áááAnasayfaŢleti■im
áá
English

Ge├žmi├żten G├╝n├╝m├╝ze Ermenistan'da Azerbaycan T├╝rkleri

Hatem CABBARLI*
ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 4, Aralřk 2001 - Ocak-Ůubat 2002

 

Ermeni diasporas├Ż ve kimi ç├Żkar guruplar├Żn├Żn son zamanlarda s├Żkça gündeme getirmeye çal├Ż├żt├Żklar├Ż sözde soyk├Żr├Żm iddialar├Ż, neredeyse üzerinde tart├Ż├ż├Żl├Żr tek konu haline gelmi├żtir. Oysa bu çal├Ż├żmada da üzerinde durulaca├░├Ż gibi, geçmi├żten günümüze Ermenilerin Türklere yönelik mezalimi konusunda hâla tart├Ż├ż├Żlmayan bir çok olay vard├Żr. Bunlardan biri, hiç ku├żkusuz Ermenilerin Azerbaycan Türklerine yönelik yapt├Ż├░├Ż katliamd├Żr.

Ermenistan’da ya├żam├Ż├ż Azerbaycan Türklerinin tarihi ve kültürü 1990’l├Ż y├Żllara kadar ara├żt├Żrma konusu olmam├Ż├żt├Żr. Bu durum büyük ölçüde Erivan’├Żn 1828’e kadar Azerbaycan’├Żn kuzey s├Żn├Żr├Żnda bulunan bir hanl├Żk olmas├Ż ve fazla ö├░renilmemesinden kaynaklanmaktad├Żr. Bunun yan├Ż s├Żra Erivan Hanl├Ż├░├Ż’n├Żn Çarl├Żk Rusya’s├Ż taraf├Żndan 1828’de i├żgal edilmesiyle bu eyaletin co├░rafi ve stratejik önemi ortaya ç├Żkm├Ż├żt├Żr. Yakla├ż├Żk 100 y├Żl Çarl├Żk Rusya’s├Żn├Żn kontrolünde kalan Erivan eyaleti hakk├Żnda sömürgecilik anlay├Ż├ż├Żyla baz├Ż ara├żt├Żrmalar yap├Żlsa da bölgenin tarihi geçmi├żi konusunda geni├ż bir çal├Ż├żma yap├Żlmam├Ż├żt├Żr. Bu çal├Ż├żmada Ermenistan’da ya├żam├Ż├ż Azerbaycan Türklerinin yakla├ż├Żk 200 y├Żll├Żk tarihine k├Żsaca de├░inilecek, günümüze kadar olan geli├żmeler de├░erlendirilecektir.

Öncelikle ├Łrevan (Erivan) terminolojisine aç├Żkl├Żk getirmekte fayda vard├Żr.  ├Łrevan kelimesi ilk defa VII. yüzy├Żl kaynaklar├Żnda kullan├Żlm├Ż├żt├Żr. Ermeni kaynaklar├Żnda Erebuni olarak tan├Żnan co├░rafi bölgenin ├Łrevan oldu├░u iddia edilmektedir. ├Łrevan, XIV. yüzy├Żlda Azerbaycan’├Żn idari yönetiminde hanl├Żk, XV. yüzy├Żlda ise idari merkez olarak tan├Żnm├Ż├żt├Żr.[1] Rusya, 1828’de Azerbaycan’├Żn kuzeyini i├żgal ettikten sonra Azerbaycan Güney ve Kuzey olarak ikiye bölündü. Kuzey Azerbaycan topraklar├Żnda (Erivan Hanl├Ż├░├Żnda) 1918’de Ermenistan Cumhuriyeti ve 1920’de Sovyet Ermenistan’├Ż kuruldu.

Ermenistan’da ya├żam├Ż├ż Azerbaycan Türklerinin tarihi ba├żl├Ż ba├ż├Żna bir ara├żt├Żrma konusu oldu├░u için bu çal├Ż├żmada XIX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żndan itibaren Azerbaycan Türklerinin tarihi ara├żt├Żr├Żlacakt├Żr. 1826–1828 Rusya-├Łran sava├ż├Żndan önce Erivan Hanl├Ż├░├Ż hakk├Żnda bilgi verilecek, Türkmençay Antla├żmas├Ż’ndan 1917 Bol├żevik devrimine kadar olan sürede buraya Ermenilerin göç ettirilmesi sonucu bölgede demografik durumun de├░i├żmesi, Rusya’n├Żn deste├░i ile Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Żklar├Ż bölgelerden göç etmeye zorlanmalar├Żn├Żn nedenleri ara├żt├Żr├Żlacak, 1918–1920 Ta├żnaksutyun iktidar├Ż zaman├Ż geli├żen olaylara aç├Żkl├Żk getirilerek, demografik durum yeniden de├░erlendirilecek ve son olarak Sovyet Ermenistan’├Żnda 1920–1989 tarihleri aras├Żnda Azerbaycan Türklerinin Komünistler ve Ta├żnaklar taraf├Żndan katledilmesine, bu süreç içerisinde 1948-1953’de Ermenistan’da ya├żayan Azerbaycan Türklerinin zorla Azerbaycan’a göç ettirilmesinin ve 1988’de ise son göç a├żamas├Żn├Żn nedenlerine aç├Żkl├Żk getirilecektir.

Ermeni Tarihinin Yaz├Żlmas├Ż ve Mitolojik Ermeni ├Łddialar├Ż 

Ermeni tarihçileri kendi tarihleri konusunda ciltlerle kitap yazm├Ż├żt├Żr. Ancak bu kitaplar├Żn Ermenilerin tarihi geçmi├żi konusunda somut bilgiye, bilimsel ve tarihi olgulara de├░il, genellikle efsane ve mitolojiye dayanarak yaz├Żld├Ż├░├Żn├Ż söylemek mümkündür.[2] Eski Ermeni tarihçiler, ruhban s├Żn├Żf├Żndan olup, kendilerinden önce ya├żam├Ż├ż Yunan ve Asurlu tarihçilerinin yazd├Żklar├Ż kitaplardan faydalanm├Ż├ż, baz├Żlar├Ż ise yabanc├Ż tarihçilerin eserlerini sahiplenmi├żtir. Ermeniler taraf├Żndan Ermeni tarihinin atas├Ż olarak tan├Żmlanan Movses Horenatsi (Horenli Movses) Ermeni milletinin do├░u├ż tarihini yazarken tarihte adlar├Ż belli olmayan, elimize hiçbir eseri ula├żmayan Map ├Łpas Kadina, Larupna ve Bardazan’├Żn eserlerinden yararland├Ż├░├Żn├Ż söylemektedir. Ne var ki, ba├żka tarihçilerle birlikte baz├Ż Ermeni tarihçileri de, bunun Movses Horenatsi’nin bir uydurmas├Ż oldu├░unu kabul etmektedir.[3] Ermenilerin Kafkasya’da uzun bir geçmi├że sahip olmalar├Ż tart├Ż├żmaya aç├Żkt├Żr. Ermeni tarihçileri genellikle Horenatsi’nin “Historie de  L’Armenie”, Tridate III, Urfal├Ż Mathie’nun “Krono├░i” ve Thomas Ardzouni’nin “Historie des Ardzrouni” ve Nadir ├×ah döneminden bahseden “Livre d’Histories” kitaplar├Żn├Ż kaynak olarak göstermektedir.[4] Ermeni tarihçilerin bir ço├░u kendilerinin Kafkasya’n├Żn yerli ahalisi olduklar├Żn├Ż vurgulamaktad├Żr. Asl├Żnda mevcut bütün veriler Ermenilerin Kafkasya’n├Żn yerlisi olmad├Ż├░├Żn├Ż göstermektedir.

Genellikle, literatürde Ermenilerin hangi co├░rafyada ya├żad├Żklar├Ż ve hangi ├Żrka mensup olduklar├Ż konusunda görü├ż birli├░i yoktur. Ermeniler, zaman├Żn├Żn güçlü devletleri olan Roma, Bizans, Araplar, Selcuk’lu ve Osmanl├Ż ├Łmparatorluklar├Ż taraf├Żndan i├żgal edilmi├ż ve bu devletler taraf├Żnda yönetilmi├żtir.[5]

Baz├Ż ara├żt├Żrmac├Żlar ise Ermenistan diye adland├Żr├Żlan co├░rafyada bilahare Ermeni diye an├Żlan millet taraf├Żndan iskan edilmedi├░i, ülkede ba├żka bir ├Żrka mensup de├░ilse bile, Ermenice’den ba├żka bir dil konu├żan milletin ya├żad├Ż├░├Żn├Ż iddia etmektedir.[6] Tarihlerini MÖ XVII-XX. yüzy├Żla kadar dayatma kompleksi içinde olan Ermeni tarihçilerden Ayvazyan, kendilerinin “4000” y├Żll├Żk tarihini yazm├Ż├ż, ancak nedense sadece Urartu devleti konusunda geni├ż bilgi vermi├żtir. Her ne kadar Ermeni bilim adamlar├Ż Urartu devletinin kendilerine ait oldu├░unu iddia etseler de bir çok tan├Żnm├Ż├ż tarihçi bunun aksini savunmaktad├Żr.[7]

Ermeni tarihçileri MÖ III. yüzy├Żlda kurulmu├ż Alban devletinin de Ermeni devleti oldu├░unu iddia etmektedir. Her ne kadar Alban devleti hakk├Żnda yaz├Żl├Ż kaynaklar günümüze Ermeni dilinde ula├żsa da bu, Albanya’y├Ż Ermeni devleti olarak kabul etmemiz için yeterli bir gerekçe de├░ildir. Tarihi kaynaklarda Albanya’da Kheçmatakalar, ├Łjimakhlar, Gluarlar ve Gatlarla birlikte Türk soylar├Ż olarak bilinen Savirler, Hazarlar, Bulgarlar ve Barsillerin ya├żad├Żklar├Ż bildirilmesine ra├░men, Ermenilerin kendilerini tan├Żtt├Żklar├Ż gibi Hay ve Armin soyundan bahsedilmemektedir. Azerbaycan’├Żn eski ça├░ tarihçisi olarak tan├Żnm├Ż├ż Feride Memmedova Ermenilerin bu iddias├Żn├Ż “Azerbaycan’├Żn Siyasi Tarihi ve Tarihi Co├░rafyas├Ż” adl├Ż kitab├Żnda tamamen çürütmü├żtür.[8] Memmedova’n├Żn kitab├Ż yay├Żmland├Żktan sonra Alban tarihi üzerine ara├żt├Żrma yapanlar için yeni bir bak├Ż├ż aç├Żs├Ż ortaya ç├Żkm├Ż├ż ve Ermenilerin ileri sürdü├░ü teorilerin yanl├Ż├ż ve çarpt├Żr├Żlm├Ż├ż oldu├░unu kan├Żtlam├Ż├żt├Żr.

Özellikle son y├Żllarda Ermeni tarihçiler kendi tarihlerini inan├Żlmaz derecede abartarak, dünya medeniyetini - yaz├Ży├Ż, astrolojiyi, bak├Żr ve demir madencili├░ini Ermenilerin ke├żfetti├░ini kan├Żtlamaya çal├Ż├żmaktad├Żr.[9] Hatta dünyada insan hayat├Żn├Żn ba├żlang├Żc├Żn├Żn Gökçe (Sevan) gölünden geldi├░i iddia etmektedirler.[10] 

XIX. Yüzy├Żl├Żn Ba├żlar├Żnda Erivan Hanl├Ż├░├Żnda Siyasi Durum

XVII. yüzy├Żldan ba├żlayarak Çarl├Żk Rusya’n├Żn d├Ż├ż politikas├Żnda s├Żcak denizlere inme politikas├Ż ivme kazand├Ż. Özellikle, Rusya’n├Żn Kafkasya’ya yönelik politikas├Ż büyük önem ta├ż├Żyordu. Rusya Kafkasya’n├Żn i├żgal edilmesiyle s├Żcak denizlere inme politikas├Żnda bir ad├Żm ilerleme kaydetmi├ż oldu. Rusya, Kafkasya’ya yerle├żme plan├Żnda Ermenilere büyük önem veriyordu. Nitekim, Ermeni tüccar├Ż Hoca Zakhar Sagradyan 1659’da elmas ve ba├żka de├░erli hediyelerle Rusya’ya giderek Çar’la Ermeni tüccarlara sa├░lanacak kolayl├Żklar├Żn ├żartlar├Żn├Ż görü├żmü├ż ve 1667’de bu konuda bir anla├żma imzalanm├Ż├żt├Ż.[11]

1699’da ise ├Łsrail Ori, Ermeni zenginlerini toplant├Żya ça├░├Żrarak Ermeni tüccarlar├Żn ekonomik durumunu görü├żüyor ve bu toplant├Ż sonucunda Rusya’n├Żn Ermenilere yard├Żm etmesi için I. Petro’ya müracaat edilmesine karar veriliyor. 1701’de I. Petro Ori’yi kabul ederek onlara elinden gelen her türlü yard├Żm├Ż yapaca├░├Żna söz verdi ve 1724’de Ermenileri kendi himayesine almas├Ż hakk├Żnda kararname imzalad├Ż.[12] Sadece I. Petro de├░il, selefleri de Kafkasya’da kendi kontrollerinde bir Ermeni devleti kurmak için çaba sarf etmi├żtir. 19 May├Żs 1783’de Grandük G. A. Potyomkin II. Katerina’ya yazd├Ż├░├Ż mektupta Ermeni devleti kurmak için fikirlerini ├żöyle ifade etmi├żti: “...F├Żrsat bulunca Karaba├░’├Ż hemen Ermenilerin kontrolüne vermek ve böylece Asya’da bir H├Żristiyan devleti kurmak için gerekenleri yapaca├░├Żz”.[13]

Rusya Kafkasya’ya sahip olmak için XIX. yüzy├Żl├Żn ilk çeyre├░inden itibaren yeni askeri operasyonlara ba├żlad├Ż. 1801’de Do├░u Gürcistan’├Ż i├żgal eden Rusya’n├Żn Kafkasya’ya yerle├żmesi, sadece Osmanl├Ż ve ├Łran’├Ż de├░il, ayn├Ż zamanda ├Łngiltere ve Fransa’y├Ż da rahats├Żz ediyordu. ├Łngiltere ve Fransa, Rusya’ya kar├ż├Ż sava├żta ├Łran’├Ż destekleyece├░ini bildirdi. Bunun üzerine Avrupa devletlerinin deste├░ini ald├Ż├░├Żna inanan ├Łran, Haziran 1804’de Rusya’ya sava├ż ilân etti. Rus ordusu 1804’de Erivan üzerine yürüdü. Birkaç ay devam eden sava├ż sonucunda General Sisianov Tiflis’e geri çekilmek zorunda kald├Ż. 1813’e kadar devam eden sava├ż sonucunda 12 Ekim 1813’de taraflar ars├Żnda Gülistan Antla├żmas├Ż imzaland├Ż. Antla├żma sonuçlar├Żna göre Erivan ve Nahçivan Hanl├Żklar├Żndan ba├żka Kuzey Azerbaycan Rusya taraf├Żndan i├żgal edildi.[14]

Erivan Hanl├Ż├░├Ż 1826 Rusya-├Łran sava├ż├Żna kadar Azerbaycan’├Żn bir eyaleti olarak kald├Ż. Hanl├Żk 15 bölgeye ayr├Żlm├Ż├żt├Ż: K├Żrkbulak, Zengibasar, Gernibasar, Vedibasar, ├×erur, Sürmeli, Derekent-Parçenis, Saatl├Ż, Talin, Seyitli-Akhsal├Ż, Serdarabad, Karpibasar, Abran, Dereçiçek ve Gökçe. Bölge yöneticisi-Mirbölük Erivan Han├Ż taraf├Żndan tayin ediliyordu.

Erivan’├Żn Ermenilere ait oldu├░unu iddia eden Ermeni tarihçileri Erivan Hanl├Ż├░├Ż’n├Żn yönetim ├żeklini anlat├Żrken Ermeni terimleri de├░il, Azerbaycan Türkcesinde terimler kullanmas├Ż çok ilginçtir. Örne├░in, Ermeniler, ├żehir yöneticisine-darug, yard├Żmc├Żlar├Żna ise yüzba├ż├Ż ve çavu├ż, pazarlar├Ż kontrol edene pazarba├ż├Ż[15] diyorlard├Ż. Ancak bu kelimelerin hiç biri Ermenice de├░ildir.

Ermeni Piskoposu Hovannes, 1410’dan 1827’ye kadar Erivan Hanl├Ż├░├Ż’n├Żn 49 Azerbaycan Türkleri Han├Ż taraf├Żndan yönetildi├░ini belirtmi├żtir. Bu bilgiler Ermeni Sovyet Ansiklopedisi’nde de yer almaktad├Żr.[16]

Gülistan Antla├żmas├Ż’n├Żn ├żartlar├Żn├Ż kabul etmeyen ├Łran, 1826’da Rusya’da Dekabristlerin[17] isyan etmeleri sonucunda siyasi görü├ż ayr├Żl├Ż├░├Żn├Żn ortaya ç├Żkaca├░├Żn├Ż dü├żünerek 16 Temmuz 1826’da sava├ża ba├żlad├Ż. ├Łran, sava├ż├Żn ilk aylar├Żnda baz├Ż ba├żar├Żlar elde etse de Rus ordusu kar├ż├Żs├Żnda dayanamayarak geri çekildi ve 10 ├×ubat 1828’de Türkmençay Antla├żmas├Ż imzaland├Ż. Gülistan Antla├żmas├Ż ile Kuzey hanl├Żklar├Żn├Ż kaybeden ├Łran, Türkmençay Antla├żmas├Ż’yla Erivan ve Nahçivan Hanl├Żklar├Żn├Ż da kaybetti. Böylece, Rusya Kafkasya’n├Żn i├żgalini tamamlad├Ż.

├Ł├żgal Sonras├Ż Durum: Ermeni Göçü ve Yönetim De├░i├żikli├░i

Türkmençay Antla├żmas├Ż Azerbaycan Türkleri için yakla├ż├Żk 200 y├Żll├Żk bir ayr├Żl├Ż├░├Żn├Żn de├░il, ayn├Ż zamanda onlar├Żn yüzy├Żllard├Żr ya├żad├Żklar├Ż ata yurtlar├Żndan zorla göç ettirilmesinin de ba├żlang├Żc├Ż oldu. Türkmençay Antla├żmas├Ż ├żartlar├Żna göre Erivan ve Nahçivan Hanl├Żklar├Ż Rusya’ya verildi. Bar├Ż├ż antla├żmas├Ż imzaland├Żktan hemen sonra ├Łran’da ya├żayan Ermeniler Erivan Hanl├Ż├░├Ż’na göç etmeye ba├żlad├Żlar. Bunun için onlara her türlü kolayl├Żk sa├░lan├Żyordu. Türkmençay Antla├żmas├Ż’n├Żn XV. maddesine göre ├Łran Ermenilerinin Erivan Hanl├Ż├░├Ż’na göç ettirilmesine kolayl├Żk sa├░l├Żyordu. Antla├żman├Żn XV. maddesinin ├żartlar├Żna göre “├×ah Hazretleri... Azerbaycan eyaletinin bütün ahalisini ve memurlar├Żn├Ż tamamen affeder. Bundan ba├żka o, memur ve sakinlere bu günden ba├żlayarak kendi ailesiyle ├Łran vilayetinden Rusya’ya serbestçe geçmek, hükümet ve yerel yönetimin hiçbir engeli olmadan onlar├Żn sat├Żl├Żk mal├Żna, yük ve e├żyalar├Żna her hangi gümrük ve vergi al├Żnmadan menkul emlâk├Żn├Ż götürmek için bir y├Żl süre veriliyor. Gayrimenkullar├Ż ise satmak veya onun hakk├Żnda karar vermesi için be├ż y├Żll├Żk süre tan├Żn├Żyordu.”[18] Bununla da Ermenilerin Kafkasya’ya göç etmelerine hukuki dayanak sa├░lanm├Ż├ż oldu.   

├Łran’├Żn Rusya ile sava├żta yenilgiye u├░ramas├Ż Erivan Hanl├Ż├░├Ż’nda ya├żayan Azerbaycan Türklerinin tarihini de├░i├żtirdi. Sava├ż meydan├Żnda olan Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Ż├░├Ż 420 köy harabeye döndü. Bu köylerin bir ço├░u Rus ordusu ile i├żbirli├░i yapan Ermeni çeteleri taraf├Żndan ya├░maland├Ż. K├Żrkbulak’ta 32, Zengibasar’da 8, Gernibasar’da 48, Vedibasar’da 33, Derekent-Parçenis’de 8, Saatl├Ż’da 5, Talin’de 35, Serdarabad’ta 9, Karpibasar’da 12, Abaran’da 60, Dereçiçek’te 33, Gökçe’de 90 ve Dereleyez’de 46 köy haritadan silindi. Bu bölgelerde bo├żalt├Żlan Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Ż├░├Ż köylerinin d├Ż├ż├Żnda 105 köye ise ├Łran’dan göç eden Ermeniler yerle├żtirildi.[19]

Ruslar├Ż kendilerinin kurtar├Żc├Żs├Ż olarak kar├ż├Żlayan Ermeniler, gönüllülerden olu├żan silahl├Ż birlikler kurarak Rus ordusu ile birlikte ├Łran ve Osmanl├Żya kar├ż├Ż sava├żt├Ż.[20] Kafkasya’n├Żn i├żgal edilmesinden sonra Çarl├Żk Rusya’n├Żn güney s├Żn├Żrlar├Żn├Żn güvenli├░ini sa├░lamak için Kafkasya Ordusu Ba├ż Kumandan├Ż General Paskeeviç Aras sahili boyu, Pembek-├×oragel’e ve Gökçe gölü sahiline Ruslar├Ż yerle├żtirmek için 5 Ocak 1829’da Çar’a mektup yazarak izin istemi├żti.[21] Ama bu plan hayata geçmedi ve Ruslar├Żn yerine ├Łran ve Osmanl├Ż ├Łmparatorlu├░unda ya├żayan Ermeniler Erivan Hanl├Ż├░├Ż’na, Nahçivan ve Karaba├░’a göç ettirildi. Ermenilerin Kafkasya’ya göç ettirilmesi ile u├░ra├żan Rus subay├Ż ├×avrov konuyla ilgili olarak ├żöyle yazm├Ż├żt├Ż: “1826–1828 sava├ż├Żndan sonraki iki y├Żlda Kafkasya’ya 40 bin ├Łran Ermenisi, 84 bin Osmanl├Ż Ermenisi göç ettirilmi├ż ve onlar Ermeni milletinin çok az oldu├░u Yelizavetpol (Gence) ve Erivan eyaletlerine yerle├żtirilmi├żtir. 1830’da Kafkasya’da ya├żayan 1.300.000 Ermeninin bir milyonu buran├Żn yerlisi de├░ildir ve sonradan bölgeye göç ettirilmi├żtir”.[22] Ermeni ara├żt├Żrmac├Żlar├Ż da Ermenilerin Kafkasya’ya göç ettiklerini onaylamaktad├Żr. Örne├░in, tarihçi Vardan Parsamyan konuyla ilgili olarak 1829-1830’da Erzurum, Kars ve Beyaz├Żt’tan Kafkasya’ya 90 bin Ermeni göç etti├░ini ifade etmektedir.[23]

Türkmençay Antla├żmas├Ż imzaland├Żktan hemen sonra Çar Antla├żmay├Ż onaylad├Ż ve 21 Mart 1828’de Erivan’da yönetim sistemini de├░i├żtirerek Ermeni eyaletinin kurulmas├Ż için kararname imzalad├Ż. Eyaletin yönetimi Tu├░general Aleksandr Çavçavadze’ye verildi. Yönetim üyeli├░ine ise biri Azerbaycan Türkü, biri de Ermeni olmak üzere iki subay atand├Ż. Ermeni eyaleti ayn├Ż zamanda Erivan ve Nahçivan vilayetine ve Ordubad bölgesine (okrug) ayr├Żld├Ż. Eski yönetim organlar├Ż aradan kald├Żr├Żld├Ż, Erivan, Nahçivan ve Ordubad’da polis yönetimi uygulanmaya kondu, mahkemeler kuruldu. Nahçivan ve Ordubad’da sava├ż zaman├Ż Ruslara yard├Żmc├Ż olan baz├Ż Beylerin yönetimine devam edildi, ancak onlar├Żn yard├Żmc├Żlar├Ż ve dan├Ż├żmanlar├Ż Rus subaylar├Ż idi. 1828’de ba├żlayan ├Żslahatlar tamamen uygulanmad├Ż ve Rusya’n├Żn bekledi├░i sonuçlar├Ż vermemesi üzerine Rus hükümeti 23 Haziran 1833’de kabul etti├░i yeni yönetim ├żeklini uygulamaya koydu. Erivan eyaleti, Erivan, ├×erur, Sürmeli ve Serdarabad olmak üzere dört bölgeye bölündü. Nahçivan ve Ordubad yönetimi Türk Beylerin yönetiminde kalsa da di├░er bölgelerin yönetimi yine de Rus subaylar├Żna verilmi├żti.[24]

Türkmençay Antla├żmas├Ż sonucu Ruslar Kafkasya’ya yerle├żtikten sonra Osmanl├Ż ile ili├żkilerinde ciddi sorunlar ortaya ç├Żkt├Ż. Rusya’n├Żn s├Żcak denizlere inme politikas├Ż Osmanl├Ży├Ż rahats├Żz ediyordu. Avrupa devletleri de Rusya’ya kar├ż├Ż Osmanl├Ży├Ż destekliyordu. Rusya’n├Żn s├Żcak denizlere inmesi Avrupa devletlerinin Orta Do├░u politikas├Żna ters dü├żüyordu. Nisan 1828’de Osmanl├Ż-Rus sava├ż├Ż ba├żlad├Ż. Osmanl├Ż iki cephede-Balkanlar ve Kafkasya’da sava├ż├Żyordu. Sava├ż zaman├Ż Rus ordusuna yard├Żm eden, silahl├Ż birlikler kurarak Osmanl├Żya kar├ż├Ż sava├żan Ermeniler Erzurum, Kars ve Van’├Żn Osmanl├Ż’da kalmas├Ż nedeniyle devlete ihanet ettikleri için Rusya’n├Żn kontrolünde kalan Erivan eyaletine, Gürcistan’a ve Azerbaycan’a göç etmeye mecbur oldu.

Erivan Eyaletinin Etnik Yap├Żs├Ż ve 1828 Sonras├Ż De├░i├żiklikler.

Erivan, Rusya taraf├Żndan i├żgal edilmeden önce burada 169.155 ki├żi ya├ż├Żyordu ve toplam nüfusun %83.5’i[25] Müslümanlardan olu├żmaktayd├Ż. 1829–1831 istatistik verilerine göre i├żgal sonras├Ż Ermenilerin göç etmeleriyle nüfus say├Żs├Ż 241.112’ye ula├żt├Ż. Art├Żk, Erivan eyaletinin toplam nüfusunun %58.8’i Ermenilerden olu├żmaktayd├Ż.[26]     

1916 istatistik verilerine göre Erivan’da toplam nüfusun %48’i, Zengezur’da %53.53’ü, Yeni Beyaz├Żt’ta %42’i Azerbaycan Türklerinden olu├żmaktayd├Ż. Sürmelide 45 bin, Dereleyez’de ise 47 bin[27] Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Ż├░├Ż bildirilmektedir. Tabi ki Erivan eyaletinde nüfus oran├Żn├Żn Ermenilerin lehine de├░i├żmesindeki etkenlerden biri de sava├ż sonras├Ż yüzlerce köyün da├░├Żt├Żlmas├Ż, Osmanl├Ż ve ├Łran Ermenilerinin göç ettirilmesi ve 1905 katliam├Żnda öldürülmesi veya sürülmesidir. XIX. yüzy├Żl├Żn sonlar├Żna kadar Ermenilerin Kafkasya’ya göçü devam etti. XX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Erivan eyaletinde ya├żayan Azerbaycan Türklerinin say├Żs├Ż h├Żzla azalmaya ba├żlad├Ż.

Kafkasya’da ya├żayan Azerbaycan, Gürcü, Ermeni ayd├Żnlar├Ż ve özellikle Bakü’de petrol sanayisinde çal├Ż├żan proleter s├Żn├Żf├Ż Rusya’da ya├żanan siyasi geli├żmeleri dikkatle takip etmekteydi. Ba├żar├Żs├Żz olmas├Żna ra├░men özellikle 1905 devrimi büyük yank├Ż uyand├Żrd├Ż ve Ermeniler güçlü bir ├żekilde örgütlenmeye ba├żlad├Ż. Çarl├Żk Rusya’s├Ż Kafkasya’da tutunmak için “böl ve yönet” takti├░ini uygulayarak Ermenileri Azerbaycan Türklerine kar├ż├Ż ayaklanmaya te├żvik ediyordu.

1905-1907’de Azerbaycan Türklerinin Katliam├Ż

Osmanl├Ż ve ├Łran Ermenileri Kafkasya’ya ve özellikle Erivan Hanl├Ż├░├Ż’na yerle├żtikten sonra bölgenin nüfus dengesi onlar├Żn lehine de├░i├żti.  XVIII. yüzy├Żldan itibaren devlet kurmak için yo├░un faaliyete ba├żlayan Ermeniler, uygun ortam├Ż bulmakta zorlanmad├Ż. XX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Rusya proletaryas├Żn├Żn ayaklanmas├Ż eyaletlerde de büyük yank├Ż uyand├Żrd├Ż. Ermeniler, Çar yönetiminin Kafkasya’da zay├Żflamas├Żn├Ż f├Żrsat bilerek Erivan eyaletinde, Zengezur, Bakü, ├×amah├Ż, Gökçe, Mehri, Kafan, Eçmiadzin, Zengibasar ve Karaba├░’da Azerbaycan Türklerine kar├ż├Ż sava├ż açt├Ż.

1905 olaylar├Żn├Żn tan├Ż├░├Ż olan ünlü Azerbaycan yazar├Ż Mehmet Seyit Ordubadi facian├Żn ba├ż vermesinin nedenlerini söyle ifade etmektedir:

-Ta├żnaksutyun komitelerinin diktatör yönetimi uygulamas├Ż ve bu nedenle her iki halk aras├Żnda silahl├Ż çat├Ż├żmalar├Żn ba├żlamas├Ż.

-1905 Rusya devrimi zaman├Ż yerel Çar yönetiminin zay├Żflamas├Ż ve olaylarda Ermenilerin lehine çifte standart uygulamas├Ż.

-Müslüman halk├Żn bilgisizli├░i ve geli├żen siyasi olaylardan habersiz olmalar├Ż.[28]

Ta├żnaksutyun Komitelerinin silahl├Ż çat├Ż├żmalara ba├żlamas├Żn├Żn en önemli nedenlerinden biri de Erivan ve civar├Żnda ya├żayan Azerbaycan Türklerinin say├Żs├Żn├Ż azaltmak ve burada bir Ermenistan devleti kurmak idi[29]. Silahl├Ż çat├Ż├żmalar 23 May├Żsta ba├żlad├Ż ve 31 May├Żsa kadar devam etti. Bu çat├Ż├żmalarda Ermenilerin taraf├Żnda olan yerel yönetim Azerbaycan Türklerinin katledilmesine göz yumuyordu.

9 Haziran 1905’de silahl├Ż Ermeni çeteleri Eçmiadzin iline ba├░l├Ż Tekye köyüne hücum ederek köy ahalisini öldürmü├ż, çok az insan hayat├Żn├Ż kurtarabilmi├żtir. Birkaç günde Eçmiadzin ilinde 9 Türk köyü ya├░ma edildi ve bo├żalt├Żld├Ż. Kafan’da Kerhane, Gatar, Helec, Salda├żl├Ż, ├Łncevar, Da├żnov köylerinde ya├żayan Azerbaycan Türklerinin bir ço├░u öldürüldü, köyler ya├░maland├Ż.[30] Gümrü ve civar köylerde ya├żayanlar da Ermeni katliam├Żndan kurtulamad├Ż. Saggarsu’ya hücum eden Ermeniler kad├Żn, çocuk, ya├żl├Ż demeden insanlar├Ż öldürmeye ba├żlad├Ż. Köy imam├Ż Molla Hasan Efendi Kuran├Ż elinde tutarak Ermenilerin kad├Żn ve çocuklara dokunmamalar├Ż için yalvarsa da bir sonuca ula├żamad├Ż. Köy ya├░maland├Ż, insanlar katledildi. 1905–1907 katliam├Żndan hayat├Żn├Ż kurtarabilen insanlar ├Łran’a ve Türkiye’ye göç etti. Silahl├Ż Ermeni çeteleri girdikleri her köyü i├żgal ederek, Azerbaycan Türklerini öldürüyor ve kovuyorlard├Ż. Onlar├Żn ba├żl├Żca gayesi bölgede Azerbaycan Türklerinin say├Żn├Ż azaltmakt├Ż.  

1905 proleter harekât├Żn ba├żar├Żs├Żzl├Żkla sonuçland├Ż├░├Żn├Ż gören Ermeniler Azerbaycan Türklerine yönelik sald├Żr├Żlar├Żna devam ederek Zengezur köylerine sald├Żrd├Żlar. 9 A├░ustos 1906’da Ermeniler Rus ordusunun deste├░i ile Okucu-├×abedek köyüne hücum ettiler. Ermeni ve Rus askerlerinin hücumuna birkaç gün kar├ż├Ż koyduktan sonra civar köylerden yard├Żm gelmedi├░i için Okucu-├×abedek köyü bo├żalt├Żld├Ż[31].

Ermeni çetelerinin Azerbaycan Türklerine kar├ż├Ż uygulad├Ż├░├Ż güç politikas├Ż sonunda XX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żndan itibaren Erivan eyaletinde Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Ż├░├Ż köy ve insan say├Żs├Ż azald├Ż. Örne├░in, 1886–1897 y├Żllar├Ż aras├Żnda Erivan eyaletinde Azerbaycan Türklerinin nüfus art├Ż├ż├Ż 40 bin ki├żi oldu├░u halde 1906–1916 y├Żllar├Żnda (1886 istatistiklerine göre Ermenilerden 61 bin ki├żi fazla olmas├Żna ra├░men) sadece 17 bin ki├żi olmu├żtur.[32]

1905–1906 katliamlar├Ż sonucu binlerce Azerbaycan Türkü öldürüldü veya göç ettirildi. Ermeni çeteleri ve Rus askerlerinin ortak hareket plan├Ż beklenen sonuçlar├Ż vermese de Erivan eyaletinde bir çok Türk köyü i├żgal edildi. Ermeniler yar├Żm kalm├Ż├ż planlar├Żn├Ż 1918’de yeniden hayata geçirmeye ba├żlad├Ż.

Kafkasya’da Siyasi Durumun De├░i├żmesi ve 1918 Katliam├Ż

Ekim 1917 devriminin sonuçlar├Ż Kafkasya’da siyasi durumu kökünden de├░i├żtirdi. Bol├żeviklerin bar├Ż├ż bildirisi ve “Rusya Halklar├Żn├Żn Hukuk Beyannamesi” yay├Żnland├Żktan sonra Bol├żeviklerin Azerbaycan’a kar├ż├Ż tutumu ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż kazanmas├Ż için yard├Żmc├Ż olmayacaklar├Ż, aksine engel olacaklar├Ż ortaya ç├Żkt├Ż. Buna kar├ż├Żl├Żk Azerbaycan Bol├żevikleri Ekim devrimine umutla bak├Żyordu ve Bakü’de propagandalar├Żna h├Żz verdiler. Azerbaycan’da Bol├żeviklerin siyasi deste├░i zay├Żft├Ż ve 22 Ekimde Bakü Sovyet’ine yap├Żlan seçimlerde sadece 3770 oy alabilmi├żti. Azerbaycan’├Żn siyasi hayat├Żna yeni giren Müsavat Partisi ise toplam oylar├Żn yakla├ż├Żk %40’├Żn├Ż alm├Ż├żt├Ż.[33] Müsavat Partisinin ba├żar├Żs├Ż Bol├żevikleri rahats├Żz ediyordu. Rusya’n├Żn geleneksel Kafkasya politikas├Żn├Ż yeni bir ideoloji perdesi alt├Żnda hayata geçiren Bol├żevikler siyasi altyap├Ż çal├Ż├żmalar├Żna h├Żz verdi. Özellikle Bakü’nün petrol sanayi merkezi olmas├Ż nedeniyle Bol├żevikler her hangi bir yolla Azerbaycan’├Ż ele geçirmek ve kontrol alt├Żnda tutmak istiyordu.

Ermeni Ta├żnaklar ve Bol├żevikler Ekim devriminden hemen sonra Lenin’in imzas├Żyla “Bat├Ż Ermenistan Hakk├Żnda” beyanname yay├Żnlanmas├Żn├Ż ba├żard├Żlar.[34] Bu, Bol├żevik hükümetin Ermeni meselesine olan ilgisinin bir sonucuydu. Beyannamenin imzalanmas├Żndan sonra “Büyük Ermenistan” kurulmas├Żnda bir engel olarak görünen Erivan eyaleti ve ba├żka bölgelerde ya├żayan Azerbaycan Türklerini bölgeden tamamen ç├Żkarmak veya hiç de├░ilse say├Żlar├Żn├Ż çok aza indirmek gerekiyordu. Ekim devriminden sonra Kafkasya’da geli├żen siyasi olaylar├Ż dikkate alan Ta├żnaklar Erivan, Zengezur ve ba├żka bölgelerde Azerbaycan Türklerine kar├ż├Ż silahl├Ż eylemlere ba├żlad├Ż. Birinci Dünya Sava├ż├Żnda Brest-Litovsk Antla├żmas├Ż gere├░ince Kafkasya cephesinden geri çekilen Rus ordular├Ż silah ve cephaneyi Ermenilere b├Żrakm├Ż├żt├Ż. Kafkasya’da askeri ve siyasi durum çok ciddi idi ve geli├żen olaylar bir merkezden yönetilmiyordu.

5 Mart 1918’de Baku’de ilk silahl├Ż çat├Ż├żma ba├żlad├Ż ve ba├żka bölgelere de yay├Żld├Ż. Özellikle de Erivan, Zengezur ve Gökçe’de ya├żayan Azerbaycan Türkleri için büyük tehlike ortaya ç├Żkt├Ż. Antranik’in komutanl├Ż├░├Żnda Ermeni silahl├Ż çeteleri Gökçe’de Çam├Żrl├Ż, Medine, Ana├░├Żzo├░lu, K├Ż├żlak, Gulal├Ż, Küsecik, Alçal├Ż, Küçük Karakoyunlu ve Delikarde├ż köylerine hücum ederek bir çok Müslüman’├Ż katlettiler. Bu katliama kat├Żlan Yarbay Vahram “kahramanl├Ż├░├Żn├Ż” ├żöyle ifade etmi├żti. “Ben hiçbir ├żeyin fark├Żna varmadan Basarkeçer ahalisini mahvettim. Ancak bazen kur├żunlar├Ż kullanmak istemiyordum. Bu köpekleri öldürmenin en kolay yolu ├żudur ki, sava├ż sonras├Żnda sa├░ kalanlar├Żn hepsini kuyuya at├Żp üzerlerine a├░├Żr ta├żlar atmak gerekiyor ki onlar sa├░ kalmas├Żnlar. Ben de aynen böyle yapt├Żm. Bütün erkekleri, kad├Żnlar├Ż ve çocuklar├Ż kuyulara att├Żm, kuyunun a├░z├Żn├Ż ta├żlarla kapatarak onlar├Ż ölüme terk ettim”.[35]

Ermenistan ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan edene kadar Ta├żnak komitelerinin silahl├Ż birlikleri, daha sonra da resmi hükümet ordusu Azerbaycan Türklerini katletmeye devam etti. Rusya Genel Meclisi, Bol├żevikler taraf├Żndan da├░├Żt├Żld├Żktan sonra Kafkasya üyeleri 23 ├×ubat 1918’de “Mâverây-├Ż Kafkas Komiserli├░i”ni kurdular. Bu Komiserlik Kafkasya’n├Żn yüksek hakimiyet organ├Ż olmal├Żyd├Ż. Ama Mâverây-├Ż Kafkas Komiserli├░i üyeleri aras├Żnda Kafkasya’n├Żn d├Ż├ż politikas├Ż konusunda büyük anla├ż├Żlmazl├Żklar ortaya ç├Żkt├Ż. 22 Nisan 1918’de “Kafkasya Ba├░├Żms├Żz Federe Devleti” ilân olunduysa da taraflar aras├Żnda çeki├żmelerin devam etmesi üzerine 28 May├Żs 1918’de Ermenistan ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan etti ve Ta├żnaklar 1918’de Kars vilayetinin ve Erivan eyaletinin bir k├Żsm├Żn├Ż müttefik ordulardan almay├Ż ba├żard├Żlar.

1918’de Kafkasya konusunda Türkiye, ├Łngiltere ve Almanya aras├Żndaki anla├żmazl├Ż├░├Ż f├Żrsat bilen Antranik Zengezur’a sald├Żrd├Ż. Haz├Żrl├Żks├Żz yakalanan köy ahalisi Karaba├░, ├Łran ve Erivan’a giderek canlar├Żn├Ż kurtarabildi. Eylül ay├Żndan itibaren Zengezur üzerine hücumlar yeniden ba├żlad├Ż. Rut, Darabe, Agadu ve Bagud├Ż köyleri tamamen da├░├Żt├Żld├Ż, Arkhal├Ż, ├×yagur, Melikli, Pulkent, ├×eki, K├Żz├Żlc├Żk köyleri ise zarar gördü. Bu köylerde toplam 500 ki├żi Ermeniler taraf├Żndan öldürüldü.[36] 1918 sonlar├Żnda ise Zengezur’da Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Ż├░├Ż 115 köy da├░├Żt├Żld├Ż. Toplam 7739 ki├żi olmak üzere 3257 erkek, 2276 kad├Żn ve 2196 çocuk öldürülmü├żtü.[37] Antranik, Khmbapet Dro ve Hamazasp’├Żn silahl├Ż çeteleri köyleri yakm├Ż├ż, insanlar├Ż öldürmü├ż veya zorla göç ettirmi├żti. A├░ustos 1918’de I├░d├Żr ve Eçmiadzin’de 60 köy Dro’nun silahl├Ż çeteleri taraf├Żndan ya├░maland├Ż.

1918–1920 Ta├żnak iktidar├Ż zaman├Ż Ermenistan’da ya├żayan 575.000 Azerbaycan Türkünün 565.000’i katledilmi├ż veya zorla göç ettirilmi├żti. Baz├Ż Ermeni ara├żt├Żrmac├Żlar├Ż da bu verileri onaylamaktad├Żr: “1920’de Sovyet hükümeti zaman├Ż Ta├żnaklar├Żn yürüttü├░ü politika sonucu burada 10.000 ki├żiden biraz fazla Türk kalm├Ż├żt├Ż. 1922’de 60.000 göçmen geri döndükten sonra Azerbaycan Türklerinin say├Żs├Ż 72.596 ki├żi olmu├żtur”.[38]

1918-1920’de Azerbaycan Türklerinin katledilmesi veya zorla göç ettirilmesi 1905 katliam├Żn├Żn devam├Ż idi. Bu süre zarf├Żnda Ermeniler ciddi bir te├żkilatlanma sürecine girmi├ż, silahlanm├Ż├ż ve propaganda faaliyetlerini geni├żletmi├żti. 1918’de Ermenistan (Ararat) Cumhuriyetinin kurulmas├Żyla Ermenilerde milli kimlik ve devlet anlay├Ż├ż├Ż ivme kazand├Ż. ├Łki y├Żll├Żk (May├Żs 1918-Kas├Żm 1920) Ta├żnak iktidar├Ż zaman├Ż Azerbaycan Türklerinin % 60’├Ż öldürüldü.[39] Azerbaycan ve Gürcistan’a kar├ż├Ż sava├żan Ta├żnaklar ülkeyi ekonomik ve siyasi olarak çok kötü duruma dü├żürdüler. Ta├żnaklar inatla Gürcistan’dan Borçal├Ż ve Ah├Żlkeleyi, Azerbaycan’dan ise Karaba├░, Nahçivan ve Gence eyaletinin bir k├Żsm├Żn├Ż talep ediyordu. 1918 katliam├Ż 1905 olaylar├Żn├Żn devam├Ż ve 1930, 1949–1953, 1988 katliam├Żn├Żn temeli olu├żturdu.

     

Sovyet Ermenistan’ ├Żn Milli Politikas├Ż

Kas├Żm 1920’de Ermenistan Cumhuriyeti Bol├żevikler taraf├Żndan devrildi ve Sovyet hükümeti kuruldu. Milli birlik ve beraberlik ideolojisi gere├░ince Ermenistan’dan zorla göç ettirilmi├ż Azerbaycan Türkleri geri getirilmeye ba├żland├Ż. Ermenistan Halk Komiserleri Sovyeti Ba├żkan├Ż Myasnikyan 27 Nisan 1922’de ├Łran hükümetine yazd├Ż├░├Ż bir mektupta ├Łran’a göç etmi├ż Azerbaycan Türklerinin geri dönmeleri için onlara yard├Żm etmelerini, ula├ż├Żm ve gerekli belgelerin verilmesinde kolayl├Żk sa├░lamalar├Żn├Ż rica etti. Rusya’n├Żn ├Łran Büyükelçili├░i bu nedenle özel komisyon kurdu. Komisyon arac├Żl├Ż├░├Żyla Zengibasar ve Gemerli ahalisi geri döndü ve döndüklerinde çok ciddi sorunlarla kar├ż├Żla├żt├Ż. Ta├żnak hükümeti onlar├Żn menkul ve gayrimenkul emlaklar├Żn├Ż müsadere etmi├żti ve birçok insan geri dönmek istemiyordu. Ancak daha sonra Ermenistan Askeri Devrim Komitesi göçmenlerin geri dönmelerine kolayl├Żk sa├░lamak amac├Żyla bu karar├Ż yürürlükten kald├Żrd├Ż ve Sovyet hükümetinin hayatlar├Żna garanti verdikten sonra Azerbaycan Türkleri geri dönmeye ba├żlad├Ż. Geri dönen Azerbaycan Türklerini yerle├żtirmek için D├Ż├żi├żleri Komiserli├░i ve Adalet Komiserli├░i özel program haz├Żrlad├Żlar. Azerbaycan Türkleri aras├Żnda siyasi propagandan├Żn daha geni├ż yap├Żlmas├Ż için Süleyman Nuri Ermenistan Devrim Komitesine üye seçildi.[40] Nuri, ├Łran’a giderek Sovyet hükümetinin göçmenlere yard├Żm edece├░ini, Ta├żnak hükümeti zaman├Ż ya├żam├Ż├ż olduklar├Ż zulmü ve haks├Żzl├Żklar├Ż bir daha ya├żamayacaklar├Żn├Ż anlat├Żyordu. Anavatandan zorla göç ettirilmi├ż insanlar geri dönmesi sonucunda 1922’de onlar├Żn say├Żs├Ż 77767, 1931’de ise 105838 olmu├żtu.[41]

Myasnikyan, Khorhurdayin Hayastan (Sovyet Ermenistan’├Ż) ve Hayastan├Ż Karmir Banak (Ermenistan K├Żz├Żl Ordusu) gazetelerinde yazd├Ż├░├Ż makalede Ta├żnak hükümetinin devrilmesi ve Sovyet hükümetinin kurulmas├Żnda Azerbaycan Türklerinin de büyük eme├░i oldu├░unu ve Abbaskulu ├×adlinski’nin komutanl├Żk etti├░i “K├Żrm├Żz├Ż Tabur”un Ta├żnaklara kar├ż├Ż kahramanca mücadele verdi├░ini ifade etmi├żtir.[42]

Ermenistan Devrim Komitesi geri dönen Azerbaycan Türklerinin bar├Żnmalar├Ż ve sosyo-kültürel faaliyetlerini ön plana ç├Żkard├Ż. Sovyet hükümetinin ilk y├Żllar├Żnda Leninakan, Kirovakan ve Dereçiçek’te e├░itim kurslar├Ż düzenlendi. Hatta Ermenistan Halk Komiserleri Sovyeti Ba├żkan├Ż Sarkis Kasyan Ermenilerin ya├żad├Ż├░├Ż bölgelerde Ermeni dilinin, Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Żklar├Ż bölgelerde ise Azerbaycan Türkcesinin devlet dili olmas├Ż konusunda kararname imzalad├Ż. Azerbaycan Türklerinin toplu ya├żad├Żklar├Ż Amasya, Basarkeçer, Vedi, Karaba├░lar, Zengibasar ve Krasnoselo illerinde Azerbaycan Türkçe’si devlet dili olarak kullan├Żlm├Ż├żt├Żr. Bu illerde 1953’e kadar ├Łl Parti Ba├żkanlar├Ż ve ├Łl Sovyetleri Yönetim Ba├żkanlar├Ż Azerbaycan Türkleri olmu├żtur. 1921’de Rençber, Zengi, K├Żz├Żl ├×afak ve Komünist, adl├Ż gazeteler yay├Żnlanm├Ż├żt├Żr. Bundan ba├żka Sovyet Ermenistan’├Ż adl├Ż bir gazete de bas├Żlm├Ż├żt├Żr. 1925’den ba├żlayarak Ermenistan Komünist Partisi, Erivan Bölge Komitesinin, Tar├Żm ve Köy ├Ł├żleri Bakanl├Ż├░├Ż ve Adalet Bakanl├Ż├░├Ż yay├Żnlar├Ż aras├Żnda Azerbaycan Türkcesinde kitaplar ve bro├żürler yay├Żnlanmaya ba├żlad├Ż.[43]

1920–1935 tarihleri ars├Żndaki dönemi ara├żt├Żr├Żrken dikkati çeken bir noktaya aç├Żkl├Żk getirmekte yarar vard├Żr. Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn Ermenistan ile birle├żtirilmesini talep eden Ermenistan hükümeti buna paralel olarak Ermenistan’da ya├żayan Azerbaycan Türklerinin baz├Ż haklar tan├Żd├Ż. Bu haklar├Ż öne sürerek görü├żme masas├Żnda Azerbaycan hükümetinden Da├░l├Żk Karaba├░ konusunda taviz vermeyi talep edeceklerdi. Yap├Żlan uzun tart├Ż├żmalardan sonra Karaba├░’├Żn Ermenistan ile birle├żtirilmesi talebi reddedildi. Ancak Karaba├░’a özerklik statüsü verildi. Karaba├░’├Żn Ermenistan ile birle├żtirilmesi ba├żar├Żs├Żzl├Żkla sonuçland├Żktan hemen sonra Ermenistan hükümeti Azerbaycan Türklerine tan├Żd├Ż├░├Ż bir çok haklar├Ż geri ald├Ż.

Ermenistan hükümeti Azerbaycan Türklerine ait her ne varsa onlar├Ż ortadan kald├Żrmaya, tarih sayfas├Żndan silmeye çal├Ż├ż├Żyordu. 1935’e kadar Ermenistan’da köy, kasaba ve co├░rafi yer adlar├Żn├Żn % 95’i Azerbaycan Türkcesinde idi. Bu iddiam├Żz├Ż Çar Rusya’s├Ż zaman├Ż haz├Żrlanm├Ż├ż askeri haritalar do├░rulamaktad├Żr.[44] Burada ya├żayan Azerbaycan Türklerini kendi geçmi├żlerinden uzakla├żt├Żrmak için öncelikle ya├żad├Żklar├Ż bölgelerin adlar├Żn├Ż de├░i├żtirmek gerekiyordu ve Ermeniler zaten bu i├że daha XIX. yüzy├Żlda ba├żlam├Ż├żt├Ż. Örne├░in, 1828’de ├Łrevan-Yerevan, 1837’de Kever-Nor-Beyaz├Żt, 1840’da ise Gümrü-Aleksandropol olarak de├░i├żtirilmi├żti.

Ermenistan Yüksek Sovyeti karar├Ż gere├░ince Azerbaycan Türkcesinde olan co├░rafi yer adlar├Żn├Żn resmi olarak de├░i├żtirilmesi 1935’de ba├żlad├Ż. Ne yerli Azerbaycan Türk halk├Żndan, ne de Azerbaycan devletinden konuyla ilgili ciddi itirazlar gelmedi├░ini gören Ermenistan hükümeti, 1988’e kadar bu konuda 18 karar daha imzalad├Ż.[45] Köy, kasaba ve co├░rafi adlar belirli bir plana uygun olarak de├░i├żtiriliyordu.

1. Azerbaycan Türklerinin tarihi geçmi├żini ve soyunu bildiren yer adlar├Ż: Örne├░in, A├ża├░├Ż Türkmenli-Lusagyu├░ (Eçmiadzin), Gorçulu-Mrga├żad (Hoktemberyan), Serdarabad-Hoktember (Hoktemberyan), Bayandur - Va├░adur (Gorus), ├×irvanc├Żg - Lernakert (Artik).

2. Baz├Ż köy ve kasaba adlar├Ż Azerbaycan Türkcesinde oldu├░u gibi Ermenice’ye çevrilmi├żtir: Örne├░in, Armutlu-Tandzut (Hoktemberyan), Ta├żkala-Karaberd (Ani), Derekent-Dzoraguy├░ (Gugrak), Dereçiçek-Tsakhadzor (Razdan), Göl-Liçk (Martuni), Güllübulak-Vardakhpyur (Gukasyan).

3. Baz├Ż köy ve kasaba adlar├Ż Sovyet hayat tarz├Żna uygun “dostluk ve karde├żli├░i” simgeleyen adlarla de├░i├żtirilmi├żtir: Örne├░in, Karak├Ż├żlak-Dostluk (Masis), Sultanabad-├×urabad (Amasya), Cücekent-K├Żz├Żl├żafak (Kalinin), A├ża├░├Ż Necili-Sayat-Nova (Masis), Çanakç├Ż-Sovetakert (Ararat).

4. Baz├Ż köy ve kasaba adlar├Żn├Ż Azerbaycan Türkcesinde oldu├░u gibi ancak Ermenice telaffuza uygunla├żt├Żrmakla de├░i├żtirilmi├żtir: Örne├░in, Derabbas-Derbas (Sisian), Deliler-Dalar (Arta├żat), Eleyez-Aragats (Talin), Erevus-Arevis (Sisian),  Cabud-Kapuyt (Ezizbeyov), Ç├Żrp├Żl├Ż-Crapi (Ani).

5. Baz├Ż köy ve kasaba adlar├Żn├Żn önünde gelen “Yukar├Ż”, “A├ża├░├Ż”, “Büyük”, “Küçük” kelimeleri Ermenice’ye çevrilerek “Verin”, “Nerkin”, “Mets”, “Pokr”olarak kullan├Żlm├Ż├żt├Żr: Örne├░in, Yukar├Ż Za├░al├Ż-Verin Za├░al├Ż (Vardenis), A├ża├░├Ż Zeyve-Nerkin Zeyve (Eçmiadzin), Büyük Kepenekçi-Mets Kepenekçi (Akhuryan), Küçük ├×i├żtepe-Pokr ├×i├żtepe (Gukasyan).

6. 1935’e kadar de├░i├żtirilen köy ve kasaba adlar├Ż Ermenistan Yüksek Sovyetinin karar├Ż olmadan de├░i├żtirilmi├żtir: Örne├░in, Bebirli-Bartsra├żen (Ani), Deymeda├░l├Ż-├×rvenants (Kafan), Tovuzkala-Berd (├×em├żeddin), ├×irabad-Prakar (Eçmiadzin). Bazen de iki köyü birle├żtirmekle birinin ad├Żn├Ż yok ediyorlard├Ż: Örne├░in, A├░tala (Kamo), Rehimabad (Masis), Kam├Ż├żl├Ż (Vardenis).

Azerbaycan Türklerinin simgesi olan köy ve kasaba adlar├Żn├Żn de├░i├żtirilmesi ile paralel olarak Ermenistan hükümeti 1930-1937’de Stalin’in uygulad├Ż├░├Ż komünizm için her türlü tehlikeyi yok etme politikas├Żn├Ż öne sürerek binlerce Azerbaycan Türkünü Orta Asya’ya sürdü. Onlarca köy tamamen bo├żalt├Żld├Ż.[46]

1923’de Da├░l├Żk Karaba├░’a Azerbaycan merkezi yönetimine ba├░l├Ż özerklik statüsü verilse de Ermeniler Karaba├░’├Żn Ermenistan ile birle├żtirilmesi konusunu her zaman gündemde tutmay├Ż ba├żard├Żlar. 1918–1923 y├Żllar├Żnda geli├żen olaylarda önce ba├░├Żms├Żz Azerbaycan hükümeti, sonra da Sovyet Azerbaycan’├Ż hükümeti Ermenistan’da ya├żayan Azerbaycan Türklerinin hayat├Żn├Ż garanti alt├Żna almak için hiçbir giri├żimde bulunmad├Ż. Birinci hükümet 18 ayl├Żk iktidar├Ż boyunca içinde bulundu├░u zor ├żartlardan dolay├Ż bunu yapmaya zaman bulmad├Ż. Ancak Sovyetler zaman├Ż sosyalist ideolojiyi benimseyen Azerbaycan Bol├żevikleri, Da├░l├Żk Karaba├░’a özerklik statüsü verilmesi görü├żmelerine ba├żlarken Ermenistan’├Żn Zengezur ve Gemerli bölgesinde toplu halde ya├żayan Azerbaycan Türklerine de özerklik verilmesi konusunu hiç tart├Ż├żmad├Żlar.

Karaba├░’├Żn Azerbaycan yönetimine ba├░l├Ż kalmas├Ż gerçe├░i ile Ermeniler hiçbir zaman bar├Ż├żmad├Żlar. Nitekim, 1945’de Ermenistan Komünist Partisi Genel Sekreteri Arutyunov Stalin’e mektup yazarak Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn Ermenistan’a verilmesini rica etti. Stalin, bu konuyla ilgili Azerbaycan Komünist Partisi Genel Sekreteri Ba├░├Żrov’un da görü├żlerini almay├Ż tercih etti. Ba├░├Żrov, Stalin’e yazd├Ż├░├Ż mektupta prensip itibar├Żyla buna kar├ż├Ż olmad├Ż├░├Żn├Ż, ancak buna kar├ż├Ż Ermenistan, Gürcistan ve Da├░├Żstan’da Azerbaycan Türklerinin toplu ya├żad├Żklar├Ż bölgelerin Azerbaycan’a verilmesi gerekti├░ini ifade etti. Ermeniler bu ko├żullar alt├Żnda Karaba├░’├Żn Ermenistan’a verilmesinin bir anlam├Ż olmad├Ż├░├Żn├Ż bilerek konuyu kapatt├Ż.[47] Ermenistan hükümeti Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn Ermenistan ile birle├żtirilmesi konusunu 1964’de Mikoyan ve Ermenistan Komünist Patisi Genel Ba├żkan├Ż, Khuru├żov’la görü├żünde K├Żr├Żm’├Żn Ukrayna’ya verildi├░ini örnek göstererek Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn da Ermenistan ile birle├żtirilmesini istedi. Khuru├żov ise cevab├Żnda “Size Da├░l├Żk Karaba├░’dan Ermenistan’a ta├ż├Żnman├Żz için 24 saat ve 12 bin askeri kamyon vermeye haz├Żr├Żm”[48] demi├żtir. Her ne kadar Karaba├░ konusunda merkezi yönetimden olumlu cevap almasalar da Ermeniler bu konuda hiçbir zaman taviz vermediler ve propaganda faaliyetlerine devam ettiler.

Azerbaycan Türklerinin zorla göç ettirilmesine 1905-1906’da ba├żland├Ż. Ermeni ve Rus silahl├Ż çetelerinin sald├Żr├Żlar├Ż sonucu binlerle insan öldürüldü veya mecburen göç etmek zorunda kald├Ż. Göçün ikinci dalgas├Ż 1918-1920’de, üçüncüsü 1948-1953’de, dördüncü ve son göç ise 1988-1989’da ya├żand├Ż.

Ermenistan hükümeti nüfusunun az oldu├░unu ileri sürerek yurt d├Ż├ż├Żnda ya├żayan Ermenileri Ermenistan’a yerle├żtirmek için 1945’den itibaren geni├ż propaganda faaliyetine ba├żlad├Żlar. “Nüfus art├Ż├ż├Ż program├Ż” Azerbaycan Türklerinin aleyhine “ba├żar├Żyla” sonuçland├Ż. Ermenistan’dan zorla göç ettirilen Azerbaycan Türklerinden daha az say├Żda Ermeni kabul edildi. Gerçek amaç nüfus art├Żrmaksa Azerbaycan Türklerine kar├ż├Ż mecburi göç plan├Ż uygulanmadan da d├Ż├żar├Żda ya├żayan Ermenileri yerle├żtirmek mümkündü. Ancak Ermenilerin amac├Ż Türksüz bir Ermenistan kurmak idi. D├Ż├żar├Żda ya├żayan Ermenilerin Ermenistan’a göç ettirilmesi için uygun ortam 1943’de Tahran konferans├Żnda ortaya ç├Żkt├Ż. Ermeni diasporas├Ż Sovyetler Birli├░i D├Ż├żi├żleri Bakan├Ż Molotov’a müracaat ederek ├Łran’da ya├żayan Ermenilerin Ermenistan’a göç etmeleri için izin istedi. Molotov Stalin’le görü├żtükten sonra izin verildi. Bu konuyla ilgili olarak SSCB Bakanlar Konseyi Azerbaycan’da k├Żrsal alanlar├Żn kullan├Żm├Ż, tar├Żma elveri├żli bölgelerin kurulmas├Ż ve yurt d├Ż├ż├Żnda ya├żayan Ermenilerin göç ettirilerek Ermenistan’dan göç eden Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Żklar├Ż bölgelere yerle├żtirilmesi için 23 Aral├Żk 1947 tarih 4083 No’lu “Ermenistan SSCB’den köylülerin ve ba├żka Azerbaycan ahalinin Azerbaycan SSCB’nin Kur ve Aras oval├Ż├░├Żna göç ettirilmesi hakk├Żnda” ve 10 Mart 1948 tarih 754 No’lu “Göç ettirmenin ├żartlar├Ż hakk├Żnda” iki karar verdi.[49] SSCB Bakanlar Konseyinin karar├Ż gere├░ince Azerbaycan Türkleri üç a├żamada- 1948’de 10 bin, 1949’da 40 bin, 1950’de ise 50 bin ki├żi göç etmeli idi. Toplam 100 bin ki├żinin göç ettirilmesi planlanm├Ż├żt├Ż. Bu karara kar├ż├Ż Azerbaycan hükümetinden hiç kimse itiraz etmedi, sadece Bakanlar Konseyi Ba├żkan├Ż Kuliyev Molotov’a mektup yazarak Ermenistan’dan göç ettirilen Azerbaycan Türkleri Kur, Aras oval├Ż├░├Żna de├░il, co├░rafi bak├Żmdan onlar├Żn ya├żad├Żklar├Ż ortama daha uygun olan Azerbaycan’├Żn kuzey bölgelerine veya Bakü’ye yak├Żn yerlere göç etmelerine izin verilmesini istedi. Ancak Kuliyev’in bu mektubu cevaps├Żz kald├Ż ve Azerbaycan hükümeti 14 Nisan 1948 tarih ve 455 Nolu karar├Ż ile SSCB Bakanlar Konseyinin kararlar├Żn├Ż uygulamaya koydu.

1 Kas├Żm 1948’e kadar Ermenistan’dan Azerbaycan’a 7747 ki├żi göç ettirildi. Ayn├Ż y├Żl 2384 ki├żiden olu├żan 429 aile de kendi ba├ż├Żna Ermenistan’├Ż terk ederek Azerbaycan’a geldiler. Aral├Żk ay├Żna kadar ise toplam 11007 ki├żi Azerbaycan’a göç etti. Göçmenleri Azerbaycan’da bar├Żnd├Żrmakta baz├Ż sorunlarla kar├ż├Żla├żan hükümet SSCB Bakanlar Konseyine müracaat ederek 1949’da 12–15 bin ki├żinin göç ettirilmesini istedi. Ermenistan hükümeti ile görü├żtükten sonra 1949 y├Żl├Żnda toplam 15713 ki├żinin göç ettirilmesi konusunda anla├żma sa├░land├Ż. Bunlardan 5420 ki├żi ilkbaharda, 10293 ki├żi ise sonbaharda göç ettirilmeli idi. Ancak SSCB Bakanlar Konseyi Ermenistan ve Azerbaycan aras├Żnda var├Żlm├Ż├ż anla├żmaya itiraz ederek 1949’da toplam 40 bin ki├żinin göç ettirilmesini talep etti ve konuyla ilgili Bakanlar Konseyine rapor verilmesini istedi. Kuliyev, SSCB Bakanlar Konseyi Ba├żkan Yard├Żmc├Żs├Żna müracaat ederek ciddi sorunlarla kar├ż├Żla├żt├Żklar├Żn├Ż ve 1949 y├Żl├Żnda toplam 10 bin ki├żinin göç ettirilmesini talep etti. 1953’e kadar devlet 53 bin ki├żiyi Azerbaycan’a göç ettirdi. Bir o kadar da kendi ba├ż├Żna göç ederek Azerbaycan’a yerle├żti.[50] Göçmenleri yerle├żtirmek için Azerbaycan’da hiçbir altyap├Ż i├żleri tamamlanmam├Ż├żt├Ż. ├Łnsanlar├Żn bar├Żnacak yerleri ve yiyecekleri yoku.

Stalin’in ölümünden sonra göç durduruldu ve daha sonra göç edenlerin bir ço├░u geriye dönmeye ba├żlad├Ż. Ar├żiv belgelerinin ara├żt├Żr├Żlmas├Żndan Ermenistan’dan Azerbaycan’a 100 bin ki├żi de├░il 144.654 ki├żi göç ettirilmi├żtir.[51] Göç ettirilen bu insanlar├Żn yakla├ż├Żk 1/3’i açl├Żk ve hastal├Żk gibi nedenlerden hayat├Żn├Ż kaybetmi├żtir.[52] Zorla göç ettirilen 144.654 ki├żiden hiç biri Karaba├░’a sokulmad├Ż. Göçmenlerin baz├Żlar├Ż Karaba├░’a yerle├żmek isteseler de devlet güç kullanarak onlar├Ż geri götürdü. Örne├░in, birkaç aile Martuni ilinin Gi├żi ve Hunu├żnak köyünde s├Ż├░├Żnsalar da Azerbaycan Göç Ettirme Komisyonunda üst düzey görevlerde bulunan Ermeniler onlar├Ż zorla ç├Żkard├Żlar.

1949’de göç süreci ba├żlay├Żnca Abovyan Üniversitesinin Azerbaycan Türkcesinde e├░itim veren dört fakültesi, bir yüksek okul, yüzlerce orta okul ve lise kapat├Żld├Ż.[53] Bununla Azerbaycan Türklerine ait ne varsa yok edilmeye çal├Ż├ż├Żl├Żyordu.

Ermenistan’dan Azerbaycan’a göç ettirilmi├ż insanlar├Żn yakla├ż├Żk %45’i Stalin’in ölümünden sonra geri döndü. Hükümet ve yerel yönetim geri dönen insanlara elinden geldi├░i her türlü haks├Żzl├Żklar├Ż yap├Żyor, yerle├żme ve bar├Żnmalar├Żna engel oluyordu.

1948-1953’de Azerbaycan Türklerinin zorla göç ettirilmesi olay├Żn├Ż de├░erlendirirken ├żu sonuçlar├Ż ç├Żkarabiliriz; amaç, nüfus say├Żs├Żn├Ż artt├Żrmak de├░il, Azerbaycan Türklerini tamamen göç ettirmek veya hiç de├░ilse say├Żlar├Żn├Ż çok aza indirmek, Azerbaycan Türklerine ait okul, lise, yüksek okul, üniversite, kültür merkezi ve ba├żka sosyal faaliyet merkezlerini kapatmakt├Ż.

Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesinin Ocak 1975 tarihli genel toplant├Żs├Żnda konuyla ilgili sunulan raporlarda Azerbaycan Türklerinin bo├żaltt├Ż├░├Ż 476 köye Ermenilerin yerle├żtirilmedi├░i ve bu köylerin bo├ż kald├Ż├░├Żn├Żn[54] gösterilmesi bu iddiay├Ż do├░rulamaktad├Żr.

Ermenistan hükümeti 1988’e kadar Azerbaycan Türklerine kar├ż├Ż her tür bask├Ż araçlar├Żn├Ż kullanm├Ż├żt├Żr. 1948-1953’de 100 bin ki├żinin göç ettirilmesi planlanm├Ż├żt├Ż ancak uygulamada baz├Ż sorunlar ortaya ç├Żkt├Ż ve Stalin’in ölümünden sonra ise göç tamamen durduruldu. 1960’l├Ż y├Żllara gelindi├░inde ise Erivan ve Ermenistan’├Żn bütün illerinde yüksek görevlerde bulunan Azerbaycan Türklerinin kanunsuz olarak i├żten ç├Żkar├Żlma süreci ba├żlad├Ż.[55] 1965’de Ermenistan hükümeti Moskova’dan sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Żn 50. y├Żldönümünü anmak için izin ald├Ż. 24 Nisan’da 400 bin ki├żinin kat├Żld├Ż├░├Ż mitingde “Bat├Ż Ermenistan (yani Anadolu) Bizim Olmal├Żd├Żr!”, “Da├░l├Żk Karaba├░ Bizimdir!”, “Nahçivan Ermenistan Topra├░├Żd├Żr! sloganlar├Żyla Azerbaycan ve Türkiye’ye kar├ż├Ż gösteriler yap├Żld├Ż.[56] Bu tarihten itibaren hükümetin ve Ermenilerin Azerbaycan Türklerine kar├ż├Ż bask├Żlar├Ż daha da artt├Ż. Her y├Żl düzenlenen anma törenlerinde Ermeni gençleri Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Żklar├Ż baz├Ż köylere hücum ederek taraflar aras├Żnda ciddi sorunlara neden oluyorlard├Ż. Ermenilerin iddia etti├░i gibi Karaba├░ harekat├Ż 1980’li y├Żllar├Żn ikinci yar├Żs├Żndan sonra Gorbaçov yönetiminin uygulad├Ż├░├Ż glasnost (aç├Żkl├Żk, aleniyet) ve perestroyka’n├Żn (yeniden yap├Żlanma) politikas├Żn├Żn sonucu de├░ildir. Ta├żnak Komitelerinin Azerbaycan ve Türkiye’ye kar├ż├Ż uygulad├Ż├░├Ż politika Sovyet Ermenistan’├Żn resmi politikas├Ż olmu├żtur. 1988’e kadar Ermenistan’da Azerbaycan ve Türkiye dü├żmanl├Ż├░├Żn├Ż anlatan yüzlerce kitap bas├Żlm├Ż├żt├Żr. Hatta ortaokul ve lise tarih kitaplar├Żnda sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żndan bahsedilmi├ż, Türklerin Ermenileri katletti├░i ifade edilmi├żtir. Ermeniler “mets yegern” (büyük katliam) konusunu Ermenistan Sovyet ansiklopedisinde daha geni├ż olarak ele alm├Ż├żlard├Żr. Nitekim, ansiklopedinin bütün ciltlerinde Türkiye’de Ermenilerin ya├żad├Ż├░├Ż köylerin ad├Ż verilmi├ż ve köy sakinlerinin Türkler taraf├Żndan katledildi├░i yaz├Żlm├Ż├żt├Żr.[57] 1960’l├Ż y├Żllardan ba├żlayarak Ermenistan hükümeti gayr├Ż-resmi olarak Ermeni yazarlar├Ż ve tarihçilerini 1918–1920 Ta├żnak hükümetinin Ermenistan’├Żn milli devlet kurumu ve Karaba├░’├Żn Ermeni topraklar├Ż oldu├░u propagandas├Żn├Ż yapmalar├Ż için örgütledi. Ermeni hükümetinin örgütledi├░ini iddia ediyoruz, çünkü o zamanlar merkez ve yerel yönetimin izni olmadan hiç kimse bu i├że kalk├Ż├żamazd├Ż, kalk├Ż├żsa bile ba├żar├Żl├Ż olamazd├Ż.  

1976’da Sovetakan Grakanutyun (Sovyet Edebiyat├Ż) dergisinin 8. say├Żs├Żnda editör Stepan Kurtikya’n├Żn “Milli Özgürlük Mücadelesinin Vakayinamesi” adl├Ż bir makalesi yay├Żnland├Ż. Kurtikyan, Ta├żnaksutyun hükümetinin iki y├Żll├Żk iktidar├Żn├Żn Ermenilerin özgürlük mücadelesinin ├żerefli sayfas├Ż oldu├░unu, Sovyet hükümetinin ise Ermenilerin ba├░├Żms├Żzl├Żk tarihini silmeye çal├Ż├żt├Ż├░├Żn├Ż ifade etmi├żti.[58] Makale büyük yank├Ż uyand├Żrd├Ż, Ermenistan Komünist Partisi Merkez komitesinde tart├Ż├ż├Żld├Ż ve Kurtikyan “ciddi” bir ├żekilde ele├żtirildi.     

1980’li y├Żllar├Żn ba├żlar├Żndan itibaren Ermenistan’├Żn ayr├Ż-ayr├Ż bölgelerinde Azerbaycan Türklerine kar├ż├Ż sald├Żr├Żlar ba├żlad├Ż. 24 Nisan 1983’de Zengibasar’da (Masis) bir gurup Ermeni Azerbaycan Türklerinin dü├░ününü basarak bir çok insan├Ż yaralad├Żlar. Ermeniler, Türklerinin mezarlar├Żn├Ż da├░├Żtmaya ba├żlad├Ż. Bu olay├Ż Zengibasar Emniyet Müdür Yard├Żmc├Żs├Ż Anastas ├Łskenderyan organize etmi├żti. Ermenilerin bu tutumu ciddi kar├Ż├ż├Żkl├Ż├░a neden oldu. ├Łtiraz seslerini duyurmak için Zengibasar’├Żn Azerbaycan Türk ahalisi Türkiye-Ermenistan s├Żn├Żr├Żna toplanarak s├Żn├Żr hatt├Żn├Ż geçmeye çal├Ż├żt├Żlar. Moskova’n├Żn müdahale etmesiyle ç├Żkabilecek olaylar önlendi. Olaylar├Żn sorumlusu olarak Zengibasar Komünist Parti Komitesi Ba├żkan Yard├Żmc├Żs├Ż Azerbaycan Türkü olan Memmedov görevinden al├Żnd├Ż.[59]  Bu olaydan sonra Azerbaycan Türklerine kar├ż├Ż resmi hükümet dairelerinden ciddi bask├Żlar yap├Żlmaya ba├żland├Ż. Üst düzey görevlerde bulunan Azerbaycan Türkleri görevlerinden al├Żnd├Ż.

1988-1989’da Azerbaycan Türklerinin Katliam├Ż ve Tehcir Edilmesi

1987 sonlar├Żna do├░ru Karaba├░ sorununun ortaya at├Żlmas├Żyla durum daha da ciddile├żti, Ermenistan’da ya├żayan Azerbaycan Türkleri ciddi tehlikeyle kar├ż├Ż kar├ż├Żya kald├Ż. 1987’den ba├żlayarak Ermeniler Karaba├░’├Żn Ermenistan’a birle├żtirilmesi konusunu uluslararas├Ż gündeme ta├ż├Żmaya ba├żlad├Ż. 18 Kas├Żm 1987’de Gorbaçov’un ekonomik dan├Ż├żman├Ż Abel Aganbekyan Fransa’n├Żn L’Humanite gazetesine verdi├░i demeçte Karaba├░’├Żn ekonomik ve siyasi “sorunlar├Ż” hakk├Żnda bilgi vererek Karaba├░’├Żn Ermenistan’a birle├żtirilmesi gerekti├░ini ifade etti.[60] Aganbekyan’n├Żn bu konu├żmas├Żn├Ż Avrupa ve Amerika’daki Ermeni gazeteleri man├żetten verdi. Moskova, Aganbekyan’├Żn verdi├░i demeçle ilgili aç├Żklama yapmaktan kaç├Żnd├Ż. Bu Ermenileri daha da cesaretlendirdi, art├Żk, Erivan sokaklar├Żnda yap├Żlan mitinglerde sadece Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn de├░il, Nahçivan’├Żn da Ermenistan ile birle├żtirilmesi gerekti├░i bildiriliyordu. 1988’de on binlerce Ermeni sokaklara ç├Żkarak Sovyet bayra├░├Żn├Ż yakt├Żlar ve Ermenilerin bölücü faaliyetlerini ele├żtirdi├░i için Pravda (Gerçek) gazetesinin yay├Żnlanmas├Żn├Ż engellediler.

20 ├×ubat 1988’de Da├░l├Żk Karaba├░ Halk Delegeleri Yüksek Sovyeti, bölgenin Ermenistan’a birle├żtirilmesi hakk├Żnda karar ald├Ż. Azerbaycan Yüksek Sovyeti bu karar├Ż reddettikten sonra olaylar├Żn yönü tamamen de├░i├żti. Ermenistan’da yap├Żlan mitinglerde Azerbaycan Türklerinin derhal ülkeyi terk etmeleri isteniliyordu. May├Żs ay├Żndan itibaren Ermeni silahl├Ż çeteleri Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Ż├░├Ż köylere hücum etmeye ba├żlad├Ż. Ermenistan güvenlik güçleri Azerbaycan Türklerine kar├ż├Ż yap├Żlan sald├Żr├Żlar├Ż önlemektense, çetelerle birlikte hareket ediyor, Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Żklar├Ż köyleri derhal bo├żaltmalar├Żn├Ż istiyordu. Ermenistan radyo ve televizyonu da gerçek d├Ż├ż├Ż haberler yay├Żnlayarak, etnik dü├żmanl├Ż├░├Ż daha da alevlendiriyordu. May├Żs 1988’den itibaren Azerbaycan Türklerine kar├ż├Ż yap├Żlan bask├Żlar daha da artt├Ż. Onlara g├Żda ürünleri ve günlük tüketim mallar├Ż sat├Żlm├Żyor, hastanelerde sa├░l├Żk hizmetleri verilmiyordu. Ermenilerin bask├Żlar├Żna dayanamayan, Azerbaycan hükümetinden hiçbir destek almayan Azerbaycan Türkleri bask├Żlara dayanamayarak, Azerbaycan’a göç etmek zorunda kald├Ż. 230 bin[61] Azerbaycan Türkü yüzy├Żllard├Żr ya├żad├Żklar├Ż topraklardan zorla ç├Żkar├Żld├Ż. 1988–1989 y├Żllar├Żn├Ż aras├Żnda toplam 214 ki├żi[62] Ermeniler taraf├Żnda katledildi. 1918 olaylar├Żnda binlerce Azerbaycan Türkünü katleden Njde’nin an├Żs├Żna Mart 1989’da Gafan’da dikilen an├Żt├Żn aç├Żl├Ż├ż töreninde bir konu├żma yapan Gafan ├Łl Komünist Parti Ba├żkan├Ż Mkrtçyan ├żöyle demi├żti: “...Siz çok çal├Ż├żt├Żn├Żz, ancak Ermenistan’dan Azerbaycan Türklerini ç├Żkaramad├Żn├Żz. Sizin büyük arzunuzu torunlar├Żn├Żz yerine yetirdi. ├×imdi, Ermenistan’da bir ki├żi olsun bile Azerbaycan Türkü kalmam├Ż├żt├Żr”.[63] Zengibasar, Vedi, Basarkeçer (Vardenis), Amasya ve Erivan’da ya├żayan Azerbaycan Türkleri daha zor ├żartlar alt├Żnda göç etmek zorunda kald├Ż. Ermenistan Bakanlar Konseyi eski Ba├żkan Yard├Żmc├Żs├Ż Arutyunyan’├Żn eleba├ż├Ż oldu├░u silahl├Ż Ermeni çeteleri köylere hücum ederek evleri ya├░malad├Ż, Azerbaycan Türkleri zorla göç ettirildi. 1989’da Ermenistan’da ya├żayan Azerbaycan Türklerinin tamam├Ż Ermenilerin yapt├Ż├░├Ż zulme dayanamayarak Azerbaycan’a s├Ż├░├Żnd├Ż.

Sonuç

XIX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żndan itibaren Azerbaycan topraklar├Żna yerle├żmeye ba├żlayan Ermeniler 1918’de Ermenistan Cumhuriyetini kurmay├Ż ba├żard├Żlar. ├Łki y├Żl ba├░├Żms├Żz olan Ermenistan 1920’de Sovyetler taraf├Żnda i├żgal edildi ve Sovyet Ermenistan’├Ż kuruldu. Hem 1918-1920 döneminde hem de Sovyet Ermenistan’├Ż zaman├Ż burada ya├żayan Azerbaycan Türkleri zorla göç ettirildi veya katledildi. Ermeniler “Ermenistan Ermenilerindir” projesinin som a├żamas├Żn├Ż 1988’de hayata geçirebildiler. 1948–1953 ve 1988’de Azerbaycan Türklerinin zorla göç ettirilmesiyle Sovyetler Birli├░i Anayasas├Żnda öngörülen insan haklar├Ż, uluslararas├Ż hukuk normlar├Ż ve milli e├żitlik hukuku ihlal edilmi├żtir. 1936 SSCB ve Azerbaycan SSC Anayasalar├Żnda öngörülen (m.5) referandum yürürlü├░e konmamdan 144.654 ki├żi göç ettirilmi├ż, bütün milletlerin kanun kar├ż├Żs├Żnda beraberli├░i (m. 36) temin edilmemi├żtir.

Ermenistan bu gün de Azerbaycan Türkleri ve Türkiye’ye kar├ż├Ż toprak talepleri ileri sürmektedir. Karaba├░’├Żn Ermenistan taraf├Żndan i├żgal edilmesiyle bir milyondan fazla insan ya├żad├Żklar├Ż topraklardan kovulmu├żtur.

Ermeni mezaliminin bir ba├żka yüzü olan ve üzerinde pek durulmayan Azerbaycan Türklerinin ya├żad├Ż├░├Ż katliam konusu gündeme getirilmeli ve Azerbaycan Türklerinin hak sesi dünya kamuoyuna duyurulmal├Żd├Żr. Y├Żllard├Żr hiç durmadan artan sözde Ermeni soyk├Żr├Żm k├Ż├żk├Żrtmac├Żl├Ż├░├Ż tarihi gerçekleri saklamak ve sald├Żrgan tutum sergilemek d├Ż├ż├Żnda hiçbir amaca hizmet etmiyor. Bu nedenle, Ermeni mezalimini unutmamak ve sözde “tarih dersi” vermek isteyenlere gerçek tarihi anlatmak, bu güne kadar üzerinde pek durulmayan konularda odaklanmak gerekmektedir. Ku├żkusuz, bu ara├żt├Żrmalar salt ara├żt├Żrma olarak kalmamal├Ż daha sistematik çal├Ż├żmalara da ön ayak olu├żturabilmesi için çaba sarf edilmelidir.



[1] ├Ł. Memmedov ve S. Asadov, Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Ż ve Onlar├Żn Ac├Ż Kaderi, Bakü, Azerbaycan Yay├Żnevi, 1992,  s. 8.
[2] Bu konuda daha geni├ż bilgi için bak├Żn├Żz: Kirakos Gandzaketsi, ├Łstoriya Armenii, Eski Ermenice’den çeviren: T. Ter-Grigoryan,  Bakü, 1946.  Suren Ayvazyan, ├Łstoriya Rossii. Armyanskiy Sled, Moskova, Kron-Press Yay├Żnevi, 2000.
[3] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,  ├Łstanbul, 1987, Belge yay├Żnlar├Ż,  s. 3-4.
[4] ├×enol Kantarc├Ż, Ermeni Sorunu: “Ezilmi├ż Millet Kimli├░iyle Meselenin Psikolojik Boyutu,  Yeni Türkiye, Ocak-├×ubat 2001,  Y├Żl 7, Say├Ż 37,  s. 510.
[5] Ar├żiv Belgelerine Göre Kafkaslarda ve Anadolu’da Ermeni Mezalimi, I, 1906–1918,  Ankara,  T. C. Ba├żbakanl├Żk Devlet Ar├żivleri Genel Müdürlü├░ü Osmanl├Ż Ar├żivi Daire Ba├żkanl├Ż├░├Ż,  Yay├Żn No:23,  s. 3.
[6] M. Hakk├Ż Ça├ż├Żn, “Ermenistan Silahl├Ż Kuvvetleri”, Avrasya Dosyas├Ż, Cilt: II, Say├Ż: 4, (Sonbahar 1995–1996), s. 48
[7] Ünlü Rus tarihçisi B. Piotrovski Urartu devletinin bir Ermeni devleti olmad├Ż├░├Żn├Ż iddia etmektedir. Piotrovski’ye göre MÖ. IX.yüzy├Żlda  Ermeniler veya Ermeni soyundan olan bir kabile Urartu’nun zay├Żflad├Ż├░├Ż zaman hücum ederek i├żgal etmi├ż ve oraya yerle├żmi├żlerdir. Bir çok tarihçi de Piotrovski’nin iddialar├Żn├Ż kabul etmektedir.
[8] Bu konuda daha geni├ż bilgi için bak├Żn├Żz: F. Memmedova, Azerbaycan’├Żn Siyasi Tarihi ve Tarihi Co├░rafyas├Ż, Bakü, 1993, Azerbaycan Devlet Yay├Żnevi.
[9] Ayvazyan, ├Łstoriya Rossii..,  s-34-77.
[10] Bu konuda daha geni├ż bilgi için bak├Żn├Żz:  Kol├Żbel Çeloveçestva-na Territorii ├Łstoriçeskoy Armenii;
http://www.azg.am/_RU/20020108/2002010817.shtml
[11] Vartan Khaçaturyan,  “Stanovlenie Armyanskikh Koloniy v Rossii”, Planeta Diaspor├Ż,  Moskova, 2000,   No: 1-2, s. 85.
[12] Rehimo├░lu , Silinmez Adlar...,  s. 13.
[13] Araz Aslanl├Ż, Tarihten Günümüze Karaba├░ Sorunu, Avrasya Dosyas├Ż, ├Łlkbahar 2001, Cilt: 7, Say├Ż: 1,  s. 394.
[14] ├Łsmay├Żlov, Azerbaycan XIX-XX. yüzy├Żl├Żn Ba├żlar├Żnda,  Derleyen: ├Łgrar Aliyev, Azerbaycan tarihi, Bakü, 1993, Bilim Yay├Żnevi,  s. 204.
[15] Parsamyan, ├Łstoriya Armyanskogo Naroda, Erivan, 1972, Hayastan Yay├Żnevi, s. 6.
[16] Memmedov,  Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Ż ve..., s. 5-16.
[17] Aral├Żk ay├Ż Rusça’da Dekabr demek. ├Łsyan Dekabr ay├Żnda ç├Żkt├Ż├░├Ż için isyanc├Żlara Dekabristler deniliyordu.
[18] T. Veliyev ve.b, Azerbaycan Tarihi, Bakü, Maarif Yay├Żnevi, 1998, s. 12.
[19] Rehimo├░lu , Silinmez Adlar...,  s. 18-19.
[20] Parsamyan, ├Łstoriya Armyanskogo..., s. 64.
[21] Parsamyan, ├Łstoriya Armyanskogo..., s. 65.
[22] ├×avrov,  Novaya Ugroza Russkomu Delu v Zakavkasye: Predstoya├żaya Rasprodaja Mugan ├Łnorodtsam, Petersburg, 1911, ss. 59–61. Aktaran: S. Asadov, Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Żn├Żn Tarihi Co├░rafyas├Ż, Bakü, Gençlik Yay├Żnevi,  s. 26.
[23] Parsamyan, ├Łstoriya Armyanskogo.  s. 71.
[24] Parsamyan, ├Łstoriya Armyanskogo..., s 80.
[25] Rehimo├░lu , Silinmez Adlar...,  s. 62.
[26] Parsamyan, ├Łstoriya Armyanskogo..., s 66. 28 Hasan Nifteliyev, 50 Y├Żl Önce Azerbaycanl├Żlar├Żn Ermenistan’dan Deportasiyas├Ż Ba├żlad├Ż, Derleyen:  Veliyev , Deportasiya, Azerbaycan Ansiklopedisi Yay├Żnevi s. 309
[28] Memmed Seid Ordubadi, Kanl├Ż Y├Żllar, Bakü, 3 No’lu Yay├Żnevi, 1991,  s. 8-9.
[29] Gerard J. Libardian, Ermenilerin Devletle├żme S├Żnav├Ż, Çev; Alma Ta├żl├Żca, ├Łstanbul, 2000, ├Łleti├żim Yay├Żnevi,  s.117.
[30] Ermenistan’da ya├żayan Azerbaycanl├Żlar konusunda daha geni├ż bilgi almak içim Bak├Żn├Żz: Derleyen:  Asadov,  Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Żn├Żn ..., ss. 28–30.
[31] Ordubadi, Kanl├Ż...,  s 126-130.
[32] Rehimo├░lu , Silinmez Adlar...,  s.  30.
[33] Eldar ├Łsmay├Żlov, Azerbaycan Tarihi, Bakü, 1995, Ö├░retmen Yay├Żnevi,   s. 5.
[34] Ayvazyan, ├Łstoriya Rossi...,  s. 487.
[35] A. Lalayan,  Kontrevalyutsionn├Ży Da├żnakstyun i ├Łmperialistiçeskaya  Voyna 1914-1918. Azerbaycan Bilimler Akademisi Haberleri, Felsefe ve Hukuk Say├Żs├Ż, 1989,  No 4, s. 50. Aktaran: V. Arzumanl├Ż, 1918 Katliam├Ż, Bakü, 1995, Ö├░retmen Yay├Żnevi,  s.58.
[36] Arzumanl├Ż, 1918 Katliam├Ż...,  s. 59.
[37] Arzumanl├Ż, 1918 Katliam├Ż...,  s. 61.
[38] Z. Korkodyan, Sovyet Ermenistan’├Żn Nüfusu. 1831-1931, s.184. Derleyen: Asadov, Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Żn├Żn ..., s. 35.
[39] A. Lalayan,  ├Łstoriçeskie Zapiski,  Cilt 2, 1938,  s. 80.
[40] Memmedov,  Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Ż ve..., s.  35.
[41] Asadov, Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Żn├Żn Tarihi..., s. 49.
[42] Memmedov,  Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Ż ve..., s.  36. 32  Asadov, Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Żn├Żn Tarihi.., s. 50.
[44] ├Ł. Veliyev , Deportasiya,   s. 386
[45] Nazim Mustafa,  Ermeni Sahtekarl├Ż├░├Ż-Ermeni ├Łhaneti, Derleyen: Veliyev, Deportasiya,  s. 155.
[46] Bu konuda daha geni├ż bilgi için bak├Żn├Żz: Emir Guliyev, Göçürülme (1948-1953), Derleyen: Veliyev, Deportasiya, s.  210.
[47] Veliyev, Deportasiya, Derleyen: Veliyev, Deportasiya, s.  78. 37  Yurii Pompeev, Krovav├Ży Omut Karabaxa, Bakü, Azerbaycan Yay├Żnevi,  1992,  s.19-20.
[49] Guliyev, Göçürülme..., s. 210.
[50] Memmedov,  Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Ż ve..., s. 49
[51] Zakir Serdarov, En Büyük Tarihi Adaletsizlik, Derleyen: Veliyev, Deportasiya,  s. 279
[52] Memmedov,  Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Ż ve..., s. 49
[53] Atahan Pa├żayev, Göçürülme, Derleyen: Veliyev, Deportasiya, s.  67.
[54] Memmedov,  Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Ż ve...,  s. 50.
[55] 1988’e kadar sadece Ermenistan’├Żn Amasya ilinde ├Łl Komünist Parti Genel Ba├żkan├Ż Y├Żld├Żr├Żm Ba├░├Żrov olmu├żtur. Kendisine kar├ż├Ż birkaç defa  suikast edilse de, hafif b├Żçak yaras├Ż alarak kurtara bilmi├żtir.  Amasya ilinde ya├żayan Azerbaycan Türklerinin güvenli bir ├żekilde Azerbaycan’a ula├żmalar├Żn├Ż sa├░lam├Ż├żt├Żr.
[56] Asadov, Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Żn├Żn Tarihi...,  s.55
[57] H. Cabbarl├Ż, Rusya’da Ermeni Diasporas├Ż: Olu├żumu ve Faaliyetleri, Ermeni Ara├żt├Żrmalar├Ż, Ankara, Eylül-Ekim-Kas├Żm, 2001, Say├Ż: 3,  s. 141.
[58] Ta├żnaksutyun Partisinin tarihi için bak├Żn├Żz: Eduard Oganesyan, Vek Borb├Ż, Moskova, 1991, Feniks Yay├Żnevi,  s. 19.
[59] Rehimo├░lu , Silinmez Adlar...,  82
[60] Pompeev, Krovav├Ży Omut...,  s. 20.
[61] United Nations Development Programme, The Report on the Status of  Women of Azerbaijan Republic,  p.51
[62] Asadov, Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Żn├Żn Tarihi...,  s. 61.
[63] Asadov, Ermenistan Azerbaycanl├Żlar├Żn├Żn Tarihi...,  s. 62.

 ----------------------
* -
- ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 4, Aralřk 2001 - Ocak-Ůubat 2002
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar