AnasayfaÝletiţim
  
English

Ermenistan-Gürcistan Ýliþkileri

Kamil AĐACAN*
ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 19, Sonbahar 2005

 .

Öz: ÇarlĂ˝k Rusya’sĂ˝nĂ˝n Kafkasya’yĂ˝ ilhak etmesiyle birlikte, OsmanlĂ˝ ve Kacar imparatorluklarĂ˝ndan bu coĂ°rafyaya yoĂ°un bir Ermeni göçü yaĂžanmýÞtĂ˝r. Moskova tarafĂ˝ndan özel olarak himaye edilmeleri ve üretim iliĂžkilerinin deĂ°iĂžmesiyle, Ermeniler Gürcistan’da egemen bir konum edinmiĂžlerdir. Ekonomik merdivenin alt basamaklarĂ˝nda yer alan Gürcüler tarafĂ˝ndan Ermeniler kolonileĂžtirici gücün bir parçasĂ˝ olarak görülmüĂžtür. Ermeni milliyetçiliĂ°inin sĂ˝nĂ˝rsĂ˝z büyüklük duygusu ve kibirliliĂ°i Gürcü toplumunda Ermenilere karÞý olumsuz fikirlerin yayĂ˝lmasĂ˝na ve pekiĂžmesine yol açmýÞtĂ˝r. Gürcü ulusal uyanýÞýyla birlikte, modern Gürcü kimliĂ°i Ruslarla beraber hem de Ermeni “ötekisi” üzerine ĂžekillenmiĂžtir. Ýki toplum arasĂ˝ndaki bu tarihsel güvensizlik, iki ülkenin baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðý sonrasĂ˝ iliĂžkilerini etkilemiĂžtir. AynĂ˝ zamanda farklĂ˝ stratejik yönelim ve ulusal hedefler ile bu doĂ°rultuda atĂ˝lan adĂ˝mlar var olan güvensizliĂ°i yeniden beslemiĂžtir. Böylece, iki ülke iliĂžkilerine güvensizlik sarmalĂ˝nĂ˝n hakim olduĂ°u söylenebilir.

Anahtar Kelime: Ermenistan-Gürcistan ÝliĂžkileri; Cavaheti; Abhazya Ermenileri; “Büyük Ermenistan”; Ermenistan-dýÞ politika; Gürcistan-dýÞ politika; Gürcü kimliĂ°i.

Abstract: When the Caucuses were annexed by Tsarist there was a mass immigration of Armenians from the Ottoman and Kacar empires to that area. Due to Moscow's direct and special patronage coupled with the change in their economic relationships the Armenians gained prominence in . To the economically side lined Georgians the Armenians fast became a symbol of foreign colonial power. The pompous and condescending views inherent in Armenian nationalism quickly inspired antipathy and animosity from the native Georgian population. This flow of resentment ultimately culminated in the “otherization” of the Armenians and the Russians, thus creating the modern Georgian identity. Even after their respective independence the mistrust born of this mutual history has tainted relations between these nations. Differences in strategic and national aims have also furthered the rift between these nations. Thus it can be said that these nations are shrouded in mutual mistrust.

Key Words: Armenian-Georgian Relations, Javaheti, Abkhazian Armenians, Greater , Aremnain foreign policy, Georgian identity.

GiriĂž

Ermenistan ve Gürcistan Güney Kafkasya’nĂ˝n iki küçük komĂžu devletidir. DevletlerarasĂ˝ iliĂžkileri, 1918-20 arasĂ˝ göz ardĂ˝ edilirse, Sovyetler BirliĂ°i’nin daĂ°Ă˝lmasĂ˝ sonucunda, baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝klarĂ˝nĂ˝ kazanmalarĂ˝ndan sonra baĂžlamýÞtĂ˝r. Bu süre içinde iki ülke yetkililerinin resmi ziyaretlerinde yaptĂ˝klarĂ˝ karÞýlĂ˝klĂ˝ olumlu açĂ˝klamalarĂ˝na raĂ°men, iki ülke iliĂžkilerine güvensizliĂ°in ve rekabetin hakim olduĂ°unu ilk bakýÞta gözlemlemek mümkündür. Bu güvensizlik ve rekabet iliĂžkileri derinden etkilemektedir. Bu makalede söz konusu güvensizliĂ°in kaynaklarĂ˝nĂ˝n neler olduĂ°u ortaya konulmaya ve iki ülke iliĂžkileri deĂ°erlendirilmeye çalýÞýlacaktĂ˝r. Bu çerçevede, ilk olarak ana hatlarĂ˝ ile Ermeni ve Gürcü toplumlarĂ˝nĂ˝n iliĂžkilerinin tarihi üzerinde durulacak, ardĂ˝ndan da baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k sonrasĂ˝ iliĂžkileri etkileyen belli baĂžlĂ˝ etkenler irdelenecektir.

Tarihin Yükü

Ermeni ve Gürcü toplumlarĂ˝ uzun tarihi süreçte, deĂ°iĂžik imparatorluklarĂ˝n egemenliĂ°i altĂ˝nda, bir arada yaĂžamýÞlardĂ˝r. Bu baĂ°lamda devletlerarasĂ˝ iliĂžkilerin yaÞý toplumlararasĂ˝ iliĂžkilerin yaÞýyla kĂ˝yaslanamayacak kadar kĂ˝sadĂ˝r. Tarihi perspektif göz ardĂ˝ edilerek, iki ülke iliĂžkilerinin bugününün anlaÞýlmasĂ˝ olanaksĂ˝zdĂ˝r.

Ermeni-Gürcü iliĂžkilerinde, özellikle 19. yüzyĂ˝l bir kĂ˝rĂ˝lma noktasĂ˝dĂ˝r. Bu yüzyĂ˝lda ortaya çĂ˝kan üç faktör söz konusu toplumlarĂ˝n iliĂžkilerini dramatik bir biçimde etkilemiĂžtir. Bu etkenler Rusya’nĂ˝n Kafkasya’yĂ˝ ilhakĂ˝, üretim iliĂžkilerinin deĂ°iĂžmesi ve milliyetçiliktir.

1801 yĂ˝lĂ˝nda, Gürcü KrallýðýnĂ˝n ilhakĂ˝yla baĂžlayan süreçte, Rusya Güney Kafkasya’ya hakim olmuĂžtur. Bu geliĂžme Ermeni-Gürcü iliĂžkileri açĂ˝sĂ˝ndan çeĂžitli sonuçlar doĂ°urmuĂžtur. Öncelikle, Gürcü KrallĂ˝klarĂ˝’nĂ˝n iĂžgali sĂ˝rasĂ˝nda ve sonrasĂ˝nda, Rusya ÝmparatorluĂ°unu bir hayli uĂ°raĂžtĂ˝ran, Gürcü isyanlarĂ˝ yaĂžanmýÞtĂ˝r. Söz konusu isyanlarĂ˝n bastĂ˝rĂ˝lmasĂ˝nda bölgede bulunan Ermeniler önemli rol oynamýÞlardĂ˝r. Ermeniler oluĂžturduklarĂ˝ gruplarla hem Gürcü isyancĂ˝lara karÞý Ruslarla omuz omuza savaĂžmýÞ, hem de kĂ˝lavuzluk ve haber alma faaliyetlerini büyük ölçüde yerine getirmiĂžlerdir. Öyle ki, MayĂ˝s 1813’te, Rus Kuvvetlerinin KomutanĂ˝ RtiĂžçev, Ýmparator I. Aleksandr’a “hayatlarĂ˝nĂ˝ RuslarĂ˝n yolunda feda eden” Ermeni milletinin ödüllendirilmesini isteyecek kadar bu durumdan etkilenmiĂžti.[1] Söz konusu olaylar iki toplum arasĂ˝nda süregelen güvensizliĂ°i beslemiĂžtir. Bu olgunun günümüze etkisi, olayĂ˝n yaĂžandýðý dönemdeki etkisinden çok daha büyüktür. KuĂžkusuz, Gürcü isyanlarĂ˝nĂ˝n baĂžarĂ˝ ĂžansĂ˝ düĂžüktü. Fakat, daha sonraki dönemde Ermeni karÞýtĂ˝ duygular geliĂžip yaygĂ˝nlaĂžtĂ˝kça, geriye dönülerek bu olaya referans yapĂ˝lmasĂ˝ söz konusu duygular açĂ˝sĂ˝ndan pekiĂžtirici rol oynamýÞtĂ˝r.

Güney Kafkasya’daki Rus hâkimiyetinin en önemli sonuçlarĂ˝ndan biri bölgenin demografik yapĂ˝sĂ˝nda önemli deĂ°iĂžikliklere yol açmýÞ olmasĂ˝dĂ˝r. Bölgedeki Müslüman halk OsmanlĂ˝ya sürülürken OsmanlĂ˝ ve Kacar imparatorluklarĂ˝nĂ˝n Ermeni tebaasĂ˝ da Kafkasya’ya göç etmiĂžtir. Kafkasya’ya göç eden Ermeniler, Ýrevan, NahçĂ˝van ve KarabaĂ° hanlĂ˝klarĂ˝nĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra, Gürcistan’Ă˝n Sameshi-Cavaheti, Trialeti, Tiflis, Sohum ve Batum gibi bölgelerine yerleĂžtirilmiĂžlerdir. Bölgeye göç eden Ermenilerin taÞýnma masraflarĂ˝ ÇarlĂ˝k tarafĂ˝ndan karÞýlanmýÞ, Hazine arazileri ve Müslüman ahaliden satĂ˝n alĂ˝nan topraklar göçmenlere daĂ°Ă˝tĂ˝lmýÞtĂ˝r. AyrĂ˝ca, Ermeniler 10 yĂ˝llĂ˝k bir süre için vergiden de muaf tutulmuĂžtur.[2] Bu göçler sonucunda 1800 yĂ˝lĂ˝nda Gürcistan’da 47 bin olduĂ°u tahmin edilen Ermeni nüfusu 1832’de 84 bine, 1897’de ise 197 bine ulaĂžmýÞtĂ˝r.[3] Devam eden göçler sonucunda 20.yy’Ă˝n baĂžlarĂ˝nda Gürcistan’daki Ermeni nüfusu üç yüz bini aĂžmýÞtĂ˝r. Bu durum, günümüzde iki ülke iliĂžkilerini etkileyen en temel etkenlerden olan toprak iddialarĂ˝nĂ˝n kaynaĂ°Ă˝ olmakla birlikte, devam eden süreçte pek çok sonuç doĂ°urmuĂžtur.

Rus egemenliĂ°i ile birlikte, Kafkasya’daki Ermeni nüfusun aynĂ˝ zamanda etkinliĂ°i de artmýÞtĂ˝r. Bu konuda iki etken baĂžlĂ˝ca rol oynamýÞtĂ˝r. Öncelikle, Ermeniler Moskova tarafĂ˝ndan Rus yayĂ˝lmacĂ˝lýðýnĂ˝n geleceĂ°i için önemli bir araç olarak deĂ°erlendirilmiĂž, Kafkasya’nĂ˝n diĂ°er halklarĂ˝ ile eĂžit görülmemiĂž, özel olarak himaye edilmiĂžtir. Güney Kafkasya Genel Valisi Vorontsov-DaĂžkov’un Çar II Nikolay’a yazdýðý mektup bu durumu açĂ˝kça ortaya koymaktadĂ˝r. Mektupta “Kafkasya’da Türklerle olan iliĂžkilerimizin tarihi boyunca, Rus siyaseti Büyük Petro döneminden bu yana, savaĂžlarda yanĂ˝mĂ˝zda yer alan Ermenilere karÞý dostane tutum takĂ˝nmak doĂ°rultusunda olmuĂžtur....askerî müdahalelerimize kolaylĂ˝kla sahne olabilecek bölgelerde yaĂžayan halklarĂ˝n dostça duygularĂ˝nĂ˝ köreltmek yerine desteklemeliyiz” denilmektedir.[4]

Ermenilerin Gürcistan’da etkinliĂ°ini artĂ˝ran diĂ°er faktör ise 19.yüzyĂ˝lla birlikte üretim iliĂžkilerinin deĂ°iĂžmeye baĂžlamasĂ˝dĂ˝r. Gürcü toplumuna feodal üretim iliĂžkileri hakimdi. Toprak soyluluĂ°una dayanan feodal üretim iliĂžkileri yerini kapitalist üretim iliĂžkilerine bĂ˝raktĂ˝kça Gürcü aristokrasisi sürekli olarak zenginliĂ°ini ve gücünü yitirmiĂžtir.[5] Buna karÞýlĂ˝k geleneksel olarak ticaretle uĂ°raĂžan Ermeni toplumu ise giderek güçlenmiĂžtir. Zaten, tarihsel olarak Tiflis’de küçük fakat zengin bir Ermeni topluluĂ°u mevcuttu. Kafkasya’ya göç eden Ermenilerden ticaretle uĂ°raĂžanlar da Ăžehirlere yerleĂžtirilmiĂžtir.[6] Ermeniler kĂ˝sa sürede, tüm bölgenin ticari ve sanayi hayatĂ˝na hakim oldular. Kafkas savaĂžlarĂ˝ sĂ˝rasĂ˝nda Rus ordusuna erzak satmaktan, Ýran’la Ăžeker ve pamuklu ürünler ticareti yapmaktan, sonra ise Tiflis’te sahip olduklarĂ˝ pamuk, deri ve tütün endüstrilerinden ve nihayet, bankacĂ˝lĂ˝ktan yararlanarak sermayelerini geliĂžtirdiler.[7] Gürcü soylularĂ˝nĂ˝n topraklarĂ˝nĂ˝ da satĂ˝n alan zengin Ermeni burjuvazisi Gürcistan’Ă˝n ekonomik hayatĂ˝nda egemen bir konum edindi.[8] Özellikle, Tiflis gibi merkezî kentlerde, bu etkinlik gözle görülür düzeydeydi. 1897’de Tiflis’teki 9.725 tüccarĂ˝n 4.727’si (yüzde 43,4) Ermeni idi. Gürcü tüccar sayĂ˝sĂ˝ ise 2.619 (yüzde 26,1) gibi mütevazĂ˝ bir sayĂ˝ oluĂžturmaktaydĂ˝. Gürcistan’daki en büyük 150 sanayi müessesinin yüzde 44’ü Ermenilere, yüzde 10’u ise Gürcülere aitti.[9] KĂ˝sa sürede Ermenilerin bu etkinlikleri idari hayata da yansĂ˝dĂ˝ ve özellikle, Tiflis Belediye Meclis’inde çoĂ°unluĂ°u oluĂžturdular. Ýþçi sĂ˝nĂ˝fĂ˝ açĂ˝sĂ˝ndan da durum pek farklĂ˝ deĂ°ildi. Ermeni burjuvazisine ait fabrikalarda baĂžlĂ˝ca Ermeni iĂžçiler istihdam edilmekteydi.[10] ÖrneĂ°in, Tiflis’te tütün endüstrisinde çalýÞan iĂžçilerin çoĂ°unluĂ°unu, deri ve dokuma endüstrilerindekilerin de önemli bir kĂ˝smĂ˝nĂ˝ Ermeni iĂžçiler oluĂžturmaktaydĂ˝.[11] AyrĂ˝ca, Ermeni iĂžçilerle kĂ˝yaslandýðýnda, Gürcü iĂžçiler vasĂ˝fsĂ˝z ve düĂžük ücretli iĂžlerde çalýÞtĂ˝rĂ˝lmaktaydĂ˝. Sonuç olarak, Rus egemenliĂ°i ve üretim iliĂžkilerinin deĂ°iĂžmesiyle, Gürcüler Gürcistan’da ekonomik merdivenin alt basamaklarĂ˝na inmiĂžler ve büyük ölçüde siyasî alanĂ˝n dýÞýnda kalmýÞlardĂ˝.[12] Böyle bir yapĂ˝nĂ˝n milliyetçilikle tanýÞmasĂ˝ Gürcüler arasĂ˝nda Ermeni karÞýtĂ˝ duygulara yol açtĂ˝. Gürcü iĂžçiler için iĂžyeri sahibi çoĂ°u zaman bir Ermeni idi. Bu sebeple de, Gürcüler arasĂ˝nda milli bilinç sĂ˝nĂ˝f bilinciyle örtüĂžtü ve Ermeni düĂžmanlýðýyla iç içe geliĂžti.[13] Marksist düĂžüncelerin Güney Kafkasya’da en fazla Gürcüler arasĂ˝nda yayĂ˝lmasĂ˝nĂ˝n altĂ˝nda bu husus yatmaktadĂ˝r.

19.yy’da iki toplum iliĂžkilerini etkileyen diĂ°er faktör ise milliyetçilikle tanýÞmalarĂ˝dĂ˝r. Kafkasya’nĂ˝n diĂ°er halklarĂ˝na oranla Ermeniler arasĂ˝nda milliyetçilik daha erken dönemde ortaya çĂ˝kĂ˝p yayĂ˝lmýÞtĂ˝r. OsmanlĂ˝, Rusya ve Ýran’da daĂ°Ă˝nĂ˝k halde yaĂžayan Ermenilerin çoĂ°unluĂ°u oluĂžturduklarĂ˝ bir “vatanlarĂ˝” yoktu. Oysa, toplumun kendini özdeĂž hissedeceĂ°i “tarihi bir yurt” milliyetçiliĂ°in temel ilkesidir. Bu sebeple de Ermeni milliyetçiliĂ°i, kuĂžkusuz Ermeni milletinin yüceltilmesi gibi duygusal yönlerinin yanĂ˝sĂ˝ra, nihayetinde bütün Ermenileri kapsayan hayali “Büyük Ermenistan” siyasî projesi Ăžeklinde vücut buldu. Gürcistan coĂ°rafyasĂ˝ da “Büyük Ermenistan”Ă˝n bir parçasĂ˝ idi. Tiflis Ermeni siyasî düĂžüncesinin baĂžlĂ˝ca merkezlerinden birisi haline gelmiĂžti. Ermeni milliyetçiliĂ°i ile özdeĂžleĂžmiĂž ünlü “Ermeni Devrimci Federasyonu”-TaĂžnaksutyun 1890 yĂ˝lĂ˝nda Tiflis’te kuruldu. AyrĂ˝ca 20.yy’Ă˝n baĂžlarĂ˝nda Tiflis’te, aralarĂ˝nda TaĂžnaklarĂ˝n yayĂ˝nlarĂ˝ da bulunan 20 Ermeni gazete ve dergisi yayĂ˝nlanmaktaydĂ˝. Bu gazete ve dergilerde Ermeni milletini yücelten, “Büyük Ermenistan” özlemi ile ilgili yoĂ°un propaganda yapĂ˝lmaktaydĂ˝.

Öte yandan, tarihsel olarak iki toplumun folkloru, mimarisi, sanat ve edebiyatĂ˝ karÞýlĂ˝klĂ˝ etkileĂžim içinde olmuĂžtur. Bu durum milliyetçilikle birlikte, iki toplum aydĂ˝nlarĂ˝ arasĂ˝nda kendi kültürünün orijinal ve üstün olduĂ°u tartýÞmalarĂ˝na yol açmýÞtĂ˝r. [14] Ermeni milliyetçileri, Ermeni milletini Kafkasya’nĂ˝n en eski, en köklü, en kültürlü ve en geliĂžmiĂž milleti olarak takdim etmekteydiler. Bu çerçevede, coĂ°rafî olarak Gürcistan’a “Büyük Ermenistan”Ă˝n bir parçasĂ˝ olarak bakmanĂ˝n ötesinde, Gürcü kültür varlĂ˝klarĂ˝nĂ˝ da sahiplenmekteydiler. Tiflis’in tarihsel olarak Ermeniler tarafĂ˝ndan kurulduĂ°u, Gürcü alfabesinin Ermenilerce oluĂžturulduĂ°u, Gürcücenin Ermenice’nin etkisi altĂ˝nda geliĂžtiĂ°i, Gürcülerin HĂ˝ristiyanlĂ˝kla Ermeniler tarafĂ˝ndan tanýÞtĂ˝rĂ˝ldýðý, Gürcü mimarisinin Ermeni mimarisinden doĂ°duĂ°u gibi iddialar Ermeni yayĂ˝nlarĂ˝nda yer almaktaydĂ˝. DolayĂ˝sĂ˝yla, iyi olan her Ăžey ya Ermenilere aitti ya da Ermenilerden etkilenmiĂžti.

Gürcü milli uyanýÞ hareketi 19.yy’Ă˝n ikinci yarĂ˝sĂ˝ndan itibaren böyle bir ortamda teĂžekkül etmeĂ°e baĂžlamýÞtĂ˝r. Üretim iliĂžkilerindeki deĂ°iĂžmeye baĂ°lĂ˝ olarak Tiflis’e taĂžradan hatĂ˝rĂ˝ sayĂ˝lĂ˝r Gürcü göçü yaĂžanmýÞtĂ˝r. 1865’te Tiflis’te 14.878 Gürcü var iken 1897’de bu rakam 38.357’ye yükselmiĂžti. Bununla birlikte, bu rakam 159 bin nüfuslu kentin yüzde 26,3’ünü oluĂžturmaktaydĂ˝. Ermeniler yüzde 38’lik bir oranla Tiflis’te çoĂ°unluĂ°u oluĂžturmaya devam etmekteydiler.[15] Tiflis’te egemen konumdaki Ermenilerle karÞýlaĂžma Gürcülerin kendini tanĂ˝mlamalarĂ˝nda temel uyarĂ˝cĂ˝ oldu.[16]

Bu fiilî durum düĂžünce alanĂ˝ndaki geliĂžmelerle örtüĂžtü. Tam da bu dönemde, Rus üniversitelerinde eĂ°itim alan ve BatĂ˝ siyasî düĂžüncesi ile tanýÞmýÞ, soylu ailelere mensup yeni kuĂžak Gürcü aydĂ˝nlarĂ˝ meydana çĂ˝kmaya baĂžladĂ˝. Ýlya Çavçavadze, Akaki Tseretli gibi ünlü isimlerin önderliĂ°indeki “Ýlk KuĂžak”Ă˝n (Pirveli Dasi-birinci grup) çoĂ°unluĂ°u edebiyatçĂ˝ ve gazeteci idi. Bu aydĂ˝nlar Rus hegemonyasĂ˝na, sĂ˝nĂ˝rlĂ˝ fakat etkili bir kültürel direniĂži ön plana çĂ˝kararak, yanĂ˝t verdiler.[17] BaĂžta Çavçavadze olmakla, bu grubun çalýÞmalarĂ˝nĂ˝n önemli bir kĂ˝smĂ˝nĂ˝, doĂ°al olarak Ermeni iddialarĂ˝yla mücadele oluĂžturmuĂžtur. Çavçavadze ünlü “Ermeni Alimleri Ve Feryat Eden TaĂžlar” eserinde Ermenilerin kendileri ve Gürcüler hakkĂ˝ndaki düĂžüncelerini Ăžöyle özetlemektedir:

Onlar söz ve kalemle dünyaya sĂ˝zlanarak ezelden Karadeniz ve Hazar Denizi’nden Dicle ve FĂ˝rat kaynaklarĂ˝na kadar Kafkas daĂ°larĂ˝nĂ˝n her tarafĂ˝nda sözde Ermenistan’Ă˝n bulunduĂ°unu, buraya sýðýnan Gürcülere Ermenilerin merhamet ederek 10 dönümlük bir toprak verdiĂ°ini söyleyip durmaktadĂ˝rlar. Onlara göre, halk olarak anĂ˝lmaya deĂ°er olmayan Gürcülerin, nesilleri tükenmek ve soysuzlaĂžmak üzeredir. Var olsalar bile bulunduklarĂ˝ durumu idrak edebilecek akla sahip deĂ°ildirler. TanrĂ˝ Gürcülere ticaret yeteneĂ°i vermemiĂžtir: arabacĂ˝lĂ˝ktan ve çobanlĂ˝ktan baĂžka hiçbir iĂže yaramazlar. Gülünç de olsa, Gürcistan diye yücelttikleri toplam birkaç dönümlük ekin yerlerini bile kullanamamaktadĂ˝rlar. NasĂ˝l kullansĂ˝nlar ki, bunun için akĂ˝llarĂ˝, çalýÞma azmi, eĂ°itimleri, bilinçleri, bilmek ve öĂ°renmek için de arzu ve hevesleri yoktur. DaĂ°Ă˝nĂ˝k Ermeniler ise ellerinde kültür bayraĂ°Ă˝yla, sadece yakĂ˝n doĂ°uya deĂ°il, uzak, vahĂži ve cahil Asya’yĂ˝ canlandĂ˝rmak ve mutlu etmek için TanrĂ˝ ve tarih tarafĂ˝ndan davet edilmiĂžlerdir.[18]

“Ýlk KuĂžak” aydĂ˝nlar Ermeni iddialarĂ˝nĂ˝n Gürcü milletini aĂžaĂ°Ă˝ladýðýnĂ˝, küçük düĂžürdüĂ°ünü ve amaçlarĂ˝nĂ˝n tarihten Gürcüleri silmek olduĂ°unu ileri sürerek buna karÞý gazete ve dergi sayfalarĂ˝nda mücadeleye baĂžlamýÞlardĂ˝r. Çavçavadze, Ermenilerin Gürcülerin milli onurunu kĂ˝rmakla yetinmeyip Gürcüleri yeryüzünden tamamen silmek için bütün Gürcü tarihinin üzerine bir çizgi çekmekte olduklarĂ˝nĂ˝ ve bu amaçla da Gürcülere ait ne varsa hepsini kendilerine mal ettiklerini ileri sürmektedir. Ermenilerin bütün bunlarĂ˝, dünyaya Güney Kafkasya’da çok eski zamanlardan itibaren sadece Ermeni milletinin yaĂžadýðýnĂ˝ ve bölgenin geleceĂ°inin de onlara ait olduĂ°unu göstermek için yaptĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ileri süren Çavçavadze, Ermeni aydĂ˝nlarĂ˝nĂ˝ “Biz çok veya az size sahip çĂ˝ktĂ˝k. SýðýndĂ˝rdĂ˝k. Size kardeĂžlik ettik. Bizim evde bize karÞý düĂžmanca davranmayĂ˝n” diye uyarmýÞtĂ˝r.

“Üçüncü KuĂžak” (Meore Dasi-üçüncü grup) Gürcü aydĂ˝nlarĂ˝, toplumdaki Ermeni karÞýtĂ˝ duygu ve düĂžünceleri sĂ˝nĂ˝fsallaĂžtĂ˝rdĂ˝. 1890’larda Ăžekillenen ve sosyal –demokrat düĂžüncelere sahip bu kuĂžaĂ°a göre Gürcülerin temel sorunu sömürü idi. Gürcistan’Ă˝ adeta satĂ˝n almýÞ olan Ermeni burjuvazisi Gürcü halkĂ˝nĂ˝n sĂ˝rtĂ˝na binmiĂž kapitalist sömürücüler, asalaklardĂ˝.[19] Bu sebeple de Gürcü sosyalistlerin Gürcistan’Ă˝n özgürlüĂ°ü için burjuvaziye ve emperyalizme karÞý mücadele çaĂ°rĂ˝larĂ˝ sadece Rusya’ya karÞý deĂ°ildi aynĂ˝ zamanda Ermeni sömürüsüne de karÞý idi.[20] Gürcistan’da sosyalist mücadele aynĂ˝ zamanda Ermeni karÞýtĂ˝ mücadele Ăžeklini almýÞtĂ˝r.

Sonuç olarak, Gürcü milli uyanýÞ hareketi aynĂ˝ zamanda Ermeni karÞýtĂ˝ bir hareket olarak doĂ°muĂžtur. Ama bu Ermeni karÞýtlýðý, tĂ˝pkĂ˝ Azerbaycan örneĂ°inde olduĂ°u gibi, iki eĂžit toplum arasĂ˝ndaki basit bir rekabet ve yabancĂ˝ düĂžmanlýðý durumundan ziyade “kurtuluĂžçu seferberliĂ°in” bir yansĂ˝masĂ˝ydĂ˝.[21] Çünkü Ermeni olgusu Rus olgusundan ayrĂ˝ olarak düĂžünülmemekteydi. Siyasî-askerî varlĂ˝klarĂ˝yla Gürcistan’Ă˝ yöneten RuslarĂ˝n yanĂ˝nda Ermeniler fiilen, pratikte kolonileĂžtirici statüsünde gözükmekteydi. Nitekim, Rus düĂžünürü Veliçko, yerli ahalinin Rusya’nĂ˝n Kafkasya’yĂ˝ kendisi için deĂ°il, Ermeniler için mi feth ettiĂ°ini sorduklarĂ˝nĂ˝ yazmaktadĂ˝r.[22] DolayĂ˝sĂ˝yla, Gürcüler kendilerini Rus-Ermeni koalisyonunun sömürgesi gibi görmekteydiler ve bu bakĂ˝mdan Ermenilerin diĂ°er sömürgecilerden fazla bir farkĂ˝ yoktu. Sonuç olarak, uzun tarihsel süreçte Gürcüler arasĂ˝nda Ermenilere karÞý oluĂžan olumsuz deĂ°erlendirme, 19 yüzyĂ˝lla birlikte yoĂ°unlaĂžmýÞ ve modern Gürcü kimliĂ°inin “ötekisi” haline dönüĂžmüĂžtür.

Ýki toplum arasĂ˝ndaki husumet, ÇarlĂ˝k RusyasĂ˝nĂ˝n daĂ°Ă˝lmasĂ˝yla zirve noktasĂ˝na ulaĂžmýÞtĂ˝r. Büyük ölçüde Ýrevan (Revan) Hanlýðý veya ÇarlĂ˝k dönemi Erivan GuberniyasĂ˝ topraklarĂ˝ üzerinde kurulu Ermenistan Cumhuriyeti mevcut sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝yla yetinmeyerek, hayali “Büyük Ermenistan”Ă˝ gerçekleĂžtirmek üzere Türkiye ve Azerbaycan’Ă˝n yanĂ˝ sĂ˝ra, Gürcistan’dan da toprak talep edecektir. Gürcistan’a yönelik toprak talepleri Tiflis’e kadar uzanmakta ve Kür Nehri’nin batĂ˝sĂ˝nda kalan topraklarĂ˝ içermekteydi. Ermenistan, bu taleplerinin, I Dünya SavaÞý’nĂ˝n galibi Ýngiltere tarafĂ˝ndan da destekleneceĂ°ini düĂžünmüĂžtür. Çünkü, Gürcistan baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ ilan ettikten sonra Almanya’nĂ˝n korumasĂ˝ altĂ˝na girmiĂžti. Bu amaçla Ermenistan, söz konusu topraklarĂ˝ ilhak etmek üzere 7 AralĂ˝k 1918’de Gürcistan’a saldĂ˝rmýÞ, fakat Ýngilizlerin devreye girmesiyle ateĂžkes saĂ°lanmýÞtĂ˝r.[23] Bu savaĂž Gürcülerin bilincinde derin izler bĂ˝rakmýÞ, günümüzde de Ermeni karÞýtĂ˝ duygularĂ˝ besleyen bir kaynak olmuĂžtur.

BaĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k veya Rusya Faktörü

Günümüzde Ermenistan-Gürcistan iliĂžkilerini etkileyen önemli etkenlerin baÞýnda Rusya faktörü gelmektedir. Bu etken söz konusu iki ülkenin her hangi bir üçüncü ülkeyle iliĂžkilerinden çok daha anlamlĂ˝dĂ˝r. BaĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k konusuna yaklaÞýmlarĂ˝ ve dünya görüĂžü bu etkenin bileĂženleri olarak görülebilir.

Sovyetler BirliĂ°inde Gorbaçov’un baĂžlatmýÞ olduĂ°u Perestroyka ve Glastnost politikalarĂ˝yla baĂžlayan toplumsal hareketler, Gürcistan’da, Ermenistan’dan farklĂ˝ bir nitelik arz etmiĂžtir. Gürcü milli hareketi, iki hususu açĂ˝kça reddetmekteydi. Birincisi Moskova’nĂ˝n Gürcistan üzerindeki egemenliĂ°iydi. Bu, milli hareketin baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k yönünü oluĂžturmuĂžtur. Reddedilen ikinci husus ise, bir iktidar sistemi olarak komünizm idi. Komünizm reddedilirken, yerine BatĂ˝ tarzĂ˝ demokratik hukuk devletinin inĂža edilmesi hedeflenmekteydi. Bu da milli hareketin demokratik yönünü temsil etmiĂžtir. Yürütülen mücadele, “çifte reddedici devrimle” sonuçlanmýÞtĂ˝r.[24]

Gürcistan baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ kazanmasĂ˝na raĂ°men, bir taraftan baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k mücadelesinin anĂ˝sĂ˝nĂ˝n canlĂ˝lýðý, diĂ°er taraftan da, tarih bilincinin etkisi ile, baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ yeniden kaybetme korkusu yaĂžamaktadĂ˝r. Rusya Federasyonu’nun (RF) Gürcistan’Ă˝n baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ tanĂ˝masĂ˝ bu endiĂženin ortadan kalkmasĂ˝nĂ˝ saĂ°lamamýÞtĂ˝r.[25] Bunun altĂ˝nda tanĂ˝ma fiilînin RF’nin diĂ°er tutum ve davranýÞlarĂ˝yla desteklenmemesi yatmaktadĂ˝r. Bu da BaĂ°Ă˝msĂ˝z Devletler TopluluĂ°u’nun (BDT) oluĂžturulmasĂ˝ ve Gürcistan’Ă˝n BDT üyeliĂ°i için zorlanmasĂ˝nda, bu amaçla etnik ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ hareketlerin desteklenmesinde kendisini açĂ˝kça göstermiĂžtir. Rusya’nĂ˝n eski Sovyet coĂ°rafyasĂ˝nĂ˝ kendi etkinlik alanĂ˝ olarak görmesi ve yeni cumhuriyetlerin baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝n siyasî sonuçlarĂ˝nĂ˝ tanĂ˝madaki güçlükleri “YakĂ˝n Çevre Doktirini” ile kurumsallaĂžmýÞtĂ˝r. Moskova’nĂ˝n yeni cumhuriyetlerin baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðý karÞýsĂ˝nda takĂ˝ndýðý bu tavĂ˝r tarihi arka planda taÞýnan kaygĂ˝yĂ˝ korkuya dönüĂžtürmüĂž ve Tiflis’in “Rusya, Gürcistan’Ă˝n Ăžeklen baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ istiyor, ama özünde zayĂ˝f, güçsüz, Rusya’ya baĂ°Ă˝mlĂ˝ bir halk olmasĂ˝nda isteklidir” biçiminde düĂžünmesine yol açmýÞtĂ˝r.[26] BaĂ°Ă˝msĂ˝zlýðý yeniden kaybetme korkusu bugüne kadar Gürcü dýÞ politikasĂ˝nĂ˝n temel eksenini oluĂžturmuĂž ve Rus-Gürcü iliĂžkilerine hassasiyet kazandĂ˝rmanĂ˝n yanĂ˝nda, Gürcü dýÞ politikasĂ˝na Rus nüfuz alanĂ˝ndan uzaklaĂžmak ve BatĂ˝’yla bütünleĂžmek isteĂ°i Ăžeklinde yansĂ˝mýÞtĂ˝r.

Ermeni milli hareketi ise baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝kçĂ˝ ve demokratik bir hareket olarak deĂ°il, irredentist bir hareket olarak doĂ°muĂžtur. TĂ˝pkĂ˝ yüzyĂ˝lĂ˝n baÞýnda olduĂ°u gibi, yüzyĂ˝lĂ˝n sonunda da baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k Ermenistan’da pek arzulanan bir Ăžey deĂ°ildi.[27] Her ne kadar, “KarabaĂ° Komitesi” “Ermeni Ulusal Hareketi”ne dönüĂžürken baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k ve demokratikleĂžme söylem olarak kabul edildiyse de, mahiyet itibariyle harekâtta köklü bir deĂ°iĂžiklik yaĂžanmadĂ˝. Sovyetler BirliĂ°i’ne karÞý hem baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k hem de irredentist mücadele vermenin olanaksĂ˝zlýðý bir tarafa, Ermenistan’Ă˝n savaĂž için Moskova’nĂ˝n desteĂ°ine ihtiyacĂ˝ vardĂ˝.

SSCB’nin çöküĂžü Ermenistan’a da baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k kazandĂ˝rmýÞ, ancak baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k konusu Ermenistan’Ă˝n gündeminin önceliĂ°i haline gelememiĂž ve temel deĂ°ere dönüĂžememiĂžtir. Bu yüzden de, Gürcistan örneĂ°indeki, Rus nüfuz alanĂ˝ndan uzaklaĂžmak çabasĂ˝ Ermenistan’Ă˝n gündeminde yer almamýÞtĂ˝r. DahasĂ˝, baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k sonrasĂ˝ Ermenistan’Ă˝n hemen hemen her alanda Rusya’ya baĂ°Ă˝mlĂ˝lýðý giderek artmýÞtĂ˝r.[28] Yeni baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ kazanmýÞ bir ülkenin baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝n reel deĂ°erinin “eski efendiye” –Rusya’ya- olan baĂ°Ă˝mlĂ˝lýðýnĂ˝n azalmasĂ˝yla doĂ°ru orantĂ˝lĂ˝ olduĂ°unu göz önünde bulundurursak[29], bu durum Ermenistan’Ă˝n baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýna kuĂžku ile bakĂ˝lmasĂ˝na, baĂ°Ă˝msĂ˝z bir devlet olmaktan çok Rusya’nĂ˝n bölgedeki “5.kol”u veya “vassalĂ˝” olarak algĂ˝lanmasĂ˝na yol açmýÞtĂ˝r. RF’nin emperyalist tutumlarĂ˝nĂ˝n Ermenistan’Ă˝n geniĂžleme arzusuyla örtüĂžmesi sonucunda oluĂžan RF-Ermenistan ittifakĂ˝nĂ˝n doĂ°al sonucu olarak, Ermenistan Rusya’nĂ˝n bölgesel hegemonyasĂ˝nĂ˝ yeniden kurmasĂ˝ konusunda da Rus politikalarĂ˝nĂ˝ desteklemiĂžtir.[30]

Sonuç olarak, Ermenistan’Ă˝n Rus merkezli ve irredentist politikalarĂ˝ Tiflis açĂ˝sĂ˝ndan ikisi olumsuz, biri olumlu üç sonuç doĂ°urmuĂžtur. Birincisi, Ermenistan’Ă˝n Rusya’ya baĂ°Ă˝mlĂ˝ kalmasĂ˝nĂ˝n, baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðý için aĂ°Ă˝r bedeller ödeyen Gürcistan tarafĂ˝ndan tedirginlikle karÞýlanmasĂ˝ ve baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýna yönelik tehdidi artĂ˝rĂ˝cĂ˝ rol oynamasĂ˝dĂ˝r. Ýkincisi, Ermenistan’Ă˝n Rus desteĂ°ine dayalĂ˝ irredentist politikasĂ˝nĂ˝n, önemli bir Ermeni azĂ˝nlýðý içinde barĂ˝ndĂ˝ran Gürcistan için ciddi bir güvenlik sorunu doĂ°urmasĂ˝dĂ˝r. Bu iki sonuç Gürcistan’da Ermenistan’a karÞý var olan tarihsel güvensizliĂ°i beslemektedir. Üçüncüsü ise, Ermenistan’Ă˝n mevcut politikalarĂ˝nĂ˝n, bu ülkenin Gürcistan’a baĂ°Ă˝mlĂ˝lýðýna yol açmasĂ˝dĂ˝r.

Rusya faktörünün öteki yüzünü Türkiye faktörü oluĂžturmaktadĂ˝r. Bugün her ne kadar RF’nin, yeniden ÇarlĂ˝k veya Sovyet dönemlerinde olduĂ°u gibi Gürcistan’Ă˝ tahakküm altĂ˝na almasĂ˝ olanaksĂ˝zsa da, Tiflis’i sĂ˝nĂ˝rlayacak ve Rusya’nĂ˝n egemen jeopolitik ve ekonomik konumunu saklĂ˝ tutacak yeni bir iliĂžki tarzĂ˝ peĂžinde olduĂ°u kestirilebilir.[31] Buna baĂ°lĂ˝ olarak baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k etkeni Gürcü dýÞ politikasĂ˝nĂ˝, geçen sürecin tüm aĂžamalarĂ˝nda baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýna yönelik algĂ˝ladýðý Rus tehdidine karÞý mücadele edebilmek için ittifaklar politikasĂ˝na yöneltmiĂžtir. Gürcistan’Ă˝n dýÞ iliĂžkileri coĂ°rafî konumu göz önünde bulundurularak iç içe geçmiĂž üç halka Ăžeklinde tasavvur edilebilir:[32] ilk halkada kendisi hariç diĂ°er iki Güney Kafkasya cumhuriyeti, ikinci halkada Güney Kafkasya alt sistemine komĂžu üç bölgesel güç-Türkiye, Ýran ve Rusya; en son halkada ise diĂ°er bölge dýÞý aktörler-ABD, AB ülkeleri ve s. ile iliĂžkiler.

Ýlk halkada Ermenistan’Ă˝n, ikinci halkada Ýran’Ă˝n RF ile oluĂžturmuĂž olduĂ°u düĂžey jeopolitik eksen Gürcistan’Ă˝n Rus tehdidine karÞý koyacak ittifak kombinasyonlarĂ˝nda tercih sayĂ˝sĂ˝nĂ˝ sĂ˝nĂ˝rlamýÞtĂ˝r. Ýç halkada böyle bir ittifak Azerbaycan’la yaĂžanmýÞtĂ˝r.[33] Fakat Azerbaycan’Ă˝n da Gürcistan’la paralel süreçten geçmesi ve benzeri sorunlarla uĂ°raĂžmasĂ˝ moral desteĂ°inin dýÞýnda maddi ve politik desteĂ°ini sĂ˝nĂ˝rlamaktadĂ˝r. Böyle bir tabloda RF’yi dengeleyecek tek aktör olarak Türkiye öne çĂ˝kmaktadĂ˝r.

Gürcistan’Ă˝n Karadeniz’le kĂ˝yĂ˝sĂ˝ olmasĂ˝na raĂ°men, Güney Kafkasya alt sistemi göreli olarak ikinci halkada sayĂ˝lan bölgesel güçlerle çevrelenmiĂž bir yapĂ˝ arzetmektedir. Kuzeyden Rusya’nĂ˝n, güney doĂ°udan RF ile birlikte hareket eden Ýran’Ă˝n baskĂ˝sĂ˝ karÞýsĂ˝nda Türkiye’nin Güney Kafkasya cumhuriyetlerinin baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ desteklemesi bu cumhuriyetler için adeta derin ve rahat soluk alabilecekleri pencere olarak açĂ˝lmýÞ ve baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝klarĂ˝na yönelik tehditleri dengeleyici rol oynamýÞtĂ˝r. Gürcistan Devlet BaĂžkanĂ˝ Eduard Þevardnadze Ocak 2001’de gerçekleĂžtirdiĂ°i Ankara ziyaretinde “Türkiye ile olan dostluk iliĂžkilerimiz Gürcistan’Ă˝n baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝n temel taÞýnĂ˝ oluĂžturmaktadĂ˝r” açĂ˝klamasĂ˝yla bu durumu ifade etmiĂžtir. Böylece, SSCB’nin daĂ°Ă˝lmasĂ˝ sonrasĂ˝ Güney Kafkasya’da Rusya-Ermenistan-Ýran düĂžey jeopolitik eksenini kesen Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan yatay jeopolitik ekseni doĂ°muĂžtur. Bu tablo Gürcistan Ulusal Güvenlik Doktrini’ne de açĂ˝kça yansĂ˝mýÞtĂ˝r. Doktrin’de Ermenistan’la iliĂžkiler karÞýlĂ˝klĂ˝ çĂ˝kar temeline dayalĂ˝ pragmatik iĂžbirliĂ°i olarak tanĂ˝mlanĂ˝rken, Azerbaycan ve Türkiye stratejik ortak olarak tanĂ˝mlanmýÞtĂ˝r.

Bu durum, Türkiye ve Azerbaycan’a karÞý tarihsel düĂžmanlĂ˝k besleyen Ermenistan tarafĂ˝ndan tehlikeli bir durum olarak deĂ°erlendirilmektedir. Ermeni aydĂ˝nlarĂ˝ kendi çĂ˝karlarĂ˝ doĂ°rultusunda Rusya-Ermenistan-Ýran jeopolitik ekseninin varlýðýnĂ˝ alkýÞlarken Gürcistan’Ă˝n tarafsĂ˝z olmasĂ˝nĂ˝ istemektedirler.[34] Özellikle Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol, Bakü-Tiflis-Erzurum doĂ°al gaz boru hatlarĂ˝ ve Bakü-Tiflis-Kars demiryolu hattĂ˝nda Gürcistan’Ă˝n rol almasĂ˝ Ermenistan’da düĂžmanlĂ˝k da içeren bir kĂ˝skançlĂ˝kla karÞýlanmaktadĂ˝r. Ermenistan uyguladýðý politikalarĂ˝n sorumluluĂ°unu üstlenmek yerine, Gürcistan’Ă˝ bu bölgesel projelerde yer alarak Ermenistan’Ă˝ “izole” etmeye çalýÞmakla itham etmekte ve adeta bu durumu “ihanet” olarak algĂ˝lamaktadĂ˝r.

Toprak BütünlüĂ°ü Mü, Kendi Kaderini Tayin Mi?

Ermenistan-Gürcistan iliĂžkilerini etkileyen bir diĂ°er konu toprak bütünlüĂ°ü meselesidir. Bu konu, iki ülke iliĂžkilerinde iki biçimde ortaya çĂ˝kmaktadĂ˝r. Birincisi, fikri düzlemdedir. Yürütülen etnik temizlik sonucunda mono-etnik bir yapĂ˝ya ulaĂžan Ermenistan, DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° sorunu sebebiyle ulusal azĂ˝nlĂ˝klarĂ˝n, uluslararasĂ˝ hukukta sömürge toplumlarĂ˝ için geçerli olan, kendi kaderini tayin hakkĂ˝nĂ˝ savunmaktadĂ˝r. AyrĂ˝ca Ermenistan, Sovyetler BirliĂ°i’nin daĂ°Ă˝lmasĂ˝ sonrasĂ˝ ortaya çĂ˝kan Abhazya, Güney Osetya, ve DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° sorunlarĂ˝nĂ˝n bütün özgün koĂžullarĂ˝na raĂ°men aynĂ˝ nitelikli sorunlar olduĂ°unun ve gelecek statülerinin de bir birini etkileyeceĂ°inin farkĂ˝ndadĂ˝r. Bu sebeple bir taraftan Gürcistan’Ă˝n toprak bütünlüĂ°ünü tanĂ˝makla birlikte diĂ°er taraftan da Abhazya ve Güney Osetya’daki ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ yönetimlere sĂ˝cak yaklaĂžmaktadĂ˝r. Bu durum sadece sempati ile sĂ˝nĂ˝rlĂ˝ kalmamakta, Ermenistan DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ yönetimi üzerinden bu yönetimlerin zirve toplantĂ˝larĂ˝na katĂ˝lmakta, seçimlere gözlemci göndermektedir.

Toprak bütünlüĂ°ü meselesinin Ermenistan-Gürcistan iliĂžkilerinde ortaya çĂ˝ktýðý diĂ°er biçim ise Gürcistan’daki Ermeni azĂ˝nlýðý boyutudur. 2002 nüfus sayĂ˝m sonuçlarĂ˝na göre, Gürcistan’da 248.929 Ermeni yaĂžamaktadĂ˝r ki, bu da genel nüfusun yüzde 5,7’sine tekabül etmektedir.[35] Ermeniler, Gürcülerce coĂ°rafî bölge olarak Cavaheti adĂ˝ verilen, (bölgeye Ermeniler Cavah demektedirler) ülkenin güneyindeki Sameshi-Cavaheti vilayetine baĂ°lĂ˝ Ahalkale ve Ninosminde rayonlarĂ˝nda[36] yoĂ°un olarak yaĂžamaktadĂ˝rlar. Bunun dýÞýnda fiilen baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ sürdüren Abhazya’da da yaklaÞýk 70 bin civarĂ˝nda Ermeni bulunmaktadĂ˝r. Bu durumun sonucu olarak da Ermeni azĂ˝nlýðý konusu Cavaheti ve Abhazya meselesinde ortaya çĂ˝kmaktadĂ˝r.

Cavaheti: AyrĂ˝lĂ˝kçĂ˝lĂ˝k mĂ˝ “Beyaz SoykĂ˝rĂ˝m” mĂ˝?

Cavaheti sorunu baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k sonrasĂ˝ dönemde Gürcistan’da zaman zaman yoĂ°unlaĂžan, ama hiç gündemden düĂžmeyen sorunlardan birisidir. Özünde Cavaheti bölgesinde yoĂ°un olarak yaĂžayan Ermenilerin özerklik talepleri yatmakla birlikte, Rus askerî üslerinin kapatĂ˝lmasĂ˝, AhĂ˝ska Türkleri’nin geri dönüĂž süreci, Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru HattĂ˝’nĂ˝n yapĂ˝mĂ˝ gibi diĂ°er konularla iliĂžkili olarak sorun daha çetrefil bir görünüm arz etmektedir.

2002 nüfus sayĂ˝m sonuçlarĂ˝na göre Sameshi-Cavaheti vilayetinin toplam nüfusunun yüzde 42,87’sini oluĂžturan Ermenilerin bu vilayete baĂ°lĂ˝ Ahalkale ve Ninosminde rayonlardaki oranĂ˝ sĂ˝rasĂ˝yla yüzde 94,3 ve 95,8’e kadar yükselmektedir.[37] Ermenistan ve RF’nin verdiĂ°i destekle, Gürcistan’Ă˝n baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k sonrasĂ˝ yaĂžadýðý geliĂžmelerden yararlanarak, bölgenin denetimini önemli ölçüde ele geçiren Ermeni paramiliter örgütleri, özerklik elde ederek bu konumlarĂ˝nĂ˝ tescil ettirmeye çalýÞmaktadĂ˝rlar.

Gürcistan yetkililerinin, Cavaheti’de Gürcistan’Ă˝n diĂ°er bölgelerinden farklĂ˝ bir sorunun olmadýðý yönündeki açĂ˝klamalarĂ˝ bir tarafa bĂ˝rakĂ˝lĂ˝rsa, Cavaheti sorununun niteliĂ°ine iliĂžkin iki temel görüĂž bulunmaktadĂ˝r. Birinci görüĂž, Cavaheti sorununu, perestroykayla baĂžlayan süreçlerin bir sonucu olarak ele almakta ve bölgedeki ekonomik ve toplumsal sorunlarĂ˝n çözümüne iliĂžkin özerklik talebini demokratik bir yaklaÞým olarak deĂ°erlendirmektedir. Ýkinci görüĂž ise, birinci yaklaÞýmĂ˝n tarihsel derinlikten (Ermenistan’Ă˝n bu bölgeyi ilhak etmek üzere 7 AralĂ˝k 1918’de Gürcistan’a saldĂ˝rmasĂ˝) ve coĂ°rafî geniĂžlikten (DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° Özerk Bölgesi’ne baĂ°lĂ˝ geliĂžmeler) yoksun olduĂ°unu ileri sürerek özerklik taleplerini ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝lĂ˝k olarak görmektedir.

Perestroyka süreciyle birlikte Ermenistan’da Cavaheti’ye yönelik de irredentist talepler gündeme gelmiĂžtir. KarabaĂ° SavaÞý öncesinde, Ahalkale rayonunda “Kesinlikle savaĂž lazĂ˝m. Bütün kuvvetimizle Cavaheti’yi, KarabaĂ°’Ă˝ NahçĂ˝van’Ă˝ isteyelim. Ahalkale’yi isteyelim. Ermeni topraklarĂ˝ yabancĂ˝larĂ˝n elinde kalmasĂ˝n. AtalarĂ˝mĂ˝zĂ˝n dediklerini yapalĂ˝m, ana vatana katalĂ˝m” Ăžeklinde, savaĂž isteklerini dile getiren bildiriler daĂ°Ă˝tĂ˝lmaktaydĂ˝.[38] Gürcistan Özgürlük Partisi BaĂžkanĂ˝ Rezo ÞaviĂžvili, 1990 yĂ˝lĂ˝nda yaptýðý bir açĂ˝klamada “Ermeniler eĂ°er DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° konusunu yaratmasalardĂ˝, Gürcistan’daki Ermeni bölgesinin Ermenistan’a katĂ˝lmasĂ˝ talebinde bulunacaklardĂ˝” deĂ°erlendirmesini yapmýÞtĂ˝r.[39] Her ne kadar Ermenistan, DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° örneĂ°indeki gibi Gürcistan’a karÞý açĂ˝k ve sĂ˝cak savaĂž baĂžlatmamýÞsa da, Cavaheti konusundaki iddialarĂ˝ndan da vazgeçmemiĂž, Gürcistan’Ă˝n yaĂžadýðý Abhazya, Güney Osetya ve iç savaĂž gibi geliĂžmelerden yararlanarak, Cavaheti’deki milliyetçi oluĂžumlarĂ˝ destekleyerek bölgenin neredeyse Gürcistan yönetiminin dýÞýna çĂ˝kmasĂ˝nĂ˝ saĂ°lamýÞtĂ˝r.

AslĂ˝nda DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° sorununun baĂžlamasĂ˝yla birlikte, Cavaheti’de de olasĂ˝ bir ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ hareketten kaygĂ˝ duyan Gürcistan’da, dikkatler büyük ölçüde bölge üzerine yoĂ°unlaĂžmýÞtĂ˝. Bir taraftan, dönemin Gürcistan yönetimi, Cavaheti’nin ekonomik ve sosyal problemlerini çözmeye yönelik programlar geliĂžtirirken, diĂ°er taraftan da bölgedeki Ermeni yoĂ°unluĂ°unu sĂ˝nĂ˝rlandĂ˝rmak üzere, Acara depremzedelerini bu bölgeye yerleĂžtirmeye çalýÞmýÞtĂ˝. Fakat, 1990’larĂ˝n baÞýndan itibaren Cavaheti üzerindeki dikkat giderek Abhazya ve Güney Osetya meselelerine ve iktidar mücadelesine yöneldi. Acara depremzedeleri de bölgeyi terk etmek zorunda kaldĂ˝lar.

Zviad Gamsahurdiya’nĂ˝n 1990 yĂ˝lĂ˝nda, etnik Gürcü milliyetçiliĂ°inin temsilcisi olarak ve Ermenistan’Ă˝n farklĂ˝ etnik gruplardan arĂ˝ndĂ˝rĂ˝lmýÞ homojen yapĂ˝sĂ˝ndan da ilham alarak, diĂ°er etnik gruplarĂ˝ “misafir” olarak kabul eden “Gürcistan Gürcülerindir” söylemiyle, iktidara gelmesi, durumu daha da gerginleĂžtirmiĂžtir. Gamsahurdiya’nĂ˝n kullandýðý dil ve simgeler diĂ°er etnik gruplar gibi Ermenilerin de korkularĂ˝nĂ˝ artĂ˝rmýÞ ve milliyetçi örgütlere yönelmelerine yol açmýÞtĂ˝r. BaĂžta Cavah Halk Hareketi olmak üzere milliyetçi Ermeni örgütleri Gamsahurdiya’nĂ˝n uygulamalarĂ˝na karÞý direnerek bölgenin denetimini ele geçirmiĂžlerdir. 25 Þubat 1988’de kültürel amaçlarla oluĂžturulduĂ°u iddia edilen Cavah Halk Hareketi, DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° SavaÞý’nĂ˝n baĂžlamasĂ˝yla giderek güçlenmiĂž ve Cavaheti’deki gönüllülerin DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ°’da savaĂžmak üzere gönderilmesini organize etmiĂžtir. Bu tür faaliyetler içinde yer almasĂ˝ sonucu aynĂ˝ zamanda kendine baĂ°lĂ˝ silahlĂ˝ gruplar da oluĂžturmuĂžtur. Cavah Halk Hareketi, Gamsahurdiya’nĂ˝n Ahalkale’ye atadýðý üç valiyi kabul etmeyerek geri çevirmiĂžtir. Sonunda Gamsahurdiya, Cavah’Ă˝n fiilî gücünü kabul etmek zorunda kalarak, 11 KasĂ˝m 1991’de Cavah örgütünün önde gelen isimlerinden Samvel Petrosyan’Ă˝ vali olarak atamýÞtĂ˝r.

1990’lĂ˝ yĂ˝llarĂ˝n ilk yarĂ˝sĂ˝nda, Gürcistan tam bir kaos ortamĂ˝na girmiĂžtir. 1991 güzünde, Ulusal MuhafĂ˝zlar ve Süvariler gibi paramiliter örgütlerin baĂžlatmýÞ olduĂ°u Gamsahurdiya karÞýtĂ˝ harekât, bir iç savaĂža dönüĂžmüĂž ve Ocak 1992’de Gamsahurdiya’nĂ˝n ülkeyi terk etmesine kadar sürmüĂžtür. ArdĂ˝ndan iktidarĂ˝ ele geçiren Askerî Konsey, Mart 1992’de Eduard Þevardnadze’yi ülkeye davet ederek iktidarĂ˝ ona devretmiĂžtir. Þevardnadze, iktidara geldiĂ°inde Güney Osetya çatýÞmasĂ˝ sürmekteydi. Haziran’da Güney Osetya’da ateĂžkesin saĂ°lanmasĂ˝ndan kĂ˝sa süre sonra, AĂ°ustos 1992’de Abhazya’da çatýÞmalar baĂžlamýÞtĂ˝r. AĂ°ustos 1993’e kadar Ăžiddetli bir Ăžekilde süren savaĂž, Gürcistan’Ă˝n yenilgisi ile sonuçlanmýÞtĂ˝r. Abhazya ile görüĂžmeler sürerken bu kez de Gürcistan’Ă˝n batĂ˝sĂ˝nda Megrelya’da bulunan Gamsahurdiya’nĂ˝n Tiflis’e doĂ°ru harekete geçmesiyle iç savaĂž yeniden patlak vermiĂž, ancak bu gerginlik Rusya’nĂ˝n devreye girmesiyle yatýÞtĂ˝rĂ˝lmýÞtĂ˝r.

Bütün bu yaĂžananlar merkezî hükümeti zayĂ˝f düĂžürürken, Cavaheti’deki örgütlerin bölge üzerindeki denetimlerini güçlendirmiĂžtir. Özellikle 1991-1994 yĂ˝llarĂ˝ arasĂ˝nda Ermeni paramiliter güçleri bölgenin denetimini tamamen ellerinde tutmaktaydĂ˝lar ve bölge söz konusu örgütlere baĂ°lĂ˝, Ermenilerin kendi inisiyatifleri ile oluĂžturduklarĂ˝ Temsilciler Konseyi tarafĂ˝ndan yönetilmekteydi. DolayĂ˝sĂ˝yla Cavaheti bu dönemde, görünürde Gürcistan’a baĂ°lĂ˝ fakat fiilen onun egemenlik alanĂ˝ dýÞýnda bir bölge haline geldi ve bu yapĂ˝sĂ˝nĂ˝ günümüze kadar bir takĂ˝m biçimsel deĂ°iĂžiklikler hariç sürdürdü.

Söz konusu deĂ°iĂžikliklerin baÞýnda 1994 yĂ˝lĂ˝nda yapĂ˝lan idarî düzenleme gelmektedir. Bu düzenlemeyle Sovyetler BirliĂ°i dönemindeki rayon bazĂ˝ndaki temel örgütlenme yerine daha geniĂž bölgeleri içeren vilayetlere (mkhare) geçilmiĂžtir. Bu çerçevede 237 sayĂ˝lĂ˝ baĂžkanlĂ˝k kararnamesiyle merkezi AhĂ˝ska (Ahalçih) olan Sameshi-Cavaheti vilayeti oluĂžturulmuĂž ve Cavaheti bölgesini oluĂžturan Ahalkale ve Ninotsminda rayonlarĂ˝ da bu vilayete dahil edilmiĂžtir. Ýlk baĂžta Ermeniler bu düzenlemenin, vilayet geneli itibarĂ˝yla Ermeni nüfus oranĂ˝nĂ˝ düĂžürmeyi hedeflediĂ°ini ve Ermeni iddalarĂ˝na karÞý yapĂ˝lmýÞ bir düzenleme olduĂ°unu ileri sürerek karÞý çĂ˝kmýÞlarsa da, zamanla bu düzenleme ters etki yaparak Ermenilerin özerklik isteklerinin sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝nĂ˝n geniĂžlemesine yol açmýÞtĂ˝r.[40] Ermenilerin talep ettiĂ°i sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝nĂ˝n geniĂžlemesi açĂ˝sĂ˝ndan bir diĂ°er geliĂžme ise, komĂžu Kvemo Kartli vilayetine baĂ°lĂ˝ Tsalka rayonundaki Türkçe konuĂžan Urumlar’Ă˝n Yunanistan’a göç etmesidir. Urumlar’Ă˝n yoĂ°un göçü karÞýsĂ˝nda rayon nüfusunun yüzde 55’ini oluĂžturur hale gelen Ermeniler, bu rayonun da Sameshi-Cavaheti vilayetiyle birleĂžtirilmesini talep etmeye baĂžlamýÞlardĂ˝r.[41]

1990’larĂ˝n ikinci yarĂ˝sĂ˝ndan itibaren Cavaheti’nin fiilî baĂ°Ă˝msĂ˝z görüntüsü giderek deĂ°iĂžmeye baĂžlamýÞtĂ˝r. Bunda Gürcistan devletinin toparlanmasĂ˝ kadar Ermenistan’Ă˝n da Cavaheti Ermenilerinin ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ eĂ°ilimlerini törpülemesi etkili olmuĂžtur. Erivan, Cavaheti konusunda tam bir ikilem yaĂžamaktadĂ˝r. Bir taraftan coĂ°rafî konumu sebebiyle kendisi için önem arz eden Gürcistan’la sĂ˝cak çatýÞmaya girmekten kaçĂ˝nĂ˝rken, diĂ°er taraftan da Cavaheti Ermenilerinin ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝lĂ˝k yönündeki taleplerine de sĂ˝rt çevirememektedir. Özellikle bugün iktidar ortaĂ°Ă˝ olan TaĂžnaksutyun partisi ve o çizgideki oluĂžumlar Cavaheti konusuna daha fazla aĂ°Ă˝rlĂ˝k verilmesini talep etmektedirler. Cavaheti’yi Büyük Ermenistan’Ă˝n bir birleĂženi olarak gören TaĂžnaksutyun’un stratejisine göre, DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ°’dan sonra sĂ˝ra “haklarĂ˝nĂ˝ yeni aramaya baĂžlayan Cavah’a gelmektedir”.[42] Bu baĂ°lamda Cavaheti doĂ°umlu Ermenilerin Erivan’da “Zor Airenik” (Güçlü Anavatan) adlĂ˝ siyasî bir parti kurmalarĂ˝ da önemli bir geliĂžmedir.

Ermenistan, dýÞ dünya ile baĂ°lantĂ˝sĂ˝nĂ˝ güneyde Ýran ve kuzeyde Gürcistan üzerinden saĂ°lamaktadĂ˝r. Özellikle stratejik partner olarak gördüĂ°ü RF ile iliĂžkilerini ve bugün dýÞ ticaretinin yüzde 80’ini Gürcistan üzerinden saĂ°layan Ermenistan, Gürcistan ile iliĂžkilerinin gerilmesi durumunda, Cavaheti’de yeni bir kazanĂ˝mdan çok, kendisinin zarar göreceĂ°ini ve KarabaĂ°’daki kazanĂ˝mlarĂ˝nĂ˝ bile kaybedeceĂ°ini düĂžünmektedir. Bu yüzden de Erivan nihayetinde, Cavaheti Ermenilerinin özerklik taleplerini desteklemekle birlikte, daha fazla ileri gitmelerini istememektedir. AyrĂ˝ca, özerkliĂ°in ilan edilerek askerî çatýÞmaya dönüĂžmesinden çok, mevcut güçlü fiilî durumun korunarak ve bundan yararlanarak siyasî yollarla tescil ettirilmesinden yanadĂ˝r.

Öte yandan Gürcistan da, Cavaheti konusunda bir ikilem yaĂžamaktadĂ˝r. Mevcut durumdan memnun olmamakla birlikte, sorunun çözümüne iliĂžkin atacaĂ°Ă˝ sert adĂ˝mlarĂ˝n bir askerî çatýÞmaya dönüĂžmemesi için ihtiyatla yaklaĂžmakta, mevcut Abhazya ve Güney Osetya sorunlarĂ˝na bir yenisini eklemekten kaçĂ˝nmaktadĂ˝r. Bölgedeki Rus askerî üssünün mevcudiyeti ve zayĂ˝f ekonomik yapĂ˝sĂ˝, askerî bir çözüm konusunda Gürcistan’Ă˝ sĂ˝nĂ˝rlamaktadĂ˝r. Ekonomik baskĂ˝ araçlarĂ˝nĂ˝n kullanĂ˝lmasĂ˝ ise bölgedeki Ermenilerin baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ilan etmeleri veya bölgenin Ermenistan tarafĂ˝ndan ilhak olunmasĂ˝ ile sonuçlanabileceĂ°inden, Gürcistan bir savaĂža girmesi ihtimalinden çekinmektedir. Ermenistan’Ă˝n kendisine baĂ°Ă˝mlĂ˝lýðýnĂ˝n farkĂ˝nda olan Tiflis, özerklik taleplerini kabul etmemekle birlikte, sorunun bir askerî çatýÞmaya dönüĂžmesinden kaçĂ˝narak, bu aĂžamada fiilî durumun adĂ˝nĂ˝n konulmadan sürmesini kabullenmektedir.

Cavaheti sorunu açĂ˝sĂ˝ndan, Gürcistan’da 2003’de yaĂžanan “kadife devrim” bir dönüm noktasĂ˝ olmuĂžtur. Devrimden kĂ˝sa süre sonra SaakaĂžvili iktidarĂ˝ Acaristan’da merkezî yönetimin egemenliĂ°ini saĂ°lamýÞtĂ˝r. AyrĂ˝ca, Tiflis’in ülkedeki ve bu baĂ°lamda Ahalkale’deki Rus üssünün kapatĂ˝lmasĂ˝ yönündeki Ă˝srarlĂ˝ çabalarĂ˝ sonuç vermiĂž ve Moskova 2008’e kadar üsleri kapatmayĂ˝ taahhüt etmiĂžtir. Bir taraftan bu iki geliĂžme Cavaheti’deki ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝larĂ˝n hareket alanlarĂ˝nĂ˝ sĂ˝nĂ˝rlandĂ˝rĂ˝rken, diĂ°er taraftan da SaakaĂžvili yönetimi Cavaheti’de denetimi saĂ°lamak için bu bölgeye yönelik çalýÞmalarĂ˝nĂ˝ yoĂ°unlaĂžtĂ˝rmýÞtĂ˝r. BunlarĂ˝n sonucu olarak kapana sĂ˝kýÞan bölgedeki ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝larda gerilimin giderek arttýðý gözlenmektedir.[43] Sürecin aleyhlerine iĂžlediĂ°inin farkĂ˝nda olan Ermeniler, bugünkü durumlarĂ˝nĂ˝ zirve noktasĂ˝ olarak deĂ°erlendirmekte ve özerklik alacaklarsa bunu yalnĂ˝z bu aĂžamada becerebileceklerini, Rusya’nĂ˝n Ahalkale üssünü kapatmayĂ˝ kabul etmesi ve AhĂ˝ska Türklerinin dönüĂž sürecinin baĂžlamasĂ˝ durumunda özerklik edinmelerinin imkânsĂ˝z olacaĂ°Ă˝nĂ˝ düĂžünmektedirler. Bu yüzden de giderek taleplerini yoĂ°unlaĂžtĂ˝rmakta ve üsluplarĂ˝nĂ˝ sertleĂžtirmektedirler.

Cavaheti’deki Ermeni örgütleri bölgedeki ekonomik ve toplumsal sorunlarĂ˝n yalnĂ˝z özerklikle çözülebileceĂ°ini ve mevcut Gürcistan yönetiminin sorunlarĂ˝ çözmek istemediĂ°ini ileri sürmektedirler. SorunlarĂ˝n çözülmemiĂž olmasĂ˝nĂ˝n bölgeden yoĂ°un bir göç yaĂžanmasĂ˝na yol açtýðý iddia edilmektedir. ÖrneĂ°in BirleĂžik Cavah Demokratik ÝttifakĂ˝ temsilci Aramom Batoyan bölgedeki 200 bin Ermeniden yalnĂ˝z 70 binin kaldýðýnĂ˝ ve bunun da yarĂ˝sĂ˝nĂ˝n yaĂžlĂ˝lardan oluĂžtuĂ°unu ileri sürerek mevcut yönetimin kendilerine karÞý “beyaz soykĂ˝rĂ˝m” uyguladýðýnĂ˝ ileri sürmektedir. [44]

Abhazya Ermenileri: AyrĂ˝lĂ˝kçĂ˝lýða Verilen Destek mi AyrĂ˝lĂ˝kçĂ˝lĂ˝k mĂ˝?

Cavaheti’nĂ˝n dýÞýnda Gürcistan’da Ermeni nüfusun yoĂ°un yaĂžadýðý bir diĂ°er bölge Abhazya’dĂ˝r. Abhazya’da en son nüfus sayĂ˝mĂ˝ 1989 yĂ˝lĂ˝nda yapĂ˝lmýÞtĂ˝r. SonuçlarĂ˝na bakĂ˝ldýðýnda Abhazya’nĂ˝n yüzde 45.7’si Gürcülerden oluĂžmaktadĂ˝r. AbhazlarĂ˝n nüfusu ise yüzde 17.8’dir. Nüfusun diĂ°er kĂ˝smĂ˝nĂ˝ ise büyük ölçüde Ermeni (%14.6) ve Ruslar (%14.3) oluĂžturmaktadĂ˝r. 1992-93 Gürcü-Abhaz savaÞýyla birlikte Gürcü nüfusun önemli bir kĂ˝smĂ˝ Abhazya’dan göç ettirilmiĂžtir. Abhazya’da kalan Gürcü nüfusun yoĂ°un olarak Gürcistan’la sĂ˝nĂ˝r oluĂžturan Gali bölgesinde ve yaklaÞýk olarak 40 bin civarĂ˝nda olduĂ°u ifade edilmektedir. Bu deĂ°iĂžimi göz önünde bulundurarak, Abhazya nüfusunu etnik daĂ°Ă˝lĂ˝mĂ˝ itibariyle Ăžekillendirmeye çalýÞtýðýmĂ˝zda ilginç bir tablo ile karÞýlaÞýlmaktadĂ˝r: Gali bölgesi göz ardĂ˝ edilirse, oran olarak bir birine yakĂ˝n üç etnik grup –Abhaz, Ermeni ve Ruslar.

Ermeni ve Rus nüfusun Abhazya’daki etkinliĂ°ini artĂ˝ran bir diĂ°er faktör ise bu iki toplumun Abhazlara oranla daha kentli olmalarĂ˝dĂ˝r. Bu durum SSCB döneminde psikolojik faktörlerle de – daha güvenilir olma – desteklenmiĂž ve devlet hayatĂ˝nĂ˝n deĂ°iĂžik alanlarĂ˝na yansĂ˝mýÞtĂ˝r. Bugün bile Ermeni ve RuslarĂ˝n yönetimde Abhazlardan daha etkili olduklarĂ˝ iddia edilmektedir.[45] Türkiye’de Kafkas VakfĂ˝’na baĂ°lĂ˝ Ajans Kafkas Genel Koordinatörü Fehmi TaĂžtekin’in Abhazya’ya yapmýÞ olduĂ°u ziyaret sonrasĂ˝ izlenimlerinde “ Buradaki döviz iĂži ile uĂ°raĂžanlar ve dükkan sahipleri kĂ˝sacasĂ˝ ticaretin kaymaĂ°Ă˝nĂ˝ elinde bulunduranlar Ermeniler” Ăžeklindeki açĂ˝klamalarĂ˝ bu hususu doĂ°rular niteliktedir.[46]

Ermenilerin Abhazya’nĂ˝n politik hayatĂ˝nda da önemli yeri vardĂ˝r. Abhazya Ermenileri de Abhazya’da baĂž gösteren etnik ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ harekâtta yer almýÞ ve hatta Abhazya’da yaĂžayan sivil Gürcü nüfusun Abhazya’dan kovulmasĂ˝nda baĂžlĂ˝ca rol oynadýðý ileri sürülmüĂžtür. Abhazya Ermenilerinin Krunk adlĂ˝ örgütünün faaliyetleri ve ünlü Ermeni subayĂ˝ MareĂžal Bagramyan’Ă˝n adĂ˝nĂ˝ taÞýyan Ermeni Taburunun Gürcülere yönelik “vahĂžice” davranýÞlarĂ˝ hem genel olarak Gürcistan’da hem de özellikle Abhazya mültecileri arasĂ˝nda canlĂ˝lýðýnĂ˝ korumaktadĂ˝r.[47] “Gulripi’de katilliĂ°in, sadizimin ve duyulmamýÞ iĂžkencelerin yüzde 90-95’inin suçlusu Bagramyan taburu ve Gulripi bölgesinde yaĂžayan Ermenilerdir. Bu taburun oluĂžmasĂ˝nda ve kuvvetlenmesinde Ermeni diasporasĂ˝nĂ˝n muazzam payĂ˝ vardĂ˝r” diyen bir Gürcü tarihçi tanĂ˝k ifadelerine dayanarak yaĂžanan olaylarda Ermenilerin Abhaz ve Kuzey KafkasyalĂ˝ savaĂžçĂ˝lardan daha fazla Ăžiddet uyguladĂ˝klarĂ˝ sonucuna varmaktadĂ˝r.[48] Daha önceleri Abhazya Meclis BaĂžkan YardĂ˝mcĂ˝lýðý görevini yürütmüĂž olan Krunk Ermeni Örgütünün BaĂžkanĂ˝ A. Topalyan Þubat 2002’de Gençlik ve Spor BakanĂ˝ olarak atanmýÞ ve bu görevi Mart 2003’e kadar sürdürmüĂž, Mart 2003’de oluĂžturulan yeni kabinede yer almamýÞtĂ˝r.

Abhazya Ermenilerinin Abhazya’nĂ˝n ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ mücadelesini özümsemeleri iki etkenle açĂ˝klanabilir. Birincisi, kĂ˝sa vadede DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° sorununa baĂ°lĂ˝ olarak ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝lýðýn geniĂžleyerek meĂžruiyet kazanmasĂ˝dĂ˝r. Bu durumda Abhazya Ermenilerinin ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ hareketteki yeri ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝lýða destek Ăžeklinde tecelli etmektedir. Ýkincisi ise uzun vadeli olarak, muhayyel “Üç Deniz ArasĂ˝ Büyük Ermenistan”Ă˝n bir parçasĂ˝-kuzey batĂ˝ Ermenistan Ăžeklinde telakki edilen Abhazya’nĂ˝n baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýna kavuĂžmasĂ˝nĂ˝n saĂ°lanmasĂ˝dĂ˝r.

Abhazya’daki savaĂžta önemli rol oynamýÞ Bagramyan taburunun komutanlarĂ˝ Temmuz 1997’de Erivan’da düzenlenen Bagramyan jübilesine davet edilmiĂž ve büyük saygĂ˝ ile karÞýlanmýÞtĂ˝r.[49] AyrĂ˝ca, Ekim 2000’de olduĂ°u gibi, Ermenistan DýÞiĂžleri Bakanlýðý’ndan bir heyetin Gürcistan’dan izinsiz Abhazya’yĂ˝ ziyareti gibi olaylar Ermenistan’Ă˝n Abhazya Ermenileri ile yakĂ˝n iliĂžki içinde olduĂ°unu göstermektedir. Bir taraftan Abhazya Ermenilerinin ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ harekette oynadĂ˝klarĂ˝ rol, diĂ°er taraftan da Abhazya’daki Ermeni yapĂ˝lanmasĂ˝nĂ˝n Ermenistan’la iliĂžkileri Gürcistan’Ă˝ tedirgin etmekte, tepkilere yol açmakta ve Ermeni karÞýtĂ˝ duygularĂ˝ beslemektedir.

Kilise SavaĂžlarĂ˝ veya Kültürel SoykĂ˝rĂ˝m (Etnosid) ÝddialarĂ˝

Ermenistan-Gürcistan iliĂžkilerinde varlýðýnĂ˝ sürdüren bir diĂ°er sorun yumaĂ°Ă˝ ise Gürcistan’daki bazĂ˝ kiliselerin hangi mezhebe ait olduklarĂ˝dĂ˝r. Bu konuda 19.yy’da iki toplum aydĂ˝nlarĂ˝ arasĂ˝nda yoĂ°un tartýÞmalar yaĂžanmýÞtĂ˝r. Çavçavadze baĂžta olmakla “Ýlk KuĂžak” Gürcü aydĂ˝nlarĂ˝ Ermenilerin Gürcülere ait kiliselerden Gürcü yazĂ˝sĂ˝ ile olan kitabeleri Ermenice kitabelerle deĂ°iĂžtirerek sahiplendiklerini ileri sürmüĂžlerdir.[50] Bu tartýÞma SSCB döneminde de iki ülke bilim adamlarĂ˝ arasĂ˝nda süregelmiĂžtir. Özellikle iki ülkenin baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðý ile birlikte söz konusu tartýÞma yeni bir boyut kazanmýÞtĂ˝r. SSCB döneminde doĂ°al olarak kullanĂ˝lmayan kiliseler Gürcistan yönetimi tarafĂ˝ndan onarĂ˝larak halkĂ˝n hizmetine sunulmaktadĂ˝r. Bu durum hem Gürcistan’daki Ermeniler, hem de Ermenistan’da yoĂ°un tepkilere yol açmaktadĂ˝r.[51] Þimdiye kadar Gürcistan tarafĂ˝ndan 45 Ermeni, 6 Katolik ve 5 de Rus Kilisesinin GürcileĂžtirildiĂ°ini iddia eden Ermenistan’daki bazĂ˝ çevrelere göre Gürcistan Ermeni kültür mirasĂ˝nĂ˝ sahiplenerek “kültürel soykĂ˝rĂ˝m” uygulamaktadĂ˝r.[52]

Öte yandan, Gürcistan’daki kimi kiliselerin Ermenilere ait olduĂ°una iliĂžkin Erivan’da, özellikle Bilimler Akademisi gibi devlet kurumlarĂ˝ tarafĂ˝ndan yapĂ˝lan yayĂ˝nlar da Gürcü aydĂ˝nlar arasĂ˝nda sert tepkilere yol açmaktadĂ˝r. Ermenistan’da yapĂ˝lan yayĂ˝nlarda Gürcistan’da çoĂ°u VI-XVII yüzyĂ˝llara ait yaklaÞýk 650 Ermeni kilisesinin var olduĂ°u iddia edilmektedir. Ýddia edilen kiliseler Gürcistan’Ă˝n toplam 65 rayonundan 40’na daĂ°Ă˝lmýÞ durumdadĂ˝r.[53] Gürcü aydĂ˝nlar bu iddialarĂ˝n geçersiz olduĂ°unu ileri sürmekle birlikte, asĂ˝l bu iddialarĂ˝n gelecekte politik talepler için ortaya atĂ˝ldýðýndan derin endiĂže duymaktadĂ˝r.

Sonuç

Ermenilerin 19.yüzyĂ˝lda kolonileĂžtirici gücün bir parçasĂ˝ olarak Gürcistan’a göç etmeleri ve Ermeni milliyetçiliĂ°inin sĂ˝nĂ˝rsĂ˝z büyüklük duygusu ve kibirliliĂ°i Gürcü toplumunda Ermenilere karÞý olumsuz fikirlerin yayĂ˝lmasĂ˝na ve pekiĂžmesine yol açmýÞtĂ˝r. Gürcü ulusal uyanýÞýyla birlikte, modern Gürcü kimliĂ°i Ruslarla beraber hem de Ermeni “ötekisi” üzerine ĂžekillenmiĂžtir. Ýki toplum arasĂ˝nda bu tarihsel güvensizlik, iki ülkenin baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðý sonrasĂ˝ iliĂžkilerini etkilemiĂžtir. AynĂ˝ zamanda farklĂ˝ stratejik yönelim ve ulusal hedefler ile bu doĂ°rultuda atĂ˝lan adĂ˝mlar var olan güvensizliĂ°i yeniden beslemiĂžtir. Böylece, iki ülke iliĂžkilerine karÞýlĂ˝klĂ˝ güvensizlik sarmalĂ˝nĂ˝n hakim olduĂ°u söylenebilir.

Bununla birlikte, günümüzde özellikle Ermenistan’Ă˝n Rus destekli irredentist politikalarĂ˝nĂ˝n, hatĂ˝rĂ˝ sayĂ˝lĂ˝r bir Ermeni azĂ˝nlýðý içinde barĂ˝ndĂ˝ran Gürcistan’da yarattýðý tedirginliĂ°in iki ülke iliĂžkilerinde belirleyici olduĂ°u gözlemlenmektedir. Liberidyan’Ă˝n vurguladýðý gibi büyük devlet hayalleri kuran ve ideolojik bakýÞ açĂ˝sĂ˝ taÞýyan bugünkü Ermenistan’Ă˝ büyük hedeflere ulaĂžmak için bir araç olarak gören zihniyetin Ermenistan’da hakim olmasĂ˝ bu tedirginliĂ°i güçlendirmektedir.[54] Gürcü aydĂ˝n çevreleri bu zihniyetin bugün Cavaheti konusunda açĂ˝k harekete geçmemesinin temel sebebi olarak DaĂ°lĂ˝k KarabaĂ° dolayĂ˝sĂ˝yla Ermenistan’Ă˝n Gürcistan’a baĂ°Ă˝mlĂ˝ hale gelmiĂž olduĂ°unda hemfikirdirler. Bu koĂžullar altĂ˝nda, iki ülke iliĂžkilerinde hem tarihsel güvensizliĂ°in, hem de özellikle toprak bütünlüĂ°ü konusundaki tedirginliĂ°in ortadan kalkmasĂ˝nĂ˝n temel ĂžartĂ˝nĂ˝n Ermenistan’Ă˝n “normalleĂžmesi”, geleneksel düĂžünce tarzĂ˝nĂ˝ bĂ˝rakmasĂ˝ olduĂ°u söylenebilir.


[1] Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi SakartveloĂži (Gürcistan’daki Ermeniler), Gürcistan Milli ve Sosyal ÝliĂžkiler Akademisi, Tiflis, 1999. (Bu kitaptan yapĂ˝lan alĂ˝ntĂ˝lar Gülnar TanrĂ˝kulu tarafĂ˝ndan çevrilmiĂžtir).

[2] Þahbaz ÞamĂ˝oĂ°lu, BorçalĂ˝’da Etnik Prosesler ve MilletlerarasĂ˝ Münasibetler. XIX-XX Esrler, Azerbaycan Bilimler Akademisi Milli Münasibetler Enstitüsü, Azerbaycan YayĂ˝nevi, Bakü, 1997, s.41. General Paskyeviç tarafĂ˝ndan hazĂ˝rlanan talimatnamede Ýran’dan göç eden Ermenilerden tarĂ˝m ile iĂžtigal eden ahaliye münbit topraklar verileceĂ°i ve buralarda devlete ödenen vergilerden altĂ˝ yĂ˝l, mahalli resimlerden de üç yĂ˝l muaf tutulacaklarĂ˝ ilan edilmiĂžtir. Bu konuda bkz. Kemal Beydilli, 1828-1829 OsmanlĂ˝-Rus SavaÞýnda DoĂ°u Anadolu'dan Rusya'ya Göçürülen Ermeniler, Türk Tarih Kurumu YayĂ˝nlarĂ˝ (Türk Tarih Belgeleri Dergisi, Cilt XIII, SayĂ˝ 17'den ayrĂ˝basĂ˝m), Ankara, 1988, s.370.

[3] Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartveloþi

[4] Tadeusz Swietochowski, Müslüman Cemaatten Ulusal KimliĂ°e Rus AzerbaycanĂ˝ 1905-1920, BaĂ°lam YayĂ˝nlarĂ˝, Ýstanbul, 1988, s.71.

[5] Firuz Kazemzadeh, The Struggle For Transcaucasia (1917-1921), New York: Philosophical Library, 1951, s.11.

[6] Kemal Beydilli, 1828-1829 Osmanlý-Rus SavaÞýnda, s.370.

[7] Anaide Ter Minassian, Ermeni Devrimci Hareketi’nde Milliyetçilik ve Sosyalizm.1887-1912, çev. Mete Tuncay, ÝletiĂžim YayĂ˝nlarĂ˝, Ýstanbul, 2.basĂ˝m, 1995, s.45.

[8] Firuz Kazemzadeh, The Struggle For Transcaucasia, s.12.

[9] Ronald Grigor Suny, “The Emergence of Political Society in Georgia”, Transcaucasia, Nationalism, and Social Change, Ronald Grigor Suny (der), The University of Michigan Press, 1996, ss.109-140, s.114; 19.yy’da üretim iliĂžkilerinde yaĂžanan deĂ°iĂžim ve bunun Gürcü toplum yapĂ˝sĂ˝na etkisi ile ilgili olarak ayrĂ˝ntĂ˝lĂ˝ bilgi için bkz. Ronald Grigor Suny, The Making of The Georgian Nation, 2. baskĂ˝, Indiana University Press, 1994.

[10] Anaide Ter Minassian, Ermeni Devrimci Hareketi’nde, s.45-46.

[11] Anaide Ter Minassian, Ermeni Devrimci Hareketi’nde, s.44.

[12] Ronald Grigor Suny, “The Emergence of Political Society in ”, s.140.

[13] Anaide Ter Minassian, Ermeni Devrimci Hareketi’nde, s.46; Firuz Kazemzadeh, The Struggle For Transcaucasia, s.12-13.

[14] Stephen F. Jones, “Georgian-Armenian Relations in 1918 to 1920 and 1991- to 1994: A Comparison”, Transcaucasia, Nationalism, and Social Change, Ronald Grigor Suny (der), The University of Michigan Press, 1996, ss.441-460, s.442

[15] Ronald Grigor Suny, “The Emergence of Political Society in ”, s.113.

[16] Ronald Grigor Suny, “The Emergence of Political Society in ”, s.111.

[17] Mehmet Bülent UludaĂ°, Rusya ve Sovyetler BirliĂ°i’nde Gürcüler ve Gürcistan, Ankara, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, YayĂ˝nlanmamýÞ Yüksek Lisans Tezi, 1993, s.166.

[18] Ý.G.Çavçavadze, ArmyanskĂ˝ye UçenĂ˝ye i VopyuĂžiye Kamni, Bilim YayĂ˝nevi, Bakü, 1990 (1902 Tiflis baskĂ˝sĂ˝nĂ˝n tĂ˝pkĂ˝basĂ˝mĂ˝), s.2-3.

[19] Mehmet Bülent UludaĂ°, Rusya ve Sovyetler BirliĂ°i’nde Gürcüler, s.172.

[20] Stephen F. Jones, “Georgian-Armenian Relations”, s. 447.

[21] Elnur Soltan, “Azerbaycan Cumhuriyeti ve Azerbaycan KimliĂ°i Üzerine DüĂžünceler”, 21.YüzyĂ˝lda Türk DünyasĂ˝ JeopolitiĂ°i, 3. cilt, Ü.ÖzdaĂ°, Y.Kalafat, M.S. Erol (der), Avrasya Stratejik AraĂžtĂ˝rmalar Merkezi YayĂ˝nlarĂ˝, Ankara 2003, ss.147-170, s.154-156.

[22] V. L. Veliçko, Kavkaz. Russkoe Delo i MejduplemennĂ˝e VoprosĂ˝, Bilim YayĂ˝nevi, Bakü, 1990, s.75. (1904 S. Peterburg baskĂ˝sĂ˝nĂ˝n tĂ˝pkĂ˝basĂ˝mĂ˝).

[23] 1918 yĂ˝lĂ˝nda Gürcistan’la Ermenistan arasĂ˝ndaki savaĂž için bkz. Þota Vadaçkorya, VoprosĂ˝ Gruzino-Armyanskih ZvaimootnoĂženiy v Politiçeskoy MĂ˝sli Gruzii (1918-1920), Meçniereba, Tiflis, 1999.

[24] Leslie Holmes, Post-Komünizm, çev. Yavuz Alogan, Ýstanbul, Mavi Ada YayĂ˝nlarĂ˝, 2000, s. 47.

[25] 3 Nisan 1997’de Gürcistan Parlamentosu tarafĂ˝ndan kabul edilen kararda “Tarih, Rusya’nĂ˝n geçmiĂžte Gürcistan için problemler yarattýðýnĂ˝ veya her fĂ˝rsatta mevcut zĂ˝tlĂ˝klarĂ˝ pekiĂžirdiĂ°ini, Gürcistan’Ă˝ koloniye dönüĂžtürmeye çalýÞtýðýnĂ˝ göstermektedir” denilmektedir. Feliks Stanevski, “Tbilisi Svoy VĂ˝bor Sdelal” Nezavisimaya Gazeta, 31 MayĂ˝s 2001.

[26] Revaz Garchechiladze, “Making of the New Georgia: Development Factors - Pluses and Minuses”, Caucasian Regional Studies, 1998, C. 3, S. 1; http://poli.vub.ac.be

[27] YüzyĂ˝lĂ˝n baÞýnda Gürcü ve Azerbaycan Türklerinin baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝n zorunlu bir sonucu olarak gerçekleĂžen Ermenistan’Ă˝n baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðý dönemin Ermeni yetkililerince “acĂ˝ bir olay” olarak deĂ°erlendirilmiĂžtir. 1918 yĂ˝lĂ˝nda Ermenilerin baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k konusundaki duygu ve düĂžünceleri için bkz. Enis Þahin, Diplomasi ve SĂ˝nĂ˝r. Gümrü GörüĂžmeleri ve Protokolleri-1918, Yeditepe YayĂ˝nlarĂ˝, Ýstanbul, 2005, ss.89-110.

[28] Sedat LaçĂ˝ner, “Ermenistan DýÞ PolitikasĂ˝ ve Belirleyici Temel Faktörler 1991-2002”, Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝, SayĂ˝ 5, Bahar 2002, ss.168-221, s.186.

[29] Sedat LaçĂ˝ner, “Ermenistan DýÞ PolitikasĂ˝”, s.171.

[30] Sedat LaçĂ˝ner, “Ermenistan DýÞ PolitikasĂ˝ “, s.213.

[31] Zbignew Brezezinski, Büyük Satranç TahtasĂ˝, Ýstanbul, Sabah YayĂ˝nlarĂ˝, 1998, 2. baskĂ˝, s. 128.

[32] Bu benzetme genel olarak Güney Kafkasya cumhuriyetlerinin her üçü için geçerlidir. Bkz. Edmund Herzig, The New Caucasus, Londra, The Royal Institute of International Affairs, 1999, s.93.

[33] Gürcistan Azerbaycan iliĂžkileri için bkz. Kamil AĂ°acan, “KaderdaĂž Devletler: Azerbaycan-Gürcistan ÝliĂžkileri”, Avrasya DosyasĂ˝ Azerbaycan Özel SayĂ˝sĂ˝, Cilt 7, sayĂ˝ 1, Ýlkbahar 2001, ss.319-337.

[34] Ýgor Muradyan, “SovremennĂ˝e Armyano-Gruzinskie OtnoĂženiya”, OrientirĂ˝ VneĂžney Politiki Armenii, Gayane Novikovoy (der), Erivan, Antares YayĂ˝nevi, 2002, ss.72-96, s.90-91.

[35] 2002 nüfus sayĂ˝m sonuçlarĂ˝ fiilen baĂ°Ă˝msĂ˝zlýðýnĂ˝ sürdüren Abhazya ve Güney Osetya’yĂ˝ kapsamamaktadĂ˝r.

[36] Rayon-eski SSCB genelinde yerinden yönetim biriminin adĂ˝dĂ˝r.

[37] Vilayete baĂ°lĂ˝ diĂ°er rayonlardaki Ermeni nüfus oranĂ˝ aĂžaĂ°Ă˝daki gibidir: AhĂ˝ska (vilayet merkezi) 36,6; Aspinza 17,5; AdĂ˝gün 3,4; Borjomi 9,6. Gürcistan Devlet Ýstatistik Komitesi’nin internet sayfasĂ˝ için bkz. http://www.statistics.ge/

[38] YaĂžar Kalafat, Hasan Kanbolat, Kamil AĂ°acan, “Gürcü Tarih Profesörü ‘Ermeniler Gürcistan’dan Toprak Ýstiyor’”, Stratejik Analiz, Cilt 1, No 12, Nisan 2001, s.113.

[39] Igor Rotar, “Tbilisi has only Partial Control Over Georgia’s Armenian Regions”, Prism: A Bi-Weekly on the Post Soviet States, Jamestown Foundation, Washington, 15 MayĂ˝s 1998, www.jamestown.org/pubs/view/pri_004_010_004.htm

[40] Hasan Kanbolat, Nazmi Gül, “Kafkasya’da Cavaheti (Gürcistan) ile Krasnodar (Rusya) Ermenilerinin JeopolitiĂ°i ve Özerklik ArayýÞlarĂ˝”, Stratejik Analiz, Cilt 1, No 6, Ekim 2000, ss.5-18, s.10.

[41] 1989 nüfus sayĂ˝mĂ˝ sonuçlarĂ˝na göre Tsalka rayonunun yüzde 61’ni Urumlar, yüzde 28,5’ni ise Ermeniler oluĂžturmaktaydĂ˝.

[42] Gerard J. Libaridian, Ermenilerin DevletleĂžme SĂ˝navĂ˝, Çev. Alma TaĂžlĂ˝ca, 2 baskĂ˝, ÝletiĂžim YayĂ˝nlarĂ˝, Ýstanbul, 2005, 118-119.

[43] Eylül 2005’te Cavaheti’deki Ermeni sivil topum örgütleri “Gürcistan devlet yapĂ˝sĂ˝nda Cavah’Ă˝n Statüsü” adlĂ˝ bir konferans düzenlemiĂžlerdir. Cavaheti’ye geniĂž özerklik verilmesinin yanĂ˝sĂ˝ra Gürcistan’Ă˝n iç ve dýÞ politikasĂ˝ ile ilgili pek çok konuda çeĂžitli talepler bu konferansĂ˝n sonuç bildirgesinde yer almýÞtĂ˝r. Oldukça sert bir üslubu olan bu bildirgeyle ilgili Gürcü yetkiler her hangi bir açĂ˝klama yapma ihtiyacĂ˝ duymamýÞlardĂ˝r.

[44] Giga Çihladze, “Problemi Samçhe-Djavaheti: RealnĂ˝e i Mifiçeskie”, Zerkalo Gazetesi (Bakü), 2 Ocak 2006.

[45] Murat Þahin, “Transkafkasya Siyasî CoĂ°rafyasĂ˝nda Etnik DaĂ°Ă˝lĂ˝mĂ˝n Etkileri”, Avrasya Etüdleri, sayĂ˝ 19, Ýlkbahar –Yaz 2001, Ankara, ss. 33-51, s.42-43.

[46] http://www.kafkas.org.tr/bgkafkas/sozde_ambargonun_gercek_sonuclari_.html

[47] Asbed Kotchikian, “Georgian-Armenian Relations: Between Old and New”, Central Asia and the Caucasus, No 6(24) 2003, ss.129-136, s.133; Kuhianidze Aleksandr, “Armyanskoe i Azerbaydjanskoe MenĂžinistva V Gruzii. O Naçionalnoy i VneĂžney Politike Gruzii”, www.zakavkazye.org, 16.07.2000; ayrĂ˝ca Abhazya’daki Ermeni faaliyetleri ile ilgili bkz: Haleddin Ýbrahimli, DeĂ°iĂžen Avrasya’da Kafkaslar, Ankara, ASAM YayĂ˝nlarĂ˝, 2001.

[48] Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartveloþi.

[49] Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartveloþi

[50] Ý.G.Çavçavadze, ArmyanskĂ˝ye UçenĂ˝ye; Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi SakartveloĂži

[51] ÖrneĂ°in, Temmuz 2005’te Cavaheti’deki 12.yy’a ait bir kilisenin restorasyonu için bölgeye giden Tiflis Üniversitesi öĂ°rencileri ile yerli halk arasĂ˝nda kilisenin Ermenilere mi Gürcülere mi ait olduĂ°una iliĂžkin tartýÞma çok sayĂ˝da kiĂžinin yaralandýðý toplu kavgaya dönüĂžmüĂžtür. Bu tür vakalar sĂ˝k yaĂžanmaktadĂ˝r.

[52] Bu konuda Erivan’da “AtalarĂ˝n TaĂžlarĂ˝” adlĂ˝ belgesel film yapĂ˝lmýÞtĂ˝r. Bkz. AZG Gazetesi, 18 Ocak 2006

[53] Bu konuda ayrĂ˝ntĂ˝lĂ˝ bilgi için bkz. Bondo Arveladze, “Armyanskie” ili Gruzinskie ÇerkvĂ˝ v Gruzii?!, Tiflis, 1996.

[54] Gerard J. Libaridian, Ermenilerin DevletleÞme Sýnavý, s.12.

 ----------------------
* ASAM, Kafkasya Uzmaný - kagacan@asam.org.tr
- ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 19, Sonbahar 2005
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar