áááAnasayfaŢleti■im
áá
English

Ermenistan'├Żn Demografik Yap├Żs├Ż ve Ermenistan'da Az├Żnl├Żklar

Yřldřz DEVECŢ BOZKUŮ*
ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 23-24, 2006

 

Öz: Bu makalede Ermenistan’├Żn tarihteki demografik yap├Żs├Żndan hareketle, geçmi├żten günümüze Ermenistan co├░rafyas├Żnda hangi topluluklar├Żn ya├żad├Ż├░├Ż, günümüzde Ermenistan’daki etnik az├Żnl├Żklar├Żn genel durumu ve söz konusu az├Żnl├Żklar├Żn e├░itim, kültürel, sosyal ve siyasal alanlarda kar├ż├Żla├żt├Żklar├Ż sorunlar incelenecektir. Ayr├Żca ülkedeki az├Żnl├Żklar├Żn hangi dönemlerde bu co├░rafyaya geldikleri, bölgeye geli├ż nedenleri ve bugünkü durumlar├Ż üzerinde durulacakt├Żr.

 

Anahtar Kelimeler: Ermenistan’da Az├Żnl├Żklar, Yezidi Kürtler, Ermeniler, Türkler,  Azeri Türkleri, Ruslar

 

Abstract: This article aims to examine the communities of the Armenian region throughout the history with respect to the historical demographic structure of . Ethnic minorities in the will be generally discussed and the educational, cultural, social and political problems they face will be examined. Additionally historical settlement of minorities in the region, their reasons for coming and their current situation will be analyzed.

 

Key Words: Ethnic Minorities in , The Kurdish Yezidis, Armenian, The Turks, The Azerbaijanis, The Russians

 

Giri├ż

 

Makalenin birinci bölümünde Ermenistan’├Żn demografik yap├Żs├Ż genel olarak ele al├Żnarak, geçmi├żte burada hangi topluluklar├Żn ya├żad├Ż├░├Ż, Ruslar├Żn bölgeyi i├żgalinin ard├Żndan buradaki nüfus de├░i├żimleri ve Ermenilerin burada ya├żayan di├░er topluluklar├Ż bölgeden sürmeye yönelik faaliyetleri ele al├Żnacakt├Żr. Daha sonra bugünkü Ermenistan co├░rafyas├Żna geçmi├żte hangi topluluklar├Żn geldi├░i ve söz konusu topluluklar├Żn bölgeye geli├ż nedenleri üzerinde durulacakt├Żr. Ayr├Żca geçmi├żten günümüze az├Żnl├Żklar├Żn Ermenistan’da ne tür ayr├Żmc├Żl├Żklara maruz kald├Żklar├Ż, e├░itim, kültürel ve sosyal alanlardaki temel hak ve özgürlükler konusunda kar├ż├Żla├żt├Żklar├Ż k├Żs├Żtlamalar üzerinde de durulacakt├Żr.

 

Sonuç bölümünde ise resmi kaynaklarda ve baz├Ż Ermeni yazarlar├Żn eserlerinde ülkedeki az├Żnl├Żklar├Żn konumu ve ya├żam standartlar├Ż hakk├Żnda edinilen bilgilere dayan├Żlarak Ermenistan yönetiminin az├Żnl├Żk politikalar├Ż de├░erlendirilmeye çal├Ż├ż├Żlacakt├Żr.

 

I.Ermenistan’├Żn Demografik Yap├Żs├Ż

 

Günümüzde Ermenistan’da on iki etnik az├Żnl├Żk toplulu├░u ya├żamaktad├Żr. Bunlardan be├żi di├░er etnik gruplara oranla daha yo├░undur. Nüfusun neredeyse %97’sinin Ermenilerden olu├żtu├░u ülkede az├Żnl├Żklar nüfusun %3’lük bir bölümünü temsil etmektedirler. Söz konusu az├Żnl├Żk gruplar├Ż içerisinde Yezidiler, Ruslar, Asuriler, Yunanl├Żlar, Yahudiler, Beyaz Ruslar, Polonyal├Żlar,  Molokanlar (Malakanlar), Almanlar ve Ukraynal├Żlar bulunmaktad├Żr. Görüldü├░ü gibi bu etnik gruplar içerisinde Türkler yer almamaktad├Żr. Ancak Ermenistan Cumhuriyeti kurulmadan önce Erivan eyaletinin tarihteki yerine bakt├Ż├░├Żm├Żzda geçmi├żte burada Türklerin ya├żad├Ż├░├Ż ve hatta nüfusun yar├Żs├Żndan ço├░unun Türk oldu├░u görülmektedir.

 

Ermenistan’daki az├Żnl├Żklara de├░inmeden önce Erivan (Revan) eyaletinin tarihteki demografik yap├Żs├Żna de├░inmekte yarar vard├Żr. Erivan Ruslar taraf├Żndan i├żgal edilmeden önce burada 143.000 ki├żi ya├żamakta ve toplam nüfusun %82,4’ini Müslüman ahali olu├żturmaktayd├Ż.[1] Ancak Bournoutian Türk-Rus sava├ż├Ż öncesi Erivan vilayetindeki Müslüman ve Ermeni nüfusunu ikiye ay├Żrm├Ż├ż ve Müslüman gruplar içerisinde Türkler, ├Łranl├Żlar, Tatarlar ve Kürtleri bu gruba dahil etmi├żtir. Yazar Müslüman nüfusun toplamda 117.849’a tekabül etti├░ini, bu dönemdeki Ermeni nüfusunun ise 25.151 oldu├░unu belirtmektedir.[2] 1829-1831 y├Żl├Ż istatistiklerine göre ise i├żgal sonras├Ż Ermenilerin bölgeye göç etmesiyle birlikte buradaki Ermeni nüfusunda önemli bir art├Ż├ż gözlenmi├żtir.[3] Bournoutian bölgede 1832 y├Żl├Żndaki Ermeni nüfusunun 82.377 oldu├░unu, Müslüman nüfusunun ise 82.073 oldu├░unu belirtmektedir. 1850’li ve 1870’li y├Żllarda da yine Osmanl├Ż topraklar├Żndan bölgeye Ermeni göçünün ya├żanmas├Żyla buradaki Ermeni nüfusu Müslüman nüfusa oranla ço├░unluk konumuna gelmi├żtir.

 

1905 y├Żl├Ż içindeki Ermeni komitecilerinin, bütün Güney Kafkasya’da oldu├░u gibi, burada da yapt├Żklar├Ż katliam ve bask├Żlar yüzünden, Türk ahalinin azalmas├Ż sonucu, 1914 y├Żl├Żna kadar ├żehrin nüfusunun artmad├Ż├░├Ż gözlenmi├żtir.[4]

 

1917 Bol├żevik devrimi sonras├Żnda, 1918 y├Żl├Żnda güney Kafkasya’n├Żn Ruslardan ayr├Żlmas├Ż sonucu, Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan’dan olu├żan cumhuriyetler kurulmu├ż, Erivan’da Ermenistan dâhilinde kalm├Ż├żt├Żr. 1920 y├Żl├Żnda Türk birliklerinin Kars ve Gümrü’yü ald├Żktan sonra imzalanan antla├żmalara göre[5], Erivan Türklerinin, mübadele yolu ile Türkiye’ye gitmelerine izin verilmi├żtir.[6] Böylece 1920’li y├Żllardan itibaren Ermenistan’daki Türk nüfusunun büyük bir k├Żsm├Ż bask├Ż ve zorlamalar nedeniyle Türkiye’ye gelmeye ba├żlam├Ż├żt├Żr. 

 

19. yüzy├Żl├Żn sonlar├Żna kadar Osmanl├Ż ve ├Łran topraklar├Żndan Kafkasya’ya Ermeni göçü devam etmi├ż ve Erivan eyaletindeki Ermeni nüfusu artarken buradaki Türk nüfusu ise h├Żzla azalmaya ba├żlam├Ż├żt├Żr.

 

Sonuç olarak 19. yüzy├Żldan itibaren Erivan eyaletine gelmeye ba├żlayan Ermenilerin, 1918 y├Żl├Żnda Ermenistan Cumhuriyetini kurduktan sonra buradaki nüfusun Ermenile├żtirilmesi için ilk olarak bölgede ya├żayan yerli halk├Ż topraklar├Żndan zorla göç ettirdi├░i anla├ż├Żlmaktad├Żr. Günümüzde bir çok uluslar aras├Ż hukuk kurulu├żu ve insan haklar├Ż normlar├Żn├Żn ihlal edilerek Ermenistan’├Żn Ermenile├żtirilmesi politikas├Żn├Żn ba├żta Azeri Türkleri olmak üzere ülkedeki di├░er etnik gruplara yönelik olarak halen devam etmekte oldu├░u da görülmektedir.

 

Azeri Türkleri

 

Mevcut Ermenistan ülkesinin, Rus i├żgali öncesinde mutlak ço├░unlu├░u olu├żturan Türk ve Müslüman nüfusun ar├Żnd├Żr├Żlmas├Ż esas olarak dört a├żamada gerçekle├żmi├żtir. Bunlar: 1905-1907; 1918-1920; 1948-1953; 1988-1990 dönemleridir. 1801'de Gürcü Krall├Ż├░├Ż’n├Żn Rusya taraf├Żndan ilhak edilmesiyle birlikte Kafkasya'daki Azerbaycan Türk hanl├Żklar├Żn├Żn Çarl├Żk Rusya taraf├Żndan i├żgali ba├żlam├Ż├ż s├Żras├Żyla Gence, Karaba├░, ├×eki, Bakü, Kuba hanl├Żklar├Ż Rusya'n├Żn egemenli├░i alt├Żna girmi├żtir. Osmanl├Ż-Rus Sava├ż├Ż sonunda imzalanan Bükre├ż Anla├żmas├Ż ile  Ruslar Kafkasya'da güçlenmeye ba├żlam├Ż├ż ve Ruslarla Kaçarlar aras├Żnda imzalanan Gülistan ve Türkmençay Antla├żmalar├Ż ile Ruslar Revan (Erivan) ve Nahç├Żvan hanl├Żklar├Żn├Ż ele geçirmi├żtir. Osmanl├Ż-Rus sava├ż├Ż sonucunda imzalanan Edirne antla├żmas├Żyla birlikte Osmanl├Żn├Żn da Türkmençay antla├żmas├Żn├Ż kabul etmesi Ruslar├Żn Güney Kafkasya’ya hakim olmas├Żn├Ż sa├░layan son sava├ż olmu├żtur.[7] Ruslar ba├żta Gülistan ve Türkmençay olmak üzere bu iki antla├żma sonucu elde etti├░i bölgelerde k├Żsa sürede bir ‘Ermeni vilayeti” olu├żturmu├żtur. George A. Bournoutian söz konusu dönemde Ermeni Vilayeti’nde i├żgal öncesi 117 bin Müslüman (yüzde 82,4), 25 bin Ermeni (yüzde 17,6) olmak üzere toplam 143 bin ki├żinin ya├żad├Ż├░├Żn├Ż ileri sürmektedir. [8]

 

Rusya’n├Żn ├Łran ve Anadolu’da ya├żayan Ermenileri Kafkasya’da bir araya getirmesi sonucu bölgenin etnik nüfusu k├Żsa sürede de├░i├żmi├ż ve 1832’ye gelindi├░inde Ermeni Vilayeti’nin nüfusunun 164 bine ula├żt├Ż├░├Ż ve bunun da yar├Żs├Żn├Żn Ermeniler’den ibaret oldu├░u görülmektedir.   G. Bournoutian, Rus i├żgali sonucunda bölgeden göç ettirilen Müslüman nüfusunu da göz önünde bulundurarak, yaln├Żz 35 bin Müslüman bölgeden göç ettikten ve 56 bin Ermeni bölgeye getirildikten sonra Ermenilerin Ermeni Vilayetinde bir ço├░unluk olu├żturabildiklerini belirtmektedir.[9]

 

Rusya’n├Żn Güney Kafkasya’ya hakim olmas├Żyla ba├żlayan süreçte burada ya├żayan Müslüman nüfusun çe├żitli bask├Żlarla Osmanl├Ż ve ├Łran’a göç etmek zorunda b├Żrak├Żld├Ż├░├Ż buna kar├ż├Żl├Żk Osmanl├Ż ve ├Łran’da ya├żayan Ermenilerin ise Kafkasya’ya göç ettirildi├░i anla├ż├Żlmaktad├Żr. Söz konusu dönemde gerçekle├żtirilen Gülistan, Türkmençay ve Edirne Antla├żmalar├Ż’nda da Ermenilerin ilhak edilen yeni topraklara göç ettirilmesi hususuna de├░inildi├░i görülmektedir.

 

Edirne Antla├żmas├Ż'n├Żn 13. maddesine göre Ruslar taraf├Żndan Türkiye'nin i├żgal edilen arazilerinde ya├żayan Ermenilere 18 ay zarf├Żnda, ta├ż├Żyabilecekleri emlaklar├Ż ile Rusya vatanda├żl├Ż├░├Żna geçme hakk├Ż, Rusya'n├Żn iste├░i üzerine verilmi├żtir. Edirne Antla├żmas├Ż gere├░ince, Ruslar├Żn Kars, Ardahan, Beyaz├Żd, Erzurum ve di├░er bölgelerden geri çekilmesi, Türklere ihanet eden Ermenileri son derece s├Żk├Żnt├Żl├Ż bir duruma sokmu├żtu. Ermeniler yapt├Żklar├Ż ihanetlerden dolay├Ż Osmanl├Ż Devleti taraf├Żndan cezaland├Żr├Żlacaklar├Żn├Ż dü├żünüyorlard├Ż. Rus-Kafkas Ordusu Komutan├Ż General Paskyeviç Ermenileri bu durumdan kurtarmak için, onlar├Ż yeni i├żgal edilmi├ż bölgelere göç ettirmeyi ve böylece Osmanl├Ż Devleti ile s├Żn├Żr olan bölgelerde H├Żristiyanlar├Żn say├Ż üstünlü├░ünü sa├░lamaya karar vermi├ż ve  18 ayl├Żk sürenin sonunda toplam 14.044 hane Ermeninin Kafkasya’n├Żn çe├żitli bölgelerine Ruslar taraf├Żndan göç ettirildi├░i kaydedilmi├żtir.[10] Mevcut Ermenistan bölgesine bir di├░er Ermeni göçü de 1877-1878 Osmanl├Ż-Rus Sava├ż├Ż s├Żras├Żnda ya├żanm├Ż├żt├Żr. 1890’l├Ż y├Żllarda meydana gelen Ermeni isyanlar├Ż esnas├Żnda 400 bin Ermeninin Kafkasya’n├Żn çe├żitli bölgelerine yerle├żti├░i[11] ve resmî olarak Rus yetkililer taraf├Żndan göç ettirilen Ermenilerin yan├Ż s├Żra binlerle Ermeni ailesinin kendi ba├ż├Żna Güney Kafkasya’ya yerle├żti├░ini de bildirmektedir. 

 

1905 y├Żl├Żnda ise Rus devrimiyle birlikte Ta├żnaksütyun partisi üyeleri terörizm faaliyetlerinde bulunmaya ba├żlam├Ż├ż ve Kafkasya’da ya├żayan Müslümanlara yönelik çe├żitli sald├Żr├Żlarda bulunmaya ba├żlam├Ż├żlard├Żr. Ermenistan ordusunda subay olarak görev yapm├Ż├ż olan Ohannes Apresyan bu durumu ├żöyle özetlemi├żtir: “1905 Türk-Ermeni sava├ż├Żnda biz Ermeniler çok daha iyi dövü├żtük. Bizimkilerin ço├░u Rus ordusunda askerlik yapm├Ż├ż ve talim görmü├ż insanlard├Ż. Keza bizler zengindik ve daha iyi silahlanm├Ż├żt├Żk. Türkler Rusya’da askere al├Żnmazlar ve askeri e├░itim görmezlerdi. Fakir insanlard├Ż ve b├Żçaklar├Żndan ba├żka bir silahlar├Ż da pek yoktu”.[12] Söz konusu sald├Żr├Żlar s├Żras├Żnda kaç ki├żinin öldü├░ü bilinmemekle beraber 3100 ile 10.000 ki├żinin öldü├░ü tahmin edilmektedir. 

 

Rus i├żgali öncesinde,  1827’de nüfusunun yüzde 82’sini Türk ve Müslümanlar├Żn olu├żturdu├░u bugünkü Ermenistan ülkesi, uygulanan etnik temizlik politikas├Ż sonucunda tamamen Türk ve Müslüman nüfustan ar├Żnd├Żr├Żlm├Ż├żt├Żr. Bu süre içinde üst üste 520-550 bin aras├Żnda Türk ve Müslüman ya öldürülmü├ż ya da göç etmek zorunda b├Żrak├Żlm├Ż├żt├Żr.[13]

 Y├Żllar Öldürülen ve Göç Etmek Zorunda B├Żrak├Żlan
Türk ve Müslüman Nüfus
 1828  35 bin
 1905-1906  Bilinmiyor
 1918-1920  220-249 bin
 1948-1953  53 bin
 1988-1989  208-217 bin
 Toplam  516-554 bin

Sonuç olarak Rusya’n├Żn Osmanl├Ż ve ├Łran topraklar├Żnda ya├żayan Ermenileri Kafkasya co├░rafyas├Żnda bir araya getirmesinin as├Żl nedeninin bir Ermeni co├░rafyas├Ż yaratmaktan çok o dönemde Osmanl├Ż ve ├Łran’a kar├ż├Ż bölgede güvenlik koridoru olu├żturmak oldu├░unu söylemek mümkündür.  Ruslar├Żn bugünkü Ermenistan bölgesini i├żgal etmeden önce burada Ermeni nüfusundan çok Türklerin ya├żad├Ż├░├Ż, Ruslar├Żn bölgeyi i├żgaliyle birlikte Rus politikalar├Żna uygun olarak buraya Ermeni nüfusun yerle├żtirildi├░i görülmektedir. Bu nüfus bugünkü Ermenistan dedi├░imiz co├░rafyada ya├żayan Müslümanlar├Żn bir k├Żsm├Żn├Ż öldürerek bir k├Żsm├Żn├Ż da çe├żitli bask├Żlarla bu topraklardan sürmü├żtür. Bu tür politikalar sonucu günümüzde Ermenistan’da neredeyse hiç Türk nüfusu kalmam├Ż├ż olup, Ermenistan nüfusu bilinçli bir ├żekilde homojenle├żtirilmi├żtir.  

 

Yezidiler

 

Kafkasya’da ya├żayan Yezidi toplulu├░unun kökenleri Kafkasya’n├Żn Çarlar taraf├Żndan fethedildi├░i tarihe kadar gitmektedir. Ermenistan’daki Yezidi nüfusunun 18. yüzy├Żldan itibaren kaydedildi├░i görülmekle birlikte bu dönemde bölgedeki Yezidilerle ilgili önemli bilgileri 1830’larda o dönemde Erivan’daki bir okulun müdürü olan Ermeni Edebiyat├Żn├Żn öncülerinden Haçatur Abovyan taraf├Żndan  yap├Żlan ara├żt├Żrmalar olu├żturmaktad├Żr. Abovyan, Yezidi ve Ermeni topluluklar├Żn aras├Żnda bulunan tarihsel dostluklar├Żn├Żn yan├Ż s├Żra her iki toplulu├░un ortak pek çok gelene├░inden hareketle Yezidi dininin onuncu yüzy├Żlda Ermeni Kilisesi içinde meydana gelen bir sapk├Żnl├Żktan türemi├ż oldu├░una inanm├Ż├żt├Żr.[14]

 

1860’lara gelindi├░inde ise Çar’├Żn serfli├░i ortadan kald├Żran ve Kafkaslar’da a├żiret reislerinin daha önce elinde bulundurduklar├Ż yetkiyi k├Żs├Żtlayan bir dizi kararnamenin yürürlü├░e girmesiyle birlikte bürokratik yönetimin yararlar├Ż ve zararlar├Żn├Żn Yezidilere kadar ula├żt├Ż├░├Ż görülmektedir. 1874’te Yezidiler hakk├Żnda, bir Ermeni hukukçu olan Solomon Adamovitch Yegiazarov taraf├Żndan gerçekle├żtirilen etnografik-adli bir ara├żt├Żrmaya göre, bu dönemde Erivan eyaletinde yakla├ż├Żk 8 bin Yezidi’nin ya├żad├Ż├░├Ż hesaplanm├Ż├żt├Żr.

 

1897 y├Żl├Żnda yap├Żlan imparatorlu├░a ait bir nüfus say├Żm├Żnda ise, Çar├Żn uyru├░u olan toplam 14.726 Yezidinin bölgede ya├żad├Ż├░├Ż tespit edilmi├żtir. Rusya ile Mart 1918 y├Żl├Żnda imzalanan Brest-Litovsk antla├żmas├Żn├Żn ard├Żndan da bir k├Żs├Żm Yezidinin Ermenistan’a göç etmeye ba├żlad├Ż├░├Żn├Ż belirten Guest, bu dönemde Osmanl├Żn├Żn Alexandropol’ü ele geçirdi├░i s├Żrada aralar├Żnda 700 Yezidi süvarinin de oldu├░u 4 bin ki├żiden olu├żan bir Ermeni kuvvetinin Sardarabad’da güney kolu kontrol alt├Żnda tuttu├░undan bahsetmektedir. Bu dönemde Yezidilerin Ermenilere büyük oranda yard├Żmda bulunduklar├Żna de├░inen yazar, 1918-1920 y├Żllar├Ż aras├Żnda kurulan ilk Ermeni Cumhuriyeti’nin parlamentosunda[15] Yezidilerin bir milletvekili ile temsil edildi├░ini ve bu milletvekilinin Sürmeli’den Timurlu Yusuf Beg oldu├░unu belirtmektedir.[16]

 

1920’li y├Żllarda ise ilk kez Ermenistan’da Yezidi çocuklar├Ż için bir ilkokul aç├Żld├Ż├░├Ż ve ders kitaplar├Żn├Żn bas├Żld├Ż├░├Ż da bilinmektedir.[17] Sovyetler Birli├░i döneminde 1926 y├Żl├Żnda yap├Żlan bir nüfus say├Żm├Żna göre Sovyetler’de toplam 14.523 Yezidi Kürt nüfusu oldu├░u kaydedilmi├żtir.[18]

 

Sovyetler Birli├░inin giderek zay├Żflamas├Ż ve y├Żk├Żlmas├Żyla birlikte Ermenistan’daki Yezidi toplumunun a├żiret yap├Żs├Ż da git gide ├żeyh, pir ve müritlerden olu├żan ve birbirine s├Żk├Żca kenetlenmi├ż bir yap├Ż do├░rultusunda evrimle├żmi├żtir. 1989 y├Żl├Żna kadar yap├Żlan tüm nüfus say├Żmlar├Żnda kendilerini Kürt kategorisine koymaya devam eden Yezidiler, Ermenistan’├Żn Azerbaycan topraklar├Żn├Ż i├żgaliyle birlikte bir çok Müslüman Kürt grubuyla birlikte Ermenistan’├Ż terk etmek zorunda kalm├Ż├żlard├Żr.

 

2001 y├Żl├Żnda yap├Żlan say├Żma göre Ermenistan’daki Yezidi nüfusunun 55 bin oldu├░u  bu nüfusun yakla├ż├Żk olarak 5 bininin Erivan’da ya├żad├Ż├░├Ż, geriye kalan nüfusun ise daha çok Aragats, Armavir, A├żtarak, Talin, Arta├żat, Abovyan, Eçmiyazin ve Masis bölgeleriyle Erivan  çevresindeki baz├Ż köylerde ya├żad├Żklar├Ż kaydedilmi├żtir.[19] Ayr├Żca Sert ve Redvan aras├Żnda kalan ve bu bölgeye yak├Żn köylerde de yine Yezidi nüfusuna rastlamak mümkündür.[20]  1990'da Ermenistan parlamentosu Yezidilerin devlet anayasas├Żnda farkl├Ż bir ulus olarak tan├Żmlanmas├Ż karar├Ż alm├Ż├żt├Żr. Bu tarihten itibaren Yezidilerin Kürt olmad├Ż├░├Ż tezi hükümet taraf├Żndan ├Żsrarl├Ż bir ├żekilde i├żlenerek s├Żk s├Żk gündeme getirilmi├żtir.[21] Ermenistan’da Müslüman Kürtlerle Yezidi Kürtlerin bu ├żekilde ayr├Ż├żt├Żr├Żlmas├Żn├Żn zaten çok küçük bir nüfusa sahip olan az├Żnl├Żklar├Żn hükümet yoluyla kendi aralar├Żnda bölünmelerinin sa├░land├Ż├░├Ż görülmektedir.[22]

 

Sonuç olarak Kafkasya’daki bu küçük Yezidi toplulu├░unun geçmi├żte ba├żta Ruslar olmak üzere Osmanl├Żlar├Żnda yan├Żnda yer alm├Ż├ż olduklar├Ż ancak de├░i├żen dengeler do├░rultusunda kendilerinin de taraf de├░i├żtirmek zorunda kald├Żklar├Ż dönemlerin oldu├░u görülmektedir. Ayr├Żca  sava├ż s├Żras├Żnda Ermeni ordular├Żnda da görev alan Yezidilerin geçmi├żte bugünkü konumlar├Żna oranla daha aktif olduklar├Ż da anla├ż├Żlmaktad├Żr. Bir çok Kafkas ülkesinde ya├żayan Yezidilerin Ermenistan’a göç ediyor olmas├Żna ra├░men[23] ülkedeki Yezidi nüfusunun giderek azalma e├░ilimi göstermesi Ermenistan yönetiminin az├Żnl├Żk politikalar├Żyla do├░rudan ba├░lant├Żl├Żd├Żr. Özellikle Ermenistan’a oranla ekonomik yönden daha iyi durumda olan Gürcistan’da ya├żayan Yezidilerin Ermenistan’a gelme e├░ilimi içinde olmas├Ż ise kendi içinde çeli├żki arz etmektedir.[24] Buna ra├░men son y├Żllarda zor ya├żam ko├żullar├Ż ve Ermenistan Hükümetinin bask├Żlar├Ż nedeniyle birçok Yezidinin ba├żka ülkelere özellikle de Rusya’ya göç etti├░i de bilinmektedir. SSCB’nin da├░├Żlmas├Żyla birlikte ortaya ç├Żkan ekonomik problemler ve Ermenistan’daki di├░er toplumlar├Ż d├Ż├żlamaya yönelik milliyetçi hareketlerin kuvvetlenmesi nedeniyle Avrupa’ya göçün artt├Ż├░├Ż da görülmektedir.  Özellikle Yezidilerin rahats├Żzl├Żklar├Żn├Ż dile getirebilecekleri herhangi bir resmi kurum ya da kurulu├żun olmamas├Ż ve günümüzde Ermenistan parlamentosunda herhangi bir Yezidi temsilcisinin bulunmamas├Ż Yezidilerin ya├żam ko├żullar├Żn├Ż zorla├żt├Żran bir ba├żka etkendir. Nitekim günümüzde Ermenistan’da sadece Ermenistan Cumhuriyeti Bakanlar Konseyinin Dini ├Łli├żkiler Komitesinin alt├Żnda Yezidi Dini Temsilcili├░i s├Żfat├Żyla Yezidilerin temsil edildi├░i bir resmi kurum bulunmaktad├Żr. 

 

Gerek Ermenistan hükümetinin az├Żnl├Żk politikalar├Ż nedeniyle ve gerekse de Yezidilerin kendi içlerine kapan├Żk bir topluluk olmalar├Ż nedeniyle, çok az bir grup Yezidi devlet dairelerinde önemli görevlerde yer alm├Ż├żlard├Żr. Özellikle son dönemlerde Ermenistan’daki Sivil Toplum Örgütlerinin de katk├Żs├Żyla Yezidilerin daha da toplumla iç içe ya├żamalar├Ż ve siyasi yap├Ż içerisinde yer almalar├Żn├Żn sa├░land├Ż├░├Ż görülmektedir.  Ermenistan’da Yezidilerle ilgili bilimsel ara├żt├Żrmalar Erivan Devlet Üniversitesi bünyesinde faaliyet gösteren ├Łran Çal├Ż├żmalar├Ż Bölümünde ve Kafkasya ├Łran Çal├Ż├żmalar├Ż Merkezinde yürütülmektedir. Bu merkezlerde daha çok Yezidilik, Yezidi Dini, Yezidi Tarihi ve Kültürü konular├Ż incelenmektedir.  

 

Asuriler

 

Ermenistan’daki ikinci etnik grup olan Asuriler ise ço├░unlukla Ortodoksluk dinine mensupturlar. Ermenistan’daki Asuri nüfusunun varl├Ż├░├Ż 1826-1828’li y├Żllarda yap├Żlan Rus-├Łran sava├żlar├Ż dönemine kadar gitmektedir. Asuriler Rus-├Łran sava├żlar├Ż s├Żras├Żnda Rus otoritelerinin izniyle k├Żsa sürede ├Łran’daki Urumiye bölgesinden Ermenistan’a göç etmeye ba├żlam├Ż├żlard├Żr.

 

Ermenistan’daki Asuri nüfusu 1980 y├Żl├Żnda yap├Żlan bir say├Żma göre 9.000 olarak kaydedilmi├żtir. Ekonomik nedenlerle ba├żlayan göçün ard├Żndan Ermenistan’da Asuri nüfusu azalm├Ż├ż yakla├ż├Żk olarak 8.000 ki├żi kalm├Ż├żt├Żr. Bu nüfusun ise 500’ünün Erivan’da ya├żad├Ż├░├Ż bilinmektedir.[25]

 

Ermenistan’daki Asurilerin genel olarak tar├Żm, bahçe i├żleri ve ├żarapç├Żl├Żk mesleklerinde çal├Ż├żt├Żklar├Ż görülmekle beraber, büyük bir grup Asurinin ise daha çok entelektüel tabakay├Ż olu├żturdu├░u ve devletin çe├żitli birimlerinde görev ald├Żklar├Ż saptanm├Ż├żt├Żr. Ermenistan’da devlet i├żlerinde de görev alan Asurilerin bu yönünün di├░er az├Żnl├Żklardan farkl├Ż olarak topluma entegre olduklar├Żn├Ż göstermesi bak├Żm├Żndan dikkat çekici oldu├░unu söylemek mümkündür.

 

Asurilerin yak├Żn dönemde kar├ż├Żla├żt├Żklar├Ż temel sorun ülkedeki di├░er etnik az├Żnl├Żklar gibi ba├żta i├żsizlik ve e├░itim problemidir. Ayr├Żca sa├░l├Żk, sosyal ve kültürel alanlardaki k├Żs├Żtlamalarla da kar├ż├Ż kar├ż├Żya kalan Asurilerin siyasi alanda da resmi bir temsilcileri bulunmamaktad├Żr.

 

Asuri çocuklar├Ż Ermenistan’daki resmi okullarda seçmeli ders olarak Asur dilini ö├░renebilmektedir ancak bu derslerin belirli saatlerle s├Żn├Żrland├Żr├Żlm├Ż├ż olmas├Ż söz konusu dilin ö├░renilmesini oldukça zorla├żt├Żrmaktad├Żr. Buna kar├ż├Żn neredeyse ülkedeki tüm Asuri toplulu├░unun Ermenice ve Rusçay├Ż ak├Żc├Ż bir ├żekilde kullanabildi├░ini söylemek mümkündür. Asuriler ülkede resmi tek sosyal ve kültürel faaliyet olarak ancak Ermenistan Cumhuriyeti Milli E├░itim Bakan├Ż’n├Żn izniyle, Erivan Devlet Üniversitesi’nin Do├░u Bilimleri Bölümü ad├Ż alt├Żnda bir araya getirdikleri toplant├Żlarda gerçekle├żtirebilmektedirler.  

 

Ermenistan’da di├░er etnik az├Żnl├Żklardan farkl├Ż olarak Asuriler ile Ermeniler aras├Żnda evliliklerin gerçekle├żti├░i ve her iki toplumda da bu tür evliliklere kar├ż├Ż herhangi bir negatif tutumun olmad├Ż├░├Ż da görülmektedir. Bu tür evliliklerin olu├żumunda, Diasporadaki Ermeni-Asuri yak├Żnla├żmas├Żn├Żn önemli bir etkisinin oldu├░u dü├żünülmektedir. Bir di├░er neden ise, Ermenilerin di├░er etnik gruplara oranla Asurileri daima kendilerine daha yak├Żn görüyor olmalar├Żndan kaynaklanmaktad├Żr. Bu yak├Żnl├Ż├░├Żn önemli nedenleri aras├Żnda ise tarihte  ortaya ç├Żkan ço├░u Ermeni ayaklanmalar├Żnda Asurilerin Ermenilerin yan├Żnda yer alm├Ż├ż olmalar├Ż gelmektedir.[26]

 

Yunanl├Żlar

 

Transkafkasya’daki Yunanl├Żlar├Żn geçmi├żi M. Ö. 1. ve 2. yüzy├Żllarda ba├żlayan ve 13. yüzy├Żla kadar devam eden göç dalgas├Żna dayanmaktad├Żr. Ancak Ermenistan’daki Yunanl├Ż nüfusunun çekirde├░ini ise Ermenistan’a 18. yüzy├Żlda gelen maden i├żçileri olu├żturmu├żtur. Bu dönemde aralar├Żnda Türkiye’nin de bulundu├░u ülkelerden Ermenistan’a gelen Yunanl├Ż maden i├żçilerinin ilk göçlerinin ekonomik nedenlerle oldu├░u anla├ż├Żlmaktad├Żr.

 

Ermenistan’daki Yunanl├Żlar Eski Yunan dilinin uzant├Żs├Ż olan dilinin bir dialekti├░ini kullanmaktad├Żrlar. Ermenistan’daki tüm Yunanl├Żlar, hem Ermenice hem de Rusça dillerini ak├Żc├Ż bir ├żekilde kullanmaktad├Żr. Bugün Ermenistan’daki Yunanl├Ż nüfusu yakla├ż├Żk olarak 6000 civar├Żndad├Żr ve ço├░unlukla Erivan, Alaverdi, Lori,  Noyemberian ve Gümrü’de ya├żamaktad├Żrlar.

 

Yunanl├Żlar├Żn Ermenistan’da çal├Ż├żt├Żklar├Ż temel alanlar aras├Żnda tar├Żm, bahçecilik ve el sanatlar├Ż gelmektedir.  ├×ehirdeki Yunanl├Ż nüfus ise ço├░unlukla bak├Żr endüstrisinde faaliyet göstermektedir. Ayr├Żca di├░er az├Żnl├Żklardan farkl├Ż olarak yönetimde de yer alan Yunanl├Żlar├Żn, daha çok ad├Ż alt├Żnda çe├żitli sivil toplum örgütleri kurduklar├Ż ve yönetim taraf├Żndan desteklendikleri görülmektedir.

 

Ermenistan’daki Yunan az├Żnl├Ż├░├Żn├Żn da Asuriler gibi yönetimle iyi ili├żikler içinde oldu├░u görülmektedir. Bunun nedeni ise Asurilere oranla daha büyük bir Türk dü├żmanl├Ż├░├Ż ta├ż├Żyan Yunanl├Żlar├Żn Ermeni yönetimi taraf├Żndan daha çok desteklenmesinden kaynaklanmaktad├Żr. Nitekim ayn├Ż deste├░in kar├ż├Żl├Żkl├Ż olarak Yunanistan’daki Ermeni az├Żnl├Ż├░├Żna gösterildi├░i de bilinmektedir.

 

Gürcüler

 

Gürcüler tarihi geçmi├żleri nedeniyle Ermenilerle daima yak├Żn bir ili├żki içerisinde olmu├żlard├Żr.  Ermenilerle Gürcülerin ortak tarihlerindeki karma├ż├Żkl├Żktan farkl├Ż olarak, Güney Kafkasya’daki bu iki yerli millet kültürel ve bölgesel özellikler bak├Żm├Żndan benzerlik gösterirler. Günümüzde Ermenistan’da Gürcülerin sadece Erivan ve civar├Żnda ya├żad├Żklar├Ż ve nüfuslar├Żn├Żn 100 civar├Żnda oldu├░u tahmin edilmektedir.

 

Ayr├Żca genellikle ülkedeki bu küçük Gürcü grubunun entelektüellerden olu├żtu├░u yönetim taraf├Żndan pek de desteklenmedikleri bilinmektedir. Ülkede Gürcü az├Żnl├Żklarla Ermeniler aras├Żnda evliliklerinin de oldu├░u ve bu grubun herhangi bir göç dalgas├Ż ya├żamad├Ż├░├Ż ve buradaki nüfusun daha çok ticaretle geçindi├░i tahmin edilmektedir.

 

Yahudiler

 

Transkafkasya’ya Yahudilerin geli├ż tarihleri M.Ö. 3. ve 4. yüzy├Żllara dayanmaktad├Żr. Özellikle Rus-├Łran sava├żlar├Żn├Żn ard├Żndan 19. yüzy├Żldan itibaren Rusya’n├Żn da Ermenilere destek vermesiyle birlikte ├Łran’├Żn Urumiye ve Salmast bölgelerinden Ermenistan’a Yahudi göçü olmu├żtur. ├Łran’dan göç eden Yahudiler daha çok Kürt Yahudilerinin alt etnik gruplar├Żn├Ż olu├żturmakta ve Asurca dilini kullanmaktayd├Żlar. 

 

1897 y├Żl├Żnda yap├Żlan bir nüfus say├Żm├Żna göre Erivan’daki Kürt Yahudi nüfusu 924 olarak hesaplanm├Ż├żt├Żr.[27] Söz konusu dönemde Yahudilerin kendilerine ait bir sinagoglar├Żn├Żn varl├Ż├░├Żndan da bahsedilmektedir. Günümüzde Ermenistan’daki Yahudi nüfusu köken itibariyle net olmamakla birlikte, 1989 y├Żl├Żnda yap├Żlan bir nüfus say├Żm├Żnda 676 olarak kaydedilmi├żtir.

 

Say├Żsal olarak önemli bir nüfusa sahip olmayan Yahudilerin yakla├ż├Żk olarak 100’e yak├Żn├Żn├Żn Ermenistan’da bilimsel alanlarda çal├Ż├żt├Ż├░├Ż saptanm├Ż├żt├Żr. Daha çok ba├żkent Erivan ve çevresinde ya├żayan Yahudilerle Ermeniler aras├Żnda evliliklerinde gerçekle├żti├░i görülmektedir.

 

Kürtler

 

Kafkasya’da Kürtler 10. yüzy├Żldan itibaren görülmeye ba├żlanm├Ż├ż ve bu dönemde Kürtlerin Kafkasya’ya verimli topraklar├Ż ke├żfetmek amac├Żyla göç ettikleri kaydedilmi├żtir.[28] Günümüzde Ermenistan’da daha çok Azerbaycan’la s├Żn├Żr olan bölgelerde Kürtler ya├żamakta ve Karaba├░ sava├ż├Żyla birlikte ülkedeki Azeri Türk nüfusu gibi Kürtlerin de nüfusu h├Żzla azalma göstermektedir. Her ne kadar Ermeni kaynaklar├Ż söz konusu azalmay├Ż, Kürtlerle Azeriler aras├Żnda yap├Żlan evlilikler ve kültürel benzerlikler nedeniyle yap├Żlan göçlere ba├░lasa da, asl├Żnda bu azalman├Żn Karaba├░ sava├ż├Żyla do├░rudan ba├░lant├Żl├Ż oldu├░u bilinmektedir.

 

Günümüzde Ermenistan’da özellikle Kürt entelektüellerinin daha çok ├żehirlerde ya├żad├Ż├░├Ż di├░er Kürt nüfusunun ise köylerde ya├żamlar├Żn├Ż sürdürdü├░ü bilinmektedir. Köylerde ya├żayan Kürt nüfus Ermenistan’daki di├░er bir çok etnik grup gibi tar├Żm ve hayvanc├Żl├Żkla u├░ra├żmakta, ├żehirdeki entelektüeller ise daha çok mühendis, avukat, doktor ve çe├żitli bilim alanlar├Żnda görev almaktad├Żrlar.

 

Sovyet döneminden itibaren yay├Żnlamaya ba├żlad├Żklar├Ż “Ria Taza” -“Yeni Yol” isimli bir gazetelerinin yan├Ż s├Żra, Kürtçe yay├Żn yapan bir radyolar├Ż da bulunan Ermenistan’daki Kürtlerin temel sorunlar├Ż aras├Żnda e├░itim ilk s├Żrada yer almaktad├Żr.  Di├░er etnik gruplar├Żn e├░itimi için herhangi bir giri├żimde bulunmayan Ermenistan yönetiminin son dönemde UNICEF’in de deste├░iyle ülkedeki Kürt az├Żnl├Żk için okul kitaplar├Żn├Żn haz├Żrlanmas├Ż için  baz├Ż çal├Ż├żmalar ba├żlatt├Ż├░├Ż görülmektedir.

 

Ermenistan Birle├żik Yazarlar Birli├░i departman├Żnda da Kürt Yazarlar birli├░i ad├Ż alt├Żnda bir birimin olu├żumunu destekleyen Ermenistan yönetiminin, son dönemlerde Kürt dilinin problemlerinin çözümüyle yak├Żndan ilgilendi├░i, Erivan Devlet Üniversitesinde Kürt dili, tarihi, edebiyat├Ż vb. konular üzerine bir çok ara├żt├Żrmalar├Żn yap├Żlmas├Żn├Ż destekledi├░i bilinmektedir.

 

Ermenistan’daki baz├Ż otoritelerin buradaki Kürt az├Żnl├Ż├░├Żn Türkiye’yi destekledi├░i iddias├Żyla zaman zaman Kürt az├Żnl├Ż├░a kötü muamelelerde bulundu├░u ve burada zaten zor ko├żullar alt├Żnda ya├żamaya çal├Ż├żan Kürt nüfusunun hayatlar├Żn├Żn daha da zorla├żt├Żr├Żld├Ż├░├Ż bilinmektedir.[29] Öyleki ekonomik durumu iyi olan bir çok Kürt az├Żnl├Ż├░├Żn söz konusu bask├Żlar nedeniyle Ermenistan’├Ż terk etti├░i, kalan nüfusun ise ekonomik nedenlerle herhangi bir yere gidemedikleri ve köylerde ya├żad├Żklar├Ż görülmektedir.

 

Ermenistan’da di├░er bir çok az├Żnl├Żk toplulu├░u gibi kendilerine ait okullar├Ż olmayan Kürt az├Żnl├Ż├░├Żn Ermeniceyi zorunlu ders olarak ald├Ż├░├Ż ve sadece baz├Ż okullarda seçmeli ders olarak Kürtçenin K├Żrmanci lehçesini ö├░renebildi├░i anla├ż├Żlmaktad├Żr.[30]

 

Ermenistan’├Żn Karaba├░’├Ż i├żgaliyle ba├żlayan süreçte 1990’l├Ż y├Żllarda baz├Ż Ermeni milliyetçileri ülkedeki Yezidi Kürt ve Müslüman Kürt nüfusunun birbirinden farkl├Ż oldu├░u iddias├Żn├Ż ortaya atm├Ż├ż ve bu yolla iki topluluk aras├Żnda problem ya├żanmas├Żna neden olmu├żtur.[31] Bilinçli olarak yap├Żlan bu ayr├Ż├żt├Żrmaya di├░er etnik gruplarda da rastlamak mümkündür. Söz konusu iddiayla birlikte Ermenistan’da ya├żayan Müslüman Kürtlerle Yezidi Kürtler aras├Żnda çeki├żmeler ya├żanm├Ż├ż ve bu sorun daha ileri boyutlara götürülmü├żtür. Öyleki art├Żk “Ermenistan’da ya├żayan tüm Müslüman Kürtlerin 1915-1918 y├Żllar├Ż aras├Żnda Türklerle i├żbirli├░i yapt├Ż├░├Ż ve Ermenilere soyk├Żr├Żm uygulad├Ż├░├Ż” konular├Ż gündeme getirilmi├ż ve bu nedenle Yezidi Kürtlerin Müslüman Kürtlerden ayr├Ż├żt├Żr├Żlmas├Ż gere├░i üzerinde durulmaya ba├żlanm├Ż├żt├Żr.

 

Bu iddialarla birlikte toplumda giderek Müslüman Kürtlere yönelik nefret artm├Ż├ż ve Yezidi Kürtlerin Müslüman Kürtlerden net bir ├żekilde ayr├Ż├żt├Żr├Żlmas├Ż sa├░lanm├Ż├ż ve burada ya├żayan Müslüman Kürtler sürgün edilmeye ba├żlanm├Ż├żt├Żr. Ülkede Müslüman Kürt nüfusunun yok edilmesinin ard├Żndan ├żimdi de hedef tahtas├Żnda Yezidi Kürtler görülmektedir.

 

Almanlar

 

Transkafkasya’daki Almanlar├Żn geçmi├żi 1817-1819 y├Żllar├Żna dayanmaktad├Żr. Bu dönemde Wurthenberg taraf├Żndan esinlenilen dünyan├Żn sonunun A├░r├Ż Da├░├Żn├Żn eteklerinin oldu├░unu dü├żünen bir grup Alman bu dönemde ilk kez bu topraklara ad├Żm atm├Ż├żt├Żr. Daha sonra çe├żitli milletlerden topluluklar├Żn bölgeye geldi├░i s├Żralarda söz konusu uluslarla birlikte Almanlar da buraya gelmi├żlerdir.

 

Günümüzde Ermenistan’da sadece Almanlar├Żn ya├żad├Ż├░├Ż bir bölge olmamakla beraber, bir çok Alman├Żn Erivan’da,  di├░er k├Żsm├Żn├Żn ise Vanadzor, Gümrü, Armavir, Abovyan, Garni gibi ├żehirlerde ya├żad├Żklar├Ż saptanm├Ż├żt├Żr.

 

Yine Almanlar├Żnda ├żehirlerde ya├żayan k├Żsm├Ż di├░er etnik gruplar gibi entelektüel s├Żn├Żfta yer almakta, köyde ya├żayan grup ise çiftçilikle u├░ra├żmaktad├Żr. Ermenistan’daki bir çok Alman daha çok Rusça konu├żmaktad├Żr. Devlet okullar├Żnda yabanc├Ż dil olarak Almanca ders alma hakk├Żna sahip olan Alman az├Żnl├Ż├░├Żn, dilleriyle ilgili problemlerinin daha çok ekonomik nedenlere ba├░l├Ż oldu├░u görülmektedir.

 

Polonyal├Żlar

 

Ermenistan’daki Polonyal├Żlar├Żn tarihi geçmi├żi 19. yüzy├Żla dayanmaktad├Żr. Bu dönemde Rus ordular├Żnda görev almak için Transkafkasya’ya gelen Polonyal├Żlar├Żn, bir k├Żsm├Żn├Żn buralarda aile kurmas├Żyla birlikte burada ya├żamaya ba├żlam├Ż├żlard├Żr.[32] Birinci Dünya Sava├ż├Ż y├Żllar├Żnda sava├ż nedeniyle de bir çok Polonyal├Żn├Żn bölgeye geldi├░i bilinmektedir. Ayr├Żca eski sosyalist sistem içerisinde de baz├Ż Polonyal├Żlar Erivan’a gelmek zorunda b├Żrak├Żlm├Ż├ż ve burada Ermenilerle yap├Żlan evlilikler sonucu buraya yerle├żmi├żlerdir. Son dönemlerde ise, Ermenistan’dan Polonya’ya giden Ermenilerin evlilik yoluyla Polonyal├Żlar├Ż Ermenistan’a getirdikleri yönünde iddialarda bulunmaktad├Żr.

 

Sovyet döneminde Ermenistan’a daha çok çal├Ż├żma amaçl├Ż gelen Polonyal├Żlar├Żn, günümüzde Ermenistan her halk├Żn ana dilini, kültürünü, sanat├Żn├Ż koruyup geli├żtirmesi gereklili├░i üzerinde durmaktad├Żr. Bu amaçla ba├żkent Erivan’da bu tür sosyal faaliyetlerini yürütmek için bir ofis açm├Ż├żlard├Żr.

 

Polonyal├Żlar├Żn Ermenistan’daki temel sorunlar├Ż da├░├Żn├Żk halde ya├ż├Żyor olmalar├Żd├Żr. Ermenistan’daki Kürtler gibi tek bir bölgede yo├░unla├żmam├Ż├ż olmalar├Ż, bir araya gelmelerini zorla├żt├Żrarak örgütlenmelerini engellemektedir.

 

Ermenistan’daki Polonyal├Ż nüfusu önemsiz olmakla beraber net bir rakamdan bahsetmek mümkün de├░ildir. Daha çok ├żehirlerde ya├żayan Polonyal├Żlar, Erivan, Gümrü, Spitak, Vanadzor ve Eçmiadzin gibi ├żehirlerde ya├żamaktad├Żrlar.

 

Buradaki Polonyal├Żlar genellikle Rusça konu├żmakla beraber birço├░u ak├Żc├Ż bir Ermenice de konu├żabilmektedir. Ermenistan’da Polonyal├Żlar├Żn herhangi bir hakk├Ż yoktur ve son birkaç yüzy├Żlda Polonyal├Żlar├Żn kültürlerine ilginin artt├Ż├░├Ż söylenmektedir. 

 

Ülkedeki Polonyal├Żlar├Żn ço├░u entelektüel s├Żn├Żf├Żn├Ż olu├żturmakta ve e├░itim, hukuk, müzik ve mühendislik alanlar├Żnda görev almaktad├Żrlar. Ermenilerle evlilikler yapan Polonyal├Żlar├Żn göç oranlar├Ż ise oldukça dü├żüktür. Ermenistan’daki di├░er etnik gruplar içerisinde özellikle Kürtlerle iyi ili├żkiler içinde olan Polonyal├Żlar, burada ya├żayan di├░er gruplarla ili├żkilerin geli├żtirilmesine önem vermekte ve bu yolla tüm az├Żnl├Żklar├Żn sorunlar├Żn├Żn ortak yolla çözülebilece├░i inanc├Żn├Ż ta├ż├Żmaktad├Żrlar.

 

Erivan’da kurduklar├Ż bir ofiste Polon dili kurslar├Ż ve Polon kültürüne yönelik çe├żitli etkinlikler yapan Polonyal├Żlar├Żn bir de “Poki Mi├żemi” ad├Żyla ç├Żkarm├Ż├ż olduklar├Ż üç ayl├Żk bir dergileri bulunmaktad├Żr.

 

Ruslar

 

Ermenistan’da yo├░un olarak bulunan bir di├░er etnik grup da Ruslar’d├Żr. Ermenistan’daki toplum yap├Żs├Żna di├░er etnik gruplara oranla daha uyumlu olan Ruslar, Ermenistan’a 19. yüzy├Żldan itibaren gelmi├żlerdir. Söz konusu dönemde Rus nüfusunun buraya gelmesinin temel nedenleri aras├Żnda, buradaki nüfusun Rusla├żt├Żr├Żlmas├Ż politikalar├Ż ilk s├Żrada  yer almaktad├Żr. Özellikle So├░uk Sava├ż döneminde artan Rus nüfusu, 1970 y├Żl├Żnda yap├Żlan bir say├Żma göre 70.000’e ula├żm├Ż├żt├Żr.

 

Sovyetler Birli├░inin da├░├Żlma süreciyle birlikte Ermenistan’daki Rus az├Żnl├Ż├░├Żn da, ba├żta ekonomik nedenler olmak üzere buradan, Rusya’ya göç etmeye ba├żlad├Ż├░├Ż ve nüfusun 51.000’e dü├żtü├░ü saptanm├Ż├żt├Żr. Günümüzde söz konusu göçlerin halen devam etti├░i bilinmekle beraber, ülkede yakla├ż├Żk olarak 8.000 ki├żilik bir Rus az├Żnl├Ż├░├Żn├Żn varl├Ż├░├Żndan söz etmek mümkündür.

 

Ermenistan’daki Rus az├Żnl├Ż├░├Żn├Żn statülerinin di├░er etnik gruplara oranla daha iyi oldu├░u görülmektedir. Bilindi├░i gibi günümüzde halen Ermenistan’da Rus Dili ve Rusça e├░itim oldukça yayg├Żn bir ├żekilde faaliyet göstermektedir. Ayr├Żca bas├Żn alan├Żnda da ço├░unlukla eski resmi dil olan Rusçan├Żn, radyo ve televizyon programlar├Żnda da halen yo├░un bir ├żekilde kullan├Żld├Ż├░├Ż bilinmektedir. Ayr├Żca son dönemlerde,- Ermenistan’da kurulan ve Rusça e├░itim veren Slav Üniversitesi’nin ve Rus Dili ve Edebiyat├Ż bölümlerinin kuruldu├░u Erivan Devlet Üniversitesi ile Briusov Dil Üniversitesi’nin de bu konularda oldukça yo├░un bir çaba içinde olduklar├Ż da saptanm├Ż├żt├Żr.

 

Sonuç olarak, Ermenistan’daki Rus az├Żnl├Ż├░├Żn di├░er etnik gruplara oranla herhangi bir sorunla kar├ż├Żla├żmad├Żklar├Żn├Ż söylemek mümkündür. Kendi dillerinde e├░itim hakk├Żna sahip olan Rus az├Żnl├Ż├░├Ż kendi dillerini ve kendi kültürlerini koruma ve devam ettirme konular├Żnda da yönetimle önemli bir sorun ya├żamamaktad├Żrlar.

 

Ukraynal├Żlar

 

Bir di├░er etnik grup olan Ukraynal├Żlar için Ermeniler “Malorossy” Küçük Ruslar anlam├Żna gelen bir kelime kullanmaktad├Żrlar. Ermenistan’a ilk Ukraynal├Ż göçleri Sovyetler Birli├░i döneminde Ukraynal├Ż entelektüellerin (bilim adamlar├Ż, doktorlar, mühendisler, e├░itimciler, vb.) sürülmesi ile gerçekle├żmi├żtir. Bugün Erivan, Gümrü ve Vanadzor gibi kentlerde yakla├ż├Żk 8300 ki├żilik bir Ukraynal├Ż az├Żnl├Ż├░├Żndan bahsetmek mümkündür. Bu az├Żnl├Ż├░├Żn yakla├ż├Żk yar├Żs├Ż bir önceki nesil gibi mühendis, doktor, iktisatç├Ż ve hukukçu olarak çal├Ż├żmaktad├Żrlar.

 

Ermenistan’da ya├żayan Ukraynal├Żlar di├░er etnik az├Żnl├Żklara oranla son derece milliyetçi bir tutum sergilemektedirler. Bu yolla Ermenistan’da aktif bir Ukrayna diasporas├Ż olu├żturmay├Ż amaçlayan grup bu nedenle, Ukrayna dilinin ö├░retilmesini amaçlayan kurslar├Żn aç├Żlmas├Ż için büyük çaba sarf etmi├żtir. Ayr├Żca Ermenice ve Ukraynaca olarak çift dilli haz├Żrlanan “Dnipro” adl├Ż bir gazetede ç├Żkarmaktad├Żrlar.

 

Molokanlar (Malakanlar)

 

Rus kökenli bir az├Żnl├Żk grubu olan Molokanlar di├░er etnik gruplardan farkl├Ż bir konuma ve sosyal yap├Żya sahiptirler. 17. yüzy├Żldan itibaren Rus-Ortodoks Kilisesi’nden ayr├Żlan[33] ve K├Żr├Żm, Orta Asya, Sibirya ve Transkafkasya gibi çevre bölgelerine sürülen Molokanlar, günümüzde Ermenistan’├Żn Erivan ve Sevan Kentlerinde ya├żamaktad├Żrlar. Yakla├ż├Żk olarak 5000 ki├żilik bir nüfusa sahip olan bu grup, daha çok köylerde ve d├Ż├żar├Żya kapal├Ż bir ya├żam tarz├Ż sürdürmektedir.

 

Ermenistan’├Żn ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan etti├░i y├Żllarda 12.000 nüfusa sahip olan Molokanlar’├Żn günümüzdeki nüfusunun UNICEF taraf├Żndan yap├Żlan bir say├Żmda 5.000 oldu├░u saptanm├Ż├żt├Żr.[34] Her ne kadar Ermenistan yönetimi söz konusu nüfusun azalma nedenini göçe ba├░lasa da, asl├Żnda bunu do├░rudan yönetimin az├Żnl├Żk politikalar├Ż ile ba├░lant├Żland├Żrmak mümkündür.

 

Kendi kültürel özelliklerini günümüzde halen devam ettirmekte olan Molokanlar, daha çok tar├Żm ve el sanatlar├Ż gibi i├żlerde çal├Ż├żmaktayd├Żlar. Ancak Sovyetler Birli├░i döneminde topraklar├Ż da ellerinden al├Żnan Molokanlar, ├żehirlere göç etmek zorunda kalm├Ż├żlard├Żr. Son derece ilginç geleneklere sahip olan Molokanlar├Żn Ermenistan’da kar├ż├Żla├żt├Żklar├Ż en büyük sorun ülkedeki sosyal yap├Żya entegre olamamalar├Żd├Żr. Zorunlu e├░itim d├Ż├ż├Żnda çocuklar├Żn├Żn Ermeni okullar├Żnda e├░itim görmesine kar├ż├Ż olan Molokanlar toplumdan izole bir ya├żam sürdürmektedirler. Ayr├Żca ülkede herhangi önemli bir görevde yer almayan bu grubun resmi düzeyde bir temsilcileri de bulunmamaktad├Żr. Günümüzde Ermenistan’da, Molokanlar Ermenice yerine sadece Rusça ile ileti├żimlerini sa├░lamaktad├Żrlar. 

 

Di├░er Etnik Gruplar

 

Yukar├Żda de├░inilen etnik gruplar d├Ż├ż├Żnda Ermenistan’daki ya├żayan di├░er az├Żnl├Żk gruplar├Żn├Żn ba├░l├Ż olduklar├Ż herhangi bir organizasyon bulunmamaktad├Żr. Ayn├Ż zamanda herhangi bir resmi temsilcileri de olmayan söz konusu az├Żnl├Żklar├Żn kar├ż├Żla├żt├Żklar├Ż en büyük sorun kendilerine di├░er büyük az├Żnl├Żk gruplar├Ż içerisinde yer aramak zorunda kalmalar├Żd├Żr. 

 

Bu gruplardan biri olan Beyaz Ruslar├Żn Ermenistan’daki nüfuslar├Ż 160 olarak kaydedilmi├ż ve bu grubun ülkedeki Rus az├Żnl├Żk ile bütünle├żti├░i görülmektedir. Etnik köken olarak Ruslara yak├Żn olmalar├Ż nedeniyle, çok iyi derecede Rusça konu├żabilen Beyaz Ruslar├Żn yan├Ż s├Żra daha bir çok grubun bu ├żekilde kendi kimliklerinin yerine di├░er etnik gruplar içerisinde eridi├░ini söylemek mümkündür.

 

Ermenistan’da di├░er etnik gruplar içerisinde sayabilece├░imiz az├Żnl├Żklar aras├Żnda Litvanyal├Żlar, Orta Asyal├Żlar, Tatarlar, ├Łranl├Żlar, Hintliler, Afganlar ve Araplar├Ż saymak mümkündür.

 

Sonuç

 

Görüldü├░ü gibi günümüzde, Ermenistan’da bir çok etnik az├Żnl├Ż├░├Żn ya├żad├Ż├░├Żn├Ż ve söz konusu az├Żnl├Żklar├Żn ülkenin sosyal yap├Żs├Żna zenginlik katt├Ż├░├Żn├Ż söylemek mümkündür. Ancak burada ya├żayan az├Żnl├Żklar├Żn gerek siyasi ve ekonomik, gerekse sosyal alandaki ya├żamlar├Ż incelendi├░inde yönetimin bu gruplar├Żn geli├żimi için herhangi bir çaba sarf etmedi├░i görülmektedir. Ülkedeki Rus az├Żnl├Ż├░├Żn d├Ż├ż├Żnda neredeyse di├░er tüm etnik az├Żnl├Ż├░├Żn e├░itim, sa├░l├Żk, kültürel ve daha bir çok konuda sorunlarla kar├ż├Żla├żt├Ż├░├Ż saptanm├Ż├żt├Żr.

 

A├░ustos 2001’de, Uluslararas├Ż Az├Żnl├Żklar├Żn Korunmas├Ż ve Avrupa Konvansiyonu’nun uygulanmas├Żna ili├żkin bir konferans için Ermenistan’da toplanan Avrupa Güvenlik ve ├Ł├żbirli├░i Te├żkilat├Ż (AG├ŁK),  içlerinde anayasan├Żn Avrupa Konvansiyonu ve az├Żnl├Żklar├Żn devlet i├żlerine kat├Żlmalar├Żna ili├żkin uluslararas├Ż di├░er normlara göre de├░i├żtirilmesini öngören bir teklifde bulunarak bir dizi öneriler yay├Żnlam├Ż├żlard├Żr. Konferans├Żn etkilerinin minimal düzeyde kalm├Ż├ż olmas├Żyla beraber, Ermenistan Cumhuriyeti 2002 y├Żl├Żnda Birle├żmi├ż Milletler Irksal Ayr├Żmc├Żl├Ż├░├Żn Önlenmesi Komisyonu’na verdi├░i raporda kendisini tek ├Żrk├Żn ya├żad├Ż├░├Ż bir ülke olarak göstererek ülkedeki %3’lük az├Żnl├Ż├░├Żn varl├Ż├░├Żn├Ż ve katk├Żlar├Żn├Ż da görmezden gelmi├żtir. Ermenilerin ülkelerini homojen olarak görmeleri bir dilekten çok bir kehanete benzemektedir. Ulusal az├Żnl├Żklar├Żn temsilcilerinin korkusu ise bu kehanetin kendi kendine gerçekle├żmesidir.[35]

 

Avrupa Irkç├Żl├Żk ve Ho├żgörüsüzlü├░ü Önleme Komisyonunun (The European Commission against Racism and Intolerance (ECRI) ), 13 ├×ubat 2007 tarihli raporuna göre[36]  Ermenistan’da en fazla Irkç├Żl├Żkla kar├ż├Ż kar├ż├Żya kalan etnik grubun Yezidiler oldu├░u aç├Żklanm├Ż├żt├Żr. Yine ayn├Ż raporda Ermenistan yönetimine yönelik baz├Ż ele├żtirilere de yer verilmi├ż ve buna göre mevcut yönetimin hukuki bak├Żmdan tüm etnik gruplar├Żn Ermeni vatanda├żlar├Ż ile e├żit haklara sahip olmalar├Ż için baz├Ż düzenlemelerin yap├Żlmas├Ż gere├░i vurgulanm├Ż├żt├Żr.

 

Yine ECRI raporunda de├░inilen bir di├░er husus da, ülkedeki az├Żnl├Żklara politik alanlarda baz├Ż haklar├Żn verilmesi ve parlamentoda onlar├Żn sorunlar├Żn├Żn da dile getirilebilmesi için az├Żnl├Żk temsilcilerinin olu├żturulmas├Ż olmu├żtur. 

 

Ermenistan yönetimine bir di├░er ele├żtiri de, 2006 y├Żl├Żnda UNICEF taraf├Żndan gelmi├żtir. UNICEF temsilcisi Sheldon Yett, Ermenistan’daki az├Żnl├Żklar├Żn özellikle de Kürt ve Yezidi çocuklar├Żn├Żn e├░itimi için Ermenistan Milli E├░itim Bakanl├Ż├░├Ż ile yapt├Ż├░├Ż görü├żmede, yönetimin az├Żnl├Żklar├Żn kendi dillerinde e├░itim almalar├Ż için çaba göstermesi gere├░inin alt├Żn├Ż çizmi├żtir.[37]

 

Siyasi alanda da söz hakk├Ż tan├Żnmayan az├Żnl├Żklar├Żn 2005 y├Żl├Żnda Demokrasi, ├Łnsan Haklar├Ż ve ├Ł├żçi Ofisi taraf├Żndan yay├Żmlanan raporuna göre, Ermenistan yönetiminin ne kabinesinde ne de Parlamentosunda herhangi bir temsilcilerinin bulunmamas├Ż ele├żtirilmi├ż ve bu konuda yönetimin aktif bir rol almas├Ż gere├░i vurgulanm├Ż├żt├Żr.[38]

 

Ermenistan co├░rafyas├Żnda ya├żam├Ż├ż Azeri Türkleri gibi toplumlar├Żn bugün Ermenistan’da ya├żamad├Ż├░├Ż ve ülkenin h├Żzla mevcut di├░er etnik gruplar├Ż da asimile etme çabas├Ż nedeniyle,  ülkenin az├Żnl├Żk nüfusunun h├Żzla küçülmekte oldu├░u görülmektedir. Ancak Ermenistan yönetiminin ne uluslar aras├Ż kurulu├żlar├Żn uyar├Żlar├Żn├Ż dikkate ald├Ż├░├Ż ne de kendi ülkesinin kültürel zenginli├░i olan az├Żnl├Żklar├Żn nüfusunun h├Żzla azalmas├Żn├Ż önemsedi├░i anla├ż├Żlmaktad├Żr.

 

E├░itim alan├Żnda kar├ż├Żla├ż├Żlan temel sorun, söz konusu topluluklar├Żn kendi dillerinde e├░itim alamamalar├Ż ve kendi dillerinde yay├Żn yapamamalar├Ż ilk s├Żrada yer almaktad├Żr. Kültürel alanda da sürekli alt etnik gruplara ayr├Ż├żt├Żr├Żlan az├Żnl├Żklar├Żn bu yolla kendi aralar├Żnda bölünmelerinin sa├░land├Ż├░├Ż görülmektedir. Ayr├Żca dikkat çekici bir di├░er husus da, Ermenistan yönetiminin iyi ili├żkiler içinde oldu├░u Rusya vb. kökenli az├Żnl├Żklar├Żn di├░erlerine oranla daha iyi ya├żam ko├żullar├Żna sahip olduklar├Żd├Żr.  Ermenistan yönetiminin az├Żnl├Żk politikalar├Żn├Żn ise genel olarak, ülkedeki az├Żnl├Żklar├Ż toplumdan izole etmeye yönelik oldu├░unu söylemek mümkündür. Ermenistan nüfusunun homojen bir yap├Żya sahip olmamas├Ż da bunun bir di├░er kan├Żt├Żd├Żr. Bu nedenle Ermenistan’daki az├Żnl├Żklar├Żn ço├░unun e├░itim, kültür ve ekonomik problemlerle kar├ż├Ż kar├ż├Żya oldu├░u görülmektedir. 

 

Özellikle Türkiye ile olan ili├żkiler söz konusu oldu├░unda, Türkiye’nin az├Żnl├Żklara yönelik uygulamalar├Żna ele├żtirilerde bulunan Ermenistan hükümetinin, kendi politikalar├Żnda az├Żnl├Żklar├Ż yok saymas├Ż ve az├Żnl├Żklar├Żn kendi dillerinde e├░itim hakk├Żn├Żn s├Żn├Żrl├Ż olmas├Ż oldukça dü├żündürücüdür. Ayr├Żca geçti├░imiz günlerde, dört Yezidinin kendilerini yakmalar├Ż ile sonuçlanan olaydan da anla├ż├Żld├Ż├░├Ż gibi, mevcut Ermenistan hükümetinin tüm az├Żnl├Żklara yönelik tutumunun ayr├Żmc├Ż bir temele dayand├Ż├░├Ż görülmektedir. Nitekim Ermenistan’da faaliyet gösteren Ermeni Ariler Birli├░i taraf├Żndan s├Żk s├Żk ülkede ya├żayan Yezidiler aleyhine aç├Żklamalar├Żn yap├Żlmas├Ż ve bu az├Żnl├Żklar├Żn ülkeyi terk etmesi gerekti├░ini belirtmeleri de bunun bir ba├żka kan├Żt├Żd├Żr.

 

Sonuç olarak, Ermenistan yönetiminin rakip olabilecek güçlü etnik gruplar├Żn sürülmesini ve yok edilmesini sa├░lad├Ż├░├Żn├Ż, ülkede yaln├Żz folklorik düzeyde az├Żnl├Żk gruplar├Żn├Żn kalmas├Żna ra├░men burada kalanlar├Ż da kabullenmeyerek hayat├Ż onlar için çekilmez k├Żld├Ż├░├Żn├Ż ve onlar├Ż göç etmeye zorlad├Ż├░├Żn├Ż söylemek mümkündür.


 



[1] George A. Bournoutian, “The Ethnic Composition and the Socio-Economic Condition of Eastern Armenia in the First Half of the Nineteenth Century”, Ronald Grigor Suny, Der.,  Transcaucasia, Nationalism, and Social Change, Essays in the History of Armenia, Azerbaijan, and Georgia, The University of Michigan Press, 1996, s. 77.

[2] George A. Bournoutian, “The Ethnic Composition…”, s. 77.

[3] Hatem Cabbarl├Ż, “Geçmi├żten Günümüze Ermenistan’da Azerbaycan Türkleri”, Ermeni Ara├żt├Żrmalar├Ż, Say├Ż 4, Aral├Żk 2001, Ocak-├×ubat 2002, s.129.

[4]Sebahattin ├×im├żir, “1905 Revan Olaylar├Ż I├ż├Ż├░├Żnda Ermenilerin Türklere Kar├ż├Ż Katliamlar├Ż”, Ermeni Ara├żt├Żrmalar├Ż 2. Türkiye Kongresi Bildirileri, Ankara: ASAM Ermeni Ara├żt├Żrmalar├Ż Enstitüsü Yay├Żnlar├Ż, 2007, s. 224.

[5] 2 Aral├Żk 1920 tarihinde imzalanan Türkiye-Ermenistan Bar├Ż├ż Antla├żmas├Ż’n├Żn (Gümrü Antla├żmas├Ż) 11. Maddesi gere├░ince  “Ermenistan Cumhuriyetinin topraklar├Ż üzerinde ya├żayan Müslüman halk├Żn haklar├Żn├Ż korumak ve onlar├Żn dinsel ve kültürel özellikleri içinde geli├żmelerini sa├░lamak için, toplumsal biçimde örgütlenmelerini, müftülerin do├░rudan do├░ruya Müslüman toplumunca seçilmesini ve yerel müftülerin seçecekleri Ba├ż müftünün memurluk görevinin Türkiye Büyük Millet Meclisi ├×er’iye Vekaletince onaylanmas├Żn├Ż kabul ederek yükümlenir” ibaresi yer almaktad├Żr.  ├Łsmail Soysal, Tarihçleri ve Aç├Żklamalar├Ż ├Łle Birlikte Türkiye’nin Siyasal Andla├żmalar├Ż I.Cilt , Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay├Żnlar├Ż, 2000, s.21.

[6] Sebahattin ├×im├żir, “1905 Revan Olaylar├Ż…”, s. 224.

[7] Kamil A├░acan, “Bir Etnik Temizlik Örne├░i’, Uluslararas├Ż Suçlar ve Tarih, Say├Ż: 2, Mart 2007, s.189-224.

[8] George A. Bournoutian, “The Ethnic Composition and the Socio-Economic Condition of Eastern Armenia in the First Half of the Nineteenth Century”, Ronald Grigor Suny, Der.,  Transcaucasia, Nationalism, and Social Change, Essays in the History of Armenia, Azerbaijan, and Georgia, The University of Michigan Press, 1996, ss.69-86.

[9] George A. Bournoutian, “The Ethnic Composition ...”, s.79.

[10] Yavuz Aslan, “Rus ├Łstilas├Żndan Sovyet Ermenistan├Ż’na Erivan (Revan) Vilayeti’nin Demografik Yap├Żs├Ż (1827-1922)”, Yeni Türkiye (Ermeni Sorunu-II), Y├Żl 7, Say├Ż 38, Mart-Nisan 2001, ss.1017-1028, s.1019.

[11] Yavuz Aslan, “Rus ├Łstilas├Żndan Sovyet…”, s.1023.

[12] Leonard Ramsden Hartill, Bir Ermeninin An├Żlar├Żnda Azerbaycan Olaylar├Ż, (1918-1922), Çev. Sipahi Çataltepe, ├Łstanbul: Kasta├ż Yay├Żnlar├Ż, 1990, s. 22’den Kamil A├░acan “Bir Etnik Temizlik Örne├░i’, Uluslar aras├Ż Suçlar ve Tarih, Say├Ż: 2, 2007, s.189-224.

[13] Kamil A├░acan, “Bir Etnik Temizlik…”, s.189-224.

[14] John S. Guest, Yezdilerin Tarihi, Çev. ├Łbrahim Bingöl, ├Łstanbul: Avesta Yay├Żnlar├Ż, 2001, s.326.

[15] Garnik Asatryan ve Victoria Arakelova, “The Ethnic Minorities of Armenia”, http://www.osce.org/documents/oy/2002/01/148_en.pdf , s. 11.

[16] John S. Guest, Yezdilerin Tarihi…, s. 331.

[17] Garnik Asatryan and Victoria Arakelova, “The Ethnic Minorities …”, s.10.

[18] John S. Guest, Yezdilerin Tarihi…, s. 333.

[19] Faik Bulut, Ortado├░u’nun Solan Renkleri, ├Łstanbul: Berfin Yay├Żnlar├Ż, 2006, s. 273.

[20] J. W. Crowfoot, “Asia Minor: Religion”, The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and ,, Cilt. 1, 1901, s. 145.

[21] Garnik Asatryan ve Victoria Arakelova taraf├Żndan haz├Żrlanan “The Ethnic Minorities of Armenia” adl├Ż raporda da Ermenistan’daki Yezidiler ile Müslüman Kürtler farkl├Ż birer etnik grup olarak ele al├Żnm├Ż├żt├Żr.

[22] Nicolas Landru, “The Yezidi Kurds from Tblisi”, 20 Aral├Żk 2006, http://www.caucaz.com/home_eng/breve_contenu.php?id=286 , s. 1.

[23] Nicolas Landru, “The Yezidi Kurds…”, s. 2.

[24] Nicolas Landru, “The Yezidi Kurds…”, s.2.

[25] Garnik Asatryan and Victoria Arakelova, “The Ethnic Minorities of Armenia”,  http://www.osce.org/documents/oy/2002/01/148_en.pdf , s. 5.

[26] Garnik Asatryan ve Victoria Arakelova, “The Ethnic Minorities…”, s. 6.

[27] Garnik Asatryan and Victoria Arakelova, “The Ethnic Minorities of Armenia”, http://www.osce.org/documents/oy/2002/01/148_en.pdf , s. 9.

[28] Lokman I. Meho,  “The Kurds and Kurdistan: A General Background”, Kurdish Culture and Society http://www.slis.indiana.edu/faculty/meho/meho-bibliography-2001.pdf

[29] The Situation of the Yezidis in , http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0SBM/is_44/ai_n13810090

[30] Garnik Asatryan and Victoria Arakelova, “The Ethnic Minorities of Armenia”, http://www.osce.org/documents/oy/2002/01/148_en.pdf , s. 13.

[31] The Office of Research and Analysis of the Armenian Assembly of America, “Kurds in ”, Kurdish Life, ├Łlk  Bahar 1995, http://www.xs4all.nl/~tank/kurdish/htdocs/lib/armen.html

[32] Garnik Asatryan and Victoria Arakelova, “The Ethnic Minorities of Armenia”,  http://www.osce.org/documents/oy/2002/01/148_en.pdf , s. 15.

[33] Onnik Krikorian, “Educating Minority Children”, http://www.unicef.org/armenia/reallives_2345.html, s. 2.

[34] Onnik Krikorian, “Educating Minority Children…”, s. 2.

[35] Ian S. McIntosh, “A Conditional Coexistence: Yezidi in ”, Cultural Survival Quarterly, Issue 27.1, March, 2003, s.1.

[36] The European Commission against Racism and Intolerance Report (ECRI),  “Draft Law on National Minorities” , http://www.coe.int/t/e/human_rights/ecri/1-ecri/2-country-by-country_approach/armenia/armenia_cbc_3.asp#P119_11004

[37] UNICEF, Goverment of Armenia Promote Education for Minority Children,  http://www.fravahr.org/spip.php?breve44

[38] Country Reports on Human Rights Practices Released by the Bureau of Democracy, Human Rights and Labor,  http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2004/41668.htm

 

 ----------------------
* ERAREN Uzmanř - ydeveci@iksaren.org
- ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 23-24, 2006
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar