn├Ż ile ilgilenmi├żlerdir. Nitekim Zori Balayan’n├Żn Ocak adl├Ż kitab├Ż bu y├Żllarda bas├Żlm├Ż├żt├Żr. Balayan’├Żn kitab├Żna göre Azerbaycan ve Türkiye topraklar├Ż al├Żnarak Büyük Ermenistan kurulmaktad├Żr. Balayan’a göre Ermenistan do├░u ve bat├Ż Ermenistan olarak ikiye bölünmü├żtür.[28] .

Moskova’n├Żn Ermenilerin bu tür faaliyetlerine izin vermesi ve hatta te├żvik etmesinin nedenlerinden biri de co├░rafi özelli├░ine göre büyük önemi olan Türkiye’nin, Sovyetler Birli├░i s├Żn├Żrlar├Żna en yak├Żn NATO ülkesi olmas├Żyd├Ż. Amerika’n├Żn Türkiye’de askeri üsleri vard├Ż.

Ermeni meselesi Rusya’n├Żn istihbarat kurumlar├Żn├Ż da ilgilendiriyordu ve 1960’dan itibaren bu konuyu takip etmeye ba├żlad├Ż. KGB (Komitet Gosudarstve├Ż├Żn├Ży Bezopasnosti, Devlet Güvenlik Komitesi) mültecilerden sorumlu 1. bölüme ba├░l├Ż 19. ├żubenin ba├żkanl├Ż├░├Żna Ermeni as├Żll├Ż General Agayan getirildi. 19, ├żube çal├Ż├żmalar├Żn├Ż 4 yönde sürdürüyordu: Slav hatt├Ż, Yahudi hatt├Ż, Ermeni hatt├Ż ve Kafkasya-Orta Asya hatt├Ż. Ermeni hatt├Żnda çal├Ż├żmak için 101. KGB okulunda ajanl├Żk e├░itimi alm├Ż├ż Ermeniler i├że al├Żn├Żyordu. Bu ajanlar daha sonra yurtd├Ż├ż├Żna giderek burada ya├żayan belirli bir finans gücüne ve mevkiye sahip Ermenilerle i├żbirli├░i yapmaya ba├żlad├Żlar. KGB, NATO’nun güney kanad├Żn├Ż zay├Żflatmak için, Amerikan Kongresinde “Ermeni Soyk├Żr├Żm├Ż” yasa tasar├Żs├Żn├Żn gündeme getirmesi çal├Ż├żmalar├Żna h├Żz verdi. E├░er bu yasa tasar├Żs├Ż Senato’da tart├Ż├ż├Żl├Żrsa, Türkiye’nin buna kar├ż├Ż ABD ve NATO ile ili├żkilerini yeniden gözden geçirece├░i ve hatta NATO’dan ç├Żkaca├░├Ż bile tahmin ediliyordu. 1975’de bu yasa tasar├Żs├Ż Kongre’de tart├Ż├ż├Żld├Żysa da bir karar al├Żnmad├Ż. KGB ve 19. ├żube ABD ve NATO-Türkiye ili├żkilerinde sorun ç├Żkarmak için Türkiye’de konu├żlanan NATO üsleri ile ilgili uydurma haberler vermeye ba├żlad├Żlar. Güya, ABD-SSCB aras├Żnda sava├ż ba├żlarsa ABD, Türkiye’deki üslerinden Sovyetler Birli├░i’ne kar├ż├Ż nükleer silah kullanacak ve do├░al olarak Türkiye Sovyetler Birli├░i’nin nükleer hedefi olacakt├Żr, 19. ├żube Türkiye’nin Amerika’ya olan güvenini sarsmak için Amerika’n├Żn Kürt bölücü hareketini destekledi├░i konusunda haberler vermeye ba├żlad├Ż.[29]

Ermenilerin ba├żar├Żl├Ż propaganda yapabilmelerinin nedenlerinden biri de Moskova’da merkez yönetimde çok say├Żda üst düzey Ermenilerin bulunmas├Żyd├Ż. Örne├░in, 1980-1990’da SSCB devlet te├żkilatlar├Żnda Abel Aganbekyan Cumhurba├żkanl├Ż├░├Ż Ekonomi Dairesi Ba├żkan├Ż, Sitaryan SSCB Devlet Planlama Dairesi Ba├żkan├Ż Birinci Yard├Żmc├Żs├Ż, Kaçaturov Kitle Haberle├żme ve Enformasyon Merkezinde Ba├żkan Yard├Żmc├Żs├Ż, Avetikov SOV├ŁNF├ŁLM’in Genel Düzeltmeni görevlerinde bulunuyorlard├Ż. Ermeni diasporas├Ż bilim ve e├░itim sistemine de yerle├żmi├żti. SSCB ├Łlimler Akademisinde 11 Ermeni akademisyen, 20 muhabir üye akademisyen çal├Ż├żt├Ż├░├Ż halde Ermenistan ├Łlimler Akademisinde yaln├Żz e├żi Ermeni olan bir Rus çal├Ż├żmaktayd├Ż. 1986’ya kadar SSCB ├Łlimler Akademisinde 65 Ermeni çal├Ż├ż├Żyordu. Ba├żka bir deyi├żle SSCB ├Łlimler Akademisinin 883 üye ve muhabir üyesinin %4’ü Ermenilerden olu├żmaktayd├Ż.[30]

Özellikle, Gorbaçov yönetiminde Ermenilerin Türkiye ve Azerbaycan’a kar├ż├Ż faaliyetleri güçlendi. Perestroyka ve Glasnost ilkelerinin uygulanmas├Ż Ermeni bölücülerinin yasal olarak faaliyet yapmalar├Żna da imkan sa├░lad├Ż. 1920’de Karaba├░’├Ż Azerbaycan’dan koparamayan ve sadece özerklik statüsü alabilen Ermeniler, Karaba├░’├Żn Ermenistan’la birle├żtirilmesi için ciddi faaliyetlere ba├żlad├Żlar. Gorbaçov’un ekonomi dan├Ż├żman├Ż Aganbekyan, Fransa’n├Żn Humanite gazetesine verdi├░i demeçte Karaba├░’├Żn Ermenistan’a verilmesini istedi. Aganbekyan böyle bir beyanat├Ż Moskova’n├Żn izni olmadan veremezdi. Eski sistemle Sovyetler Birli├░i’nin varl├Ż├░├Żn├Ż koruyamayaca├░├Żn├Ż anlayan Moskova, müttefik cumhuriyetlerde siyasi ve askeri varl├Ż├░├Żn├Żn devam├Ż için milli ve etnik sorunlar├Żn ortaya ç├Żkmas├Żna imkan sa├░lad├Ż. Denilebilir ki Rusya’n├Żn bu politikas├Ż Balt├Żk devletleri hariç, bugün de eski Sovyet cumhuriyetlerinde devam etmektedir,

Rusya’daki Ermeni Diasporas├Ż ve Faaliyetleri

Yüzy├Żllar boyu Rusya’n├Żn himayesi alt├Żnda ya├żam├Ż├ż, onlar├Żn maddi, manevi ve siyasi yard├Żmlar├Ż sayesinde devlet kurmu├ż Ermeniler, 24 Eylül 1991’de Ermenistan’├Żn ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan ettiler. Sovyet ekonomik sistemi gere├░ince bütün cumhuriyetlerin ekonomisi birbirine ba├░l├Ż idi. Ba├░├Żms├Żzl├Żk süreci ve sonras├Żnda bu sistem tamamen çöktü ve Ermenistan ciddi ekonomik sorunlarla kar├ż├Ż kar├ż├Żya kald├Ż. Bir çok sanayi merkezinin, fabrika ve i├ż yerlerinin kapanmas├Ż nedeniyle Ermeniler Rusya’ya ve Bat├Ż ülkelerine göç etmeye ba├żlad├Żlar. Ermenilerin Rusya’ya göç etmeleri Rusya’daki Ermeni diasporas├Żn├Żn geli├żmesinde beklendi├░i kadar etkili olamad├Ż. Çünkü, öteden beri Rusya’da ya├żayan ve kendilerini Ermenistan’├Żn Rusya’daki parças├Ż olarak tan├Żmlayanlar, ba├░├Żms├Żzl├Żk sonras├Ż Rusya’ya göç edenleri vatana ihanet etmekle suçluyorlard├Ż. Ekonomik nedenle göç eden Ermenilerden baz├Żlar├Ż kendilerine i├ż kurarak büyük ba├żar├Żlar elde etmelerine ra├░men, bir ço├░u da suç örgütlerine kat├Żlm├Ż├ż ve Ermenistan’├Żn “imaj├Żn├Ż” kötü yönde etkilemi├żlerdir. Bu nedenle de halen bu iki gurup aras├Żnda baz├Ż anla├żmazl├Żklar mevcuttur,

Avrupa ve Amerika’daki Ermeni diasporas├Żn├Ż Rusya’daki Ermeni disporas├Ż ile kar├ż├Żla├żt├Żr├Żrken bir çok fark├Żn oldu├░unu görmekteyiz. Büyük finans gücüne sahip Bat├Ż Ermeni diasporas├Ż Ermenistan’├Żn d├Ż├ż politikas├Żn├Ż yönlendirmeye çal├Ż├żmaktad├Żr, Daha k├Żs├Żtl├Ż siyasi ve ekonomik gücü olan Rusya’daki Ermeni diasporas├Ż ise bu gibi faaliyet yetene├░ine henüz sahip olamam├Ż├żt├Żr.

Rusya’da ya├żayan Ermenilerin, özellikle 1990’l├Ż y├Żllardan sonra siyasi ve kültürel örgütlenme sürecine ba├żlad├Ż├░├Żn├Ż görmekteyiz. Bu örgütlerden ilkleri “Kendi Kaderini Tayin Etme” ve “Siyasi Mahkûmlar├Żn Haklar├Żn├Żn Korunmas├Ż ├Łçin Ermeni Komitesi” idi.[31]

Ermeniler bu örgütler arac├Ż¬l├Ż├░├Żyla ileriki y├Żllarda yapacaklar├Ż siyasi eylemlerin altyap├Żs├Żn├Ż haz├Żrl├Żyordu.

Siyasi ve kültür merkezleri¬nin say├Żm├Żna göre Rusya’da Ya¬hudi, Ukraynal├Ż ve Tatarlardan sonra Ermeniler dördüncü s├Żrada yer al├Żrlar.[32] Rusya’da Aganbekyan, Armen Cigerhanyan, Migranyan ve Artur Çilingarov’un[33] destekledi├░i “Ermenistan ve Dünya” dergisi yay├Żnlanmaktad├Żr. Bu derginin esas amac├Ż Ermenistan’da ve dünyada geli├żen olaylar ile Amerika, Avrupa ve Rusya’daki Ermeni diasporas├Ż konusunda bilgi vermektir. Rusya’n├Żn toplumsal hayat├Żnda, büyük ve orta ölçekli ticarette, siyasi dairelerde ve kültür kurumlar├Żnda tan├Żnm├Ż├ż Ermeniler vard├Żr, Rusya’daki diasporan├Żn Bat├Ż diasporas├Ż kadar siyasi ve kültürel faaliyetleri yoktur ve bir çok konuda Bat├Ż diasporas├Żn├Żn görü├żlerini benimsemektedir. Bunun birkaç nedeni vard├Żr:

-1980’li y├Żllardan önce Rusya’ya göç eden Ermeniler ya├żad├Żklar├Ż bölgenin siyasi ve kültürel hayat├Żna adapte olmu├żtur. Daha sonra Rusya’ya göç eden Ermeniler ise Rusya vatanda├ż├Ż statüsünü alamam├Ż├ż ve ya├żad├Żklar├Ż bölgelerin siyasi ve kültür hayat├Żna uyum sa├░layamam├Ż├żlard├Żr. Rusya’da ya├żayan Ermenilerin aras├Żnda kültür anlay├Ż├żlar├Żnda da farkl├Żl├Żklar vard├Żr.

-Ermenistan’dan göç ederek Rusya’da ya├żayan Ermenilerin ekonomik durumunun genelde çok iyi olmas├Żna ra├░men, baz├Żlar├Ż diaspora faaliyetlerine kat├Żlmamaktad├Żrlar. Rusya’daki Ermenistan Büyükelçili├░i’nden yap├Żlan aç├Żklamada büyük finans gücü olan Ermenilerin mafya örgütleri ile i├żbirli├░i yapt├Żklar├Ż ve diaspora ile ilgilenmedikleri ifade edilmi├żtir.[34]

- Ermeni siyasi partileri aras├Żnda Rusya’daki Ermeni diasporasinda etkili olmak için rekabet yoktur. Ta├żnaksutyun Partisi hariç, di├░er partilerin Rusya’da altyap├Ż çal├Ż├żmalar├Ż ve faaliyetleri mevcut de├░ildir. Rusya’daki Ermeni diasporas├Ż kurulu├żlar├Żn├Żn faaliyetlerini düzenleyen kanun yoktur. Baz├Ż diaspora kurulu├żlar├Ż aras├Żnda anla├ż├Żlmazl├Żklar vard├Żr.

Ermeni ayd├Żnlar├Żn├Żn ve i├ż adamlar├Żn├Żn en çok yo├░un oldu├░u yer Moskova’d├Żr. Ba├░├Żms├Żzl├Żk sonras├Żnda, burada ya├żayan Ermeniler daha etkin bir örgütlenme sürecini ba├żlatm├Ż├żlard├Żr. Moskova’da ilk Ermeni diasporas├Ż 1988’de kurulmu├żtur ve diaspora kurulu├żlar├Żn├Żn hepsi Karaba├░ konusunda ortak görü├żleri benimsemi├żlerdir. Azerbaycan topraklar├Żn├Żn % 20’sinin Ermenistan taraf├Żndan i├żgal edilmesine ra├░men, Rusya kamuoyuna bu i├żgal ba├░├Żms├Żzl├Żk mücadelesi gibi tan├Żt├Żlm├Ż├żt├Żr. Ermeni kurulu├żlar├Ż Ermenistan’a maddi ve manevi yard├Żmlar├Żn yan├Ż s├Żra, burada ya├żayan Ermeniler için cumartesi okullar├Ż açmakta, gazeteler, dergiler ve kitaplar yay├Żnlamaktalar. Moskova’daki Ermeni diasporas├Ż kurulu├żlar├Żndan biri de “Rusya Ermenileri Birli├░i’dir (REB). Birlik Ba├żkanl├Ż├░├Żna elmas üretimi konusunda Rusya’da tan├Żnm├Ż├ż i├żadam├Ż Ara Abramyan getirilmi├żtir. REB’nin esas amac├Ż Rusya’daki Ermenileri kendi etraf├Żnda birle├żtirmek, Rusya’daki Ermeni ve Rus i├żadamlar├Żn├Żn Ermenistan’a yat├Żr├Żm yapmalar├Żn├Ż sa├░lamak, Karaba├░ sorununu Ermenilerin lehine Rus kamuoyunun gündeminde tutmak ve sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Ż konusunun Rusya Duma’s├Żnda görü├żülmesine çal├Ż├żmakt├Żr. REB Ba├żkan├Ż Abramyan ve temsilcilerden olu├żan bir gurup 3 Mart 2001’de Ermenistan’├Ż ziyareti s├Żras├Żnda Ba├żkan Robert Koçaryan’la Ermenistan’a yat├Żr├Żm imkânlar├Ż ve ekonominin geli├żmesi konusunda görü├żlerini ifade etmi├ż Koçaryan da her konuda REB’nin giri├żimlerini destekleyece├░ini ve Ermenistan’├Żn ekonomik kalk├Żnmas├Żnda Rus sermayesinin büyük önem ta├ż├Żd├Ż├░├Żn├Ż bildirmi├żtir.[35] REB, Ermenilerin dini ve milli bayramlar├Ż için Moskova’da kutlama törenleri düzenlenmesini sa├░lamaktad├Żr.

REB, sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Żn Rusya Duma’s├Ż taraf├Żndan görü├żülmesi ve bu konuda kanun ç├Żkar├Żlmas├Ż için yo├░un çal├Ż├żmalarda bulunmaktad├Żrlar. Rusya Devlet Ba├żkan├Ż 15 Eylül2001’de Ermenistan’a yapt├Ż├░├Ż ziyaret s├Żras├Żnda sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Ż an├Żt├Żna çiçek koymu├ż, an├Żt defterine “Rusya her zaman Ermeni halk├Żn├Żn ac├Ż ve trajedilerine duyarl├Ż olmu├żtur. Soyk├Żr├Żm├Ż kurbanlar├Ż önünde sayg├Żyla e├░iliriz”[36] diye yazm├Ż├żt├Żr. Liberal Demokrat Partiden milletvekili Aleksey Mitrofanov’un 1995’te haz├Żrlad├Ż├░├Ż ve Rusya Duma’s├Żn├Żn “Bat├Ż Ermenistan’da 1915-1922’de Ermeni halk├Ż soyk├Żn├Żm├Żn├Żn k├Żnanmas├Ż hakk├Żnda” bildiriyi kabul etmesi Ermeni diasporas├Ż faaliyetlerinin bir sonucudur.

2000’de Amerika’da Temsilciler Meclisi’nde sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Ż tart├Ż├ż├Żl├Żrken ABD Ba├żkan├Ż Bill Clinton’un devreye girerek bu konuyu gündemden ç├Żkarmas├Ż ile ilgili olarak REB 24 Ekim 2000’de yay├Żnlad├Ż├░├Ż bir bildiride Ermeni “gerçeklerinin” kabul edilmesi gerekti├░ini ifade etmi├ż ve Clinton’u k├Żnam├Ż├żt├Ż.

Rusya Ermenileri 1990’lardan itibaren aç├Żkça Türkiye’ye kar├ż├Ż toprak iddialar├Ż ileri sürmeye ba├żlad├Żlar. Ermeniler, “Bat├Ż Ermenistan” diye adland├Żrd├Żklar├Ż Erzurum, Trabzon, Van ve Bitlis’ten 1917’ye kadar göç etmi├ż Ermeniler ad├Żna Moskova’da “Bat├Ż Ermenistan halk├Żna yurtd├Ż├ż├Żnda temsilcilik kurmas├Ż hakk├Żnda ça├░r├Ż!” yay├Żnlad├Żlar. Bu ça├░r├Żda, sözde “Ermeni facias├Ż” konusunda bilgi verildikten sonra Türkiye’nin do├░usunda ya├żayan Ermeni halk├Żna “soyk├Żr├Żm” yap├Żld├Ż├░├Żn├Ż, bütün ülkelerin yan├Ż s├Żra Türkiye’nin de “soyk├Żr├Żm├Ż” tan├Żmas├Ż ve sorumlulu├░unu üstlenmesi gerekti├░i bildirilmi├żtir.

A├ża├░├Żda gösterilen hedeflere ula├żmak için “Bat├Ż Ermenistan” halk├Żn├Żn nüfus say├Żm├Ż yap├Żlmas├Żn├Ż ve sürgünde olan “Bat├Ż Ermenistan” Millet Meclisi ve Hükümetinin kurulmas├Ż öngörülmü├żtür. Bunun için hedefleri ├żunlard├Żr:

- Uluslararas├Ż örgütlerde, Türk hükümeti ve di├░er ilgili taraflar kar├ż├Żs├Żnda “Bat├Ż Ermenileri” torunlar├Żn├Żn ç├Żkarlar├Żn├Ż savunmak;

- 1915-23’de yap├Żlan sözde soyk├Żr├Żm├Żn Türkler ve di├░er devletler taraf├Żndan tan├Żnmas├Ż;

Özellikle son y├Żllarda Rusya’daki Ermeniler Karaba├░ ve sözde soyk├Żr├Żm propagandas├Żn├Żn yan├Ż s├Żra Gürcistan’├Żn toprak bütünlü├░ünü tehlikeye sokan beyanlarda bulunmaktalar. Cevahetya bölgesinde ya├żayan Ermeniler son y├Żllarda bölücülük faaliyetlerini art├Żrmaktalar. REB’nin 2 Aral├Żk 2000’de Milli Ba├░├Żms├Żzl├Żk Harekat├Żn├Żn 110. y├Żldönümü nedeniyle düzenledi├░i törene Ta├żnaksutyun Partisi Divan Kurulu üyesi Vaan Ovannisyan, Ermenistan’├Żn Rusya Büyükelçisi Suren Saakyan, Rusya-Ermenistan ├Ł├żbirli├░i Komitesi Ba├żkan├Ż Bagdasaryan ve Emekli General ├Łsakulov da kat├Żlm├Ż├żt├Żr. Görü├żmelerde, Gürcistan’da ya├żayan Ermenilerin problemleri ve statüleri tart├Ż├ż├Żlm├Ż├ż, Gürcistan Anayasas├Żnda de├░i├żiklik yap├Żlarak Ermenilere kendi kaderlerini tayin etme hakk├Ż verilmesi gerekti├░ini ifade edilmi├żtir.[39]

Ermeniler, Moskova’da sosyal ve kültürel faaliyetlerde bulunmaktad├Żrlar, Ermeni kültürünü tan├Żtmak için bas├Żn yay├Żn kurulu├żlar├Ż vard├Żr ve görü├żlerinin savunulmas├Żnda çok etkili olmaktad├Żr. Moskova’da a├ża├░├Żdaki Ermeni te├żkilatlar├Ż faaliyet göstermekte, gazete ve dergiler yay├Żnlanmaktad├Żr:

- Rus-Ermeni Derne├░ini Koruma Fonu.

- Moskova Ermenileri Toplulu├░u.

- Ermeni Gençlik Merkezi “Aregak” (Güne├ż),

- Uluslararas├Ż Ermeni Ö├░renciler Birli├░i

- “Yusisapayl” gazetesi.

- “Armeniya i Mir” (Ermenistan ve Dünya) ve “Armyanskiy pereulok” (Ermeni Soka├░├Ż)

Ermeni kurulu├żlar├Ż ve yay├Żn organlar├Ż Moskova’daki Ermeni i├żadamlar├Ż ve akademisyenler taraf├Żndan maddi olarak desteklenmektedir. Onlar sadece vatansever olduklar├Ż için de├░il, ayn├Ż zamanda Moskova’da kendi ekonomik ve siyasi ç├Żkarlar├Żn├Ż korumak için bas├Żn-yay├Żn kurulu├żlar├Żna yard├Żm etmektedirler.

Sovyetler Birli├░i zaman├Żnda Ermeni diasporas├Żn├Żn örgüt¬lendi├░i merkezlerden biri Leningrad olmu├żtur.1970’li y├Żllardan ba├żlayarak burada ya├żayan Ermeniler “Ermeni hayat├Żn├Ż” organize etmeye ba├żlad├Żlar, Bu ki├żiler eskiden beri Leningrad’da ya├żayanlar de├░il, daha sonra buraya yerle├żen Ermeniler idi.

1980’li y├Żllar├Żn sonlar├Żna do├░ru Sovyetler Birli├░i’nin iç ve d├Ż├ż politikas├Żnda ya├żanan de├░i├żikliklerden ilk kez yararlananlar da Ermeniler olmu├żtur. Ermeni propagandas├Ż sonucunda 1988’de Sovyet Kültürü Fonuna ba├░l├Ż olarak “Ermeni Kültürü Dostlar├Ż Cemiyeti” kuruldu ve Ocak 1992’de Adalet Bakanl├Ż├░├Żnda “Ermeni Cemiyeti” olarak resmen onayland├Ż.

Baz├Ż ara├żt├Żrmac├Żlar Leningrad’daki Ermeni diasporas├Ż kurulu├żunun siyasi ve do├░al afetlerle ilgili oldu├░unu ifade etmektedirler.[40] 1988’de Ermenistan’da olan deprem ve Da├░l├Żk Karaba├░ sorununun ortaya ç├Żkmas├Ż nedeniyle bir çok Ermeni Rusya’n├Żn çe├żitli bölgelerine özellikle Moskova, Leningrad ve Krosnodar’a göç etti. Azerbaycan’dan göç eden Ermeniler birbirlerine yard├Żm etmek amac├Żyla ekonomik, sosyal, kültürel ve hukuki yard├Żm komitesini kurdular (ESKHYK). Ermeniler dini faaliyetlerine de a├░├Żrl├Żk vermeye ba├żlam├Ż├żlard├Ż. 11 Eylül 1988’de Leningrad ├×ehir Yönetim Kurulu Halk Vekillerinin karar├Żyla Aziz Voskreseniya kilisesi Leningrad’daki Ermeni Kilisesine verildi. 8 Ekim 1988’de Eçmiadzin Kilisesinden Ezras Nersisyan Leningrad Ermeni kilisesine rahip tayin edildi[41] ve böylece Leningrad Ermeni Cemaati kurulu├ż sürecini tamamlad├Ż. Leningrad’daki Ermeni kilisesi faaliyete ba├żlad├Żktan sonra mülteci çocuklara sosyal ve psikoloji yard├Żm merkezini (Tsitsernak-K├Żrlang├Żç) kurdu. 12 A├░ustos 1992’de Petersburg[42] Belediye Ba├żkan Yard├Żmc├Żs├Żn├Żn karar├Żyla Aziz Katerina Kilisesi de Ermeni Kilisesine verildi.[43]

Petersburg Ermeni diasporas├Ż iki yönde faaliyet göstermekteydi. Birincisi, Kilisenin kontrolünde dini ayinler ve merasimler yap├Żlmaktad├Żr. Kilise cemiyetine ba├░l├Ż pazar günü okulu, kütüphane, gençler birli├░i ve gaziler birli├░i faaliyet göstermektedir. Onlar sadece Ermeni cemiyetinin sorunlarla ile de├░il, ayn├Ż zamanda ├żehir sorunlar├Ż ile de ilgilenmektedir.

├Łkincisi, Petersburg Ermeni Cemiyeti (PEC) di├░er Ermeni kurulu├żlar├Żndan farkl├Ż olarak sosyal, siyasal ve kültürel alanda de├░il, Rusya’da ya├żayan Ermenilerin hak ve hukuklar├Żn├Żn korunmas├Ż üzerine çal├Ż├żmalar yapmaktad├Żr. PEC, 1992’de kuruldu├░u zaman ekonomik nedenlerle göç eden Ermenilere i├ż bulma ve bar├Żnma konusunda yard├Żm ediyordu. Ancak daha sonra bu yard├Żmlar nedeniyle Ermenilerin göç etmesinde art├Ż├ż görüldü├░ü için yard├Żm durduruldu. Ermeni diasporas├Żn├Żn en büyük ba├żar├Żlar├Żndan biri de 13 Eylül 1999’da Petersburg üniversitesinin do├░u dilleri fakültesinde Ermeni dili fakültesinin aç├Żlmas├Żn├Ż sa├░lamas├Żd├Żr.[44]

Ermeni diasporas├Żn├Żn etkili oldu├░u bölgelerden biri de Rusya’n├Żn güneyinde Krasnodar bölgesidir. Burada 140 bin bulunan Ermeni’nin ya├żad├Ż├░├Ż iddia edilmektedir.[45] Sovyetler Birli├░i da├░├Żld├Żktan sonra burada ya├żayan Ermeniler ciddi bir ├żekilde örgütlenmeye ba├żlad├Żlar. Krasnodar Ermeni Kültür Toplulu├░u[46] (KEKT) kültür faaliyetlerinin yan├Ż s├Żra bu bölgede ya├żayan Ermenilerin birlik ve beraberli├░ini sa├░lamak, Ermenistan ve dünyadaki Ermeni diasporas├Żn├Żn faaliyetleri ve sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Ż konusunda bilgi vermeyi amaçlamaktad├Żr. Örne├░in, 1878 Türk-Rus sava├ż├Żn├Żn 120. y├Żl kutlamalar├Ż organizasyon çal├Ż├żmalar├Żna KEKT da kat├Żlm├Ż├żt├Żr. Ermeni diasporas├Ż Rusya’da ya├żayan Kürtlerle her zaman i├żbirli├░i yapmaya çal├Ż├żm├Ż├żt├Żr. Bunun en önemli nedenlerinden biri de Türkiye’ye kar├ż├Ż yapt├Żklar├Ż propaganda için onlar├Żn deste├░ini almak veya bu amaçla onlar├Ż bir araç olarak kullanmakt├Żr. Ermeni diasporas├Ż sözde soyk├Żr├Żm propagandas├Ż yan├Ż s├Żra Kürtlerin Türkiye’ye yönelik faaliyetlerinin savunucusu olmu├żtur.

Krasnodar Ermeni diasporas├Ż yay├Żnlad├Ż├░├Ż “Erkramas” (Eyalet) adl├Ż gazetede Rusya’daki Ermeni diasporas├Ż konusunda geni├ż bilgi vermekte, Türkiye ve Azerbaycan konusunda da yanl├Ż haberler yay├Żnlamaktad├Żr. Rusça ve Ermenice yay├Żnlanan gazetenin amac├Ż Rus kamuoyunda Türkiye ve Azerbaycan’├Żn imaj├Żn├Ż de├░i├żtirmektir. Erkramas gazetesi her f├Żrsatta Türklerin Ermenilere kar├ż├Ż sözde soyk├Żr├Żm yapt├Ż├░├Ż, Karaba├░ Ermenilerinin kendi kaderlenini belirlemek haklar├Żn├Żn Azerbaycan taraf├Żndan çi├░nendi├░i gibi hususlar yazmaktad├Żr. Gazetede, ayn├Ż zamanda Türk istihbarat├Żn├Żn Rusya’n├Żn güneyinde etkin oldu├░unu, burada ya├żayan Müslüman nüfusu birle├żtirmek ve H├Żristiyanlara kar├ż├Ż koymak istendi├░i konusunda haberler yay├Żnlamaktad├Żr. Gazetenin Genel Yay├Żn Yönetmeni Tigran Tavadyan’d├Żr. Tavadyan’├Żn yazd├Ż├░├Ż makaleler ve gazetede ç├Żkan haberlerden Ta├żnaksutyun Partisinin görü├żlerini benimsedi├░i aç├Żkça görülmektedir. Erkramas gazetesi bütün say├Żlar├Żnda Ta├żnaksutyun Partisinin kurulmas├Ż ve faaliyetleri konusunda bilgi vermektedir. “Ermeni Ara├żt├Żrmalar├Ż” dergisinde yay├Żnlanan bir makaleyle[47] ilgili görü├żlerini aç├Żklayan Tavadyan “ciddi” bir biçimde makaleyi ele├żtirmi├ż, makalenin Türk istihbarat├Żn├Żn sipari├żi ile yaz├Żld├Ż├░├Żn├Ż bildirmi├żtir.[48]

Rusya’n├Żn güneyinde Ermenilerin yo├░un olarak ya├żad├Ż├░├Ż bölgelerden biri de Kuban eyaletidir. Baz├Ż kaynaklara göre Ermeniler XIX. yüzy├Żl├Żn sonu ile XX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żndan itibaren Kuban’a yerle├żmeye ba├żlam├Ż├żlard├Żr.[49] Sovyetler Birli├░i zaman├Żnda Kuban Ermenilerinin sosyal ve kültürel te├żkilatlar├Ż yoktu. Ancak 1990’l├Ż y├Żllardan sonra Rusya’n├Żn her yerinde oldu├░u gibi Kuban Ermenileri de Diaspora kurulu├żlar├Ż kurarak lobi faaliyetlerine ba├żlad├Żlar. ├Łlk olarak örgütlenen Ermeni Kilisesi olmu├żtur. Çünkü, dini duygular öne ç├Żkar├Żld├Ż├░├Ż zaman insanlar├Ż bir araya getirmek daha kolay oluyordu,

Ermeni diasporas├Ż Rusya’n├Żn kuzey bölgelerinde de te├żkilatlanma sürecini ba├żlatm├Ż├żt├Żr. Örne├░in, Çelyabinsk’te ya├żayan Ermeniler 1997’de “Kurunk” (Turna) Ermeni te├żkilat├Żn├Ż kurdular. Rusya’n├Żn güneyinde ya├żayan Ermeniler, kuzeyde ya├żayan Ermenilere göre daha iyi örgütlenmi├żlerdir ve de daha yo├░un faaliyetlerde bulunmaktad├Żrlar. Bunun birkaç nedeni vard├Żr:

-Güneyde ya├żayan Ermeniler daha XVIII-XIX. yüzy├Żllardan itibaren buraya göç etmi├ż, vatanda├żl├Żk statüsü alm├Ż├ż ve genellikle toplu halde ya├żam├Ż├żlard├Żr.

-Güney bölgelerde ya├żayan Ermeni nüfusu daha yo├░undur ve di¬aspora kurulu├żlar├Ż birbirleri ile her zaman temas halindedirler.

-Ekonomik nedenlerle kuzeye göç eden Ermeniler daha çok ticaretle u├░ra├żmakta ve lobi faaliyetlerine kat├Żlmamaktad├Żr.

Rusya’n├Żn güney bölgelerin¬de örgütlenmi├ż Ermeni diaspo¬ras├Ż sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Ż konusunda yo├░un faaliyetlerde bu¬lunmaktad├Żr. Galustov’un ba├ż¬kanl├Ż├░├Żn├Ż yapt├Ż├░├Ż Ermeni diaspo¬ras├Żn├Żn çal├Ż├żmalar├Ż sonucunda Kislovodsk’ta sözde soyk├Żr├Żm an├Żs├Żna an├Żt dikilmi├żtir. An├Żt├Żn aç├Żl├Ż├ż merasimine Stavropol yönetimini temsilcisi, Kislovodsk valisi, Güney Rusya Ermeni Kilisesi Piskoposu ve Ermenistan hükümet temsilcisi kat├Żlm├Ż├żt├Żr.[50]

SONUÇ

Rusya’daki Ermeni diasporas├Żn├Żn kurulmas├Ż Ermenilerin Rusya’ya göç etmeleri ile ba├żlam├Ż├żt├Żr. Uzun bir olu├żum süreci ya├żayan Ermeni diasporas├Ż XIX. yüzy├Żla kadar sadece Rusya’da ya├żayan zengin Ermenilerden olu├żmu├żtu. XIX. yüzy├Żl├Żn sonlar├Żndan itibaren Ermeniler kendi siyasi görü├żlerini hayata geçirmek için Rusya ile ciddi bir ├żekilde i├żbirli├░i yapmaya ba├żlad├Żlar. Günümüzde Karaba├░ sorunun halen devam etmesinin diaspora faaliyetlerinin bir sonucu oldu├░unu söyleyebiliriz.

1960’lara kadar Ermeniler sözde soyk├Żr├Żm konusunda ciddi bir faaliyette bulunmam├Ż├żlard├Ż. 1965’de “Ermeni Soyk├Żr├Żm├Ż”n├Żn 50. y├Żldönümünü kaydetmek için merkezi yönetim-Moskova’dan izin al├Żnd├Żktan sonra Ermeni propagandas├Ż daha da geni├żledi. 1965 y├Żl├Żn├Ż Rusya’daki Ermeni diasporas├Żn├Żn dönüm noktas├Żn├Ż olarak kabul edebiliriz. Özellikle, bu tarihten sonra Ermeniler aç├Żk bir ├żekilde Azerbaycan ve Türkiye’ye kar├ż├Ż faaliyetlerde bulunmaya ba├żlad├Żlar. 1980’l├Ż y├Żllar├Żn ikinci yar├Żs├Żndan sonra Gorbaçov yönetiminin getirdi├░i “demokrasi” Ermeni diasporas├Żn├Żn geli├żmesine yard├Żmc├Ż oldu ve faaliyet alan├Ż geni├żledi, Sovyetler Birli├░i da├░├Żld├Żktan sonra Rusya’da ya├żayan Ermeniler kurumsalla├żmaya ba├żlad├Żlar. Rusya’n├Żn büyük ├żehirlerinde bu süreci tamamlayan Ermeni diasporas├Ż Rus kamuoyunda belirli bir güce sahip oldu. Rusya’daki Ermeni diasporas├Żn├Żn esas amac├Ż Türkiye aleyhine propaganda yaparak sözde soyk├Żr├Żma u├░rad├Żklar├Żn├Ż Kabul ettirmek, Karaba├░ sorunu ile ilgili Rus kamuoyunun ve siyasilerinin deste├░ini almak, Ermeni kültürünü tan├Żtmak ve Ermenistan ekonomisinin kalk├Żnmas├Ż için Rus sermayesinin yat├Żr├Żm yapmas├Żn├Ż te├żvik etmektir,

Rusya’daki Ermeni diasporas├Ż Avrupa’daki Ermeni diasporas├Ż kadar güçlü de├░ildir. Bunun en önemli nedenlerinden biri de Rusya’daki Ermeni diasporas├Żn├Żn resmi faaliyete 1990’l├Ż y├Żllar├Żn ba├żlar├Żndan sonra ba├żlamas├Ż ve Rusya’daki diaspora temsilcilerinin Avrupa’da oldu├░u kadar zengin olmamas├Żd├Żr. Baz├Ż diaspora kurulu├żlar├Ż aras├Żndaki anla├ż├Żlmazl├Żklar da bu nedenlerden biridir. Dolay├Żs├Żyla, Rusya’daki Ermeni diasporas├Ż Rusya’n├Żn siyasi ve ekonomik alan├Żnda baz├Ż ba├żar├Żlar elde etmesine ve Ermenistan’├Żn ç├Żkarlar├Żn├Ż korumak için yapt├Ż├░├Ż çabalara ra├░men Avrupa’daki Ermeni diasporas├Ż kadar etkili de├░ildir.

[1] Levon Abramyan, “Armeniya i Armyanskaya Diaspora: Roskhojdenie i Vstreça” (Ermenistan ve Ermeni Diasporas├Ż: Ayr├Żl├Żk ve Görü├ż), Planet├Ż, Diaspor├Ż, (Moskova, No 1-2, 2000), s. 53.
[2] Daiapora v Rossii v XI-XVIIl v (XI-XVIII. yüzy├Żllarda Rusya’da Diaspora): www.armeninews.narod.ru.
[3] ABD’deki Ermeni diasporas├Ż konusunda daha geni├ż bilgi bak├Żn├Żz: ├×enol Kantarc├Ż, “Ermeni Lobisi: ABD’de Ermeni Diasporas├Żn├Żn Olu├żmas├Ż ve Lobi Faaliyetleri”, Ermeni Ara├żt├Żrmalar├Ż, Ankara, Mart-Nisan-May├Żs 2001, Say├Ż: 1, s. 139-169.
[4] Sovmestnaya s Rossiey Borba Armyanskogo Naroda Protiv Persii i Turçii (Rusya ile Birlikte Ermeni Halk├Żn├Żn Pers ve Türklere Kar├ż├Ż Mücadelesi: www.armenia.ru/history/history.php3?page=hist06; V.A. Parsamyari, ├Łstoriya Armyanskogo Naroda. 1801-1900g (Ermeni Halk├Ż Tarihi. 1801-1990), Erevan, Hayastan Yay├Żnevi, 1972.
[5] Spyurk-Ermenistan’dan kenarda ya├żayan Ermeniler.
[6] Daha geni├ż bilgi için bak├Żn├Żz: Diaspora v Rossi v Xl-XVIlI v: www.armenianews.narod.ru. ve Vartan Khaçaturyan, “Stanovlenie Armyanskikh Koloniy v Rossii”, (Rusya’da Ermeni Kolonilerinin Olu├żumu), Planeta Diaspor├Ż, 2000, No: 1-2).
[7] Hai Tahd-Ermeni davas├Ż. XIX yüzy├Żl├Żn sonlar├Żnda ba├żlayan Ermeni davas├Ż 4 T prensibine dayanmaktad├Żr. 1) Terör, 2) Tan├Żma, 3)Tazminat, 4)Toprak. Ermeniler bu konu ile ba├░l├Ż mücadelelerini sürdürmekteler.
[8] Sardarabad’ta sözde soyk├Żr├Żma u├░ram├Ż├ż Ermenilerin an├Żs├Żna büyük bir an├Żt in├ża edilmi├żtir ve Ermeniler her y├Żl 24 Nisan’da burada anma törenleri düzenlemektedir.
[9] T. Poloskova, Armyanskaya Diaspora v Rossil (Rusya’daki Ermeni Diasporas├Ż): www.armenia.ru. (Bu konuda kesin bilgi yoktur ve verilen bilgi tart├Ż├ż├Żlabilir).
[10] Xl-XVIII. Diaspora ├Ż Rossi v XI-XVIII v: www.armenianews.narod.ru.
[11] Mesut H. Ça├ż├Żn, ‘Ermenistan Silahl├Ż Kuvvetleri”, Avrasya Dosyas├Ż, Cilt:ll, Say├Ż:4, Sonbahar 1995-96, s. 54.
[12] Khaçaturyan, Stanovienie Armyanskikh Koloniy..., s. 80.
[13] Khaçaturyan, Stanovlenie Armyanskikh Koloniy..., s. 85.
[14] Valeri Senderov, Armyane i Armeniya v sudbah Rossii (Rusya’n├Żn Kaderinde Ermeniler ve Ermenistan): http:// www.armenia.ru/history/history.php3?page=sinderov
[15 ] Khaçaturyan, Stanovlenie..., s. 86.
[16] Ermeni Cemaatlerini: www.armenianews.narod.ru., Senderov, Armyane i Armeniya V sudbah Rossii.
[17] Ermeni Cemaati Tarihi: http://artsakh.al.ru/Obshina.htm.
[18] Parsamyan, ├Łstoriya Armyanskogo ..., s. 71
[19] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, ├Łstanbul, Belge Yay├Żnlar├Ż, 1987, s. LXXV. Esat Uras üçüncü a├żamay├Ż 1960-1962 olarak göstermektedir. Sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Ż y├Żldönümünün kutlanmas├Ż ise 1965’te ba├żlam├Ż├żt├Żr.
[20] Derleyen: B. Gaibov, V. Gurko-Kryajin. Armyanskiy Vopros (Ermeni Meselesi), Bakü, Komünist Yay├Żnevi, 1990.
[21] I. Memmedov, S. Asadov, Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Ż ve Onlar├Żn Ac├Ż Kaderi, Bakü, Azerbaycan Yay├Żnevi, 1992. ss. 48-54.
[22] Esat Uras, Tarihte ..., s. LXXV
[23] Memmedov, Ermenistan ..., s.52.
[24] Memmedov, Ermenistan ..., s.52.
[25] Cumhuriyet, 1 May├Żs 1993.
[26] A.S. Garibyan, C.A. Garibyan, Kratkiy Kurs Armyanskogo Yaz├Żka (Ermeni Dilinin K├Żsa Kursu), Erevan, Luys Yay├Żnevi, 1987, s.180.
[27] Memmedov., Asadov, Ermenistan Azerbaycanl├Żlan ve..., s.52
[28] Zori Balayan, Ocak, Ereven, Sovetakan Grok Yay├Żnevi, 1984.
[29] A. Ra├żidoglu, “KGB Pod Armyanskim “Kolpakom” (KGB Ermeni Külah├Żnda), Zerkoio, 17 A├░ustos 2001.
[30] Ahmet B. Ercilasun, M. Kengerli, “Sovyetlerde Ermeni Lobisi”, Türk Kültürü, Say├Ż. 313, Y├Żl. XXVII. May├Żs 1989, s. 292.
[31] Eldar ├Łsmay├Żlov ve.b., Azerbaycan Tarihi, Ö├░retmen Yay├Żnevi, Bakü, 1995, s. 311.
[32] Poloskova, Armyanskaya Diaspora v Rossii: www.armenia.ru.
[33] Artur Çilingarov. 25 Eylül 1939’da Leningrad’da do├░du. S. Ordjenikidze ad├Żna Balt├Żk tersanesinde çal├Ż├żt├Ż. 1958’de Amiral Makarov ad├Żna Leningrad Deniz Mühendisli├░i okulunu kazand├Ż ve 1963’de okyanus bilimleri fakültesinden mezun oldu. 1963-1965’de Kuzey Kutbunda bilimsel çal├Ż├żmalar yapt├Ż. 1965’de Yakutya Sovyet Sosyalist Özerk Cumhuriyeti Bulunsk ili Komünist Partisi Genel Sekreterli├░inde Gençlerle ├Ł├ż üzere Bölüm Ba├żkan├Ż seçildi. 1986’ya kadar çe├żitli görevlerde bulundu. ├×imdi Rusya devlet Dumas├Ż Federal Meclis Ba├żkan├Ż yard├Żmc├Żs├Żd├Żr. Sovyetler Birli├░i Kahraman├Ż unvan├Ż alm├Ż├ż son Ermenidir. Rusya’daki Ermeni diasporas├Żn├Żn en etkili temsilcilerinden biridir.
[34] Poloskova, Armyanskaya Diaspora...: www.armenia.ru.
[35] Azg, 6 Mart 2001.
[36] Azg, 18 Eylül 2001.
[37] Nezavisimaya Gazeta, 31 Kas├Żm 2000.
[38] Nezavisimaya Gazeta, 21 Kas├Żm 2000
[39] Azg, 5 Aral├Żk 2000
[40] Zdravam├Żslova. A. E, Paradigm├Ż zapadnoy soçiologii ob├żestvenn├Żx dvijenii, (Bat├Ż sosyolojisinde toplumsal hareket paradigmas├Ż), SPb., 1993. s. 80.
[41] Çikadze, Elena Çikadze, Armyane Peterburga: Ot Ob├żestvennogo Dvijeniya k Ob├żinn├Żm ├Łnstitutam, (Petersburg Ermenileri: Toplumsal Hareketten Toplumsal Kurumlara), Planet├Ż Diaspor├Ż, (Moskova, No 1 -2),s. 204.
[42] 6 Eylül 1991 ‘de Leningrad’├Żn ad├Ż yeniden Petersburg olarak de├░i├żtirildi.
[43] Ermeni Cemaati Tarihi: http://artsakh.al.ru/obshina.htm.
[44] Ermeni Cemaat! Tarihi: http://artsakh.al.ru/obshina.htm.
[45] Azg, 17 Nisan 2001.
[46] Erkramas, Ocak 1998, No 1: www.erkramas.al.ru.
[47] Hasan Kanbolat ve Nazmi Gül, “Kafkasya’da Cevaheti (Gürcistan) ve Ile Krasnodar (Rusya) Ermenilerinin Jeopoliti├░i ve Özerklik Aray├Ż├żlar├Ż”. Ermeni Ara├żt├Żrmalar├Ż, Ankara, Haziran-Temmuz-A├░ustos 2001, Say├Ż: 2, s. 186.
[48] Erkramas, A├░ustos 2001, No 13.
[49] Erkramas, ├×ubat 1999, No 2.
[50] Erkramas, Nisan 1999, No 4.
 ----------------------
* -
- ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 3, EylŘl-Ekim-Kasřm 2001
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar