AnasayfaÝletiţim
  
English

Kitap Tahlili: TĂźrkiye'de Bir AmerikalĂ˝ Doktor

Dr. Ţenol KANTARCI*
ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 4, Aralýk 2001 - Ocak-Ţubat 2002

 

AN AMERICAN PHYSICIAN IN TURKEY: A NARRATIVE OF ADVENTURES IN PEACE AND IN WAR
Clarence Douglas USSHER, ve M. D. Grace H. KNAPP (Co.)

Boston: The Riverside Press Cambridge, 1917. 332 sayfa / pages + xi + dipnotlar / footnotes + 23 fotoĂ°raf / photos +  2 harita / maps. ISBN: 0- 941567-16-8.

Türkiye’de Ermeni meselesi üzerine yazĂ˝lmýÞ kaynak niteliĂ°indeki kitaplar incelendiĂ°inde hemen hepsi sorununun ortaya çĂ˝kýÞýndaki baĂž aktörü Rusya olarak gösterir. Ancak Rusya, Ermeni ayaklanmalarĂ˝ndaki etkilerden sadece birisidir.

Rusya’nĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra Ermeniler arasĂ˝nda Katoliklik propagandasĂ˝ yapan Fransa, Ermeniler üzerinde Protestanlýðý, çĂ˝karlarĂ˝ için yerleĂžtirmeye çalýÞan Ýngiltere gibi devletlerin doĂ°rudan veya dolaylĂ˝ olarak mesele üzerinde önemli etkileri olmuĂžtur.

Ancak, Ermeni sorununun ortaya çĂ˝kýÞýnda, geliĂžmesinde hatta bugünkü Ăžekliyle uluslararasĂ˝ boyut kazanmasĂ˝ndaki en önemli aktör hiç Ăžüphesiz Amerika BirleĂžik Devletleri (ABD) olmuĂžtur.

ABD, 1823 yĂ˝lĂ˝nda uygulama sahasĂ˝na koyduĂ°u Monroe Doktrini ile bir anlamda kendi içine kapanmayĂ˝ yani eski dünyanĂ˝n politikasĂ˝na uzak durmayĂ˝ öngörüyordu. Ýþte bu beklenti içerisinde ABD kendisini, bir taraftan Avrupa’nĂ˝n kendi topraklarĂ˝ üzerinde beslediĂ°i emellerden koruma gayesiyle Avrupa’dan uzak tutarken, diĂ°er taraftan da Avrupa devletlerinin giriĂžmiĂž olduklarĂ˝ hĂ˝zlĂ˝ sömürgeciliĂ°i görmezlikten gelmemesi gereĂ°i gibi bir zorunluluĂ°un içerisine itmiĂžtir. AyrĂ˝ca, dünyanĂ˝n sömürgeci devletlerce paylaÞýlmasĂ˝na kayĂ˝tsĂ˝z kalmanĂ˝n getireceĂ°i zararĂ˝n bilinciyle, devlet politikasĂ˝ olarak belirlenmiĂž olan Monroe Doktrini’ni çiĂ°nememek gibi bir esas çarpýÞýnca, her ikisine de uyumlu olan yöntemin, misyonerlerden yararlanmak olduĂ°u görüĂžü ortaya çĂ˝kmýÞtĂ˝r.

Bu aĂžamadan sonra Amerika, misyonerleri dünyanĂ˝n bakir ve verimli bölgelerinde nüfuz alanlarĂ˝ edinmek ve politik emellerini gerçekleĂžtirebilmek için kullanmaya baĂžlamýÞtĂ˝r. Ancak ABD’nin Avrupa iĂžlerine uzak kalma politikasĂ˝ olarak belirlendikten sonra büyük çĂ˝kar beklentileri ile OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝na göz dikmesi hatta bu topraklar üzerinde çeĂžitli spekülasyonlara giriĂžmesi, kendi ilkesini çiĂ°nemek olacaktĂ˝. Bu durum Avrupa’nĂ˝n da dikkatini çekebilir ve kendi içi iĂžlerine karýÞmasĂ˝na yol açabilirdi. AyrĂ˝ca laik bir devlet olarak da bilindiĂ°i için bu iĂži daha profesyonelce yapmak gerekiyordu. Bu düĂžüncelerle ABD, Protestan misyonerliĂ°inin cemaat görünümüyle OrtadoĂ°u’da beklentilerini saĂ°lama yoluna gitmiĂžtir. Böylece istediĂ°i propagandayĂ˝ onlar aracĂ˝lýðýyla yaptĂ˝rabilecek ve saptamýÞ olduĂ°u siyaseti uygulayabilecekti. Bunu gerçekleĂžtirme planĂ˝n da ise geniĂž bölgelere daĂ°Ă˝lmýÞ, Amerikan misyonerlerinin yoĂ°un olduklarĂ˝ bölgelerde konsolosluk açĂ˝lmasĂ˝ gereĂ°inin ortaya çĂ˝kmýÞ olmasĂ˝ydĂ˝. Böylece bu konsolosluklar aracĂ˝lýðýyla, devlet olarak karýÞmamasĂ˝ gereken konulara, misyonerlerin kurmuĂž olduĂ°u örgütlerin Amerikan sermayesiyle kurulduĂ°unu ileri sürerek Amerikan yatĂ˝rĂ˝mlarĂ˝nĂ˝n koruyuculuĂ°unu yapmýÞ olacak ve bu yerlere müdahale etme hakkĂ˝nĂ˝ kendisinde görmüĂž olacaktĂ˝.[1]

BirleĂžik Devletler, bir taraftan bu kuruluĂžlarĂ˝ ve misyonerleri kanatlarĂ˝ altĂ˝na alĂ˝rken diĂ°er taraftan onlarĂ˝ yönlendirebilecekti. Ancak laik devlet olduĂ°u için buna devletin resmi bütçesinde yer ayĂ˝rmayacak, örtülü ödeneĂ°inden verdiĂ°i paralarla sömürgecilik yarýÞýnda farklĂ˝ bir yöntemle yerini almýÞ olacaktĂ˝.[2]

“An American Physician in Turkey”, yukarĂ˝da anlatĂ˝lan çerçeve içerisinde deĂ°erlendirmeye alĂ˝nmasĂ˝ gereken bir eser olarak karÞýmĂ˝za çĂ˝kmaktadĂ˝r.

“An American Physician in Turkey”, isimli eserin yazarĂ˝ Dr. Clarence D. Ussher, kendisinden örnek vererek misyonerlerin ABD’de ki özel eĂ°itimlerini Ăžöyle anlatmýÞtĂ˝r:

“Henüz çocuk denecek bir yaĂžta Montreal’de lisede okurken “Gönüllü ÖĂ°renci Deklarasyonu”nu imzalamýÞtĂ˝m. Bu Ăžu anlama geliyordu: eĂ°er TanrĂ˝ bir gün izin verirse ülke dýÞýnda misyonerlik faaliyeti yürütmeye istekli ve arzuluyum. Daha sonra Philadelphia’da teoloji seminerini tamamladĂ˝m ve Kansas City, Missouri’de tĂ˝p kolejinde çalýÞtĂ˝m ve sonra bana ABFCM’nin Reformed Episcopal Church’ü tarafĂ˝ndan Hindistan’da görev yapmak üzere çalýÞmam teklif edildi. O sĂ˝ralarda tĂ˝p misyonerliĂ°i yoktu. Böylece büyük tecrübe kazandýðým pratiĂ°ime Kansas City’de kavuĂžmuĂž oldum. Normalde benim buradaki bir aylĂ˝k kazancĂ˝m daha sonra bu çalýÞmada da göreceĂ°iniz gibi ABFCM’nin bana bir yĂ˝lda verdiĂ°inden daha fazlaydĂ˝. Fakat misyon alanĂ˝ndaki iĂžin vermiĂž olduĂ°u haz mükemmeldi...” diyerek bir misyonerin nasĂ˝l seçilip yetiĂžtirildiĂ°ini ve bu iĂži yapmak için ne kadar istekli olunduĂ°unu ortaya koyar.

Bayan Knapp’Ă˝n yardĂ˝mlarĂ˝yla Dr. Ussher tarafĂ˝ndan kaleme alĂ˝nmýÞ hatĂ˝rat nevi eserde Dr. Ussher,  American Board of Commissioners for Foreign Mission’un gönüllü üyesi olarak 12 MayĂ˝s 1898’de Boston’dan yola çĂ˝kýÞýndan Ruslar ve Ermenilerle birlikte Van’dan ayrĂ˝ldĂ˝klarĂ˝ tarih olan 5 AĂ°ustos 1915’e kadarki sürede geçen olaylarĂ˝ anlatmýÞtĂ˝r.

Bir yĂ˝l kadar Harput’ta (Elazýð) görev yapan Dr. Ussher, daha sonra 6 aylĂ˝k bir görev için Van’a gitmiĂž burada yine bir misyoner olan John O. Barrows’un kĂ˝zkardeĂži olan Elizabeth Barrows ile evlenmiĂžtir. Bu olaydan sonra sürekli olarak Van’da yaĂžamĂ˝nĂ˝ sürdürmeye baĂžlayan Dr. Ussher, buradaki Amerikan Hastahanesi’nde misyonerlik görevini yürütmüĂžtür.

Dr. Ussher’in Harput ve Van’daki hatĂ˝ralarĂ˝nĂ˝ anlattýðý bu eserin genel analizinden çĂ˝kan önemli noktalardan birisi, Amerika’nĂ˝n DoĂ°u üzerindeki yatĂ˝rĂ˝mlarĂ˝nĂ˝n misyonerleri ve bölge de açmýÞ olduĂ°u konsolosluklarĂ˝ vasĂ˝tasĂ˝yla nasĂ˝l organize bir Ăžekilde yürüttüĂ°ünü göstermesidir.

Eserde açĂ˝k olarak ortaya çĂ˝kan bir diĂ°er nokta da, AmerikalĂ˝larĂ˝n bölgede Ermeni isyanlarĂ˝nĂ˝ haklĂ˝ gören bir bakýÞ açĂ˝sĂ˝yla olaylara yaklaĂžmalarĂ˝ ve hatta zaman zaman onlarĂ˝, görüĂžtükleri (Ermeni) liderleri vasĂ˝tasĂ˝yla yönlendirmeleridir.

Eserin geneli okunduĂ°unda tamamen bir propaganda kitabĂ˝ olduĂ°u izlenimi veren Dr. Ussher’in yazmýÞ olduĂ°u kitap, Ermenilerin koruyuculuĂ°unu yapan bir devletin misyonerlerinin faaliyetleri hakkĂ˝nda da önemli ipuçlarĂ˝ vermektedir.

Özellikle de Ussher’in kitabĂ˝ bastĂ˝rdýðý tarih dikkate alĂ˝nĂ˝rsa durum daha da aydĂ˝nlýða kavuĂžacaktĂ˝r. Zira, 1917’de savaĂža giren Amerika BirleĂžik Devletlerinin Amerikan kamuoyu nezdinde desteklenmesini gaye edinen bir Ăžekilde kurgulandĂ˝rĂ˝lmýÞtĂ˝r.

1915’lere gelindiĂ°inde 70 yĂ˝lĂ˝ aĂžkĂ˝n bir süredir silahlanan, isyan hazĂ˝rlĂ˝klarĂ˝ yapan ve savaĂž döneminde OsmanlĂ˝ya ihanet ederek düĂžman saflarĂ˝na geçen Ermeniler, Dr. Ussher’in kitabĂ˝nda birer melek olarak lanse edilmiĂžtir.

Sonuç olarak bir propaganda kitabĂ˝ niteliĂ°inde olan Dr. Ussher’in eseri, bir dönem hakkĂ˝nda yanĂ˝ltĂ˝cĂ˝ da olsa bir takĂ˝m ipuçlarĂ˝ vermesi bakĂ˝mĂ˝ndan önemlidir.


[1] Seçil Akgün, ‘AmerikalĂ˝ Misyonerlerin Ermeni Meselesinde Rolü’, Atatürk Yolu, SayĂ˝: 1, MayĂ˝s 1988, Ankara, 1988, s.3.
[2] Akgün, “AmerikalĂ˝ Misyonerlerin Ermeni ...,” s.3

 ----------------------
* -
- ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 4, Aralýk 2001 - Ocak-Ţubat 2002
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar