áááAnasayfaŢleti■im
áá
English

Ermenistan'├Żn B├Âlge Politikas├Żnda G├╝rcistan: Tarihi S├╝re├žte Kar├ż├Żl├Żkl├Ż ├Łli├żkiler

Hatem CABBARLI*
ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 6, Yaz 2002

 
Bu çal├Ż├żmada tarihi süreçte Ermenistan-Gürcistan ili├żkilerinde ya├żanan olaylara aç├Żkl├Żk getirilmesi amaçlanm├Ż├żt├Żr. Güney Kafkasya’n├Żn Çarl├Żk Rusya’s├Ż taraf├Żndan i├żgal edilmesi, 1918’de “Mâverây├Ż Kafkas Komiserli├░i”nin kurulmas├Ż ve taraflar aras├Żndaki anla├ż├Żlmazl├Żk sonucunda ayn├Ż y├Żl “Mâverây├Ż Kafkas Komiserli├░i”nin b├Żrak├Żlmas├Żn├Żn ard├Żndan Ermenistan ve Gürcistan’├Żn ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż ilan etmesinden sonra iki ülkenin kar├ż├Żl├Żkl├Ż ili├żkilerine ├Ż├ż├Żk tutulmaya çal├Ż├ż├Żlm├Ż├żt├Żr.

Bu ba├░lamda, 1991 sonras├Ż Ermenistan ve Gürcistan aras├Żnda ekonomik ve siyasi ili├żkiler ele al├Żnm├Ż├ż, günümüzde ciddi bir sorun olarak bilinen Cavaheti[1] konusunda Ermenistan ve Gürcistan’├Żn yakla├ż├Żmlar├Ż de├░erlendirilmi├żtir. Cavaheti konusu, sadece Ermenistan-Gürcistan aras├Żnda ya├żanan bir sorun de├░ildir, ayn├Ż zamanda 1944’de Stalin’in uygulad├Ż├░├Ż “k├Żz├Żl terör” sonucunda bölgeden sürgün edilmi├ż Ah├Żska Türklerini de ilgilendirmektedir.

Ekonomik ve ticari i├żbirli├░i ba├░lam├Żnda Ermenistan’├Żn Gürcistan’a elektrik enerjisi satmas├Ż, ve bunun yan├Ż s├Żra Ermenistan’├Żn Gürcistan üzerinden (özellikle deniz yoluyla) dünya pazarlar├Żna aç├Żlmas├Ż ne kadar önem ta├ż├Żyorsa, siyasi ba├░lamda da taraflar aras├Żnda Cavaheti sorunu ve Ah├Żska Türklerinin Gürcistan’a geri dönü├ż meselesi o kadar önemlidir.

Tarihi Süreçte Ermenistan-Gürcistan ├Łli├żkileri

Ermeni ve Gürcü halklar├Żn├Żn tarihine de├░inmeden bugünkü Ermenistan-Gürcistan ili├żiklerine aç├Żkl├Żk getirmek mümkün de├░ildir. Ermeni tarihçiler büyük bir gayretle kendilerinin Kafkasya’n├Żn yerlisi olduklar├Żn├Ż ispatlamaya çal├Ż├żsalar da Gürcü ve Rus kaynaklar├Ż bunun aksini iddia etmektedir.[2]

Büyük ├Łskender’in zaman├Żna kadar Ermeniler Büyük Ermenistan ve Küçük Ermenistan olarak adland├Żr├Żlan co├░rafyada ya├żam├Ż├żlard├Żr. ├Łskender Achemenide ├Łmparatorlu├░u’nu ma├░lup ettikten sonra Ermenistan’├Ż il olarak ├Łmparatorlu├░a katm├Ż├ż ve tayin etti├░i valiler taraf├Żndan yönetilmi├żtir. ├Łskender’in ölümünden sonra bu bölge Partlar’├Żn yönetimini kabul etmi├żtir.  MS VII. yüzy├Żlda Arap, ├Łran ve Bizans devletlerinin hücumlar├Żna u├░rayan Ermeniler Kafkasya’ya göç etmeye ba├żlam├Ż├żlard├Żr.[3]

Büyük ├Łskender’in i├żgalinden sonra XII. yüzy├Żla[4] kadar kendi devletlerine sahip olmayan Ermenilerin belirli aral├Żklarla Kafkasya’ya göçü devam etmi├żtir. Gürcü tarihçileri Ermenilerin Kafkasya’ya göç etmelerini üç döneme ay├Żrmaktad├Żrlar. Birinci dönem I - VI ve IX. yüzy├Żllar├Ż, ikinci dönem XV. ve XVIII. yüzy├Żllar├Ż, üçüncü dönem ise XVIII. yüzy├Żl├Żn sonlar├Żndan XX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żna kadar olan zaman├Ż kapsamaktad├Żr. Birinci dönemde, Gürcistan’a göç eden Ermenilerin say├Żs├Ż konusunda ne Ermeni ne de Gürcü kaynaklar├Żnda bilgiye rastlanmamaktad├Żr. Ermenilerin toplu halde Gürcistan’a göç etmeleri Ermeni kolonilerinin zay├Żflamas├Żna ve güçsüzle├żmesine neden olmu├żtur. David A├░ma├żenebeli’nin zaman├Żnda Selçuklu Türklerinin egemenli├░i alt├Żndaki Ermeniler Tiflis’e ve s├Żn├Żr bölgelerine göç ettiler. Böylece Ermeni ve Gürcü halklar├Żn├Żn ili├żkileri yeni bir döneme girdi. Bu süreç IX. yüzy├Żlda geni├żledi ve XVIII. yüzy├Żldan itibaren süreklilik kazanmaya ba├żlad├Ż. ├Łkinci dönemde Ermenilerin Gürcistan’a göç etmeleri daha da h├Żzland├Ż. Bu zamandan itibaren Gürcistan’a göç eden Ermeniler ülkenin toplumsal ve ekonomik hayat├Żnda yer edinmeye ba├żlad├Żlar. Gürcistan devletinin ekonomik s├Żk├Żnt├Żlar├Ż vard├Ż, da├░├Żlm├Ż├ż ├żehirleri, kasaba ve köyleri yeniden in├ża etmek için i├żçi gücüne ihtiyaç duyuluyordu. Bu nedenle Gürcistan yöneticileri Ermenilerin Gürcistan’a yerle├żmelerini te├żvik etmeye ba├żlad├Żlar.[5]

Üçüncü dönem de Ermenilerin Gürcistan’a göç etmesi Nadir ├×ah’├Żn Gürcistan’a hücum etmesinden sonraya rastlamaktad├Żr. Bu hücumlar sonucunda bir çok Gürcü ├żehir ve kasabalar├Ż bo├ż kalm├Ż├żt├Żr. Gürcü Çar├Ż II. Erekle bo├żalt├Żlm├Ż├ż ├żehir ve kasabalarda ticaret ve ekonominin canlanmas├Ż için Ermenilerin yerle├żmesine izin vermi├ż ve Ermeniler Ktsia-Berduçi civar├Żna Ta├żiri, Abotsi, Tiflis, Gori, Baraleti, Saçheidzo-Aragveti ve Kutaisi’ye yerle├żtirilmi├żlerdir.[6]

XVII. yüzy├Żl├Żn sonu XVIII. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Rusya ekonomik ve siyasi aç├Żdan güçlenmi├ż ve güney bölgelere do├░ru yay├Żlmac├Ż bir politika izlemeye ba├żlam├Ż├żt├Ż. S├Żcak denizlere inmek ise bu politikan├Żn temelini olu├żturmaktayd├Ż. Rusya’n├Żn geli├żmekte olan ekonomisinin hammaddeye olan ihtiyac├Ż Kafkasya’dan kar├ż├Żlanabilirdi. 18 Temmuz 1722’de I. Petro He├żterhan’dan yola ç├Żkarak Hazar Denizi ve karadan büyük bir ordu ile Kafkasya’n├Żn kuzeyinde yerle├żen Derbent üzerine sald├Żrd├Ż. Derbent hakimi ├Łmamkulu Bey, Derbent Kalesi’nin anahtarlar├Żn├Ż I. Petro’ya teslim etti. Ancak k├Żsa bir süre sonra ├Łsveç’le sava├ż tehlikesi ortaya ç├Żkt├Ż├░├Ż için I. Petro geri dönmeye mecbur oldu.[7]

Rusya’n├Żn Kafkasya’ya büyük bir ordu ile hücum etmesi Gürcü Kral├Ż II. Erekli’yi Rusya gibi büyük bir devletle görü├żmelere ba├żlamaya mecbur b├Żrakt├Ż.  II. Erekli’nin Rusya ile anla├żma imzalamak istedi├░ini bilen Ermeni Piskoposu ve tüccarlar├Ż 3 Mart 1783’de Rusya’ya Ermeni milleti ad├Żna temsilci gönderip Rusya’ya sad├Żk olduklar├Żn├Ż bildirerek Gürcü egemenli├░inden kurtulmalar├Ż için yard├Żm istediler.[8] Böylece Arap, Pers, Selçuklu, Safevi hücumlar├Ż kar├ż├Żs├Żnda dayanamayarak Gürcistan topraklar├Żna s├Ż├░├Żnan Ermeniler Gürcülere ihanet etti.  Gürcü literatüründe Ermenilerin ihaneti hakk├Żnda bir çok bilgi yer almaktad├Żr. Perslerin siyasi ve ekonomik bask├Żlar├Żna dayanamayan bir çok Ermeni Gürcistan’da kendilerine yer edinip, hiç bir ayr├Żcal├Żk görmeden Gürcistan’├Żn ekonomik ve ticari hayat├Żnda ba├żar├Żlar kazanmas├Żna ra├░men, 1795’de A├░a Muhammet ├×ah Gacar’├Żn Tiflis’e hücumu zaman├Ż Ermeniler onun ordusuna k├Żlavuzluk yaparak II. ├Łrakli’nin ma├░lup edilmesine neden olmu├żlard├Ż.[9] Oysa daha 1436’da Ermeni tarihçisi Hovanes kendi hat├Żrat├Żnda Gürcülerin Ermenilere yapt├Ż├░├Ż yard├Żma göre minnettarl├Ż├░├Żn├Ż ├żöyle ifade etmi├żti: “├×ükürler olsun ki Gürcüler bütün halka, kad├Żnlara, ya├żl├Żlara, çocuklara, erkeklere ekmek ve su veriyordu. Tanr├Ż Kris onlara (Gürcülere) bu dünyada yüz defa rahmet etsin.[10]

XVII. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Ermeni Piskoposu ve zengin Ermeniler ortak Ermeni-Gürcü devleti kurmak için giri├żimlerde bulundular. Özellikle Ermeni cemaatinin önderli├░ini yapan VI. Vakhtang bu i├żin önderli├░ini yapmaktayd├Ż. XVII. yüzy├Żl├Żn sonlar├Żnda ise ├Łsrael ve Tigran Minasyan ortak devlet kurulmas├Ż için ekonomik ve politik zemin olu├żturmak üzerinde çal├Ż├ż├Żyorlard├Ż. Ermeni-Gürcü devleti kurmak için bir giri├żim de XVIII. yüzy├Żl├Żn ikinci yar├Żs├Żnda tekrar gündeme geldi. Loseb Emin ortak devlet projesini haz├Żrlayarak II. Erekli’ye sundu. II. Erekli ortak devlet kurulmas├Żn├Ż prensip itibar├Żyla kabul etse de Piskopos Simon’un önderli├░inde baz├Ż Ermeni ayd├Żnlar├Ż buna kar├ż├Ż ç├Żkt├Ż.[11]

XIX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Çarl├Żk Rusya’s├Ż yeniden Kafkasya’ya hücum etti, 1801’de Bat├Ż Gürcistan, 1803’de Megreli, 1804’de ├Łmeretiya ve Guriya Rusya taraf├Żndan i├żgal edildi.[12] Baz├Ż Ermeni tüccarlar├Ż ve din adamlar├Ż 1801’de Gürcistan’├Żn i├żgal edilmesinde Ruslara her türlü yard├Żm├Ż göstermekten çekinmediler. Çarl├Żk Rusya’s├Ż Ermenilerin bu vefal├Ż davran├Ż├żlar├Żn├Ż de├░erlendirdi ve sonraki y├Żllarda Osmanl├Ż ve ├Łran’dan göç eden Ermenileri Gürcistan’a yerle├żtirdi. Gürcistan Valisi Rti├żçev Ermenilerin Rusya devletine sadakatle hizmet ettiklerini ve Ermenilerin ödüllendirilmesi konusunda dü├żüncelerini ├żöyle ifade etmekteydi:  “...Majestelerinizin yüksek himayesiyle Ermenilere yard├Żm yap├Żyoruz... Onlar (Ermeniler) hayatlar├Żn├Ż ve varl├Żklar├Żn├Ż esirgemiyorlard├Ż. Bizim askerlerle (Rus askerleri ile) birlikte kar├ż├Ż taraf├Żn (Gürcülerin) mahvedilmesi için çaba gösteriyorlard├Ż. Devletin Ermenilere te├żekkür etmesi gerekiyor. Ermeniler, isyanc├Żlar├Żn ne zaman hareket edece├░ini, mevzilerinin nerede oldu├░unu önceden belirliyor ve bize haber veriyorlard├Ż”.[13]

Gürcistan, Rusya taraf├Żndan i├żgal edildikten sonra bölgenin ekonomik ve ticari hayat├Żnda büyük geli├żme kaydedildi. Sava├ż zaman├Ż bo├żalt├Żlm├Ż├ż köylere Ermeniler yerle├żtirilmeye ba├żland├Ż. XIX. yüzy├Żl├Żn ortalar├Żndan ba├żlayarak Ermeniler, Gürcistan’├Żn ekonomik ve ticari hayat├Żnda büyük ba├żar├Żlar elde ederek Gürcü tüccarlar├Żn├Ż zor durumda b├Żrakt├Żlar.

Rusya’n├Żn i├żgali sonucu mülkleri ve topraklar├Ż ellerinden al├Żnm├Ż├ż Gürcü asilzâdeleri buna kar├ż├Ż mücadele etmektense, eski ya├żam tarzlar├Żn├Ż sürdürebilmek için Ermeni tüccarlardan borç almaya ba├żlad├Żlar. Yüksek faizlerle borçland├Żklar├Ż için k├Żsa bir sürede iflas eden Gürcü asilzâdeleri Ermeniler taraf├Żndan politik araç olarak kullan├Żl├Żyordu.

XIX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żndan itibaren Osmanl├Ż ├Łmparatorlu├░u ve ├Łran’da ya├żayan Ermeniler, Rusya’n├Żn yard├Żmlar├Żyla Kafkasya’ya göç etmeye ba├żlam├Ż├żt├Żr. 1828–1829 Osmanl├Ż-Rusya sava├ż├Żnda Osmanl├Żn├Żn yenilgiye u├░ramas├Ż sonucu Rusya’n├Żn yönetimine geçen Ahalkelek ve Mesheti’den zorla göç ettirilen yakla├ż├Żk 30 bin Türkün bo├żaltt├Ż├░├Ż köylere Kars, Erzurum ve Beyaz├Żt’tan 14.000 ki├żi, ba├żka bölgelerden olmak üzere toplam 30 bine yak├Żn Ermeni buraya göç ettirildi.[14] XIX. yüzy├Żl├Żn sonlar├Żna kadar Ermenilerin Gürcistan’a göç etmesi sonucu de├░i├żen demografik durum a├ża├░├Żda gösterilmi├żtir. 

 Y├Żllar  Ermenilerin Gürcistan'daki say├Żs├Ż.  Samtshe - Cavaheti
 1800  47.000  37.000
 1832  84.000  65.000
 1865  122.600  86.000
 1886  172.900  122.600
 1897  197.000  141.500

Kaynak: Tetvadze, Somhebi,  s.  58.

Bölgede nüfus yap├Żs├Żn├Żn Ermenilerin lehine de├░i├żmesi ileriki y├Żllarda Ermenistan-Gürcistan aras├Żndaki anla├żmazl├Ż├░├Żn temelini olu├żturmu├żtur.

Gregoryen Ermeniler ve Ortodoks Gürcüler   

Ermeni tarihçilerinin de ifade ettikleri gibi sonuncu Ermeni Klikya Çarl├Ż├░├Ż da├░├Żld├Żktan sonra devaml├Ż ba├żka devletlere göç etmi├ż Ermenilerin, kendi kimliklerini, milli gelenek ve göreneklerini korunmas├Żnda Ermeni Kilisesinin müstesna yeri vard├Żr.[15] 495’de Kad├Żköy Konsili karalar├Żn├Ż kabul etmesiyle Gürcü kilisesi Ermeni kilisesinden ayr├Żld├Ż. Dvin’de kendi kiliselerini kuran Ermeni Piskoposu Kad├Żköy Konsili kararlar├Żn├Ż kabul etti├░i için Gürcü kilisesini lanetledi.[16] Gürcistan’a göç eden Ermenilerin hayat├Żnda da kilisenin büyük rolü olmu├ż, zaman-zaman Provaslav Gürcü Kilisesi ile baz├Ż ciddi anla├żmazl├Żklar ya├żanm├Ż├żt├Żr. Gürcü Kilisesinin Ortodoks Ermenilerle daha iyi ili├żkileri vard├Ż, onlar├Ż destekliyor ve Gregoryen Ermenilerin mezheplerini de├░i├żerek Ortodoks olmalar├Ż için yo├░un propaganda yap├Żyordu. Gürcü Kral├Ż Davit A├░ma├żenebeli zaman├Żnda Ermeni ve Gürcü Kiliselerinin birle├żtirilmesi için yap├Żlan baz├Ż giri├żimler ciddi görü├ż ayr├Żl├Ż├░├Żn├Żn ortaya ç├Żkmas├Ż nedeniyle ba├żar├Żs├Żzl├Żkla sonuçland├Ż.

Özellikle, XIX. yüzy├Żldan ba├żlayarak Gürcistan’da ya├żayan Ermeniler, ekonomik ve ticari alanda büyük ba├żar├Żlar elde ettikten ve Gürcistan’├Żn siyasi hayat├Żnda önemli mevkilere geldikten sonra Ermeni Piskoposlar├Żn ve zengin Ermenilerin önderli├░inde Gürcü kiliselerinin Ermenile├żtirilmesine ba├żland├Ż. Ermeni tarihçileri Gürcistan’da olan bütün kiliselerin ve baz├Ż topraklar├Żn Ermenilere ait oldu├░u hakk├Żnda makale ve kitaplar yazmaya ba├żlad├Żlar. Ermenilerin etkisinde kalan baz├Ż yabanc├Ż tarihçiler de bu görü├żü destekledi. Örne├░in, Rus tarihçisi Patkanov Gürcü halk├Żn├Żn en de├░erli yaz├Żl├Ż kaynaklar├Żndan olan “Kartlis Çkhovreba” Gürcü Hayat├Żn├Żn Büyük Kronolojisi adl├Ż kitab├Żn Ermenilere ait oldu├░unu, bu eserin XII. yüzy├Żlda Ermenice yaz├Żld├Ż├░├Żn├Ż ve daha sonra Gürcü diline çevrildi├░ini iddia etti.[17] Ermenilerin Gürcülere kar├ż├Ż tutumunu 1885’de ├Łveriya gazetesi ├żöyle ifade etmi├żti. “Bizim ho├żgörümüz sayesinde burada yerle├żen Ermenilerin zamanla Gürcülere dü├żman oldu├░unu, Gürcistan’├Żn 200 y├Żl Araplar├Żn i├żgali alt├Żnda kalmas├Żna ra├░men Gürcü kilise ve manast├Żrlar├Żna kar├ż├Ż sayg├Żs├Żzca davranmad├Żklar├Żn├Ż, ancak Ermenilerin Gürcü kilise ve manast├Żrlar├Żn├Ż da├░├Żtt├Ż├░├Żn├Ż, yaz├Żl├Ż ta├żar├Żn ve an├Żtlar├Ż yok ettiklerini, Azizlerin resimlerinde gözlerinin ç├Żkar├Żld├Ż├░├Żn├Ż görmekteyiz.[18]

XX. Yüzy├Żl├Żn Ba├żlar├Żnda Kafkasya’da Siyasi Durum
XX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Rusya’n├Żn sanayi ve ticaret merkezlerinde siyasi ve ekonomik durum ciddi biçimde de├░i├żmi├żti. Genellikle sosyalist de├░erlere sahip olan bir çok siyasi parti kurulmaya ba├żlad├Ż. Rusya’n├Żn siyasi hayat├Żnda büyük de├░i├żiklikler ya├żanmaktayd├Ż. 9 Ocak 1904’de Çar’dan yard├Żm istemeye toplanm├Ż├ż silahs├Żz köylü ve i├żçilerin kur├żuna dizilmesi ise merkez bölgelerde oldu├░u gibi eyaletlerde ve ayn├Ż zamanda Kafkasya’da da bir tak├Żm siyasi çalkant├Żlara neden oldu. “Böl ve yönet” politikas├Żn├Ż uygulayan Çar yönetimi ömrünü daha fazla uzatmak için özellikle eyaletlerde Müslüman ve H├Żristiyan halklar├Ż birbirine kar├ż├Ż kullanmaya ba├żlad├Ż. Bu ba├░lamda Kafkasya’da 1905–1906 Ermeni-Azerbaycan çat├Ż├żmas├Ż ba├żlad├Ż. Tiflis ve Bakü’de proleterler ayakland├Ż, mitingler ve gösteriler ba├żlad├Ż.

XX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Osmanl├Ż ve ├Łran’da ya├żayan Ermenilerin bir k├Żsm├Żn├Żn Kafkasya’ya göç ederek Azerbaycan ve Gürcü topraklar├Żnda yerle├żti. Özellikle Birinci Dünya Sava├ż├Ż ve sonras├Żnda Kafkasya’ya Ermenilerin göç etmesi artt├Ż. Art├Żk onlar bölgede yerle├żik halklar için ciddi sorunlara neden olmaktayd├Ż. Nitekim, Ermeniler ve Azerbaycan Türkleri aras├Żnda defalarca silahl├Ż çat├Ż├żmalar ya├żanm├Ż├żt├Ż.

Kafkasya’da Ta├żnaksutyun Partisi etraf├Żnda birle├żen Ermeniler k├Żsa sürede ciddi bir siyasi güç haline gelerek, Kafkasya’n├Żn siyasi hayat├Żna daha etkin bir ├żekilde girmeyi ba├żard├Żlar.

1917 ├×ubat devriminden sonra Kafkasya halklar├Ż “Mâverây├Ż Kafkas Komiserli├░i”ni kurarak Kafkasya’n├Żn gelece├░ini görü├żmeye ba├żlad├Żlar. Ta├żnaksutyun Partisi a a├ża├░├Żdaki konular├Żn tart├Ż├ż├Żlmas├Żn├Ż istiyordu.

1. Kafkasya özerk statüye sahip olarak Rusya’n├Żn bir parças├Ż olmal├Żd├Żr.

2. Sava├ż bitmeli ve “Bat├Ż Ermenistan’├Żn” (Do├░u Anadolu) kendi kaderini tay├Żn etmelidir.

3. Kafkasya milli kantonlara ayr├Żlmal├Żd├Żr.

4. Devlet sistemi sosyalist prensiplerine göre kurulmal├Żd├Żr.[19]

Bu konular tart├Ż├żmaya aç├Żld├Żktan sonra “Mâverây├Ż Kafkas Komiserli├░i”nin Azerbaycan temsilcisi A├░ayev, “Mâverây├Ż Kafkas Komiserli├░i”nin Kurucu Meclis oldu├░unu bildirerek Kafkasya’n├Żn gelece├░ini Rusya olmadan da tayin edebilece├░ini ve Osmanl├Ż ile bar├Ż├ż anla├żmas├Ż imzalanmas├Ż gerekti├░ini ifade etti. Gürcü temsilcisi de bu konuda A├░ayev’le ayn├Ż görü├żte oldu├░unu, ancak Kafkasya’n├Żn milli kantonlara ayr├Żlmas├Ż konusunda Ta├żnaksutyun Partisi’ni destekledi├░ini bildirdi.[20]

Genellikle Men├żevik Gürcülerden, Müsavatç├Ż Azerbaycan Türklerinden ve Ta├żnak Ermenilerden kurulan bu Komiserlik May├Żs ay├Żna kadar devam eden görü├żmelerde gerek d├Ż├ż, gerekse iç politikada her hangi bir anla├żma sa├░layamad├Ż├░├Ż için 28 May├Żsta Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan temsilcileri ba├░├Żms├Żzl├Żk ilân ettiler.

Birinci Dünya Sava├ż├Żn├Żn henüz bitmedi├░i, siyasi konjonktürlerin aç├Żkl├Żk kazanmad├Ż├░├Ż bir zamanda ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż kazanm├Ż├ż Ermeniler ve Gürcüler aras├Żnda baz├Ż ciddi sorunlar ya├żamaya ba├żlad├Ż. Gürcistan topraklar├Żnda yerle├żen Ermeni göçmenleri ve Ermenilerin Gürcistan’├Żn baz├Ż bölgeleri üzerinde hak iddia etmesi ciddi bir sorun olu├żturdu. 28 May├Żs 1918’de Ta├żnaklar├Żn te├żviki ve önderli├░inde Ermenistan Milli Merkez Meclisi, Ermenistan’├Ż ba├░├Żms├Żz cumhuriyet olarak ilan etti. Ermenistan yönetimi kuruluncaya kadar Ermeni “Milli Meclisi” 1 Haziran 1918’de Tiflis’te yay├Żnlad├Ż├░├Ż bir bildiride Gürcistan’da Ermenilerin ya├żad├Ż├░├Ż bölgelerde Ermenistan hükümetini en yüksek ve yegane hakim olarak ilan etti.[21]

Ermeniler ayn├Ż zamanda Gürcistan hükümeti ile de aralar├Żnda olan sorunlar├Ż halletmeye çal├Ż├ż├Żyordu. Ermeni tarihçisi Oganisyan’├Żn verdi├░i bilgilere göre Gürcüler ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan etmeden önce Ahalkelek ve Lori bölgesinin Ermenilere verilmesine itiraz etmeseler de sonradan bu bölgelerin kendilerine ait oldu├░unu iddia etmeye ba├żlad├Żlar. Gürcistan Milli ├×uras├Ż Ba├żkan├Ż Noe Jordaniya ve Ba├żbakan Noe Ramia├żvili 1918’de Ermenistan Milli ├×uras├Żn├Ż ziyareti s├Żras├Żnda Borçal├Ż bölgesinin taraflar aras├Żnda payla├ż├Żlmas├Żn├Ż talep etmi├żti. Ahalkelek ise Osmanl├Ż ordusunun kontrolünde oldu├░u için tart├Ż├żma gündemine ç├Żkar├Żlmam├Ż├żt├Ż.[22] Bar├Ż├ż görü├żmeleri ba├żlad├Ż├░├Ż zaman ise Gürcistan hükümeti Ahalkelek, Kazakh[23], Borçal├Ż ve Gümrü’ye ait olan Pembek ilinin de onlara verilmesini istedi. Uzun tart├Ż├żmalar sonunda Ermenistan bu teklifi kabul etmedi. Bunun üzerine Gürcistan Savunma Bakan├Żn├Żn emrine göre Sanain’de bulunan Z├Żrhl├Ż Askeri Tren komutan├Ż ├×ahali bölgesi de dahil olmakla Ermenilerin bütün Lori bölgesinden çekilmelerini istedi. Buna cevap olarak Ermenistan hükümeti bölgeye askeri temsilcilerinin gönderece├░ini bildirdi. Gürcistan savunma Bakan├Ż ise s├Żn├Żr birliklerine hükümetin izni olmadan hiç kimsenin s├Żn├Żrdan geçmesine izin vermemelerini emretti. Ermenistan hükümeti 21 Ekimde toplanarak Gürcistan’├Żn taleplerinin kabul edilmez oldu├░u karar├Żna vard├Ż. 23 Ekimde General Çulukidze’nin emri üzerine Z├Żrhl├Ż Tren Komutan├Ż ├×├Żn├Żkh köyüne ate├ż açmaya ba├żlad├Ż. Bu zaman Karakilise’de bulunan bir ├Łngiliz subay├Ż arac├Ż olmay├Ż teklif etse de taraflar├Ż görü├żmelere ba├żlamaya ikna edemedi[24].

27 Ekimde Gürcistan hükümeti Azerbaycan, Ermenistan ve Kuzey Kafkasya Da├░l├Żlar Cumhuriyeti’nin (May├Żs 1918) yetkili temsilcilerini konferansa davet etti. Bu konferans├Żn toplanmas├Żyla Gürcistan hükümeti sava├ż sonras├Ż Kafkasya’da genel durum de├░erlendirilmesi yapmak, taraflar aras├Żnda s├Żn├Żr sorunlar├Żn├Ż çözüme kavu├żturmak istiyordu. Konferansta a├ża├░├Żdaki konular├Ż tart├Ż├ż├Żlacakt├Ż.

1. Konferansa davet edilmi├ż devletlerin kar├ż├Żl├Żkl├Ż olarak birbirlerinin ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż tan├Żmas├Ż.

2. S├Żn├Żr konusu ve ba├żka sorunlar taraflar aras├Żnda anla├żma ile veya anla├żma sa├░lanamaz ise hakem mahkemeleri taraf├Żndan çözümlenmesi.

3. Bu konferansa kat├Żlan devletlerin birbirlerinin aleyhine olacak bir anla├żmaya kat├Żlmamas├Ż taahhüdü vermesi.

4. Kafkasya cumhuriyetlerinin ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Żn tan├Żnmas├Ż ve ç├Żkarlar├Żn├Żn korunmas├Ż için Bar├Ż├ż Konferans├Żnda ayn├Ż platformdan seslerini duyurmak ve kar├ż├Żl├Żkl├Ż yard├Żmla├żmak.[25]

Ermenistan hükümetinin cevab├Żn├Żn gecikmesi üzerine Konferans 14 Kas├Żmda i├że ba├żlad├Ż ancak ayn├Ż gün al├Żnan bir kararla 20 Kas├Żma ertelendi. Ermenistan’├Żn konferansa geç kat├Żlmas├Żn├Żn en önemli nedenlerinden biri de Konferans ba├żlamadan önce Gürcistan’la olan s├Żn├Żr sorunlar├Żn├Ż halletmek ve bu konferansta sadece Azerbaycan’la aralar├Żnda ya├żanan s├Żn├Żr sorunlar├Żn├Ż halletmek için geni├ż hareket alan├Ż bulmakt├Ż.

Ekim 1918’de Borçal├Ż’da Ermeniler isyan ç├Żkard├Ż. Gürcistan’├Żn Erivan’daki diplomatik temsilcisi Ermenistan D├Ż├żi├żleri Bakanl├Ż├░├Żna telgraf çekerek bu sorunun halledilmesi için karma komisyon kurulmas├Żn├Ż önerdi. Ermenistan D├Ż├żi├żleri Bakanl├Ż├░├Ż bu teklifi kabul etti ve Gürcistan’├Żn Borçal├Ż bölgesinden geri çekilmesi hakk├Żnda Ermenistan hükümetinin ültimatomunu Gürcü diplomat├Żna iletti. Ermenistan hükümeti ültimatomun cevab├Żn├Ż beklemeden 14 Aral├Żkta Borçal├Ż’ya girdi. Ermeni ordusu Tiflis civar├Żna kadar yakla├żsa da 29 Aral├Żkta ├×ulaver yak├Żnlar├Żndaki sava├żta ma├░lup edildikten sonra geri çekilmeye mecbur oldu.[26] Aral├Żk ay├Żnda ├Łngilizlerin arabuluculu├░uyla taraflar askeri hareketleri durdurmak hakk├Żnda anla├żsalar da s├Żn├Żrlar├Żn belirlenmesi konusunda mutabakata var├Żlmad├Ż.[27] 9 Ocak 1919’da Tiflis’te Ermenistan-Gürcistan aras├Żnda görü├żmeler ba├żlad├Ż. Görü├żmelere ├Łngiliz subay├Ż ba├żkanl├Żk yap├Żyordu. Konferans├Żn kabul etti├░i karara göre Borçal├Ż’da tarafs├Żz bir bölge olu├żturuldu. Tarafs├Żz bölgenin kuzey s├Żn├Żr├Żn├Ż Gürcistan ordusunun 31 Aral├Żk saat 24.00’da tutundu├░u hat, güney s├Żn├Żr├Żn├Ż ise Osmanl├Ż ordusunun kontrolünde kalan Disikh, ve Celalo├░lu cephe hatt├Ż olu├żturmaktayd├Ż. Böylece Borçal├Ż bölgesi üç k├Żsma ayr├Żlm├Ż├ż oldu. Borçal├Ż’n├Żn kuzeyi Ermenistan’a, güneyi Gürcistan’a verildi ve Loru bölgesi ise tarafs├Żz bölge ilân edildi. Görü├żmelere davet edilmeyen Azerbaycan Borçal├Ż bölgesi nüfusunun büyük bir ço├░unlu├░unu Azerbaycan Türklerinin olu├żturmas├Ż nedeniyle taraflar aras├Żnda var├Żlm├Ż├ż anla├żmay├Ż tan├Żmayaca├░├Żn├Ż bildirdi. 21 ├×ubat 1919’da Gürcistan hükümeti Azerbaycan, Ermenistan ve Kafkasya Da├░l├Żk Cumhuriyetinin kat├Żl├Żm├Ż ile bir konferans düzenlemek karar├Ż ald├Ż. 25 Nisan Tiflis’te düzenlenen konferansta s├Żn├Żr sorunlar├Żn├Żn halledilmesi için taraflar├Żn kat├Żlaca├░├Ż bir alt komisyon kurulmas├Ż karara al├Żnd├Ż.[28]

Ermenistan - Gürcistan ├Łli├żkileri ve Göçmenler Sorunu

May├Żs 1918’de Ermenistan ve Gürcistan ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż ilan ettikten sonra taraflar aras├Żnda s├Żn├Żrlar├Żn belirlenmesi ile ilgili ortaya ç├Żkan sorunlar├Żn yan├Ż s├Żra, Ermeni göçmenlerin kabul edilmesi ve yerle├żtirilmesi sorunu ortaya ç├Żkt├Ż. 1918’de Gürcistan Parlamentosu toplant├Żlar├Żn├Żn kay├Żtlar├Żna göre ayn├Ż y├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Gürcistan’da 150 bin göçmen vard├Ż ve bunlar├Żn 120 bini Ermeni, 15 bini Rum, geri kalanlar├Ż ise ba├żka milletler idi.[29] Ermeni göçmenlerinin özellikle Tiflis ve Ahalkelek’te yerle├żmesi nedeniyle Tiflis’te yay├Żnlanan baz├Ż gazeteler Ermenistan’la olan s├Żn├Żrlar├Żn├Żn derhal kapat├Żlmas├Żn├Ż talep ediyordu.

Ermeni göçmenlerin say├Żs├Żn├Żn artmas├Ż üzerine Gürcistan Milli ├×uras├Ż özel bir komisyon kurdu. Komisyonun ba├żl├Żca amac├Ż yeni göçmenlerin gelmesine engel olmak ve silahl├Ż göçmenlerin silahlar├Żn├Ż toplamak, Gürcistan Savunma Bakanl├Ż├░├Ż ile s├Żk├Ż i├żbirli├░i yapmak ve Ermenistan Milli ├×uras├Ż ile görü├żerek taraflar aras├Żnda ili├żkilerin bozulmamas├Ż için Ermenistan hükümetinin göçmenlerle ilgili tedbirler al├Żnmas├Żn├Ż sa├░lamakt├Ż.[30]

Ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Żn ilk aylar├Żnda Gürcistan’├Żn ekonomik durumunun iyi olmamas├Żna ra├░men Ermeni göçmenlere yard├Żm yap├Żlmam├Ż├ż ancak Ermeni Milli ├×uras├Ż bu paran├Żn tamam├Żn├Ż silah almaya harcam├Ż├żt├Ż.

Ermenistan’├Żn Gürcistan’la olan ili├żkilerinde Borçal├Ż, Cavaheti bölgesi ve Ahalkelek’e kar├ż├Ż iddialar├Ż ciddi bir sorun olmaktayd├Ż. Özellikle, ├Łran ve Osmanl├Żdan göç eden Ermenilerin bu bölgelere yerle├żmesi sonucu XX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda bölgenin nüfus yap├Żs├Ż ciddi bir biçimde de├░i├żmi├żti. A├░ustos 1919’da seçim öncesinde Ta├żnaksutyun Partisi propagandaya h├Żz vermesine ra├░men çok az oy alabilmi├żti. Gürcü Milli Demokrat Partisi toplam oylar├Żn 2/3’ni alarak seçimlerden birinci ç├Żkm├Ż├żt├Ż.[31] Seçimlerin Gürcülerin lehine sonuçlanmas├Ż Gürcistan hükümetinin bölgesel ve uluslararas├Ż alanda konuyla ilgili yap├Żlacak görü├żmelerde tutumunun belirlemesine yard├Żmc├Ż oldu.

Seçim sonuçlar├Żn├Żn aç├Żklanmas├Żndan sonra Ermeniler Kafkasya cumhuriyetleri ile anla├żmaya mecbur kald├Ż. Anla├żma ├żartlar├Żna göre:

1.  S├Żn├Żr sorunlar├Żn├Żn halledilmesi için görü├żmelere devam edilmelidir.

2. Sorunun 6 haftada halledilmemesi halinde hakemler mahkemesine ba├ż vurma hakk├Żna sahiptir.      

3. Ermenistan-Azerbaycan, Gürcistan-Azerbaycan ve Gürcistan-Ermenistan temsilcilerinden olu├żan hakemler mahkemesi komisyonu kurulacakt├Żr.

4.  Bu komisyonlar├Żn s├Żn├Żr sorunlar├Ż hakk├Żnda anla├żmaya varmamalar├Ż taktirde Milletler Cemiyetinin hakemler mahkemesine ba├ż vurulacakt├Żr. Mahkemenin karar├Ż ba├░lay├Żc├Ż olacakt├Żr.[32]

Ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż yeni kazanm├Ż├ż Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan aralar├Żnda ya├żanan ciddi sorunlar nedeniyle Kafkasya’da istikrar├Ż ve ekonomik düzeni sa├░layamad├Żlar. Bol├żevik Rusya’n├Żn güneye do├░ru ilerlemesinin önlemek için ittifak yapmalar├Ż gerekirken özellikle Ermenistan’├Żn Azerbaycan ve Gürcistan topraklar├Żn├Ż talep etmesi sonucu Ermenistan-Gürcistan ve Ermenistan-Azerbaycan aras├Żnda ya├żanan sava├ż durumu daha da ciddile├żtirdi. 1920’de Bol├żevik Rusya Azerbaycan ve Ermenistan’├Ż, 1921’de ise Gürcistan’├Ż i├żgal etti. Bu cumhuriyetler 12 Mart 1922’de Zagavgaziya[33] Federasyonu ad├Ż alt├Żnda birle├żtirildi.    

Sovyetler Birli├░i zaman├Ż Ermenistan ve Gürcistan ili├żkilerinde ciddi sorunlar ya├żanmam├Ż├żt├Żr. Bunun nedenlerinden biri de her iki cumhuriyetin iç politikas├Żn├Żn ve ekonomik ili├żkilerin merkezi yönetim taraf├Żndan belirlenmesi olmu├żtur. Ancak özellikle 1960’l├Ż y├Żllardan ba├żlayarak Ermeni tarihçi ve ara├żt├Żrmac├Żlar yay├Żnlad├Żklar├Ż makale ve kitaplarda Gürcistan’├Żn Cavaheti ve Ahalkelek bölgelerine kar├ż├Ż iddialar ileri sürmeye ba├żlam├Ż├żlard├Żr.

XIX. Yüzy├Żl├Żn Sonu XX. Yüzy├Żl├Żn Ba├żlar├Żnda Bölgenin Etnik Yap├Żs├Żn├Żn De├░i├żmesi ve Siyasi Geli├żmeler     

XIX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Rusya’n├Żn “s├Żcak denizlere inme” politikas├Ż sonucunda Güney Kafkasya halklar├Żn├Żn politik ve etnik hayat├Żnda büyük de├░i├żiklikler olmu├żtur.[34] 1801’de Gürcistan’├Żn büyük bir k├Żsm├Ż Rusya taraf├Żndan i├żgal edildi. 1828’de Osmanl├Ż-Rusya sava├ż├Ż ba├żlad├Ż ve 15 A├░ustos 1829’da Rus ordusu Ah├Żska’y├Ż i├żgal etti. Kafkasya Rus ordusu komutan├Ż Paskeeviç’in imzalad├Ż├░├Ż bir kararla bölgede ya├żayan Türklerin Osmanl├Ż topraklar├Żna göç etmelerine izin verildi. Baz├Ż ara├żt├Żrmac├Żlar 1828–1829 Osmanl├Ż-Rus sava├ż├Ż döneminde Ahalkelek’te 100 binden fazla Türkün ya├żad├Ż├░├Żn├Ż, sava├ż sonras├Ż ise say├Żn├Żn 45 bine kadar dü├żtü├░ünü kaydetmektedir. 1828-1831’de Rusya bu bölgeye 30 bin Ermeni göç ettirdi.[35] Osmanl├Ż-Rus sava├ż├Żnda Ermeniler Ruslara yard├Żm etti├░i için Ruslar Gürcülerden daha çok Ermenilere güveniyordu. Ahalkelek’in Ruslar taraf├Żndan i├żgal edilmesinden sonra Gürcü asilzâdeleri Gürcü Çarlar├Ż taraf├Żndan Ahalkelek topraklar├Żn├Żn onlara verildi├░ini onaylayan belgeleri Paskeeviç’e göstererek topraklar├Ż geri almak isteseler de bir sonuca ula├żmad├Żlar.

1853–1856 ve 1877–1878 Osmanl├Ż-Rus sava├ż├Żnda Ahalkelek’te ya├żayan Türklerin büyük bir k├Żsm├Ż Osmanl├Żya göç etti. 1897’de yap├Żlan nüfus say├Żm├Żna göre Tiflis eyaletinin Ahalçikh ve Ahalkelek bölgelerinde 43.300’zü (%31) Türk olmak üzere toplam 141.500 bin ki├żi ya├ż├Żyordu. Bölge nüfusunun % 48’ni ise Ermeniler olu├żturmaktayd├Ż. Rusya hükümetinin Ermenileri sürekli bu bölgelere göç ettirmesinin sonucu olarak 1916’da bu bölgelerde 80 bini Ermeni (%46), 59 bini Türk (%34) ve 29 bini Gürcü (%17) geri kalan├Ż ba├żka milletlerden olmak üzere toplam 172 bin ki├żi ya├ż├Żyordu.[36]

Birinci Dünya Sava├ż├Ż s├Żras├Żnda Kafkasya’da ya├żanan siyasi, ekonomik ve askeri geli├żmeler bölgenin nüfus yap├Żs├Żn├Ż ve siyasi durumunu yeniden de├░i├żtirdi. Ekim 1917 Bol├żevik devriminden sonra Rusya’n├Żn Güney Kafkasya’dan çekilmesi sonucunda Ermeniler, Gürcüler ve Azerbaycanl├Żlar aras├Żnda anla├żmazl├Żklar silahl├Ż çat├Ż├żmaya dönü├żtü. Ahalkelek bölgesinde bir çok Türk köyü Ermeni ve Gürcü silahl├Ż çetelerinin sald├Żr├Żs├Żna u├░rad├Ż. 13 Nisan 1918’de Ahalçikh ve Ahalkelek Türklerinden olu├żan 40 temsilci Batum Bar├Ż├ż Konferans├Żna kat├Żld├Ż ve bu bölgelerin Gürcistan’├Żn yönetiminde kalmas├Ż halinde can ve mal varl├Żklar├Żn├Żn, dil ve dinlerinin tehlikeye mâruz kalaca├░├Żn├Ż ifade ederek bölgenin Osmanl├Żya birle├żtirilmesini istediler.[37] Güney Gürcistan’├Żn Müslüman-Türk nüfusu 14 Temmuz 1918’de referandumla bölgenin Osmanl├Żya birle├żtirildi├░ini ilan etti ve daha sonra 29 Ekim 1918’de Ömer Faik Bey’in ba├żkanl├Ż├░├Żnda ba├żkenti Kars olan “Ah├Żska Hükümeti Muvakkatasi” (Geçici Ah├Żska Hükümeti) kurdular. Ancak silahl├Ż Ermeni ve Gürcü birlikleri kar├ż├Żs├Żnda fazla dayanamayaca├░├Żn├Ż anlayan hükümet Ermenistan’da ya├żayan Azerbaycanl├Żlar ve Nahçivan’la birle├żerek Aras-Türk Cumhuriyetini kurdular. Bu olay Gürcistan’da büyük tepki yaratt├Ż. K├Żsa sürede Gürcistan ordusu Aras-Türk Cumhuriyetinin büyük bir k├Żsm├Żnda kontrolü ele geçirdi. 1921’de Gürcistan’├Żn Sovyet Rusya’s├Ż taraf├Żndan i├żgal edilmesinden sonra Aras-Türk Cumhuriyeti ortadan kald├Żr├Żld├Ż.[38]

Gürcistan’da Sovyet hükümeti kurulduktan sonra Aras-Türk Cumhuriyeti kurucular├Ż takip edilmeye ba├żland├Ż.  Ömer Faik Bey ba├żta olmakla bir çok siyasi liderler tutukland├Ż ve kur├żuna dizildi.  Sovyetlerin ilk y├Żllar├Żnda Ahalkelek ve Ahalçik’te ya├żayan bir çok Müslüman, Bol├żeviklerin bask├Żlar├Żna dayanamayarak Osmanl├Żya göç etmesi sonucunda bölgenin etnik yap├Żs├Ż kesin olarak Ermenilerin lehine de├░i├żti. 1926 say├Żm├Żnda Ahalkelek nüfusunun toplam %73’nü, Ahalçik ilinin ise %16’n├Ż Ermeniler olu├żturmaktayd├Ż.[39]

├Łkinci Dünya Sava├ż├Żn├Żn son y├Żllar├Żnda Gürcistan hükümeti Ah├Żska bölgesinde ya├żayan Türklerin göç ettirilmesi konusunu gündeme getirdi. Gürcistan ├Łç ├Ł├żleri Bakan├Ż G. Karanadze 12 Nisan 1944’de SSCB ├Łç ├Ł├żleri Bakan├Ż Beriya’ya mektup yazarak Azerbaycanl├Żlar├Żn[40] ve Kürtlerin büyük bir k├Żsm├Żn├Żn ya├żad├Żklar├Ż köyleri terk ederek Tiflis’e geldiklerini, burada sosyal ve siyasi durumu çok ciddi bir biçimde etkilediklerini bildirdi.[41] Buna kar├ż├Żl├Żk Beriya 24 Temmuz 1944’de Stalin’e mektup yazarak SSCB’nin Türkiye ile s├Żn├Żrlar├Żn├Żn güvenli├░i aç├Żs├Żndan Gürcistan’├Żn Akalçik, Ad├Żgen, Aspindza, Ahalkelek ve Acara Özerk Cumhuriyetinin baz├Ż köylerinden 16.700 Türk ve Kürt ailesinin göç ettirilmesine izin verilmesini istedi.[42]
Kas├Żm 1944 - Ocak 1945 tarihleri aras├Żnda yukar├Żda belirtilen bölgelerin toplam 220 köyünden 96.367[43] Müslüman zorla Orta Asya’ya göç ettirildi. (Göç s├Żras├Żnda ve yerle├żtirildikleri bölgelerde ilk ayda toplam 15.432 ki├żi hastal├Żk ve g├Żda yetersizli├░inden hayat├Żn├Ż kaybetmi├żtir.)  Stalin’in ölümünden sonra göç ettirilen insanlara uygulanan s├Żk├Ż yönetim kald├Żr├Żlsa da onlar├Żn anavatanlar├Żna dönmelerine izin verilmedi.
 
Yakla├ż├Żk 60 y├Żld├Żr Ah├Żska Türklerinin verdi├░i mücadeleye ra├░men onlar├Żn ana vatanlar├Żna geri dönü├żü hâlen de Gürcistan hükümeti taraf├Żndan çe├żitli bahanelerle engellenmektedir. Ah├Żska Türklerinin geri dönmelerine bölgede ya├żayan Ermeniler de kar├ż├Ż ç├Żkmaktad├Żr. Bunun ba├żl├Żca nedeni ileride bu bllgenin Ermenistan’a birle├żtirilmesi halinda Ah├Żska Türklerinin buna kar├ż├Ż ç├Żkacaklar├Ż varsay├Żm├Żd├Żr. Cavahetya ve di├░er bölgelerde iyi bir ├żekilde örgütlenen Ermeniler fiilen Gürcistan’dan kopmu├ż durumdad├Żr. 1990’l├Ż y├Żllar├Żn ba├żlar├Żnda Gürcistan hükümeti Ah├Żska Türklerinin geri dönmelerine s├Żcak bakmas├Żna ve Avrupa Konseyine üye olurken Ah├Żska Türklerini kabul edece├░ini taahhüt etmesine ra├░men son zamanlarda bunun mümkün olmayaca├░├Żn├Ż çe├żitli vesilelerle ifade etmektedir.[44]  Hatta baz├Ż siyasi çevreler Gürcistan’├Żn Avrupa Parlamentosu temsilcisi Lanu Gogoberidze’nin Avrupa Konseyi’ne Ah├Żska Türklerinin geri dönmesine taahhütte bulunmas├Ż nedeniyle geri ça├░r├Żlmas├Ż gerekti├░ini savunmaktad├Żr.[45]
 
Ba├░├Żms├Żzl├Żk Sonras├Ż Ermenistan-Gürcistan ├Łli├żkileri

1991’de Sovyetler Birli├░i’nin çökmesi sonucu 9 Nisan 1991’de Gürcistan, 23 Eylül 1991’de[46] ise Ermenistan ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan etti. Sovyetler Birli├░i’nin kurmu├ż oldu├░u ekonomik ve siyasi yönetim mekanizmas├Ż ortadan kalkt├Ż. Güney Kafkasya cumhuriyetlerinin ba├░├Żms├Żzl├Żk tarihine dikkat etti├░imiz zaman Ermenistan’├Żn aksine Gürcistan ve Azerbaycan’├Żn büyük bir ba├░├Żms├Żzl├Żk mücadelesi verdi├░ini görmekteyiz. Nitekim 9 Nisan 1989’da Sovyet Ordusu Tiflis’te ve 20 Ocak 1990’da Bakü’de sivil insanlara kar├ż├Ż silah kullanm├Ż├ż ve yüzlerce insan├Żn ölümüne neden olmu├żtur. Sovyetler Birli├░i’nin son dönemlerinde bile Ermenistan hükümeti ba├░├Żms├Żzl├Żk için mücadele vermektense geleneksel politikadan vazgeçmeyerek ekonomik ve güvenlik gerekçesiyle yeni olu├żacak siyasi birlikte kendisine yer aram├Ż├żt├Żr.[47] Ermenistan’├Żn bu tutumunu aç├Żklarken a├ża├░├Żda gösterilen nedenlere dikkat etmek gerekmektedir.

1. Ermenistan’├Żn Sovyetler Birli├░i’nden kopmak istememesinin nedeni Azerbaycan (Da├░l├Żk Karaba├░) ve Gürcistan (Cavahetya) topraklar├Żna kar├ż├Ż ileri sürdü├░ü taleplerin Moskova taraf├Żndan desteklenmesi ve bu taleplere kar├ż├Ż (daha Sovyetler Birli├░i da├░├Żlmam├Ż├żt├Ż) merkezi yönetimin gerekli tedbirlerin almamas├Ż veya almak istememesiydi. 2. Merkez yönetimden kopmak isteyen Gürcistan ve Azerbaycan’a kar├ż├Ż Moskova’n├Żn Ermenistan’├Ż ekonomik ve siyasi aç├Żdan desteklemesi. 3. Ermenistan Sovyetler Birli├░i zaman├Ż merkezi bütçeden verilen mâli yard├Żmlar├Ż sayesinde ayakta durmaktad├Żr. Bu deste├░i kaybetmek istemedi├░i için geleneksel politika izlemeyi tercih etmi├żtir. 4. Ermenistan özellikle enerji konusunda Rusya’ya ba├░├Żml├Ż kalm├Ż├żt├Żr.[48]

20. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Gürcistan ve Azerbaycan’la sava├żm├Ż├ż Ermenistan, ayn├Ż yüzy├Żl├Żn sonlar├Żna do├░ru eski toprak taleplerini gündeme getirmi├ż, ancak ba├żar├Ż ├żans├Żn├Żn dü├żük oldu├░unu bilerek sadece Azerbaycan’a kar├ż├Ż sava├ż açm├Ż├żt├Żr. Gürcistan “Özgürlük” Partisi Ba├żkan├Ż Rezo ├×avi├żvili, 1990’da yapt├Ż├░├Ż bir aç├Żklamada “Ermeniler, e├░er Da├░l├Żk Karaba├░ konusunu üretmeselerdi, Gürcistan’daki Ermeni bölgesinin Ermenistan’a kat├Żlmas├Ż talebinde bulunacaklard├Ż” [49] de├░erlendirmesini yapm├Ż├żt├Żr.

Ermenistan Da├░l├Żk Karaba├░ sorununu k├Żsa bir sürede kendi lehine hallederek Cavahetya konusu üzerinde yo├░unla├żmay├Ż hedefliyordu. Ancak Ermenistan’├Żn Karaba├░ d├Ż├ż├Żnda da baz├Ż Azerbaycan topraklar├Żn├Żn i├żgal etmesi uluslararas├Ż alanda tan├Żnmamas├Żndan dolay├Ż Cavahetya üzerindeki taleplerini erteledi.

Ba├░├Żms├Żzl├Żk sonras├Ż Ermenistan-Gürcistan ili├żkileri ekonomik i├żbirli├░i, ula├żt├Żrma sorunlar├Żn├Żn çözüme kavu├żturulmas├Ż, Gürcistan Ermenilerinin sosyal durumunun iyile├żtirilmesi ve Cavahetya bölgesine özerklik statüsü verilmesi ekseninde geli├żmi├żtir.

Ekonomik ├Ł├żbirli├░i

Ba├░├Żms├Żzl├Żk sonras├Ż her iki cumhuriyetin ekonomisinde ya├żanan zorluklar Ermenistan ve Gürcistan’├Ż i├żbirli├░i yapmaya mecbur etti. Ermenistan’├Żn Azerbaycan ve Türkiye’den toprak talebi bulunmas├Ż ve Türkiye’den sözde soyk├Żr├Żm├Ż kabul etmesini istemesi nedeniyle s├Żn├Żrlar├Ż kapal├Żyd├Ż ve d├Ż├ż ticaretini Gürcistan üzerinden yap├Żyordu. Bizzat Ermenistan Parlamento Ba├żkan├Ż Karen Demirçiyan[50] Gürcistan’la çok özel ili├żkilerinin oldu├░unu ve Gürcistan’├Żn Ermenistan için transit ülke olma ve dünya pazarlar├Żna aç├Żlmas├Żnda büyük öneme sahip oldu├░unu ifade etmi├żtir.[51]  Ermenistan ve Gürcistan aras├Żndaki ekonomik, siyasi ve kültürel ili├żkiler 1993’de imzalanm├Ż├ż bir anla├żma çerçevesinde hayata geçirilmi├żtir. 1999’a kadar taraflar aras├Żnda 72 anla├żma imzalanm├Ż├żt├Żr.[52]  

Gürcistan Cumhurba├żkan├Ż Eduard ├×evardnadze’nin 1999 sonbahar├Żnda Ermenistan’├Ż ziyareti s├Żras├Żnda bir bildiri imzalanmas├Żndan sonra taraflar aras├Żnda ekonomik i├żbirli├░inde yeni sayfa aç├Żlm├Ż├żt├Żr. Gürcistan transit ülke olma aç├Żs├Żndan Ermenistan için büyük öneme sahiptir. Ermenistan nakliye araçlar├Żn├Żn Gürcistan üzerinden geçi├żi s├Żras├Żnda Gürcistan gümrü├░ünde ya├żanan bürokratik engeller ve kanun d├Ż├ż├Ż al├Żnan paralar (rü├żvet) Ermenistan ├żirketlerine çok pahal├Żya mal olmaktad├Żr. Ermenistan ├żirketlerine ait bir nakliye arac├Ż Gürcistan’dan geçi├ż yaparken 700–800 dolar harcamaktad├Żr. Yani yükün bir ton-kilometresi iki dolara gelmektedir ki bu da Avrupa ülkeleri transit geçi├ż ücretinin iki kat├Żd├Żr. Gürcistan’├Żn tahsil etti├░i toplam transit geçi├ż ücretinin %97’si Ermenistan ve Azerbaycan’a geri kalan├Ż ise Orta Asya cumhuriyetlerine aittir. Ermenistan ├żirketleri Gürcistan’a transit geçi├ż yaparken y├Żlda yakla├ż├Żk 100 milyon dolar ödemektedir.[53]

Ermenistan do├░al gaz ve petrol ihtiyac├Żn├Ż Gürcistan üzerinden kar├ż├Żlamaktad├Żr ve Gürcistan’la aralar├Żnda ya├żanan her hangi bir sorun Ermenistan ekonomisini büyük bir ölçüde etkileyebilir. Gürcistan Ermenistan’dan ald├Ż├░├Ż elektrik borcunu ödemekte zorlanmaktad├Żr. Buna göre ilgili elektrik ├żirketi olan Armenergo s├Żk aral├Żklarla Gürcistan’a verdi├░i enerjiyi kesmekte veya azaltmaktad├Żr. Bu ├żirketin Ba├żkan├Ż Levon Egizaryan Gürcistan’├Żn enerji borcunun 4.5 milyon dolar oldu├░unu ve ödemelerde sorunlar ya├żand├Ż├░├Żn├Ż ifade etmi├żtir.[54]

Ermenistan-Gürcistan ├Łli├żkilerinde Cavahetya Sorunu

XIX. yüzy├Żlda ve XX. yüzy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Osmanl├Żda ya├żayan Ermenilerin belirli bir plana uygun olarak Rusya’n├Żn yard├Żm├Żyla bu gölgelere göç etmesiyle güneybat├Ż Gürcistan’├Żn nüfus yap├Żs├Żn├Żn de├░i├żtirdi├░ini yukar├Żda gördük.

Ermenistan hükümeti Gürcistan Ermenilerinin siyasi ve kültürel örgütlenmesi için gerekli her türlü yard├Żm├Ż yapmakta ancak siyasi örgütlerin s├Żn├Żrl├Ż bir çerçevede faaliyet yapmalar├Żn├Ż tercih etmektedir. Ermenistan Samtse-Cavahetya vilayetinin Gürcistan topraklar├Ż oldu├░unu kabullenmekle beraber bölge Ermenilerin sosyal ve ekonomik sorunlar├Ż oldu├░unu vurgulamaktad├Żr.

Özellikle Levon Ter-Petrosyan iktidar├Ż, Gürcistan Ermenilerinin siyasi faaliyetlerini kontrol alt├Żnda tutmaya çal├Ż├ż├Żlm├Ż├żt├Żr. 1997’de ├×evardnadze- Petrosyan görü├żmesinde Ermenilerin kültürel özerklik haklar├Żn├Żn dikkate al├Żnaca├░├Ż ve Ermeni okullar├Żnda Ermenistan tarihinin okutulmas├Ż için gerekli her türlü kolayl├Ż├░├Żn gösterilece├░i ifade edilmi├żtir. Buna kar├ż├Żl├Żk Petrosyan,- Samtse-Cavaheti Ermenilerinin bölücülük faaliyetlerini destekleyen ve bu bölgenin Ermenistan taraf├Żndan ilhak edilmesi gerekti├░i konusunda bir dizi makaleler yazan -Ta├żnaksutyun partisinin Lragir (Gazete) adl├Ż gazetesini kapatm├Ż├żt├Żr.[55]  Ancak Koçaryan’├Żn iktidara gelmesinden sonra resmi devlet yetkilileri Gürcistan Ermenileri konusunda çe├żitli aç├Żklamalarda bulunmaya ba├żlad├Ż. Ermenistan Parlamentosu Komisyon Ba├żkan├Ż Vaan Ovanisyan yapt├Ż├░├Ż bir aç├Żklamada Ermenistan-Gürcistan s├Żn├Żr├Żn├Ż cephe olarak tan├Żmlamas├Ż Ermeni bas├Żn├Żnda tepkiyle kar├ż├Żlanm├Ż├ż ve bugünün siyasi denklemleri aç├Żs├Żndan hiç de zaman├Żnda yap├Żlm├Ż├ż bir de├░erlendirme olmad├Ż├░├Ż ifade edilmi├żtir.[56]    

Bu gibi aç├Żklamalar Gürcistan taraf├Żndan endi├że ile kar├ż├Żlanmas├Żna ra├░men Koçaryan hükümeti de Gürcistan’la olan iyi ili├żkilerini korumaya çal├Ż├żmaktad├Żr.
      
Cavahetya’da Ermeni Örgütleri ve Faaliyetleri
       
1988’de Da├░l├Żk Karaba├░ Ermenilerinin Azerbaycan’dan ayr├Żlma faaliyetlere ba├żlamas├Ż Gürcistan Ermenilerinin de milliyetçilik duygular├Żn├Żn uyanmas├Żna neden oldu. Özellikle Gürcistan’├Żn Cavahetya bölgesinde ya├żayan Ermeniler ciddi bir örgütlenme sürecini ba├żlatarak Cavah Halk Hareketini kurdular.[57]  Bu Hareketinin ba├żl├Żca amac├Ż Cavahetya’ya özerklik verilmesi ve ileride bu bölgenin Ermenistan’a birle├żtirilmesidir. Cavah Halk Hareketi Ermenistan’da bulunan milliyetçi guruplarla ve özellikle 8 A├░ustos 1990’da Ta├żnaksutyun Partisi Ermenistan’da ├żubesi açt├Żktan sonra bu parti ile s├Żk├Ż i├żbirli├░i yapmaktad├Żr. Milliyetçi guruplar├Żn en büyük siyasi hedefi Ermenistan’├Żn s├Żn├Żrlar├Żn├Ż geni├żleterek II. Tigran (MÖ 95-55) zaman├Żndaki Ermenistan’├Ż kurmakt├Żr.

Cavah Halk Hareketi 1991’den ba├żlayarak siyasi faaliyetlerde bulunmaya ba├żlad├Ż. Gürcistan hükümeti ile ilk anla├żmazl├Żk 1991’de bir gurup silahl├Ż Ermeni taraf├Żndan hükümet temsilcisinin bölgeye girmesine izin vermemesi ile ba├żlad├Ż. Bunun üzerine 1994’de Cumhurba├żkan├Żn 237 say├Żl├Ż kararnamesi gere├░ince Ermenilerin meskun bulundu├░u Mesheti ve Cavaheti vilayetleri birle├żtirilerek Samtshe-Cavaheti vilayeti olu├żturuldu.[58].

Samtse-Cavaheti vilayeti fiilen Gürcistan’dan kopmu├ż durumdad├Żr.  Gürcistan’├Żn s├Żn├Żr koruma güçlerinden olu├żan küçük bir birlik d├Ż├ż├Żnda 1991’den itibaren bu bölgeye Gürcistan ordusu girememektedir. Siyasi te├żkilat olan Cavah Halk Harekat├Ż ve Virk’in[59] yakla├ż├Żk 10 bin aktif üyesi ve Cavahetya Ermenilerinin askeri örgütü olan Parvent’in silahl├Ż üyeleri bölgeyi kontrol etmektedir. Yerel ve bölgesel bas├Żnda Parvent’in silahl├Ż üyelerinin Ahalkelek’te bulunan 62. Rus Askeri Üssü ile ortak askeri tatbikat yapt├Żklar├Ż ve Ermeni terörist gurubu ASALA’n├Żn Cavahetya’da yerle├żti├░i konusunda haberler yay├Żnlanmaktad├Żr.[60]  Cavah Halk Harekat├Ż liderleri defalarca Gürcistan hükümetine müracaat ederek özerklik talep etmi├żtir. Gürcistan Parlamentosunun XXI. Yüzy├Żl Gurubu Ba├żkan├Ż Vakhtang Boçori├żvili bu konuyla ilgili yapt├Ż├░├Ż bir de├░erlendirmede Ermenistan hükümetinin Gürcistan Ermenilerinin faaliyetlerini kontrol etti├░ini ve Erivan’├Żn izni olmadan Cavah Halk Harekat├Żn├Żn özyönetim hakk├Żn├Ż talep edemeyece├░ini ifade etmi├żtir.[61] Ermenistan Ba├żbakan Mü├żaviri Stepan Margaryan, Cavaheti’yi ziyareti s├Żras├Żnda yapt├Ż├░├Ż bir konu├żmada Cavahetya’n├Żn Gürcistan hükümetinden özerklik talep etti├░ini ve bu talebin Gürcistan anayasas├Żna ayk├Żr├Ż olmad├Ż├░├Żn├Ż ifade etmi├żtir.[62] Cavah Halk Harekat├Ż, Virk, Zang örgütleri ve Büyük Vatan Partisi sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Żn Gürcistan taraf├Żndan tan├Żmas├Ż için faaliyette bulunmaktad├Żrlar. Örne├░in Gürcistan Parlamentosu Ba├żkan├Ż Nino Burcanadze Mart 2002’de bölgeyi ziyaret ederken Ermeni örgütleri temsilcileri kendisinden Gürcistan parlamentosunun sözde Ermeni soyk├Żr├Żm├Żn├Ż tan├Żmas├Żn├Ż talep etmi├żlerdi. Burcanadze ise bu konunun Ermenistan ve Türkiye aras├Żnda görü├żüldü├░ünü ve sonucu beklemenin daha uygun oldu├░unu ifade etmi├żtir.[63]

Gürcistan Ermenilerinin daha radikal olan kesimleri Virk örgütünde bir araya gelerek sosyal, ekonomik ve siyasi alanda Ermenilerin haklar├Żn├Ż savunmaktad├Żr. Virk örgütü Cavah Halk Hareketine göre daha radikaldir.

Cavaheti Ermenilerini kurmu├ż oldu├░u Parvent’in silahl├Ż birli├░i bölgede bulunan 62. Rus Askeri Üssü taraf├Żndan silahland├Żr├Żlm├Ż├żt├Żr. Rusya ve Gürcistan aras├Żnda imzalanm├Ż├ż anla├żmaya göre 62. Rus Askeri Üssünün bo├żalt├Żlmas├Ż s├Żras├Żnda üsse ait olan silahlar├Żn bir ço├░u Ermenistan’a gönderilmi├ż veya Parvent’in gurubuna verilmi├żtir. Gürcistan hükümeti ise bölgenin askeri denetiminde yetersiz kalm├Ż├żt├Żr. Parvent’in silahl├Ż gurubu üyeleri ve bir çok gönüllü Karaba├░ sava├ż├Żna kat├Żlm├Ż├żt├Żr. [64] Her ne kadar Cavaheti’de faaliyet gösteren Ermeni örgütleri Cavaheti’nin özerklik statüsünü sivil mücadele yolu ile kazanmak istediklerini beyan etseler de silahl├Ż birliklerin kurulmas├Ż bunun aksini göstermektedir. Gürcistan ordusunun Ermenistan’la s├Żn├Żr bölgelerinin kontrolünü sa├░layamamas├Ż, Abhazya ve Güney Osetya sorununu bir çözüme kavu├żturamamas├Ż Ermenileri cesaretlendirmektedir.

Gürcistan üzerinde kontrolünü kaybetmek istemeyen Rusya Ermeni ayr├Żl├Żkç├Żlar├Ż desteklemektedir. Gürcistan Parlamentosu Savunma ve Güvenlik Komisyonu Ba├żkan├Ż Giya Baramidze yapt├Ż├░├Ż bir aç├Żklamada Rusya’n├Żn Cavahetya Ermenilerini destekledi├░ini aç├Żkça ifade etmi├żtir.[65] 1990’l├Ż y├Żllardan sonra Güney Kafkasya’da siyasi ve ekonomik etkinli├░ini kaybetmeye ba├żlayan Rusya, Gürcistan’├Ż kontrol alt├Żnda tutmak için Ermeni kart├Żn├Ż büyük bir ustal├Żkla kullanmaktad├Żr. Bölgede ya├żayan Ermeni nüfusunun büyük bir ço├░unlu├░unun geçimi  Rus 62. askeri üssünün varl├Ż├░├Żna ba├░l├Żd├Żr ve bu nedenle Ermeniler askeri üssün bo├żalt├Żlmas├Żna kar├ż├Ż ç├Żkmaktad├Żrlar. Gerçekte Ermeniler, ekonomik nedenler kadar güvenlik endi├żeleri nedeniyle üssün kapat├Żlmas├Żn├Ż istememektedir. Cavahetya’da bulunan Ermeni örgütleri 62. Rus Askeri Üssünün varl├Ż├░├Żn├Ż Türk “tehdidine” kar├ż├Ż bir güvence olarak kabul etmektedir.[66] Asl├Żnda Cavahetya Ermenilerin 62. Rus Askeri Üssünün varl├Żl├Ż├░├Żn├Ż güvence olarak kabul etmesi Da├░l├Żk Karaba├░ Ermenilerinin Hankendi’nde bulunan 366. Rus Motorize Birli├░ini güvence olarak kabul etmesine çok benzemektedir. Nitekim, daha sonra 366. Rus Motorize Birli├░i Ermeni silahl├Ż guruplar├Żn├Żn Hocal├Ż’y├Ż i├żgal etmesine yard├Żm etmi├żlerdi. 62. Rus Askeri Üssünde çal├Ż├żan personelin yakla├ż├Żk % 70-90’n├Żn Rusya vatanda├ż├Ż olan Ermenilerden oldu├░unu dikkate al├Żrsak Gürcü-Ermeni ihtilaf├Żnda nas├Żl bir tutum alacaklar├Żn├Ż tahmin etmek mümkündür.

Gürcistan hükümeti ise askeri üssün kapat├Żlmas├Ż halinde i├żsiz kalan Ermenilerin istihdam etmeleri için yeni bir proje uygulamaya koymu├żtur. Ancak Gürcistan’├Żn ekonomik durumunu göz önüne ald├Ż├░├Żm├Żzda bu projenin ba├żar├Żyla uygulanma ├żans├Żn├Żn ne kadar az oldu├░unu ve Ermenilerin taleplerini kar├ż├Żlamayaca├░├Żn├Ż görmekteyiz.

Cavahetya sorunu Da├░l├Żk Karaba├░ sorununa çok benzemektedir. Da├░l├Żk Karaba├░ Ermenileri de ilk önce sosyal ve ekonomik sorunlar├Żn├Ż öne ç├Żkarm├Ż├żt├Ż. Azerbaycan hükümetinin kendilerinin hak ve özgürlüklerini ihlal etti├░ini iddia ediyorlard├Ż ve kendi silahl├Ż birliklerini olu├żturmu├żlard├Ż.  Günümüzde Cavahetya Ermenileri de ayn├Ż stratejiyle hareket etmelerine ra├░men Gürcistan hükümeti yak├Żn geçmi├żte s├Żn├Żrlar├Żn├Żn hemen yan├Żnda cereyan eden bu olaydan gerçekli sonuç ç├Żkarmam├Ż├żt├Żr.
Gürcistan Ermenileri kültürel alanda oldu├░u gibi siyasi alanda da ciddi bir ├żekilde örgütlenmi├ż ve özerklik aray├Ż├żlar├Żn├Ż yo├░unla├żt├Żrm├Ż├żt├Żr. Gürcistan hükümeti Cavahetya Ermenilerinin onay├Żn├Ż almadan bölgede günlük rutin i├żleri bile yapamamaktad├Żr. Cumhurba├żkan├Żn├Żn Samtse-Cavahetya bölgesine atad├Ż├░├Ż bir çok vali Ermeniler taraf├Żndan valilik binas├Żna sokulmam├Ż├ż veya bask├Ż sonucunda görevden al├Żnm├Ż├żt├Żr. Cavahetya Ermenilerinin ayr├Żl├Żkç├Ż faaliyetleri sonucunda bölgenin siyasi yönetiminin Gürcistan’├Żn kontrolünden ç├Żkmas├Ż Gürcistan hükümeti için ciddi bir tehlikedir.
 
Sonuç

Ermenistan’├Żn bölge politikas├Ż incelendi├░i zaman Azerbaycan’la sava├ż durumunda oldu├░unu (her ne kadar May├Żs 1994’de ate├żkes anla├żmas├Ż imzalanm├Ż├żsa da), ekonomide ve ula├ż├Żmda ya├żad├Ż├░├Ż sorunlar nedeniyle Gürcistan’la iyi kom├żuluk ili├żkileri kurmak istese de Cavahetya sorununu öne ç├Żkard├Ż├░├Żn├Ż, Türkiye ile tarihi dü├żmanl├Ż├░├Żn├Ż sürdürdü├░ünü, buna kar├ż├Żl├Żk ├Łran’la çok iyi ekonomik ve siyasi ili├żkileri oldu├░u görülmektedir. Rusya’n├Żn do├░rudan Ermenistan’la s├Żn├Żr├Ż olmamas├Żna ra├░men ba├░├Żms├Żzl├Żk sonras├Ż Ermenistan hükümetinin geleneksel Rusya politikas├Żndan vazgeçmedi├░ini (Levon Ter-Petrosyan iktidar├Żn├Żn son iki y├Żl├Ż istisna olmakla) söylemek mümkündür. Ermenistan’├Żn d├Ż├ż politikas├Żnda Amerika, ├Łran ve Rusya özel bir konuma sahiptir. Ermenistan, Amerika’n├Żn mâli deste├░i, Rusya’n├Żn verdi├░i silahlar ve ├Łran’├Żn sa├░lad├Ż├░├Ż günlük tüketim mallar├Ż sayesinde ayakta durmaktad├Żr. Eski Sovyetler Birli├░i cumhuriyetlerinden hiç biri buna benzer çok yönlü d├Ż├ż politika izlemeyi ba├żaramam├Ż├żt├Żr.
Ermenistan hükümeti resmen kom├żu devletlerin toprak bütünlü├░ünü tan├Żmamakta, (HAY THAD) ideolojisine dayanan bir politika izlemekte ve bütün kom├żular├Żndan toprak talep ederek Türkiye’nin do├░u, Azerbaycan’├Żn Da├░l├Żk Karaba├░, Gürcistan’├Żn Cavahetya, Rusya’n├Żn Krasnodar ve ├Łran’├Żn kuzey-bat├Ż bölgesini kendi s├Żn├Żrlar├Ż içerisinde görmek istemektedir.
Ermenistan hükümetinin Gürcistan’a yönelik politikas├Żn├Ż Ermenistan’├Żn ekonomik durumu belirlemektedir. Zira Ermenistan ekonomik ili├żkilerinin büyük bir bölümünü Gürcistan üzerinden düzenlemekte, petrol ve do├░algaz ihtiyac├Żn├Ż Gürcistan üzerinden kar├ż├Żlamaktad├Żr. Bu nedenle Ermenistan hükümeti Gürcistan’la olan ili├żkilerine büyük önem verse de bazen Cavahetya sorunu ile ilgili olarak Gürcistan’├Ż rahats├Żz edecek demeçler vermekten çekinmemektedir. Ermenistan, Gürcistan’da ya├żayan Ermenilerin sosyal, kültürel ve siyasi olarak örgütlenmesini desteklemekte ve faaliyetlerini koordine etmektedir. Cavahetya Ermenileri özerklik taleplerini siyasi zemine ta├ż├Żmakta ve hatta ayr├Żl├Żkç├Ż faaliyetlerde bulunmaktad├Żr. Ermenistan, Gürcistan’la olan ili├żkilerinde ekonomik ili├żkileri öne ç├Żkarmakta, ancak uygun siyasi ve ekonomik ├żartlarda Cavahetya konusunda Gürcistan’a bask├Ż uygulamaktad├Żr. Ermenistan, Da├░l├Żk Karaba├░ sava├ż├Żnda Azerbaycan topraklar├Żn├Żn %20’sini i├żgal etmesiyle Gürcistan’la ili├żkilerinde de sava├ż galibi devlet olarak kendi görü├żlerini kabul ettirmek niyetindedir. Her ne kadar iki ülke ekonomik ili├żkilerini geli├żtirmek için çal├Ż├żsalar da Cavahetya sorunu, her iki taraf├Żn kabul etti├░i bir çözüme kavu├żturulmad├Ż├░├Ż taktirde, Gürcistan – Ermenistan ili├żkilerini belirleyecek en önemli faktör olacakt├Żr.

 


 

[1] Cavaheti veya Cavahetya olarak bilinen bu bölge, Ermenistan Cumhuriyetinin kuzeyinde, Gürcistan cumhuriyetinin güney bölgesinden içeride yerle├żmektedir. ├×enol Kantarc├Ż, ‘Katolik Ermenilerin Anadolu’daki Faaliyetleri’, Türkiye’nin Güvenli├░i Sempozyumu, Elaz├Ż├░ 17–19 Ekim 2001,  Elaz├Ż├░ 2002, s. 437.
[2] Bu konuda geni├ż bilgi için bak├Żn├Żz: Vardan Aramoviç Parsamyan, ├×mavon Rubenoviç Arutyunyan,  Hay Jo├░ovordi Patmutyun, (Erivan: Luys Yay├Żnevi, 1979), V. A. Parsamyan, ├Łstoriya Armyanskogo Naroda, (Erivan: Hayastan Yan├Żnevi, 1972), ├×ota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartvelo├żi, (Gürcistan’daki Ermeniler), (Tiflis: Gürcistan Milli ve Sosyal ├Łli├żkile Yay├Żnevi, 1999), Sergey Glinko, Pereseleniya Armyan Adderbaydjanskikh v Peredel├Ż Rossii,  (Moskova: Do├░u Dilleri Enstitüsü, Lazarev Yay├Żnevi, 1831), V. L. Veliçko, Russkoe Delo i Mejduplemenn├Że Vopros├Ż, (Petersburg: 1904).
[3] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, (├Łstanbul: Belge Yay├Żnlar├Ż, 1987), s. 42-71
[4] 1080’de Klikya Çarl├Ż├░├Żn├Żn kurulmas├Ż Rubenyan (Rubenidov) sülalesinin ad├Żyla ba├░l├Żd├Żr ve Haçl├Ż seferlerinin ba├żlamas├Żna (1096-1099) rastlar. Haçl├Ż seferlerinin yolu üzerinde yerle├żen Klikya Çarl├Ż├░├Ż onlara her türlü yard├Żm göstermi├ż ve desteklemi├żtir. Osmanl├Ż devletinin ve Per ordusunun hücumlar├Ż sonucunda Klikya Çarl├Ż├░├Ż 1375’de da├░├Żld├Ż.
[5] ├×ota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartvelo├żi, s.  25
[6] Ter- Mkrtçyan,  Armeniya Pod ├Łgom Nadir ├×akha,  (Moskova: 1963),  s. 61.
[7] Azerbaycan Tarihi, Derleyen: Z. Bünyatov,  (Bakü: Azerbaycan Yay├Żnevi, 1994),  s. 502.
[8]   Tetvadze, Somhebi,  s. 31
[9] Veliçko, Russkoe Delo i Mejduplemenn├Żye Vopros├Ż, (Bakü: Bilim Yay├Żnevi, 1990),  s. 36.
[10] Tetvadze, Somhebi,  s.  26.
[11] Tetvadze, Somhebi,  s. 34.
[12] Parsamyan, ├Łstoriya Armyanskogo...,  s. 20.
[13] Tetvadze, Somhebi,  s. 46.
[14] Tetvadze, Somhebi,  s.  7-11.
[15] Levon Abramyan, ‘Armeniya i Armyanskaya Diaspora: Raskhojdenie i Vstreça’, Planeta Diaspor├Ż, No 1-2, Moskova, 2000,  s. 54.
[16] Çavçavadze ├Łlya Grigoryeviç, Armyanskie Uçen├Że i Vopiyu├żiye Kamni, (Tiflis, 1902),  s. 24.
[17] Çavçavadze, Armyanskiye ...,  s. 19.
[18] Bondo Arveladze, “Armyanskie” ili Gruzinskiye Çerkvi v Gruzii, ( Tiflis: 1996),  s. 34.
[19] Eduard Oganisyan, Vek Borb├Ż, (Moskova: Feniks Yay├Żnevi, 1991),  s. 214.
[20] Eduard Oganisyan, Vek...,  s. 215.
[21] Oganisyan, Vek...,   s. 264.
[22] Oganisyan, Vek...,   s. 278.
[23] Azerbaycan’├Żn Gürcistan’la s├Żn├Żr bölgesinde il merkezi.
[24] Oganisyan, Vek...,   s. 279.
[25] Nesib Nesibzade,  Azerbaycan’├Żn Harici Siyaseti (1918–1920), (Bakü: Ay-Y├Żld├Żz Yay├Żnevi,  1996),  ss. 93–94.
[26] Nesibzade,  Azerbaycan’├Żn Harici..., s. 96.
[27] Oganisyan, Vek...,   ss. 282–283.
[28] Nesibzade,  Azerbaycan’├Żn Harici..., s.  99.
[29] ├×ota Vadaçkoria, Vopros├Ż Gruzino-Armyanskix Vzaimaotno├żenii v Politiçeskoy M├Żsli Gruzii (1918–1920),    (Tiflis: Meçniereba Yay├Żnevi,  1999),  s. 88.
[30] Vadaçkoria, Vopros├Ż Gruzino-Armyanskix...,  s. 88.
[31] Vadaçkoria, Vopros├Ż Gruzino-Armyanskix...,  s.133.
[32] Vadaçkoria, Vopros├Ż Gruzino-Armyanskix...,  s.133.
[33] Kafkas halklar├Ż ya├żad├Żklar├Ż bölgeyi Kafkasya, Ruslar Kafkas da├░lar├Żn├Żn arkas├Ż anlam├Żna gelen Zagavgaziya, Türkler Güney Kafkasya bat├Ż devletleri ise Transkafkasya adland├Żrmaktad├Żr.
[34] Bölgenin tarihi geçmi├żi konusunda daha geni├ż bilgi için bkz: ├×. Lomsadze,  Meskheti i Meskhi, (Tiflis: Merani-3 Yay├Żnevi, 1999), Gökdemir A. E, Cenubi-Garbi Kafkas Hükümeti, (Ankara: 1989), Yunusov A, ‘Akh├Żskinskie (Meskhetinskiye) Turki: Dvajd├Ż Deportirovann├Ży Narod’,  Tsentralnaya Aziyua ├Ł Kavkaz, No: 1 (2), 1999,  s. 169.
[35] Zagurskiy L. P, Poezdka v Akhalçikhskiy Uezd v 1872 g, “Zapiski Kavkazskogo Otdela ├Łmperatorskogo Russkogo Geografiçeskogo Ob├żestva”, (Tiflis: 1873), kn. 8, s. 8.
[36] Yunusov  A,  Akh├Żskinskie ...,  s. 169.
[37] Dokument├Ż i Material├Ż o Vne├żney Politike Zakavkazya i Gruzii,  (Tiflis: 1919),  ss. 310–312.
[38] Yunusov ,  “Akh├Żskinskie ...,  s. 169.
[39] Yunusov ,  “Akh├Żskinskie...,  s. 170.
[40] Karanadze yazd├Ż├░├Ż mektupta Türk de├░il, Azerbaycanl├Ż kelimesini kullanm├Ż├żt├Żr.
[41] Yunusov ,  “Akh├Żskinskie ...,  s. 170.
[42] Mektubun tam metni için bkz: Gabriel Goldberg,  ‘O Problemakh “Turok-Meskhetinçev’, (├Łstoriçeskiy Aspekt), http://www.ca-c.org/journal/14_1998/st_09_goldberg.shtml
[43] Göç edilen insanlar├Żn say├Ż konusunda çe├żitli rakamlar vard├Żr. Resmi belgelere göre toplam 91.095 ki├żi göç ettirilmi├żtir. Baz├Ż ara├żt├Żrmac├Żlar ise bu rakam├Żn daha çok üstünde insan├Żn göç ettirildi├░ini savunmaktad├Żr. Bu konuda daha geni├ż bilgi için bkz: Reuven Enokh,  “Türki-Meskhetinç├Ż”-“Poxod Na Rodinu”:
http://www.ca-c.org/journal/10_1997/st_15_enoh.shtml.
[44] ├Łrina Badura├żvili ve b, ‘Problem Pepatriaçii Meskhov v Gruzii’, Makalenin tam metni için bkz : http:// www.ca-c.org/online/2000/journal_rus/cac07_2000/21.badurashv.shtml.
[45] E. Mamedogl├Ż,  ‘Predsedatel Parlamenta Gruzzi Protiv Repatriaçii Turok-Meskhetinçev’, daha geni├ż bilgi için bkz: http://www.zerkalo.az/newssite/pages/l2/s1.shtml#2001/12/19_19_41_19
[46] Daha geni├ż bilgi için bkz:  http://www.eurasia.ru/country.cgi?id=2
[47] Gerard J. Libardian, Ermenilerin Devletle├żme S├Żnav├Ż, (├Łstanbul: ├Łleti├żim Yay├Żnc├Żl├Żk, 1. Bask├Ż,  2001),  s.22-23.
[48] Hatem Cabbarl├Ż, ‘Ba├░├Żms├Żzl├Żk Sonras├Ż Ermenistan’├Żn Enerji Politikas├Ż’, Stratejik Analiz, Say├Ż: 26, Haziran 2002,  ss.  44–49.
[49] Kamil A├░acan, ‘Kaderda├ż Devletler: Azerbaycan-Gürcistan ├Łli├żkileri’, Avrasya Dosyas├Ż, (Azerbaycan Özel), ├Łlkbahar 2001, Cilt: 7, Say├Ż: 1,  s. 326.
[50] Ermenistan SSCB Komünist Partisi eski Genel Sekreteri, 1998-199’da Ermenistan Parlamentosu Ba├żkanl├Ż├░├Żn├Ż yapm├Ż├żt├Żr. 27 Ekim 1999’de Ermenistan Parlamentosuna düzenlenen terörist sald├Żr├Żda hayat├Żn├Ż kaybetmi├żtir.
[51] Daha geni├ż bilgi için bkz: http://ames.kiev.ua/cgi-bin/txts/5/return_txt.cgi?uri=%2Fvar%2Fwww%2Fames.kiev.ua%2Ftxts%2F5%2F051999005.txt&back=http%3A%2F%2Fames.kiev.ua%2F5%2Fp1.html  
[52] Daha geni├ż bilgi için bkz: http://ames.kiev.ua/cgi-bin/txts/5/return_txt.cgi?uri=%2Fvar%2Fwww%2Fames.kiev.ua%2Ftxts%2F5%2F051999005.txt&back=http%3A%2F%2Fames.kiev.ua%2F5%2Fp1.html
[53] Programma TRASEKA Ne Opravd├Żvaet Ojidanii, Daha geni├ż bilgi için bkz:  http://www.snark.am/promedia.htm.
[54] Daha geni├ż bilgi için bkz: http://www.diasp.ru/news/georgia/arc9–2001.shtml
[55] Hasan Kanbolat ve Nazmi Gül, ‘Kafkasya’da (Cavahetya) ile Krasnodar (Rusya) Ermenilerinin Jeopoliti├░i ve Özerklik Aray├Ż├żlar├Ż’, Stratejik Analiz,  Cilt: 1, Say├Ż: 6, Ekim 2000, s. 11.
[56] Daha geni├ż bilgi için bkz: http://www.azg.am/_RU/20020327/2002032702.shtml
[57] Daha geni├ż bilgi için bkz: http://www.azg.am/_RU/20020504/2002050402.shtml
[58] Hasan Kanbolat ve Nazmi Gül, Kafkasya’da (Cavahetya) ile Krasnodar (Rusya) Ermenilerinin ..., s. 9.
[59] “Virk” kelimesi Ermenice’den çeviride Gürcüler anlam├Żna gelmektedir. Bkz: R. H. Ba├░ramyan,  ├Ł. H. Haliov,      Hay-Adrbejaneren Barraran,  (Erivan: Luys Yay├Żnevi,  1978),  s. 501.
[60] Daha geni├ż bilgi için bkz: http://www.azg.am/_RU/20020504/2002050402.shtml
[61] Tatul Akopyan,  ‘Djavakhku Samoupravlenie?’ , Azg, 22 ├×ubat 2002.
[62] 525. Gazete, 11 Nisan 2002.
[63] 525. Gazete, 19 Mart 2002.
[64] Voitsekh Guretski,  ‘The Question Of Javakheti’. Daha geni├ż bilgi için bkz: http://poli.vub.as.be/publi/crs/eng/0301-05.htm     
[65] Tatul Akopyan,  ‘Separatistskoe Dvijenie Na Yuge Gruzii Ugrojaet Territorialnoy Çelestnosti Gosudarstva’, Daha geni├ż bilgi için bkz:  http://www.azg.am/_RU/20020504/2002050402.shtml
[66] Daha geni├ż bilgi için bkz: http://www.azg.am/_TR/20020322/2002032204.shtml

 ----------------------
* -
- ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 6, Yaz 2002
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar