AnasayfaÝletiţim
  
English

Arap ve Ermeni Harfli Tßrkçe Hßdavendigar Gazetesi

Yrd. Doç. Dr. Mehmet KUTALMIŢ*
ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 12-13, Kýţ 2003 - Ýlkbahar 2004

 
Title: The Hüdavendigar Newspaper in Turkish with Arabic and Armenian Letters

Abstract: The Ottoman media had a multi-ethnic characteristics. The minorities pioneered publishing of many newspapers. This article deals with one of those ethnic newspapers, the Hüdavendigar Newspaper which was published for the Armenian minority on Ottoman territory. It was published in Turkish with Arabic and Armenian letters.

Keywords: Hüdavendigar, Ottoman Media, Armenian Media, Armenian Letters, Newspaper

OsmanlĂ˝ Devleti’nde Ermeni BasĂ˝nĂ˝

OsmanlĂ˝ Devleti’nde OsmanlĂ˝ca ilk gazete 1831’de neĂžredilmeye baĂžlanan Takvim-i Vekâyi’dir. AynĂ˝ gazetenin Rumca, Ermenice ve Farsça nüshalarĂ˝ da vardĂ˝r. Tanzimat’tan sonra Arapça, Farsça, Bulgarca, SĂ˝rpça, Ulahça, Arnavutça, Kürtçe, Ýngilizce, FransĂ˝zca, Ýtalyanca ve Almanca gazeteler neĂžredilmiĂžtir. Bunlardan bazĂ˝larĂ˝ Türkçe-Rumca, Türkçe-Ermenice, Türkçe-Arapça gibi iki dillidir, hatta Selanik’te çĂ˝kan 6 dilli gazeteler bile vardĂ˝r.[1]

Ermeniler, gerek Anadolu’nun deĂ°iĂžik bölgelerinde yaĂžamalarĂ˝, gerekse eĂ°itim, sanat, ticaret vs. toplumsal alanlara aktif olarak katĂ˝lmalarĂ˝ndan dolayĂ˝ genellikle iki dilli veya çok dilli idiler. Fakat özellikle büyük Ăžehirlerde yaĂžayanlarĂ˝n önemli bir kĂ˝smĂ˝ ana dili Ermenice’nin yanĂ˝nda Türkçe biliyordu veya sadece Türkçe’ye hakimdi. Fatih Sultan Mehmet, Bursa ve KĂ˝rĂ˝m’dan pek çok Ermeni aileyi Ýstanbul’a getirmiĂž ve II. Abdülhamid’e dek OsmanlĂ˝ sultanlarĂ˝ Ermeniler’e yüksek himaye, iltifat ve ayrĂ˝calĂ˝k göstermiĂžtir.[2] KĂ˝rĂ˝m ve Karadeniz havalisinde KĂ˝pçak[3] Türkçesi’nin kaydedilmesinde de Ermeni alfabesini kullanan Ermeniler Ermenice’den baĂžka, alfabe olarak Ermeni harflerini fakat dil olarak yaĂžadĂ˝klarĂ˝ dönemin hakim dili, devlet ve anlaĂžma dili olan OsmanlĂ˝ Türkçesi’ni kullanarak Ăžiir, destan, gazete, dergi ve dînî, aktüel, roman vs. kitaplar da neĂžretmiĂžlerdir.[4] Ermeni basĂ˝nĂ˝ hakkĂ˝nda KoloĂ°lu ĂžunlarĂ˝ söyler: “Ermenice basĂ˝n Takvim-i Vekâyi’nin Ermenice nüshasĂ˝nĂ˝n basĂ˝mĂ˝yla 1832’de baĂžlamýÞtĂ˝r. /…/ Ýstanbul genel olarak Ermeni basĂ˝nĂ˝n merkezi olarak kalmýÞtĂ˝r. 1832’den 1970’e kadar Ýstanbul’da 350, Ýzmir’de 38, sayĂ˝larĂ˝ 20’ye yaklaĂžan diĂ°er il ve ilçe merkezlerinde de 70 kadar Ermenice gazete ve dergi yayĂ˝mlanmýÞtĂ˝r. Ýki düzine kadar da, Ermeni harfleriyle yayĂ˝mlanan gazete vardĂ˝r. En ünlüleri Manzûme-i Efkâr (1866), Envâr-Ă˝ Þarkiyye (1867), Avedaper (1870), Cerîde-i Þarkiyye (1885-1913)’dir”[5] Ermenilerin Türkçe basĂ˝n-yayĂ˝n faaliyetinde neden Ermeni harflerini kullandĂ˝klarĂ˝na gelince, bunun birkaç dayanaĂ°Ă˝ vardĂ˝r:

Ermenilerin ilk matbaalarĂ˝nĂ˝n 1567 yĂ˝lĂ˝nda faaliyete geçtiĂ°ini düĂžünürsek, ilk Ermeni harfli matbu Türkçe eser 1727 yĂ˝lĂ˝nda basĂ˝lmýÞtĂ˝r.[6] Bu iki tarih arasĂ˝nda yaklaÞýk 150 yĂ˝llĂ˝k bir süre vardĂ˝r. Bu süreçte Ermeni yayĂ˝mlarĂ˝nĂ˝n artmasĂ˝nĂ˝n yanĂ˝nda, Ermeni alfabesini öĂ°renen, eĂ°itim görmüĂž ama aynĂ˝ zamanda Ermenice’nin yanĂ˝nda veya yalnĂ˝zca Türkçesi daha iyi seviyede olan Ermenilerin sayĂ˝sĂ˝nĂ˝n arttýðýnĂ˝ görürüz. Bu aynĂ˝ zamanda DoĂ°u halklarĂ˝ arasĂ˝nda Ermenilerin baĂžlattýðý eĂ°itim ve aydĂ˝nlanma çýðýrĂ˝nĂ˝n ve bu çýðýrda bütün vasĂ˝talarĂ˝n kullanĂ˝lmasĂ˝na ihtiyaç duyulduĂ°unun da bir göstergesidir. [7]  

Ermeni harflerinin öĂ°renilmesi, yazĂ˝lmasĂ˝ ve matbaada dizilmesi Arap harfleriyle kĂ˝yaslandýðýnda son derece kolaydĂ˝r. BilindiĂ°i gibi OsmanlĂ˝ döneminde matbaalarĂ˝n önemli bir kĂ˝smĂ˝ Ermenilere aittir[8] ve buralarda Ermenice’nin yanĂ˝nda OsmanlĂ˝ca, Arapça ve Farsça eserler de basĂ˝lmýÞtĂ˝r. Ermenice eserlerin basĂ˝labildiĂ°i bir matbaada, Ermeni harfli Türkçe eserler basmak ekstra bir öĂ°renim, masraf, teknik bilgi ve teknik teçhizat veya deĂ°iĂžiklik gerektirmemektedir.

Ýþin bir de millî cephesi vardĂ˝r. Ermeni harfli Türkçe eserler, sadece Ermenilere yöneliktir. OsmanlĂ˝ döneminde isteyen OsmanlĂ˝ vatandaĂžlarĂ˝ Ermeni mekteplerinde okuyabilse ve isteyen çok kĂ˝sa zamanda Ermeni alfabesini öĂ°renip bu yayĂ˝mlardan yararlanabilse de Ermeni harfli Türkçe eserleri okuyan Türkler çok deĂ°ildir.[9] AyrĂ˝ca bu eserlerin dili her ne kadar Türkçe olsa da Ermeni alfabesi Ermenilere dinleri, mezhepleri ne olursa olsun ve hatta anadillerini bilmiyor olsalar da onlarĂ˝n din ve milliyetlerini canlĂ˝ tutan bir vasĂ˝ta olmaktadĂ˝r. OsmanlĂ˝ yönetiminde bu, Ermenilere ve Rum, Yahudi, Arap, Kürt, Arnavut ve diĂ°er halklara bir lütuf ve bir hoĂžgörü olarak deĂ°il, tabiî bir insanlĂ˝k hakkĂ˝ olarak verilmiĂž ve hatta her yönden desteklenmiĂžtir.

Arap ve Ermeni Harfli Türkçe Hüdâvendigâr Gazetesi

Ermenice basĂ˝n o derece yaygĂ˝nlĂ˝k kazanĂ˝r ki, dergi ve gazeteler sadece Ýstanbul’da deĂ°il, Bursa ve Ýzmir gibi büyük Ăžehirlerde ve hatta Bahçecik / Ýzmit, Hopa / Artvin gibi küçük beldelerde bile yayĂ˝mlanĂ˝r. Bursa, OsmanlĂ˝ devletinde Ermeni nüfusun bulunduĂ°u Ýstanbul, Sivas ve Van gibi büyük Ăžehirlerden biridir. Ermeni harfli Türkçe gazetelerden baĂžka Bursa’da basĂ˝lan Hüdâvendigâr gazetesi örneĂ°inde olduĂ°u gibi çok küçük muhteva farklarĂ˝yla hem Arap hem de Ermeni harfleriyle Türkçe yayĂ˝mlar da yapĂ˝lmýÞtĂ˝r. Bu gazetenin ilk günkü sayĂ˝sĂ˝ Ăžöyle baĂžlar:

 

HÜDÂVENDÝGÂR
Nümero     Zilka‘de            (Hicret 1285)      (Milât 1869)            Þubat                      Þubat-Ă˝ Efrencî
          1                8                                Cuma irtesi                               8                        19

                                                           

Þimdilik haftada iki defa tab‘ ve neĂžr olunur. Bir yĂ˝llýðý (100) ve altĂ˝ aylýðý (50) guruĂža ve bir nüshnasĂ˝ (20) paradĂ˝r. Dâhil-i vilâyetden mâ‘adâ mahaller içün posta ücreti zamm olunur. Menâfi-i âmmeye ve ma‘ârif ve edebiyâta müte‘allik âsâr imzâlu olduĂ°u halde kabul olunur. Matba‘asĂ˝ Brusada hükümet konaĂ°Ă˝ derûnunda olup Ýstanbul merkezi dahi ‘umûm vilâyetler matba‘asĂ˝ merkezi olan ReĂžid PaĂža türbesi karĂžusĂ˝nda Serafim[10] Efendinin kĂ˝râathânesidir.

VarlĂ˝k’Ă˝n “Anadolu’da çĂ˝kan vilâyet gazetelerinin en eskilerinden” (1985, 102) biri olduĂ°unu bildirdiĂ°i Hüdâvendigâr gazetesi, 1869 yĂ˝lĂ˝ndan itibaren önce 4 sayfa halinde sadece Arap harfleriyle OsmanlĂ˝ca çĂ˝kmaya baĂžlar. Haftada iki defa yayĂ˝mlanan bu gazete daha sonra 82. sayĂ˝sĂ˝ndan itibaren hem Arap hem de Ermeni harfleriyle Türkçe yayĂ˝mlanĂ˝r, içerik kĂ˝smen aynĂ˝dĂ˝r. Ermeni harfleri daha az yer kapladýðý için iki sayfalĂ˝k Ermeni harfli bölümündeki kelime sayĂ˝sĂ˝ daha fazla olacaĂ°Ă˝ndan bazĂ˝ nüshalarda Arap harfli Türkçe kĂ˝smĂ˝ndan daha fazla konu ve yazĂ˝ya yer verilmektedir. YarĂ˝sĂ˝ Ermeni harfli Türkçe yarĂ˝sĂ˝ Arap harfli Türkçe halinde yayĂ˝mĂ˝nĂ˝ sürdürmüĂž, bu deĂ°iĂžiklikten sonra haftada 4 gün 4 sayfa halinde çĂ˝kmaya baĂžlamýÞtĂ˝r.

KaplanoĂ°lu’nun 19.02.2002, Bursa Hakimiyet Gazetesi’nde verdiĂ°i bilgiye göre, bu gazete 1869’dan 1917’ye dek Hüdâvendigâr, 1926 yĂ˝lĂ˝na kadar Günlük Hüdâvendigâr, 1937’ye kadar Resmî Bursa, 1937’den itibaren Bursa adĂ˝yla yayĂ˝mlanmýÞ, 1953 senesinde de kapanmýÞtĂ˝r. Ermeni harfli nüshasĂ˝ 82. sayĂ˝dan itibaren yayĂ˝mlanmaya baĂžlar fakat nüshalarĂ˝ eksiksiz olarak bir yerde bulunmadýðýndan mezkûr gazetenin Ermeni harfli sayĂ˝sĂ˝nĂ˝n ne zaman sona erdiĂ°i hususu Ăžimdilik meçhuldür. Þu andaki bilgilerimize göre Bursa El Yazma Eserler Kütüphanesi’nde 1869-1872 arasĂ˝, KaplanoĂ°lu Özel Kitaplýðý’nda da deĂ°iĂžik yĂ˝llara ait 800-1000 sayĂ˝lĂ˝k nüshalarĂ˝ mevcuttur.

Bu gazete Türk ve Ermeni iliĂžkilerinin her yönden yoĂ°unluk kazandýðý bir dönemde yayĂ˝mlanmýÞ olduĂ°undan aydĂ˝nlanma, günün sosyal yaĂžantĂ˝ ve olaylarĂ˝, beĂžerî iliĂžkiler gibi pek çok yönden son derece önemli bir kaynaktĂ˝r. AyrĂ˝ca Ermeni alfabesi Türkçe’nin ünlü ve ünsüzlerini Arap alfabesine göre daha iyi yansĂ˝tabildiĂ°i için Türk dili tarihi bakĂ˝mĂ˝ndan da diĂ°er Ermeni harfli Türkçe eserler gibi fevkalâde kĂ˝ymeti haizdir. AyrĂ˝ca bugün kullanĂ˝lmayan, farklĂ˝ telaffuz edilen veya doĂ°ru okunamayan bazĂ˝ Arap harfleriyle yazĂ˝lmýÞ kelime ve tamlamalarĂ˝n da çözülmesine yardĂ˝m etmektedir.

Hüdâvendigâr Gazetesi’nin ÝçeriĂ°i

Hüdâvendigâr Gazetesi’nin ihtiva ettiĂ°i madde, konu, bölüm vs.ye gelince, gazete Arap ve Ermeni harfli nüshalarĂ˝nda (eklerde de görüldüĂ°ü gibi) iki sütun halindedir ve Mevâdd-Ă˝ Husûsiye (özel maddeler, konular, bahisler), Mevâdd-Ă˝ Umûmiye (genel maddeler, hediyeler, tevcihler, tayinler, rütbe tenzil ve terfileri, sürgün gibi konular) baĂžlĂ˝klarĂ˝ ile Ahbâr-Ă˝ Dâhiliye (ülke içinde meydana gelen olaylar, haberler) ve Ahbâr-Ă˝ Hâriciye (dýÞ haberler) bütün sayĂ˝larĂ˝nda deĂ°iĂžmeyen ana baĂžlĂ˝klardĂ˝r. AyrĂ˝ca bazen Ý‘tizâr (özür dileme), Ýhtar, Ýlan (okul, kĂ˝raathane, iĂž yeri, iplik veya ipek fabrikasĂ˝ gibi resmî ve özel ilanlarĂ˝n yanĂ˝nda bugünkü anlamda reklam diyebileceĂ°imiz tarla, iplik, ipek gibi satýÞ ilanlarĂ˝, önemli duyurular) yer almaktadĂ˝r. Henüz Ăžiir, hikaye vs. edebî ürünler gazetede yer almaz, fakat sĂ˝k sĂ˝k okuyuculardan bu konuda talep ve destek gelirse, ileri sayĂ˝larda edebî yazĂ˝lara da yer verileceĂ°i, para almadan basĂ˝lacaĂ°Ă˝ beyan edilir ve daha sonraki yĂ˝llarda bunlar da görülür. AĂžaĂ°Ă˝da verilen alĂ˝ntĂ˝larda da görüleceĂ°i gibi gazetenin dili son derece aĂ°dalĂ˝dĂ˝r. Mesela aĂ°açlar yerine eĂžcâr, kýÞ yerine bazen Ăžitâ gibi kelimeler, o günkü konuĂžma dili göz önünde bulundurulduĂ°unda oldukça aĂ°Ă˝r ve hatta sun‘îdir. Fakat bu gazetenin baĂžlangĂ˝çta bir vilâyet, bir yarĂ˝-resmî gazete; okuyucularĂ˝nĂ˝n da o günün iyi eĂ°itim almýÞ kiĂžileri olduĂ°u düĂžünülmelidir. BazĂ˝ sayĂ˝larda okuyucu mektuplarĂ˝ yer alĂ˝r. Gazetenin içeriĂ°ine örnek olarak Arap harfli nüshanĂ˝n deĂ°iĂžik sayĂ˝larĂ˝ndan alĂ˝ntĂ˝lar yapalĂ˝m. Milâd 1869, 22 Ramazan tarihli 87 numaralĂ˝ nüshasĂ˝nda yer alan dýÞ haberlerin tamamĂ˝ Ăžöyledir:

Havâdis-i Hâriciye

Avrupa politikasĂ˝ hakkĂ˝nda gazetelerde yeni bir havâdis görülmeyip ancak Fransa imparatoriçesi hazretleri kemâl-i âfiyetle ikmâl-i seyahat ve Paris’e avdet buyurduklarĂ˝ndan memâlik-i Ăžarkiyye ahvâlinden ve gördüĂ°ü ihtirâmât-Ă˝ fevkalâdeden ziyadesiyle memnun ve mahzûz olduklarĂ˝nĂ˝n beyan edilmekde olduĂ°unu

*          *          *

Ve Fransa vükelâsĂ˝ndan bazĂ˝larĂ˝nĂ˝n tebdili mukarrer bulunmuĂž olduĂ°u gibi Ýtalya vükelâsĂ˝ dahi kâmilen tebdil olunmuĂž ise de bu devletin umûr-Ă˝ dâhiliyesince meydanda olan müĂžkilat halen bertaraf edilmemiĂž ve bu müĂžkilâtĂ˝n bir vakit daha devam edeceĂ°i tahmin olunduĂ°u

*          *          *

Ve Dalmaçya isyanĂ˝ henüz basĂ˝lĂ˝p bitmemiĂž ve ĂžitânĂ˝n takarrub eylemesi cihetle Avusturya askerinin harekât-Ă˝ harbiyesi muvakkaten tatil edilerek âsilerin dâhil-i dâire itâat olmalarĂ˝ hakkĂ˝nda hükûmet-i meĂžrû‘alarĂ˝ tarafĂ˝ndan icrâ edilen vesâyâya havâle sem‘-i i‘tibar etmedikleri halde devlet-i metbû‘alarĂ˝ tarafĂ˝ndan evvel baharda tedâbîr-i Ăžedîde icrâsĂ˝ mukarrer bulunduĂ°u ve Ýspanya’ya gelince geçenlerde Ýtalya kĂ˝ralĂ˝nĂ˝n birâderzâdesinin kĂ˝ral nasb olunmasĂ˝ kararlaĂžmýÞ ise de iĂžbu karar henüz mevki‘-i icrâya konulamadýðýndan Ýspanya’nĂ˝n kĂ˝raliyet maddesi hâlâ kararsĂ˝z bir halde kalmýÞ idüĂ°ü bazĂ˝ gazetelerde görülmüĂždür.

*          *          *

Bu sene kýÞ Paris’de hükmünü Ăžiddetle icrâ etmekde olup âdeta Rusya memâlikinin Sibirya kĂ˝t‘asĂ˝ kýÞlarĂ˝ gibi olduĂ°u gazetelerde rivâyet olunmakdadĂ˝r.

*          *          *

Rusya devletinin pâyitahtĂ˝ olan Petersburg Ăžehrinden Çin memâlikinin merkez-i hükümdârisi olan Pekin Ăžehrine bir telgraf hattĂ˝nĂ˝n temdid ve inĂžasĂ˝ bir kumpanyaya havâle edildiĂ°i (Punc) nâm gazetede görülmüĂždür.

Gazetenin 1869 yĂ˝lĂ˝, 29 Ramazan tarihli 89. sayĂ˝sĂ˝nda MüslümanlarĂ˝n Ramazan bayramĂ˝ ve HĂ˝ristiyanlarĂ˝n Paskalya bayramĂ˝ndan dolayĂ˝ gazete çĂ˝karĂ˝lmadýðý için okuyuculardan özür dileniyor:

Ý‘tizâr

Gazetemizin 90 nümerolu nüshasĂ˝nĂ˝n vakt-i ihrâcĂ˝ olan çaharĂžanba günü, teĂžerrüf olunacak îd-i fĂ˝tra tesâdüf edeceĂ°i gibi cum‘a irtesi günü dahî paskalyaya müsâdif olacaĂ°Ă˝ndan bu günleri gazetemizin bittabi‘ ta‘til kĂ˝lĂ˝nacaĂ°Ă˝ beyânĂ˝na ibtidâr olundu.

Milâd 1869, 9 Þevval, nümero 90, Mevâdd-Ă˝ Umûmiye baĂžlĂ˝klĂ˝ bir yazĂ˝ Ăžöyledir:

Tevcihat

Orman idaresi müdürlüĂ°ü Ăžûrâ-yĂ˝ devlet âzâlýðýna ilâve rütbe-i ûlâ sĂ˝nĂ˝f-Ă˝ evveli ile sa‘âdetlü Bedros Efendi hazretlerine tevcih buyurulmuĂždur.

Milâd 1870, 15 Þevval, nümero 93 Mevâdd-Ă˝ Husûsiye baĂžlĂ˝klĂ˝ bir yazĂ˝:

Manzûmenin Hüdâvendigâr gazetesinin 91 nümerolu nüshasĂ˝na derc olunan mektublarĂ˝ üzerine tahkikât-Ă˝ lâzime icrâ olunmakda olduĂ°u ve taraf-Ă˝ eĂžref vilâyet-penâhiden icrâ-yĂ˝ hakkâniyet buyurulacaĂ°Ă˝ beyan olunmuĂž ve bu bahisde alĂ˝nacak malûmâta bildirileceĂ°i irad kĂ˝lĂ˝nmýÞ idi.

1870 YĂ˝lĂ˝  97. SayĂ˝lĂ˝ Arap Harfli NüshanĂ˝n Ýlk SayfasĂ˝

XXXXXX RESÝM 1 XXXXXXXX

 

Arap Harfli NüshanĂ˝n Ýlk SayfasĂ˝nĂ˝n Latin Harfli ÇeviriyazĂ˝mĂ˝

HÜDÂVENDÝGÂR

1285

*Birinci Sene*

Nümero  Þevval (Hicret 1286) (Mi‘lât 1870)Kânûn-Ă˝ sâni Kânûn-Ă˝ sâni-yi Efrencî

 97              22                  *Pazar irtesi*                           12                   24

                                                                                        

Ýþbu gazete dâhiliye ve hâriciye havâdisi ve her dürlü mebâhisi Ăžâmil olarak haftada dört def‘a ya‘ni pazar irtesi ve salĂ˝ ve pençĂženbe ve cum‘a irtesi günleri çĂ˝karĂ˝lĂ˝r. Bir yĂ˝llýðý (100) ve altĂ˝ aylýðý (50) guruĂža bir nüshasĂ˝ (20) parayadĂ˝r. Dâhil-i vilâyetden mâ‘adâ mahaller içün posta ücreti zamm olunur. Menâfi‘-i ‘âmmeye ve ma‘ârif ve edebiyâta müte‘allĂ˝k âsâr imzâlu olduĂ°u halde kabul ve meccânen tab‘ olunur. Matba‘asĂ˝ Brusada hükümet konaĂ°Ă˝ derûnundadĂ˝r.

Mevâdd-Ă˝ husûsiyye

BalĂ˝kesirde Ermeni milletinin etfâl-i zükûr ve inâsĂ˝na mahsus olarak akdemce küĂžâd olunmuĂž olan Haykyan Varjaran nam mektebde tahsil-i ilim ve hünere çalýÞmakda bulunan ĂžâkirdânĂ˝n vakt-i imtihanlarĂ˝ hulûl eylediĂ°i cihetle mekteb-i mezkûrun muhdis ve mûcidi olan murahhasa vekili hürmetli Der Atam Efendi tarafĂ˝ndan mahallî memurlarĂ˝ da‘vet olunarak geçen Ăžehr-i teĂžrîn-i sânînin yigirmi beĂžinci günü ‘akd olunan cem‘iyyetde ĂžâkirdânĂ˝n imtihanlarĂ˝ icrâ olunan suâle Ăžâkirdân tarafĂ˝ndan cevâb-Ă˝ bâ-savâb i‘tâ olunarak sâye-i ma‘ârif-vâye-i hazret-i ĂžehinĂžâhîde güzel güzel tahsil-i destmâye-i ma‘ârif eyledikleri nümâyân olmuĂž ve dü‘â-yĂ˝ mefrûzu’l-edâ-yĂ˝ hazret-i pâdiĂžâhî tilâvet ve tezkâr ve Ăžâkirdân tarafĂ˝ndan yek-zebân olarak pâdiĂžâhĂ˝m çok yaĂža ed‘iye-yi mahsûsasĂ˝ kemâl-i ta‘zîm ve ihtirâm ile üç kerre tekrar olunmuĂž olduĂ°u Karasi mutasarrĂ˝flýðýndan bâ-mazbata makâm-Ă˝ celîl-i vilâyete ‘arz ve iĂž‘âr olunmuĂž ve bir kĂ˝t‘a imtihân cedveli gönderilmiĂž olduĂ°undan cedvel-i mezkûr zîrde aynen derc olunmuĂždur.

Sûret-i cedvel

Sýnýf-ý evvel

                                               Ermenice         Ermenice   OsmanlĂ˝ca OsmanlĂ˝ca

Esâme-i Ăžâkirdân                    Lisan   Sarf     Okumak                      Yazmak              Ýlm-i rakam    Yekün

Keork Karabetyan                  45        42           40                 11          40                  178

Haçadur Manukyan               45        42           40                 10          39                  176

Karabet Kerovpeyan              45        42           40                 10          38                  170

Agop Hovhannesyan              42        40           39                 10          38                  169

Ýstepan VĂ˝rtanesyan              42        40           39                 11          37                  169

Rupen Serkizyan                  42        40           39                 10          37                  168

Kirkor Mikayelyan                 40        39           38                 10          35                  169

Agop Aprahamyan               40        39           38                 11          35                  161

Vartan Kirkoryan                 50        38           37                 30          32                  156

Artin Torosyan                   39        33           38                    10           31                   152

Yeprem Apelyan                  38        36           36                 10          31                  145

Karabet Beyleryan               30        32           32                 9            28                  137

 

Kýz sýbyan mektebi sýnýf-ý evvelinin dersleri

Ermenice okumak yazmak ve dival ve kĂ˝roĂže ve kaneva, fenleri ve envayi dikiĂž ve el hünerleri

 

1870 YĂ˝lĂ˝  97. SayĂ˝lĂ˝ Ermeni Harfli NüshanĂ˝n Ýlk SayfasĂ˝

XXXX RESÝM 2 XXXXX

 

 

Ermeni Harfli NüshanĂ˝n Ýlk SayfasĂ˝nĂ˝n Latin Harfli ÇeviriyazĂ˝mĂ˝

HÜDÂVENDÝGÂR

Birinci sene

Nümero  97

1287 Þevval 22              1870 Hunvar            12 Pazar irtesi             Alafranga Yunvar 24

 

Ýþbu gazete dahiliye ve hariciye havadisi ve her dürlü mebahisi Ăžamil olarak haftada dört defa yani pazar irtesi ve salĂ˝ ve pençĂženbeh ve cuma irtesi günleri çĂ˝karĂ˝lĂ˝r. Bir yĂ˝llýðý (100) ve altĂ˝ aylýðý (50) guruĂža bir nüshasĂ˝ (20) parayedir. Dahili vilayetden maada mahallerin posta ücreti zamm olunur. Menafii ammeye ve maarif ve edebiyate mütealĂ˝k asar imzalu olduĂ°u halde kabul ve meccanen tab olunur. MatbaasĂ˝ Brusada hükümet konaĂ°Ă˝ derunĂ˝ndadĂ˝r.

 

MevaddĂ˝ hususiye

 

BalĂ˝kesirde Ermeni milletinin etfali zükur ve ünasĂ˝na mahsus olarak akdemce küĂžad olunmuĂž olan Haykyan Varjaran nam mektebde tahsili ilm ve hünere çalýÞmakda bulunan ĂžakirdanĂ˝n vakti imtihanlarĂ˝ hulul eylediyi cihetle, mektebi mezkurun muhaddis ve mucidi olan merahasa vekili hürmetli D. Atam Efendi tarafĂ˝ndan mahalli memurleri davet olunarak geçen Ăžehri teĂžrini saninin yigirmi beĂžinci günü akd olunan cemiyyetde ĂžakirdanĂ˝n imtihanleri icra ve olunan suale Ăžakirdan tarafĂ˝ndan cevabĂ˝ basavab ita olunarak sayeyi maarifvayeyi hazreti ĂžehinĂžahide güzel güzel tahsili destmayeyi maarif eyledikleri nümayan olmuĂž ve düayi mefruzül edayi hazreti padiĂžahi tilavet ve tezkâr ve Ăžakirdan tarafĂ˝ndan yekzeban olarak “padiĂžahĂ˝m çok yaĂža” ediyeyi mahsusesi kemali tazim ve ihtiram ile üç kerre tekrar olunmuĂž olduĂ°u, Karesi mutasarrĂ˝flýðýndan bamazbata makamĂ˝ celili vilayete arz ve iĂžar olunmuĂž, ve bir kĂ˝ta imtihan cedveli gönderilmiĂž olduĂ°undan, cedveli mezkur ziyrde aynen derc olunmuĂždur.

 

Sureti cedvel

Sýnfý evvel

Ermenice   Ermenice                              OsmanlĂ˝ca                               OsmanlĂ˝ca

Esameyi Ăžakirdan                    Lisan          Sarf                      Okumak                  Yazmak   Ýlm-i rakam  Yekün

Keork Karabedyan                  45               42                        40                           11            40            178

Haçadur Manukyan                 45               42                        40                           10            39            176

Karabed Kerovpeyan              45               42                        40                           10            38            170

Hagop Hovhannesyan             42               40                        39                           10            38            169

Sidepan VĂ˝rtanesyan             42               40                        39                           11            37            169

Rupen Sarkisyan                  42               40                        39                           10            37            168

Kirkor Mikayelyan                 40               39                        38                           10            35            169

Hagop Aprahamyan               40               39                        38                           11            35            161

Vartan Kirkoryan                    50               38                        37                           10            32            156

Harutün Torosyan                   39               33                        38                           10            31            152

Yeprem Apelyan                     38               36                        36                           10            31            145

Karabed Beyleryan                  30               32                        32                           9              28            137

 

KĂ˝z sübyan mektebi sĂ˝nfĂ˝ evvelinin dersleri

Ermenice okumak yazmak, ve dival, ve kroĂže, ve kaneva, fennleri, ve envayi dikiĂž ve el hünerleri.

 

Not: YukarĂ˝da da belirtildiĂ°i gibi, Ermeni alfabesi Arap alfabesine göre daha az yer kapladýðýndan, Ermeni harfli nüshada iki yarĂ˝m sütunluk fazla yazĂ˝ vardĂ˝r. Ýki alfabeli nüshalarĂ˝ karÞýlaĂžtĂ˝rma düĂžüncesinden dolayĂ˝ envayi dikiĂž ve el hünerleri cümlesinden sonra gelen iki yarĂ˝m sütunun okunuĂžlarĂ˝ aĂžaĂ°Ă˝da verilmemiĂžtir.




[1] S. N. Gerçek, Türk MatbaacĂ˝lýðý I, (Ýstanbul, 1939), s.? ve O. KoloĂ°lu, “OsmanlĂ˝ BasĂ˝nĂ˝: ÝçeriĂ°i ve Rejimi”, Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 1, 1985a, Ýstanbul, ss. 68-93

[2] Y. G. Çark, Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler, (Ýstanbul, 1919), s. 13

[3] “Some Kipchak groups became Christians and used the Armenian script for writing ecclasiastical and secular text. Afterk the great migration of the armenians to Asia Minor, some Ottoman groups also adopted the Armenian script” (Rona-Tas 1998, 135).

[4] Bu konuda ayrĂ˝ntĂ˝lĂ˝ bilgi için bkz. KoloĂ°lu 1985a; 1985b; KoptaĂž 2003; Koz 1994; Kut 1985; 2003; KutalmýÞ 2003; Levonyan 1934; Pamukciyan 2002; Stepanyan 1987).

[5] KoloĂ°lu, “OsmanlĂ˝ BasĂ˝nĂ˝...”, s. 97. AyrĂ˝ca bkz. K. Pamukciyan, Ermeni Harfli Türkçe Metinler, (Ýstanbul, 2002)

 

[6] Stepanyan, Hayadar Turkeren KĂ˝rkeri Madenakidutyun 1727-1968, (Ermeni Harfli Türkçe Kitaplar BibliyografyasĂ˝ 1727-1968), (Erivan, 1987), s. ?.

[7] M. C. Ýnançalp, “Ermeni Mesâî-i Ýlmiyyesi: Venedik’de Sen Lazar DerviĂžleri Akademisi” (OsmanlĂ˝ca’dan Latin harflerine aktaran: Ýsmail Akçay). Müteferrika, SayĂ˝ 10, Ýstanbul, ss. 201-210

[8] GaspĂ˝ralĂ˝ 1895 tarihli Tercüman gazetesinde çĂ˝kan bir yazĂ˝sĂ˝nda o dönemi Ăžöyle tasvir eder: “Ey Türkler, nedir bizde bu haller? Tiflis’te ilmühal tabederiz, KarakaĂžyan matbaasĂ˝nda; Bakü’de “KöroĂ°lu’’ neĂžrederiz, Adamyan matbaasĂ˝nda; KarabaĂ°’da Ăžiir veya mersiye neĂžrederiz, Vanilyan matbaasĂ˝nda’’ (KĂ˝rĂ˝mer 1996, 189).

[9] A. Muhtar, Kendi Kendine Ermenice Yahut Mükemmel Ermenice Elifba, (Ýstanbul, 1333/1917), s. ?.

 

[10]     Gazete'nin diĂ°er sayĂ˝larĂ˝nda geçen fakat birinci sayĂ˝sĂ˝nda yer almayan Sarafim kelimesi, sehven yer almadýðý düĂžüncesiyle tarafĂ˝mdan eklendi.

 ----------------------
* Fatih Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatý Bölümü, Öđretim Üyesi, Ýstanbul -
- ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 12-13, Kýţ 2003 - Ýlkbahar 2004
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar