AnasayfaÝletiţim
  
English

Kitap Tahlili: Her YĂśnĂźyle Ermeni Sorunu

Doç. Dr. Yücel ACER*
ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 5, Bahar 2002

 

Yavuz ÖZGÜLDÜR; Ali GÜLER; Suat AKGÜL ve Mesut KÖROÐLU.
Ankara, Kara Harp Okulu Yayýnlarý, 2001. 370 s. Kaynaklar, Ekler (Fotoðraflar), ISBN yok.

Tarihleri boyunca çoĂ°u zaman bir baĂžka devletin yada imparatorluĂ°un egemenliĂ°i altĂ˝nda yaĂžamýÞ Ermenilerin, OsmanlĂ˝ egemenliĂ°i altĂ˝nda 600 yĂ˝l boyunca durumlarĂ˝ndan uzun süre memnun kaldĂ˝klarĂ˝ genelde kabul gören bir görüĂžtür. OsmanlĂ˝ da azĂ˝nlĂ˝k kavramĂ˝ etnik esastan ziyade din ve mezhep esasĂ˝na dayandĂ˝rĂ˝lmakta ve bu çerçevede azĂ˝nlĂ˝k gruplara (cemaatlere) hak ve ayrĂ˝calĂ˝klar tanĂ˝nmakta, hatta kendi içlerinde önemli oranda örgütlenmelerine ve kendi toplumlarĂ˝na iliĂžkin iĂžleri idare etmelerine izin verilmekteydi. Bu durumun Ermeni toplumu için tatminkar olduĂ°unu gösterir önemli gerçeklerden birisi, bu toplumun kendilerine ‘sadĂ˝k millet’ dedirtecek kadar OsmanlĂ˝ devletine baĂ°lĂ˝lĂ˝k göstermiĂž olmalarĂ˝dĂ˝r.

Özetlenen bu pozitif tabloya raĂ°men OsmanlĂ˝ da bir ‘Ermeni Sorunu’nun ortaya çĂ˝ktýðýnĂ˝ görmek oldukça ĂžaĂžtĂ˝rĂ˝cĂ˝ bir durum olsa gerek. Daha ĂžaÞýrtĂ˝cĂ˝ olanĂ˝ da, böyle bir milletin Türkiye Cumhuriyeti döneminde ve günümüzde de Dünya kamuoyunun gündemine sokulmaya çalýÞýlan bir “Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝” iddiasĂ˝ ve Ermeni terörü gibi birçok deĂ°iĂžik yönüyle hala bir “sorun” olmaya devam ediyor olmasĂ˝dĂ˝r.

Þüphesiz ki bu ĂžaÞýrtĂ˝cĂ˝ durumun gerisinde kendine özgü sebepler ve unsurlar bulunmakta ve sorunun anlaÞýlmasĂ˝nda bu unsurlarĂ˝n incelenmesi büyük önem taÞýmakta. Ermeni sorununun çeĂžitli yönlerden günümüzde de devam etmesi, bu sebeplerin açĂ˝klanmasĂ˝ ve tahlilinin günümüzde de öneminin devam ettiĂ°ini gösterir önemli bir kanĂ˝tĂ˝dĂ˝r. Kara Harp Okulu’ndaki bir grup akademisyen tarihçi subay tarafĂ˝ndan hazĂ˝rlanmýÞ “Her yönüyle Ermeni Sorunu” adlĂ˝ çalýÞma bu açĂ˝dan Ăžüphesiz önem taÞýmakta.

Göze çarpan ilk unsur, çalýÞmanĂ˝n Ermeni tarihine fazla yer ayĂ˝rmadýðýdĂ˝r. Bu konu, daha ziyade Ermeni tarihinin genel hatlarĂ˝nĂ˝ özetleyen kĂ˝sa ve genel bir bölüm olarak düzenlenmiĂžtir. Bu çerçevede Ermenilerin kökenine iliĂžkin iddialar yansĂ˝tĂ˝lmýÞ ve Ermenilerin tarihi geliĂžimine iliĂžkin önemli noktalar sĂ˝ralanmýÞtĂ˝r. AynĂ˝ biçimde Selçuklu döneminde Ermenilerle iliĂžkiler ve bu dönemde Ermenilerin durumuna da çalýÞmada fazla yer ayrĂ˝lmamýÞtĂ˝r. Yine bu dönem Ermenilerle iliĂžkilere ve Ermenilerin Selçuklu egemenliĂ°i altĂ˝nda sahip olduklarĂ˝ konuma iliĂžkin özetleyici genel noktalar yansĂ˝tĂ˝lmakta. Bu noktada vurgulanan, daha Selçuklular döneminde baĂžlayan Ermeniler üzerinde Türk hakimiyetinin belirgin pozitif unsurlar taÞýdýðý ve Ermenilere çeĂžitli kültürel, dini ve sosyal haklar tanĂ˝ndýðýdĂ˝r. Zira, Selçuklular döneminde gayrimüslimlere gösterilen belirgin bir hoĂžgörünün olduĂ°u bir gerçekti.

ÇalýÞmada, Ermeni tarihine ve Selçuklu dönemi Ermenilerin statülerine ayrĂ˝ntĂ˝lĂ˝ yer verilmemesi aslĂ˝nda çalýÞmanĂ˝n maksadĂ˝ ve içeriĂ°i açĂ˝sĂ˝ndan bakĂ˝ldýðýnda bir eksiklik olarak deĂ°erlendirilmemeli. ÇalýÞmanĂ˝n isminin de yansĂ˝ttýðý gibi incelemeye tabi tutulan her yönü ile Ermeniler deĂ°il fakat OsmanlĂ˝ ve Türkiye açĂ˝sĂ˝ndan bir “sorun” olarak her yönü ile Ermeniler dir. DolayĂ˝sĂ˝ ile amaç, özellikle OsmanlĂ˝lar ve Türkiye Cumhuriyeti açĂ˝sĂ˝ndan Ermeni sorununu, önemli yönleri ile inceleme konusu yapmak olarak algĂ˝lanmalĂ˝dĂ˝r. Bu doĂ°rultuda doĂ°al olarak, OsmanlĂ˝ döneminde Ermeniler çalýÞmada önemli bir yer tutmakta ve hemen her önemli unsur yansĂ˝tĂ˝lmakta. Bu açĂ˝dan bakĂ˝ldýðýnda çalýÞmanĂ˝n içeriĂ°i, ismi ile vaat ettiĂ°i geniĂž kapsamĂ˝ yansĂ˝tĂ˝r gözükmekte.

ÇalýÞmanĂ˝n OsmanlĂ˝ dönemi ile ilgili olarak yer verdiĂ°i ilk meseleler, OsmanlĂ˝ da gayrimüslimlerin hukuki durumlarĂ˝, Ermenilerin bu baĂ°lamda dini, eĂ°itsel, ve diĂ°er kültürel haklarĂ˝ olmakta. Öte yanda, özellikle Ermenilerin günümüzde ön plana fazlaca çĂ˝karmadĂ˝klarĂ˝ bir OsmanlĂ˝ siyasi hayatĂ˝nda ve devlet hizmetinde Ermenilerin rolü gerçeĂ°i incelenme konusu yapĂ˝lmýÞ ve örneĂ°in OsmanlĂ˝ Mebussan Meclisinde Ermenilerin önemli sayĂ˝da vekil bulundurduklarĂ˝ da belirtilmiĂžtir. Türk ve Ermeni toplumlarĂ˝ arasĂ˝nda bu yakĂ˝n ve iyi münasebetlerin sonuçta Türk kültürünün Ermeniler üzerinde önemli izler yarattýðýna da bir kĂ˝sĂ˝m ayrĂ˝ntĂ˝ ile deĂ°inilmiĂžtir.

ÇalýÞmada deĂ°inilen bir diĂ°er konu, Ermenilerin OsmanlĂ˝ döneminde ekonomik ve demografik durumlarĂ˝dĂ˝r. Ekonomik durumlarĂ˝ ile ilgili olarak oldukça ayrĂ˝ntĂ˝lĂ˝ bilgiler verilmekte, Ermenilerin iç ve dýÞ ticarette, tarĂ˝m, sanayii, ve madencilikte ve para, kredi ve faiz alanlarĂ˝nda OsmanlĂ˝ ekonomisi içerisindeki ne denli bir yere sahip olduklarĂ˝ belirtilmekte. Ermenilerin vergi ve meslek konularĂ˝nda da durumlarĂ˝ bu çerçevede inceleme konusu olmakta.

Öte yandan, bugün bile Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ iddialarĂ˝ nedeni ilse sĂ˝k sĂ˝k gündeme gelen OsmanlĂ˝ Ermenilerinin nüfus durumu ayrĂ˝ bir inceleme konusu olarak ayrĂ˝ntĂ˝lĂ˝ bir biçimde incelenmekte. Bu çerçevede, birçok dönemler boyunca OsmanlĂ˝ Devleti’nin nüfusunu, nüfusun dinlere ve cemaatlere göre daĂ°Ă˝lĂ˝mĂ˝nĂ˝ yansĂ˝tan birçok tablo ve rakamlar sunulmakta ve OsmanlĂ˝ Ermenileri spesifik olarak incelenmekte. Ermeni soykĂ˝rĂ˝m iddialarĂ˝ açĂ˝sĂ˝nda önemi nedeni ile özellikle 1914 yĂ˝lĂ˝ nüfus durumu ve daĂ°Ă˝lĂ˝mĂ˝ birçok kaynaĂ°a referans yapĂ˝larak yansĂ˝tĂ˝lmakta. Yine bu çerçevedeki önemi nedeni ile BatĂ˝ Anadolu vilayet ve sancaklarĂ˝ nüfus durumu ayrĂ˝ca inceleme konusu yapĂ˝lmakta. Sadece OsmanlĂ˝ kaynaklarĂ˝na deĂ°il, aynĂ˝ zamanda Kirkor Zöhrap (takma adĂ˝yla, Marcel Leart) gibi Ermeni tarihçilerinin ve Ermeni Patrikhanesi’nin istatistiklerine de yer verilmekte.

OsmanlĂ˝’nĂ˝n özellikle BatĂ˝lĂ˝ devletlerin zorlamasĂ˝ ile giriĂžtiĂ°i Ă˝slahat hareketleri çalýÞmada doĂ°al olarak önemli bir yer tutmakta. Bu çerçevede Misyonerler ve Emperyalizm ile OsmanlĂ˝ Ermenileri arasĂ˝ndaki baĂ° ön plana çĂ˝karĂ˝lmakta. DolayĂ˝sĂ˝ ile, OsmanlĂ˝da bir Ermeni meselesinin ortaya çĂ˝kmasĂ˝nda, bu unsurlar ve Ermeni kilisesinin rolü vurgulanmakta ve çeĂžitli Ermeni patriklerinin Ăžahsi faaliyetlerine ayrĂ˝ca yer verilmekte. Tabi ki Ermeni okullarĂ˝ ve cemiyetlerinin rolü de geniĂž yer bulmakta.

Temelde ortaya bu güçlerce çĂ˝karĂ˝lmýÞ Ermeni sorununun devamĂ˝nda geniĂž yer tutan bir Ermeni terörü ve bunlarĂ˝ gerçekleĂžtiren HĂ˝nçak, DaĂžnak (TaĂžnaksutyun) gibi terör örgütleri çalýÞmada da önemli yer bulmakta. Daha da ötesi, çeĂžitli isyan, ayaklanmak, ve Ăžiddet olaylarĂ˝ ile Ermenilerce çok çeĂžitli yörelerde yaĂžayan OsmanlĂ˝ halkĂ˝nĂ˝n nasĂ˝l ve ne çapta bir kĂ˝yĂ˝ma ve katliama uĂ°ratĂ˝ldýðýna da deĂ°inilmekte.

DoĂ°al olarak 1915 tehcir kararĂ˝ ve gerisindeki ve uygulanmasĂ˝ndaki gerçekler oldukça ayrĂ˝ntĂ˝lĂ˝ bir biçimde ortaya konmakta. Tehcire tabi tutulmuĂž Ermenilerin ihtiyaçlarĂ˝nĂ˝n karÞýlanmasĂ˝, mallarĂ˝ ve mülkleri, nüfuslarĂ˝, tehcir sonrasĂ˝ durum ve geri dönüĂž kararnamesi, tehcir karÞýsĂ˝nda Ermenilerin ve BatĂ˝lĂ˝larĂ˝n tutumlarĂ˝ gibi önemli konulara bu çerçevede yer verilmekte.

Ermeni sorununun OsmanlĂ˝ ile birlikte sona ermediĂ°i gerçeĂ°i ile paralel olarak, çalýÞma, Milli Mücadele döneminden baĂžlayarak Ermenilerin ve Ermeni sorununun durumunu incelemeye almakta. Bu baĂ°lamda, Lozan KonferansĂ˝ sĂ˝rasĂ˝nda “Ermeni yurdu” gibi Ermeni iddialarĂ˝ ve Ermeni meselesine iliĂžkin tartýÞmalar, Lozan AntlaĂžmasĂ˝ndan günümüze Ermeni sorunu gibi konular gündeme getirilmekte.

Günümüzde Ermeni sorununun önemli yönleri çalýÞmanĂ˝n son kĂ˝smĂ˝nda ayrĂ˝ntĂ˝sĂ˝ ile ele alĂ˝nmakta. Ýkinci Dünya SavaÞý esnasĂ˝nda Ermeni faaliyetleri, sözde soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ Dünya kamuoyuna yayma çabalarĂ˝, Ermeni terör örgütlerince gerçekleĂžtirilen eylemler, bu terör örgütlerine verilen destekler ve Ermeni terörü ve Japon KĂ˝zĂ˝l Ordusu (JRA) ve PKK baĂ°lantĂ˝larĂ˝ son kĂ˝sĂ˝mdaki önemli alt baĂžlĂ˝klarĂ˝ olarak ortaya çĂ˝kmakta. Nihayet, günümüzde Ermeni sorununun Türkiye-Ermenistan iliĂžkilerine nasĂ˝l yansĂ˝dýðý Ermeni sorununun bir diĂ°er yönü olarak incelenmekte.

Ermeni sorununun bütün önemli yönlerini deĂ°iĂžen ayrĂ˝ntĂ˝larda yansĂ˝tan bu çalýÞma aynĂ˝ zamanda geniĂž bir kaynak da kullanmýÞ gözükmekte. SaygĂ˝n Türk ve yabancĂ˝ tarihçilerin çalýÞmalarĂ˝ ve arĂživ belgeleri bunlar arasĂ˝nda önemli yer tutmakta. Belki de eleĂžtirel açĂ˝dan yaklaÞýldýðýnda belirtilebilecek bir eksiklik birincil nitelikte kaynaklarĂ˝n nispeten az olmasĂ˝ olabilir. Fakat, çalýÞmanĂ˝n asĂ˝l iĂžlevinin Ermeni sorununun önemli bütün yönlerini toplu bir biçimde sunmak olduĂ°u kabul edilirse, yinede bunun önemli bir eksiklik olmayacaĂ°Ă˝ düĂžünülebilir. Sonuçta okuyucu, güvenilir kaynaklardan derlenmiĂž bir Ermeni sorunu anatomisi ile buluĂžmanĂ˝n kolaylýðý ile karÞý karÞýya bulunmakta.

 ----------------------
* Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Öđretim Üyesi,Çanakkale -
- ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 5, Bahar 2002
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar