áááAnasayfaŢleti■im
áá
English

T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi'nin Ermeni Komiteleri Taraf├Żndan ├×ehit Edilenlerin Ailelerine Yapt├Ż├░├Ż Yard├Żmlar

Yrd. Doš. Dr. Erdal AăIKSES*
ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 6, Yaz 2002

 

Türk–Ermeni münasebetleri ile ilgili yaz├Żlm├Ż├ż olan birçok kitap ve makalede isimleri geçen, Osmanl├Ż Devleti’nde yöneticilik yapm├Ż├ż olan ki├żilerle ilgili, de├░i├żik yorumlar ve de├░erlendirmeler tespit etmek mümkündür. Özellikle Tehcir olay├Ż s├Żras├Żnda yöneticilik yapanlarla ilgili olarak yap├Żlan ara├żt├Żrmalar y├Żllardan beri süregelen bir tart├Ż├żma olmu├żtur.[1]

Biz burada Tehcir s├Żras├Żnda yetkili bulunan ve bu nedenle hayat├Żn├Ż kaybeden ki├żilerle ilgili olan, verildi├░i andan itibaren olaylara da ├Ż├ż├Żk tutacak bir duruma gelen bir kanun teklifinin meclisteki tart├Ż├żmalar├Ż ve yaz├Ż├żmalar├Żyla, konuyla ilgili olan üçüncü ├żah├Żslar├Żn dilekleri ile ilgili belgelerden de istifade ederek, Tehcir konusunu ba├żka bir aç├Żdan ele almaya çal├Ż├żaca├░├Żz.

Bu kanun 27 Haziran 1926 tarih ve 405 say├Żl├Ż Resmi gazetede yay├Żnlanarak yürürlü├░e giren ve ba├żl├Ż├░├Ż “Ermeni Suikast Komiteleri Taraf├Żndan ├×ehit Edilen veya Bu U├░urda Suver-i Muhtelife ile Düçar-├Ż Gadrolan Ricalin Ailelerine Verilecek Emlak ve Arazi Hakk├Żnda Kanun” olan 882 numaral├Ż kanundur.[2] Bu kanun teklifi 29 May├Żs 1926 tarihinde Meclis’e gelmi├ż ve tart├Ż├żmaya aç├Żlm├Ż├żt├Żr. Kanun “Denizli Mebusu Haydar Rü├żtü Bey ve rüfekas├Ż(arkada├żlar├Ż)n├Żn” teklifidir. Bir çok milletvekili teklife imza atarak destek vermi├żlerdir.[3] Kanun olarak sunulan teklifin birinci maddesinde “Ermeniler taraf├Żndan siyasi maksatlarla ├żehit edilen Türk rüesay├Ż siyasiyesinin zevce yahut çocuklar├Żna Ermeni emval ve emlaki metrukesinden bir mesken temlik olunur” denmektedir. ├Łkinci madde ise “i├żbu meskenin k├Żymet ve mahiyeti ├żehit edilen zevat├Żn en müreffeh zaman├Żndaki hal ve ├żan├Ż nazar├Ż itibara al├Żnarak” takdir olunaca├░├Żn├Ż öngörmektedir.

Kanun teklifi Ba├żvekil ├Łsmet (Pa├ża) taraf├Żndan TBMM’ye 25 Kanunu Evvel 1341’de (25 Aral├Żk1925) “Büyük Millet Meclisi Riyasetine” ba├żl├Ż├░├Żyla ve “Ermeni suikast komiteleri taraf├Żndan ├żehit edilen ricalin ailelerine ve evlad├Żna emlâk ve arazi veya nakden tazminat itas├Ż hakk├Żnda Maliye Vekaletince tanzim ve tebli├░ olunan ve ├Łcra Vekilleri Heyetinin 23 kanunu evvel 1341 [23 Aral├Żk1925] tarihli içtima├Żnda tezekkür ve meclisi aliye arz├Ż tasvip edilen kanun layihas├Żyla esbab├Ż mucibe mazbatas├Żn├Żn musaddak sureti leffen takdim olunmu├żtur. Muktezas├Żn├Żn müstacelen ifas├Żna ve neticesinin i├żar├Żna müsaade buyurulmas├Żn├Ż rica ederim” ├żeklinde bir üst yaz├Żyla gönderilmi├żtir. Bu kanun teklifinin “esbab–├Ż mucibe” ba├żl├Ż├░├Żyla verili├ż sebebi ise “Memleketimizin daima selameti atiyesini ve milletimizin terakki ve tefeyyüzünü ve saadetini emel ve düsturu hareket ittihaz etmi├ż olmalar├Żndan na├żi suikasta maruz kalarak ├żehit edilen erkan ve ricali memleketin milletin yedi emanetine mevdu eytam ve eramilinin ekseri ahvalde duçar├Ż fakru zaruret olduklar├Ż görülmektedir. Büyük mefkureler arkas├Żnda nihayet hayatlar├Żn├Ż feda eden zevat– ├Ż aliyenin aile ve evlatlar├Żn├Żn tevhidi âlâm├Ż için onlar├Ż mükâfatland├Żrmak emsalini te├żçi ve milletin hissi ├żükran├Żn├Ż ├Żzhar ve teyit eder. ├Ł├żte bu mütalaa ile merbut lâyihai kanuniye kaleme al├Żnm├Ż├żt├Żr.” ├żeklinde izah edilmi├żtir.[4]

1 May├Żs 1926 tarihli Türkiye Büyük Millet Meclisi Kavanin–i Maliye Encümeni’nin “Ermeni suikast komiteleri taraf├Żndan ├żehit edilen ricalin ailelerine emlaki milliyeden emlak ve arazi veya bunlar├Żn sat├Żlan bedelat├Żndan nakden elli bin liraya kadar tazminat itas├Ż hakk├Żnda maliye vekaletince tanzim ve heyeti vekîlece bittasvip meclisi aliye arz olunan layihai kanuniye esbab├Ż mucibesi mütalaa ve tetkik olundu. Memleketin selamet ve saadeti emrinde ibraz ettikleri fedakarl├Ż├░├Żn kurban├Ż olan ricalin, milletin yedi emanet ve ├żefkatine terk ve tevdi ettikleri eytam ve eramilinin refahlar├Ż encümenimizce de muvaf├Żk görülmü├ż ve bu kabil suikast ├żehitleri ile efrad├Ż ailelerinin isimleri hükümetten resmen celp edilmi├ż olmakla birinci madde ona göre tashihen tadil ve di├░er mevad badettashih kabul edilerek muvazenei maliye encümenine tevdiine karar verilmi├żtir” ├żeklinde yaz├Żlar├Żyla sadece suikaste u├░ram├Ż├ż ├żehit ve ailelerinin isimlerinin hükümetten istenmesi ve birinci maddenin ona göre düzenlenmesi konusunda de├░i├żtirilerek di├░er maddelerin ise oldu├░u gibi kabul edilerek Muvazene-i Maliye Encümeni’ne sevkine karar verilmi├żtir. Muvazene–i Maliye Encümeni de “Ermeniler taraf├Żndan ├żehit edilen Türk ricalinin eytam├Żna emvali metrukesinden mesken temliki hakk├Żnda Denizli Mebusu Haydar Rü├żtü Bey ile rüfekas├Żn├Żn teklifi kanunisi ve hükümet taraf├Żndan yine bu mevzua dair gönderilip Kavanini Maliye Encümenince tadilen kabul edilen layihai kanuniye tevhit edilerek Maliye Vekili Hasan Beyin huzuriyle tetkik ve müzakere edildi. Memleketin selameti için çal├Ż├żm├Ż├ż ricali hükümetten olup Ermeniler taraf├Żndan yap├Żlan suikastlarda ├żehit dü├żenler veya bu u├░urda idam veya intihar gibi suretlerle duçar├Ż gadrolarak terki hayat edenlerin ailelerinin fakru zaruret içinde bulunmalar├Ż tecviz edilmeyece├░inden layihai kanuniye baz├Ż tadilat icras├Żyla encümenimizce de kabul edilmi├ż ve muaddel ├żekli beray├Ż tasdik heyeti celileye takdim k├Żl├Żnm├Ż├żt├Żr” ├żeklindeki yaz├Żlar├Żyla ilgili  mazbatay├Ż Reisi Celile’ye göndermi├żtir. Hükümet ise “Ermeni suikast komiteleri taraf├Żndan ├żehit edilen veya bu u├░urda suveri muhtelif ile düçar gadir olan ricalin ailelerine verilecek emlak ve arazi veya tazminat hakk├Żnda kanun layihas├Żn├Żn” birinci maddesinde “Ermeni suikast komiteleri taraf├Żndan ├żehit edilen veya bu u├░urda suveri muhtelife ile düçar├Ż gadrolan merbut cetvelde isimleri muharrer ricalden her birinin terk etti├░i efrad–├Ż ailesinin mecmuuna ├Łcra Vekilleri Heyeti karar├Żyla emvali milliyeden yirmi bin liraya kadar emlâk ve arazi veya emlâki mezkûre sat├Ż├ż bedellerinden bu miktara kadar nakden tazminat verilir” ve ikinci maddesinde ise “Bu suretle verilen tazminat mukabbilleri Maliye bütçesinde aç├Żlacak fasl├Ż mahsustan mahsup olunur” ├żeklinde bir de├░i├żiklik yaparak kanun teklifini, Maliye Encümeni’nin karar├Ż de├░i├żtirilerek Muvazene–i Maliye Encümeni’nin karar├Ż da aynen kabul edilerek Meclis’e sevk edilecek hale getirmi├żtir.

Bu kanun teklifinden faydalananlarla ilgili olarak “├×ehit Edilen Rical ve Efrad-├Ż Ailesi” ba├żl├Ż├░├Żyla bir liste sunulmu├żtur. Listede ├żu isimler bulunmaktad├Żr:

 

├Łsmi

Efrad├Ż Ailesi

Talat Pa├ża

 Zevcesi Hayriye Han├Żm,

├Łsmi Tespit Edilemeyen

Hem├żîresi Han├Żm

Cemal Pa├ża

Zevcesi Seniha Han├Żm,
Kerimesi Kamuran Haz├Żm Han├Żm,
Mahdumu Ahmet Behçet Necdet Bey

Cemal Azmi Bey

Zevcesi Müzeyyen Han├Żm,
Mahdumu Yüzba├ż├Ż Kemal Ekmel Bey

Bahaettin ├×akir Bey

Zevcesi Cenan Han├Żm
Mahdumu Alp ve Celasin Bey

Cemal Pa├żan├Żn Yaveri
Sürreya Bey

Validesi Hüseyine, Hem├żireleri Melahat
ve Müteehhile Hatice Han├Żmlar,
Biraderleri Mustafa, Nurettin,
Rüçhan Beyler 

Cemal Pa├ża'n├Żn
Yaveri Nusret Bey

Zevcesi Perihan Elmas Han├Żm,
Hem?iresi Nebiye Han├Żm,
Biraderi Doktor Nihat Bey

Sait Halim Pa├ża

Mahdumlar├Ż Prens Halim ve
Prens Ömer Beyler
(Ömer Bey M├Żs├Żr'dad├Żr.)

 Tehcir Meselesinden Dolay├Ż Kürt Mustafa'n├Żn Riyaset Etti├░i
Divan-├Ż Harp Karar├Żyla ├Łdam Edilenler

Urfa Mutasarr├Żf├Ż

Nusret Bey

Refikas├Ż Hayriye Han├Żm,
Mahdumlar├Ż Nasuhi, Ekrem, Mazlum,
Tar├Żk Beyler, Hem?ireleri Faika ve
├Łrfan Han├Żmlar, Biraderi Zonguldak'ta
Mukim Mütekait Cevdet Bey

Bo├░azl├Żyan Kaymakam├Ż

Kemal Bey

Pederi Kereste Gümrü├░ü Müdürü
Arif Bey, Validesi Nafia Han├Żm,
Kerimeleri Mazhar ve Mü├żerref
Han├Żmlar, Mahdumu Adnan Bey.

Muhakemesinin Hini

Cereyan├Żnda Firar Ve

├Łntihar Eden

Doktor Re├żit Bey

Refikas├Ż Mazlume Han├Żm,
Mahdumlar├Ż ├×inasi, Cezmi,
Cehdi Beyler, Kerimeleri Fikret,
├Łsmet, Müteehile Nimet Han├Żmlar.

 Teklif Meclis’e bu haliyle geldikten sonra tart├Ż├żmalarda de├░i├żik görü├żler ortaya at├Żlm├Ż├ż ve hararetli tart├Ż├żmalar yap├Żlm├Ż├żt├Żr. Bu kanunun ç├Żkmas├Żna kimse kar├ż├Ż ç├Żkmazken, geni├żletilmesi ve kanunda baz├Ż tahditler koyulmas├Żn├Żn gerekli oldu├░u tart├Ż├żmalarda ortaya at├Żlm├Ż├żt├Żr. Bu tart├Ż├żmalarda en önemli görü├żlerden bir tanesi de yard├Żm├Żn nakden yap├Żlmay├Żp emlak olarak verilmesidir.

Sinop Milletvekili Recep Zühdü Bey’in “...mal ve mülk b├Żrakm├Ż├żlard├Żr fakat bu servet idaresiz ellerde israfa u├░ram├Ż├żt├Żr ve bugün hiçe inmi├żtir. Biz böyle bir muaveneti kabul ederken bunun maksad├Ż tahsisini taht – ├Ż temine almak ve ona göre tedabir ittihaz etmek mecburiyetindeyiz. ├Łleride kimsenin böyle elleri ve avuçlar├Ż bo├ż bir halde gelmemesi için bendeniz, “... emvali milliyeden” kelimesinden sonra “gayri kabili terhin ve fera├░ olmak üzere” kayd├Żn├Żn ilavesini teklif ederim” ├żeklindeki aç├Żklay├Żc├Ż ifadelerinden de anla├ż├Żlaca├░├Ż gibi bu mallar├Żn sat├Żlmas├Ż ileride yine bu ihtiyaç sahiplerinin kötü durumlara dü├żebilecekleri konusunda bir tereddüdünün bulunmas├Żndan dolay├Ż verilen mal├Żn sat├Ż├ż ve devrinin mümkün olmayaca├░├Ż kayd├Żn├Żn koyulmas├Ż da istenmi├żtir. Recep Zühdü Bey konu├żmas├Żn├Żn devam├Żnda ilginç bir yakla├ż├Żmla “...bendeniz dü├żünüyorum, biz bu kanunu kabul ederken hidemet├Ż vataniyeden ziyade suikastç├Ż Ermenilere bir mukabele istihdaf ediyoruz bunu, münhas├Żran hidemat├Ż vataniye endi├żesiyle yapt├Ż├░├Żm├Żz vakit dü├żünülecek ve söylenecek pek çok sözler vard├Żr. Çünkü memleketin her taraf├Ż bir çok fedakarlar├Żn eytam├Ż ile doludur. Binaenaleyh; biz bunu mukabele bil misil mülahazas├Żyla yapt├Ż├░├Żm├Żz için “emvali milliyeden” kayd├Żn├Żn ilgas├Żyla “firari Ermeniler emvali metrukesinden verilir” ibaresinin kabulünü teklif etmi├żtir. Bu teklifi yaparken,  gerekçenin suikastç├Żlara bir ihtar yapmak oldu├░unu “siz herhangi bir Türk'e suikast icra eder ve öldürebilirsiniz fakat biz onun evlad├Żn├Ż yar├Żn sizin gözünüzü ç├Żkarmak, kafan├Żz├Ż k├Żrmak için yine sizin paran├Żzla yeti├żtiririz.” ifadeleriyle izah etmi├żtir.[5]

Kanun teklifinde bir çok ilginç tart├Ż├żmayla beraber merbut cetvel ba├żl├Ż├░├Ż alt├Żnda verilmi├ż olan listede eksiklikler bulundu├░unu ve ilaveler yap├Żlmas├Ż gerekti├░ini teklif edenler de olmu├żtur. Bunlar aras├Żnda Giresun Milletvekili Hakk├Ż Tar├Żk Bey “481 numaral├Ż kanunla[6] Meclis–i Ali Mu├ż Mutasarr├Żf├Ż Servet Beyin de Ermeni komiteleri taraf├Żndan ma├░dur oldu├░unu kabul ve hizmeti ve hizmeti vataniyesini takdir etmi├żtir” ├żeklinde bilgi verdikten sonra “Birinci maddeye merbut cetvelde Servet Bey ailesinin de kay├Żt ve ilavesini teklif ve rica ederim” ├żeklindeki takririyle bir ilave teklifinde bulunmu├żtur.[7] Benzer bir di├░er takrir de Aksaray Milletvekili Ne├żet Bey’den gelmi├żtir. O da verdi├░i takrirde “Tehcir meselesinden dolay├Ż Kürt Mustafa'n├Żn riyaset etti├░i Divan-├Ż Harp karar├Żyla idam edilenlerin esamisini muharrer cetvelde Erzincanl├Ż Haf├Żz Abdullah Efendinin ismi sehven unutulmu├ż oldu├░undan bu ismin dercini teklif ve rica ederim”[8] ├żeklinde Erzincanl├Ż Haf├Żz Abdullah Efendi’nin listeye dahil edilmesini isteyerek bu mahkemenin verdi├░i cezan├Żn da adaletsiz bir ceza oldu├░unu ima etmi├żtir.[9]

Divan-├Ż harp mahkemesi için daha aç├Żk ifadeler kullanan Erzincan Milletvekili Abdulhak Bey verdi├░i uzunca takrirde maddeler halinde s├Żralad├Ż├░├Ż gerekçelerden birinci s├Żrada bu mahkeme ile ilgili yorumunu ortaya koymu├ż ve “Ermeni komiteleri taraf├Żndan ├żehit edilen veya bu u├░urda suveri muhtelifede duçar├Ż gadrolan ricalin efrad├Ż ailesinin mecmuuna emlak ve arazi ve nakden tazminat itas├Ż hakk├Żndaki kanunun birinci maddesine merbut... Nemrut Mustafa Divan├Ż Harbi Örfi karar├Ż me├żumuyla ayn├Ż meselden dolay├Ż salben idam edilmi├ż olan ve muvazenei umumiye kanununa merbut (s) cetvelinde muharrer zat├Ż mümaileyhin aileleriyle birlikte ismi muharrer Erzincanl├Ż ├żehit Haf├Żz Abdullah Efendi ailesinin de ithali”ni istemi├żtir.[10]

Burada en çok dikkati çeken husus Tehcir meselesi sebebiyle (├Łngilizlere yaranmak için) kurulmu├ż olan divan-├Ż harp mahkemelerinin ba├ż├Żnda bulunanlara “Nemrut”[11] isminin tak├Żlmas├Żd├Żr. Ayr├Żca “Divan-├Ż Harb örfi karar├Ż me├żumuyla[12] ayn├Ż meseleden dolay├Ż salben(haks├Żz yere) idam edilmi├ż olan”[13] ├żeklindeki ifadelerden de anla├ż├Żlaca├░├Ż üzere divan-├Ż harb karar├Żndan da ├żikayet söz konusudur. Türk milletine olan zarar├Ż ifade edilmeye çal├Ż├ż├Żlm├Ż├żt├Żr. Bu mahkemeler taraf├Żndan idam edilen yöneticilerin hepsi de ├żehit olarak kabul edilmi├żlerdir.[14]

Kanun teklifi Meclis’te görü├żülürken teklifle beraber verilmi├ż olan isim listesinin geni├żletilmesi iste├░i görü├żmeler s├Żras├Żnda bir çok ki├żi taraf├Żndan da defalarca dile getirilmi├żtir. Bu listenin geni├żletilmesi ile ilgili teklif verenlerden bir tanesi de Erzincan Milletvekili Abdulhak Bey’dir. Buna gerekçe olarak da  “...çünkü bu muhterem ├żehitlerimizden bir k├Żsm├Żn├Żn mevalar├Ż ihrak veya tahrip edilmi├ż ve bu aileler meyan├Żnda can├Żn├Ż kurtarm├Ż├ż fakat mühim azas├Żndan mahrum ve malul kalm├Ż├ż olanlar da vard├Żr. Nitekim istirdad├Ż müteakip Ermeni komitelerinin gard ve mezalimine ait ne├żredilmi├ż olan kitaplarda isimleri ve resimleri mevcut olan ailelerden biri de Erzincan’da Hac├Ż Mü├żtak Efendi ile valide ve çocuklar├Żd├Żr... mukaddes vazifesini ve ordusunu b├Żrakmayan fedakar vatanperverlerimizden istirdad├Ż müteakip evini ve ailesi efrad├Żn├Ż bulamay├Żp büyük bir azap ve fecaat kar├ż├Żs├Żnda kalan, kalm├Ż├ż olanlar da mevcuttur.” ├żeklinde bir aç├Żkl├Żk getirmi├ż ve listenin geni├żletilmesi için bir madde ilavesi olarak da “ricalden (ve istila görmü├ż mahallerde Ermeni komiteleri taraf├Żndan ├żehit edilip hüviyetleri suveri subutiyei kâfiye ile heyeti vekilece tahakkuk edecek zevattan her birinin)”[15] ├żeklinde Ermenilerce istila görmü├ż mahallerde Ermeni komiteleri taraf├Żndan ├żehit edilenlerin hükümetçe tespit edilerek geni├żletilmesini istemi├żtir. 

Meclis’teki görü├żmelerde listenin olu├żmas├Ż için verilen teklifler de tart├Ż├żma konusu olmu├ż, bazen ilave teklifi yap├Żlan isimlere kar├ż├Ż ç├Żk├Żlm├Ż├ż, sadece oylama yoluyla listeye ilavesi kabul edilenler listeye dahil edilmi├żtir. Bununla ilgili ilginç bir tart├Ż├żma Mu├ż Milletvekili ├Łlyas Sami Bey ile Gümü├żhane Milletvekili Fehmi Bey aras├Żnda geçmi├żtir. Giresun Milletvekili Hakk├Ż Tar├Żk Bey, Mu├ż Mutasarr├Żf├Ż Servet Bey ve ailesinin de listeye dahil edilmesini ister.[16] Gümü├żhane Milletvekili Fehmi Bey, Servet Bey’in ├żehit olmad├Ż├░├Żn├Ż hastal├Żktan öldü├░ünü ima etmesi üzerine[17]  Mu├ż Milletvekili ├Łlyas Sami Bey söz alarak “... Servet Bey merhum bu civar Ermeni komiteleri yüzünden hakikaten ma├░dur olarak vefat etmi├ż, ├żehit olmu├żtur. Geçen meclisin de karar├Ż vard├Żr. Merhumun bu hizmetini kabul ederek hidemat├Ż vataniye tertibinden efrad├Ż ailesine maa├ż tahsis edilmi├żtir. Binaenaleyh bu kafileden ayr├Żlmas├Ż do├░ru de├░ildir”[18] ├żeklinde bir izahatta bulunmu├żtur. Bundan sonra oylamaya geçilmi├ż ve listeye ilavesi kabul edilerek karara ba├░lanm├Ż├żt├Żr.

Kanun teklifinden itibaren Meclis’teki tart├Ż├żmalarda dikkat çeken hususlardan bir tanesi de burada gayrimenkul verilecek ailelerin tespitinde oldukça hassas davran├Żlmas├Żd├Żr. Erzincan Milletvekili Abdulhak Bey’in özellikle bölgede Ermeni zulmüne u├░ram├Ż├ż çok ailenin bulunmas├Ż sebebiyle “umuma tesmil”  maddesini teklif etmi├ż fakat Meclis bu teklifi reddetmi├żtir.[19] Teklif ba├żta “Emvali Milliyeden” ödenmesi ├żekliyle ç├Żkm├Ż├ż fakat Meclis bunu da “Firari Ermeniler Emvali Metrukesinden” ├żeklinde bir kararla bu suçlar├Żn i├żlenmesinde rolü olan birçok kaçak Ermeni’nin geride b├Żrakt├Ż├░├Ż, y├Żllar geçmesine ra├░men sahipleri ç├Żkmad├Ż├░├Ż için “Ermeni Emvâl-i Metrûkesinden Bulunmas├Ż Hasabiyle Maliye Vekâlet-i Celilesince Evkaf ├Łdaresine Devir Olunan”[20] mallardan ödenmesi karar├Żna ba├░lanm├Ż├żt├Żr. Burada tehcir edilen veya kalan Anadolu'da ya├żayan ibareleri yerine, üzerine bas├Żlarak söylenen “Firar-i Ermenilerin” mallar├Żndan olmas├Ż da ayr├Żca dikkate de├░er bir husustur. Tehcir edilen Ermenilerin mallar├Żna dokunulmam├Ż├żt├Żr. Ayr├Żca geri dönerek sahip ç├Żkanlar├Żn mallar├Żna da dokunulmam├Ż├żt├Żr.[21]

Kanunun ç├Żk├Ż├ż├Żndan sonra da uygulamalar s├Żras├Żnda dikkatli davran├Żlm├Ż├ż ve kanun gere├░i yirmi bin liral├Żk bir gayrimenkul verilmeye gayret edilmi├żtir. Her hak sahibine verilecek gayrimenkul teker teker tetkik edilmi├ż ve k├Żymet komisyonu taraf├Żndan de├░erlendirme yap├Żlm├Ż├żt├Żr. Hak sahipleri olan “hin-i vefat├Żnda nafakas├Żyla mükellef bulundu├░u” ki├żiler tespit edilerek onlar ad├Żna temlik yap├Żlm├Ż├żt├Żr. Tespit edilen de├░eri yirmi bin lira veya bu miktar├Żn alt├Żnda olan mülklerde bir problem olmadan temlik yap├Żlm├Ż├żt├Żr.[22] Fakat baz├Ż ailelerin talep etti├░i bina ve araziler yirmi bin liradan fazla olunca, bunlar için de bir kararname ç├Żkar├Żlarak çare aranm├Ż├żt├Żr. E├░er takdir edilen k├Żymet yirmi bin liradan fazlaysa aradaki fark├Ż ödeyerek o mülke sahip olmak mümkün olmam├Ż├ż çünkü “Müzayede ve ├Łhale Kanunu” gere├░ince müzayede yap├Żlmadan temlik yap├Żlamam├Ż├żt├Żr. Müzayede durumunda hak sahipler de müzayedeye kat├Żl├Żr ve e├░er kendilerinde kal├Żrsa, yirmi bin liradan fazla olan k├Żsm├Ż bir defada olmak üzere nakden ödenerek i├żlem yap├Żlmas├Ż gerekti├░i belirtilmi├żtir. Ayr├Żca üç ├żehit ailesi birle├żerek her bir ailenin yirmi bin liradan toplam altm├Ż├ż bin liral├Żk bir gayri menkule talip olabilecekleri de ifade edilmi├żtir.[23] Yirmi bin liral├Żk bir emlak bulunamad├Ż├░├Ż takdirde bir çözüm olarak da Urfa Mutassar├Żf├Ż Nusret Bey’in ailesine de elli bin liral├Żk bir emlak├Żn yirmi bin liraya tekabül eden hissesi verilerek çözüm üretilmeye çal├Ż├ż├Żlm├Ż├żt├Żr.[24]

Mu├ż Mutassar├Żf├Ż Servet Bey ile Trabzon Valisi Cemal Azmi Bey’in ailelerine de yirmi bin liral├Żk bir emlak bulunamay├Żnca, yirmi bin liradan fazla olan k├Żsm├Ż nakden bir defada ödenmek ├żart├Żyla emlak sahibi olabilecekleri belirtilmi├żtir.[25] Bu da bize hiçbir ├żekilde yirmi bin liradan fazla de├░erde olan emlak├Żn verilmedi├░ini göstermektedir. Bu ├żekilde emlak verilmesi için kanun yay├Żnland├Żktan sonra kanun metninde isimleri listede yer almayan fakat ayn├Ż kaderi payla├żm├Ż├ż olan ki├żilerin varislerince yap├Żlan müracaatlar kabul edilmemi├żtir. Yunanl├Żlar├Żn Edirne bölgesini tahliyesi s├Żras├Żnda Ermeni çeteciler taraf├Żndan Anadolu Hükümeti’ne hizmet etti├░inden dolay├Ż ├żehit edildi├░i anla├ż├Żlan Bilecik Belediye Tabibi Cafer Efendi’nin o├░lu Mahmut Ferit Efendi’nin müracaat├Ż üzerine konu hükümetçe görü├żülmü├ż, listede ismi bulunmad├Ż├░├Ż için yeni bir kanun gerekti├░i, fakat bunun da yap├Żlmayaca├░├Żna karar verilmi├żtir.[26]

Bu mülkleri alan varisler haricinde ba├żkaca birinin daha sonra gelerek hak iddia edemeyece├░i Bo├░azlayan Kaymakam├Ż M. Kemal Bey’in annesinin vermi├ż oldu├░u bir dilekçeden anla├ż├Żlmaktad├Żr. Bo├░azlayan Kaymakam├Ż M. Kemal Bey’in annesi Nafia Han├Żm Cumhurba├żkan├Ż Atatürk’e bir mektup yazarak milletin o├░lunun ailesine ba├░├Ż├żlad├Ż├░├Ż mal ve mülkten on para istemedi├░ini mallar├Żn├Żn da Yunanl├Żlar├Żn elinde kald├Ż├░├Ż ve gayri mübadil olduklar├Żndan dolay├Ż da ellerine geçen parayla borçlar├Żn├Ż dahi ödeyemediklerini belirterek, kocas├Ż da ölünce sefalete dü├żtü├░ü için borçlar├Żn├Ż ödeyebilmek için yard├Żm talebinde bulunmu├żtur. Fakat verilen cevapta verilen emlakten böyle bir pay almas├Żn├Żn kanun gere├░ince mümkün olmad├Ż├░├Ż belirtilmi├ż ve ba├żkaca bir yard├Żm çaresinin aranmas├Ż için gerekli yerlere yaz├Żlar yaz├Żlm├Ż├żt├Żr.[27]

Sonuç olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi bu kanunu ç├Żkararak Ermeni komiteleri taraf├Żndan görevleri gere├░i hedef olarak seçilen veya düzmece mahkemelerde yarg├Żlanarak idam olunan tek suçlar├Ż devlete hizmet için çabalamak olan yetkililerin geride b├Żrakt├Żklar├Żn├Żn yan├Żnda oldu├░unu göstermi├żtir.[28] ├Łdam edilmeyen ancak yakalanaca├░├Żn├Ż anlay├Żnca intihar eden Dr. Re├żit Bey de bu yetkililerden biridir.[29] Suç i├żleyerek firar eden Ermenilerin mallar├Żndan bir k├Żsm├Żn├Ż bunlara veren bir karar ç├Żkaran Meclis, ├żehitlerin bu cezalar├Ż hak etmediklerini, mahkeme kararlar├Żn├Żn düzmece oldu├░unu ve esas suçlular├Żn Ermeni komiteleri oldu├░unu göstermi├żtir. Ayr├Żca kanun düzenli bir ├żekilde uygulanarak genele ├żamil edilmemi├ż ve amac├Żn mal da├░├Żtmak olmad├Ż├░├Ż da gösterilmi├żtir.

Türkiye Cumhuriyeti bu ├żehitlerine sahip ç├Żkarak Ermeni çeteleri ve taraftarlar├Żna da adeta bir gözda├░├Ż vermi├żtir. Ayr├Żca sözde soyk├Żr├Żm iddialar├Żn├Żn düzmece oldu├░u ve suçlu görülerek idam edilen veya suikaste kurban edilenlerin de bu konuda bir suçlar├Ż olmad├Ż├░├Ż bir meclis karar├Ż olarak teyit edilmi├żtir.


[1] Tehcir olay├Ż ile ilgili olarak bkz. Yusuf Halaço├░lu, Ermeni Tehciri ve Gerçekler (1914–1918), (Ankara: 2001), Azmi Süslü, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay├Ż, (Ankara: 1990), Nejat Göyünç; ‘Türk–Ermeni ├Łli├żkileri Ve Ermeni Soyk├Żr├Żm├Ż ├Łddialar├Ż’, Ermeni Sorunu ve Bursa Ermenileri, (Bursa: 2000), Necdet Bilgi, Ermeni Tehciri ve Bo├░azlayan Kaymakam├Ż M. Kemal Bey’in Yarg├Żlanmas├Ż, (Ankara: 1999)
[2]  Ad├Ż geçen kanun için bkz. TBMM Kavanin Mecmuas├Ż, Cilt 4, (ikinci bas├Żl├Ż├ż), Ankara, 1941, s.  940.
[3] Teklife imza atan milletvekillerinin listesi için bkz., “Ermeniler Taraf├Żndan ├×ehid Edilen Türk Rüesay├Ż Siyasiyesinin Eytam├Żna Ermeni Emvali Metrukesinden Mesken Temliki Hakk├Żnda Denizli Mebusu Haydar Rü├żtü Bey Ve Rüfekas├Żn├Żn Teklifi Kanunisi”,  TBMM: Zab├Żt Ceridesi, Devre II, Cilt 25, S├Żra No: 193, s. 133.
[4] “Ermeni Suikast Komiteleri Taraf├Żndan ├×ehit Edilen Ricalin Aile ve Evlatlar├Żna Emlak ve Arazi veya Nakden Tazminat ├Łtas├Ż Hakk├Żnda Ba├ż Vekâletten Gelen , (1/799) Numaral├Ż Kanun Layihasiyle Denizli Mebusu Haydar Rü├żtü Bey’in (2/511) Numaral├Ż Teklifi Kanunisi ve Kavanini Maliye ve Muvazenei Maliye Encümenleri Mazbatalar├Ż”, TBMM: Zab├Żt Ceridesi, Devre II, Cilt 25, S├Żra No: 193, s. 132.
[5] Sinop Milletvekili Recep Zühdü Bey’in 29 May├Żs 1926 tarihli konu├żmas├Ż için bkz. TBMM Zab├Żt Ceridesi,  Devre II, Cilt 25, s. 602.
[6] 481 Numaral├Ż Kanun; Sava├ż döneminde zarar gören ve ├żehit edilenlerin ailelerine ayl├Żk ba├░lanmas├Ż para yard├Żm├Ż yap├Żlmas├Ż ile ilgilidir. TBMM Zab├Żt Ceridesi,  Devre II, Cilt 8, s. 632.
[7] Giresun Milletvekili Hakk├Ż Tar├Żk Bey’in 29 May├Żs 1926 tarihli konu├żmas├Ż için bkz. TBMM. Zab├Żt Ceridesi, Devre II, Cilt 25, s. 603.
[8] Aksaray Milletvekili Ne├żet Bey’in 29 May├Żs 1926 tarihli konu├żmas├Ż için bkz. TBMM Zab├Żt Ceridesi, Devre II, Cilt 25, s. 603.
[9] Erzincanl├Ż Haf├Żz Abdullah Efendinin e├żi ve çocuklar├Ż için 481 numaral├Ż kanun görü├żmeleri s├Żras├Żnda haks├Żz yere idam edildi├░i belirtilerek ├żehit ayl├Ż├░├Ż ba├░lanmas├Ż istenmi├żtir. Bkz. TBMM Zab├Żt Ceridesi, Devre II, Cilt 25, s.  657.
[10] Erzincan Milletvekili Abdulhak Bey’in 29 May├Żs 1926 tarihli konu├żmas├Ż için bkz. TBMM Zab├Żt Ceridesi,  Devre II, Cilt 25, S. 604.
[11] Nemrut Babil’in kurucusu olarak bilinen hükümdard├Żr. M.Ö. 2640’da Hz. ├Łbrahim’i ate├że att├Żrm├Ż├żt├Żr. Türkçe’de zalim anlam├Żnda kullan├Żl├Żr.
[12] Me├żum, u├░ursuz anlam├Żnda kullan├Żlm├Ż├żt├Żr.
[13] Erzincan Milletvekili Abdulhak Bey’in 29 May├Żs 1926 tarihli konu├żmas├Ż için bkz. TBMM Zab├Żt Ceridesi, Devre II, Cilt 25, s. 604.
[14]  Mondros Mütarekesi’nin imzalan├Ż├ż├Żndan sonra i├żgal kuvvetlerinden de cesaret alan Ermeni dernek ve yöneticileri Damat Ferit Hükümeti’nin de gayri milli tavr├Żndan istifade ederek mahkemelerde ├żahitlik yapmalar├Ż için gazetelere (29 Nisan 1920 tarihli Serbesti Gazetesi gibi) ilanlar vererek ├Żsmarlama ├żahitler aram├Ż├żt├Żr. Mahkemelere bask├Ż yap├Żlmas├Ż sonucunda mahkeme ba├żkan├Ż Hayret Pa├ża çekilerek yerine Nemrut lakapl├Ż Mustafa Pa├ża tayin edilmi├żtir. Alper Gazigiray, Ermeni Terörünün Kaynaklar├Ż, (├Łstanbul: 1982), s. 517, Tekin Eral, ‘Milli ├×ehit Bo├░azl├Żyan Kaymakam├Ż Kemal Bey’, Türk Dünyas├Ż Tarih Dergisi, Say├Ż 17, 1988, s. 45.
[15] Erzincan Milletvekili Abdulhak Bey’in 29 May├Żs 1926 tarihli konu├żmas├Ż için bkz. TBMM Zab├Żt Ceridesi, Devre II, Cilt 25, s. 604.
[16] Giresun Milletvekili Hakk├Ż Tar├Żk Bey’in 29 May├Żs 1926 tarihli konu├żmas├Ż için bkz. TBMM Zab├Żt Ceridesi, Devre II, Cilt 25, s. 603.
[17] Gümü├żhane Milletvekili Hasan Fehmi Bey’in 29 May├Żs 1926 tarihli konu├żmas├Ż için bkz. TBMM Zab├Żt Ceridesi, Devre II, Cilt 25, s. 605.
[18]  Mu├ż Milletvekili ├Łlyas Sami Bey’in 29 May├Żs 1926 tarihli konu├żmas├Ż için bkz. TBMM Zab├Żt Ceridesi, Devre II, Cilt 25, s. 605.
[19] Meclis Karar├Ż için bkz. TBMM Zab├Żt Ceridesi, Devre II, Cilt 25, s. 604. Kanunun kabul edildi├░i vaki ilavelerle beraber listede ├żu isimler bulunmaktad├Żr: Talat Pa├ża, Cemal Pa├ża, Cemal Azmi Bey, Bahattin ├×akir Bey, Cemal Pa├żan├Żn Yaveri Süreyya Bey, Cemal Pa├żan├Żn Yaveri Nusret Bey, Sait Halim Pa├ża, Mu├ż Mutasarr├Żf├Ż Servet Bey, Urfa Mutasarr├Żf├Ż Nusret Bey, Bo├░azl├Żyan Kaymakam├Ż Kemal Bey,  muhakemesinin hini cereyan├Żnda firar ve intihar eden Doktor Re├żit Bey ve Erzincanl├Ż Haf├Żz Abdullah Bey.
[20] ├Łfade için bkz.T. C. Ba├żbakanl├Żk Cumhuriyet Ar├żivi, No: 01. 030. 18.01 / 02. 7. 12, Tarih: 02.02. 1927,  Say├Ż: 4710.
[21] Tehcir edilenlerin bir k├Żsm├Ż Mondros Mütarekesi’nden sonra ├Łstanbul Hükümetince ç├Żkar├Żlan “Geri Dönü├ż Kararnamesi”yle veya i├żgal kuvvetleri ile beraber geri gelerek terör estirmi├żler, fakat bunlar i├żgal kuvvetlerinin geri çekilmesiyle amaçlar├Żna ula├żamayacaklar├Żn├Ż anlay├Żnca yapt├Żklar├Ż vah├żetten korkarak kaç├Żp gitmek zorunda kalm├Ż├żlard├Żr. Olaylara kar├Ż├żmayarak kalmak isteyenlere de dokunulmam├Ż├żt├Żr. 31 Aral├Żk 1918 tarihli Geri Dönü├ż Kararnamesinin metni için bkz T.C. Ba├żbakanl├Żk Osmanl├Ż Ar├żivi, Bab├Żali Evrak Odas├Ż, Nr. 341055 (belgeden yay├Żnlayan Yusuf Halaço├░lu, Ermeni Tehciri ve Gerçekler (1914–1918), (Ankara: 2001), s. 82).
[22] Bo├░azlayan Kaymakam├Ż ├×ehit Kemal’in varisleri olan e├żi Hatice Han├Żm, k├Żzlar├Ż Müzehher ve Mü├żerref Han├Żmlarla o├░lu Adnan Bey’e yirmi bin lira de├░erinde bir gayrimenkul tespiti yap├Żlarak temlik edilmi├żtir. Kemal Beyin annesi ile babas├Żn├Żn isimleri de ilk teklif edilen listede bulundu├░u halde Veraset Kanunu gere├░ince sadece e├żine ve çocuklar├Żna temlik yap├Żlm├Ż├żt├Żr. T.C. Ba├żbakanl├Żk Cumhuriyet Ar├żivi, No: 01. 030. 18.01 / 02. 7. 12, Tarih: 02.02. 1927,  Say├Ż: 4710.
[23] Karar için bkz. T.C. Ba├żbakanl├Żk Cumhuriyet Ar├żivi, No: 030. 18. 01 / 023. 24. 8 , Tarih: 05. 03. 1927, Say├Ż: 4846
[24] Urfa Mutassar├Żf├Ż Nusret Bey’in varisleri olan e├żi Hayriye Han├Żm ile o├░ullar├Ż Tar├Żk, Mazlum ve Nasuhi Beylere hisseli bir emlak verilmi├żtir. Bkz, T.C. Ba├żbakanl├Żk Cumhuriyet Ar├żivi, No: 030.18. 01 /027. 70. 3 Tarih: 25. 12. 1927, Say├Ż: 5973 
[25] Bkz. T.C. Ba├żbakanl├Żk Cumhuriyet Ar├żivi, No: 030. 18. 11 / 25. 35. 4 (1), Tarih: 15. 06. 1927, Say├Ż: 533
[26] Bkz. T.C. Ba├żbakanl├Żk Cumhuriyet Ar├żivi, No: 030. 18. 01. /027. 79. 15. Tarih: 08. 02. 1928, Say├Ż: 6160
[27] Bu konuda daha geni├ż bilgi için bkz. T.C. Ba├żbakanl├Żk Cumhuriyet Ar├żivi, No: 030. 18. 11. /23. 7. 12(2). Tarih: 02. 02. 1927, Say├Ż: 4710 ve ekleri 137-75 ; T.C. Ba├żbakanl├Żk Cumhuriyet Ar├żivi, No: 030. 18. 011 / 23. 7. 18(1)., Tarih: 13. 02. 1927, Say├Ż: 4716
[28] Amerika ve Avrupa Devletlerinin çok ├Żsrarl├Ż aramalar├Żna ve ara├żt├Żrmalar├Żna ra├░men kendileri i├żgal y├Żllar├Żnda ellerinde bulunan Osmanl├Ż Ar├żivi dahil olmak üzere Paris, Washington ve Londra ar├żivlerinde de ├żuç te├żkil edecek bir delil bulunamam├Ż├ż fakat Ermeni Patri├░i ve ├Łngiliz Yüksek Komiserinin verdi├░i listelerle suçlu av├Żna ç├Żk├Żlm├Ż├żt├Żr. Azmi Süslü, Fahrettin K├Żrz├Żo├░lu, Refet Yinanç, Yusuf Halaço├░lu,  Türk Tarihinde Ermeniler, (Ankara: 1995), s. 230 ve Bilal ├×im├żir, The Deportees of Malta and the Armenian Question, (Ankara: 1984).
[29] Dr. Re├żit Bey tutukland├Ż├░├Ż yerden arkada├żlar├Żnca kaç├Żr├Żl├Żr fakat Ermeni komiteleri ve kolluk kuvvetlerince aran├Żr. Tekrar yakalanaca├░├Żn├Ż anlay├Żnca yap├Żlan zulmü protesto edercesine yakalanmamak için intihar eder. Yakalanaca├░├Żn├Ż anlad├Ż├░├Ż takdirde intihar edece├░ini yazd├Ż├░├Ż mektuplarda da belirtmi├żtir.

 

 ----------------------
* Fřrat ▄niversitesi Fen-Edebiyat FakŘltesi Tarih B÷lŘmŘ Í­retim ▄yesi, Elazř­ -
- ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 6, Yaz 2002
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar