Anasayfaİletişim
  
English



E-Bülten Üyeliği

Günlük bültenimize üye olmak için aşağıdaki alanları doldurunuz.
Ad:
Soyad:
Eposta:


DERGİ SAYILARI

Olaylar ve Yorumlar

Emekli Büyükelçi Ömer Engin LÜTEM*
ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 25, 2007

 .˜NŠ°="justify">Bu yaz? Nisan-Haziran 2007 aylar? içinde Ermeni sorununda ve Türkiye- Ermenistan ili?kilerinde olan ba?l?ca geli?meleri üç büyük ba?l?k alt?nda incelemektedir. Bu arada Ermenistan D??i?leri Bakan? Oskanyan’?n yakla??k üç y?l aradan sonra Türk meslekta?? ile bulu?mas? ele al?nmaktad?r.  Ermeni soyk?r?m iddialar? konusunda ise bu y?l 24 Nisan vesilesiyle yap?lan anma törenleri, ?ili Parlamentosu ve yerel Bask Meclisi’nin soyk?r?m iddialar?n? benimseyen kararlar?, QUID Ansiklopedisi davas?, AB ülkelerinde soyk?r?m inkâr?n? cezaland?rma veya mevcut cezalar? hafifletme giri?imleri, Nobel ödülü alm?? baz? bilim adamlar?n?n Türk-Ermeni ili?kilerinin iyile?mesi için yapt??? bir ça?r? ve buna verilen cevap ve soyk?r?m iddialar?yla ilgili di?er baz? geli?meler incelenmektedir. 12 May?s 2007 tarihinde Ermenistan’da yap?lan seçimler ayr? bir bölümde ele al?nmaktad?r. 

Anahtar Kelimeler: Ermeni Sorunu, Türkiye, Ermenistan, Soyk?r?m, ?ili Parlamentosu.

Abstract: This article examines significant developments regarding Armenian question and Turkish-Armenian relations between April-June 2007 under three main headings. First, the meeting of Armenian Foreign Minister Oskanyan with his Turkish counterpart after three years from their last meeting is analyzed. Secondly, regarding Armenian genocide allegations, commemoration of Armenian ‘genocide’ on April 24, the resolutions recognizing genocide allegations adopted in the Chilean Parliament and local assembly of Bask region, QUID Encyclopedia case, the attempts in the EU countries for punishing genocide denial and for lightening existing punishments, the call of Nobel Laureates for development of Turkish-Armenian relations and the answer given to them and some other developments are covered. Finally, the results of parliamentary elections in Armenia held on May 12 are examined.

Key Words: Armenian question, Turkey, Armenia, Genocide, Chilean Parliament

 

I - TÜRK?YE-ERMEN?STAN ?L??K?LER?

Türkiye-Ermenistan ili?kilerine hâkim olan durgunluk inceledi?imiz dönemde de devam etmi?tir.  ?ki ülke d??i?leri bakanlar?n?n, BM Genel Kurul toplant?lar? gibi bir f?rsattan yararlanarak görü?melerde bulunmalar? bir gelenek haline gelmi?ken, Ermeniler Eylül 2004 New York toplant?s?ndan sonra bu görü?melere son vermi?lerdir. Bunun ba?l?ca nedeninin görü?meler sürdükçe ABD ve AB ülkelerinin, Türkiye’ye s?n?rlar?n aç?lmas? için bask? yapmayaca??na ve baz? ülke parlamentolar?n?n da soyk?r?m iddialar? için karar almakta aceleci davranmayaca??na Ermenilerin inanmalar? oldu?u anla??lmaktad?r. Ancak görü?meler yap?lmad??? sürece sorunlar?n çözümlenme olana?? da bulunmad???ndan böyle bir davran?? zaman içinde ancak olumsuz sonuçlar do?urabilir.

1. Karadeniz Zirvesi

Karadeniz Ekonomik ??birli?i Te?kilat? Örgütü’nün Devlet (veya Hükümet) ba?kanlar?n?n kat?ld??? Zirve toplant?s? 25 Haziran 2007 tarihinde ?stanbul’da yap?lm??t?r.  Ermenistan Karadeniz Ekonomik ??birli?i Örgütü’nün üyesi olmas?na kar??n Ba?kan Koçaryan kat?lmam??t?r. Ermenistan’? temsilen ?stanbul’a gelen D??i?leri Bakan? Oskanyan, Türkiye ile Ermenistan aras?nda diplomatik ili?ki olmad??? için Koçaryan’?n toplant?ya kat?lmad???n? bildirmi?tir. Ancak iki ülke aras?nda diplomatik ili?ki olmad??? zaman resmi ziyaret yap?lm?yorsa Oskanyan’?n da ?stanbul’a gelmemesi gerekirdi. Uluslararas? hukukta ve uygulamalarda böyle bir kural yoktur. Ziyaret yap?lmamas?, haberle?me dahil her tür temastan kaç?n?lmas? bir devletin tan?nmamas? halinde olur. Türkiye Ermenistan’? ilk tan?yan devletlerden biridir. ?ki ülke yetkilileri birçok kez bir araya gelmi?lerdir. Bu arada Ba?kan Koçaryan 1999 y?l?nda ?stanbul’da AGIT (Avrupa Güvenlik ??birli?i Te?kilat?) Zirve Toplant?s?na kat?lm??t?r.

Koçaryan’?n ?stanbul’a gelmemesinin nedeni böyle bir ziyaretin gerek Ermenistan kamuoyunda gerek Ermeni diasporas?nda ho? kar??lanmayacak olmas?d?r. Soyk?r?m iddialar? ve kara s?n?r kap?s?n?n kapal? olmas? konular? o kadar çok i?lenmi?tir ki bunlar Türkiye aleyhinde esasen mevcut olumsuz havay? daha da artt?rm?? ve Ermenistan Devlet Ba?kan? da gelmemeyi tercih etmi?tir.

Oskanyan KE? Zirve toplant?s?nda yapt??? konu?mada[1] ülkesinin Türkiye ile olan ili?kilerine hiç de?inmemi?tir. Buna kar??n Karaba? sorunu için Ermenilerin kendilerini Azerbaycan Hükümetine kar?? koruduklar? gibi bir fikir ortaya atarak Azerbaycan topraklar?n?n i?galini aç?klamaya çal??m??, Ba?kan Aliyev ise tarihin çarp?t?lmas?na izin verilmemesi gerekti?ini, Karaba?’da bir i?galin söz konusu oldu?unu ve Ermenistan hariç, tüm KE? ülkelerinin Azerbaycan’?n toprak bütünlü?ünü tan?d???n? belirttikten sonra sava??n bitmemi? oldu?unu o nedenle ortada kazanan bulunmad???n? vurgulam??t?r.

Oskanyan bu toplant? s?ras?nda D??i?leri Bakan? Abdullah Gül ile de görü?mü?tür. Daha sonra yapt??? bir bas?n toplant?s?nda bilinen Ermeni görü?lerini tekrarlam??t?r. K?saca özetlersek, öncelikle s?n?r?n aç?lmas? üzerinde durmu?, Türkiye ile ön ko?ul olmadan ili?ki kurmaya haz?r olduklar?n? tekrarlam?? ancak Türkiye’nin Tarihçiler Ortak Komisyonu önerisinin kabulü için s?n?r?n aç?lmas? ve 301. maddenin kald?r?lmas? ko?ullar?n? öne sürmü?tür. Bir yandan normal ili?kiler kurulmas? için Türkiye’nin soyk?r?m? tan?mas?n?n ön ko?ul olmad???n? söylerken di?er yandan soyk?r?m?n tan?nmas?n?n her zaman Ermenistan’?n gündeminde oldu?unu ifade etmi?tir. Türkiye’nin Ermenistan’a kar?? politikas?nda bir de?i?iklik olmad???ndan ?ikâyet etmi? ancak Ermenistan’?n Türkiye politikas?nda bir de?i?iklik olmad???ndan bahsetmemi?tir[2].

K?saca Ermenistan Türkiye’nin s?n?rlar?n? tan?madan, soyk?r?m iddialar?ndan vazgeçmeden ve Karaba?’? i?gal etmeye devam ederken Türkiye’nin s?n?rlar?n? açmas?n? ve Ermenistan’la diplomatik ili?ki kurmas?n? istemektedir. Türkiye’nin tutumu ise bunun tam tersidir. ?ki ülke tutumlar?n?n ?u safhada ba?da?mas? mümkün görülmeyip k?sa belki de orta vadede Türkiye-Ermenistan ili?kilerinin normale dönmesini beklemek gerçekçi de?ildir.

"Ermeni Trajedisinin Siyasalla?t?r?lmas?"

Soyk?r?m iddialar? ve Hrant Dink’in öldürülmesine ili?kin olarak ABD Kongresine sunulmu? olan Karar tasar?lar? bu konulara ili?kin Türkiye’nin tutumunun Amerikan kamuoyu taraf?ndan daha iyi bilinmesini gerekli k?l?yordu. D??i?leri Bakan? Abdullah Gül bu amaçla The Washington Times gazetesinin 28 Mart 2007 tarihli say?s?nda, “Ermeni Trajedisinin Siyasalla?t?r?lmas?" ba?l??? alt?nda bir makale yazm??t?r.
 
Makalede, özetle, Türkiye ile Amerika aras?ndaki stratejik i?birli?inin önemine de?inildikten sonra bu i?birli?inin ulusal ç?karlar?n ötesinde sadece kendi siyasi gündemini takip eden Ermeni lobi kurulu?lar? taraf?ndan tehlikeye at?ld???, bu kurulu?lar?n ABD'nin veya Ermenistan'?n ç?karlar?na bakmaks?z?n geçmi?i siyasalla?t?rmaya ve kendi tarih görü?lerini empoze etmeye çal??t?klar? bildirilmektedir.
 
Makalede Ermenilerin ya?anan trajediyi "soyk?r?m" olarak tan?mlad?klar?n?, bu konuda sorunun Osmanl? hükümetinin Ermenileri sistematik olarak, tümüyle veya k?smen yok edilmeleri için bir devlet politikas? izleyip izlemedi?i oldu?u, bu sorunun cevab?n?n ise bu dönemi de?erlendirme kapasitesine sahip akademisyenlerce verilebilece?i, Türkiye’nin bu nedenle Ermenistan'a, tarihçilerden olu?an ortak bir komisyon kurulmas?n? önerdi?i,  Türkiye'nin geçmi?iyle yüzle?mekte herhangi bir s?k?nt?s? olmad???, tüm Türk ar?ivlerinin uluslararas? akademik çevrelere aç?k oldu?u, ancak önemli Ermeni ar?ivlerinin ise kullan?ma aç?k olmad??? ifade olunmaktad?r. Ayr?ca bu ara?t?rmay? yürütmek üzere ABD ve üçüncü ülkelere davette bulunuldu?u bildirilmekte, böyle bir komisyon kurulmas?n?n Türk-Ermeni ili?kilerinin normalle?mesine katk?da bulunaca?? ifade edilmektedir.
 
Makale daha sonra ABD Temsilciler Meclisine sunulmu? bulunan H.RES. 106 say?l?, karar tasar?s?n?n kabul edilmesinin, tarihin çarp?t?lm?? bir versiyonunun yasala?t?r?lmas? anlam?na gelece?i ve Türk halk?n? derinden incitece?i belirtilmektedir.
 
Makalede ayr?ca Hrant Dink’in bir mülakat?nda, ne Türkiye'nin ne de ba?ka bir ülkenin hükümetinden veya parlamentosundan soyk?r?m?n kabul edilmesi yönünde herhangi bir talepte bulunmamas?n? Ermeni diasporas?ndan istedi?i,  halen Türkiye'de 70 bin Ermeni vatanda??n?n çal??t???, ?stanbul-Erivan aras?nda do?rudan uçu?lar bulundu?u, Türk ve Ermeni kurulu?lar?n?n birbirleriyle temas halinde olduklar?, gelecek ku?aklar?n sert söylem ve dü?manl???n hegemonyas?ndan kurtar?lmas? gerekti?i, Türkiye’nin kendini sorgulama konusunda üzerine dü?eni yerine getirmekte oldu?u, ?imdi Ermenilerin ayn?n? yapma zaman?n?n geldi?i belirtilmi?tir.

II- SOYKIRIM ?DD?ALARINDA GEL??MELER
 
1. Ermenistan’da ve Di?er Ülkelerde 24 Nisan’?n An?lmas?
 
 
Bilindi?i üzere 24 Nisan 1915 tarihi Ermeniler taraf?ndan sözde Ermeni soyk?r?m?n?n ba?lad??? gün olarak kabul edilir. Her y?l bu gün Ermenistan’da ve diasporada büyük anma tören ve etkinlikleri düzenlenir.

Do?u Anadolu’da Ermenilerin Rus ordular?yla i?birli?ine girmeleri ve bu nedenle de güvenlik için bir tehlike olu?turmalar? nedeniyle ?stanbul’daki Ermenilerin ileri gelenlerinden 200 kadar?n?n 24 Nisan 1915 tarihinde tutukland??? ve bunlar?n Çank?r? ve Aya?’a sürgün edildikleri bilinmektedir.

Bu olay Ermeni propagandas? taraf?ndan 2000’den[3] fazla ?stanbul Ermenisinin tutuklan?p öldürüldü?ü ?ekline dönü?türülmü? ve böylelikle de 24 Nisan’?n “soyk?r?m?n” ba?lang?ç günü olarak kabul edilmesi sa?lanm??t?r. Sonralar?, ?stanbul’da tevkif edilenlerin say?s?n?n çok daha az oldu?u ve bu ?ehirde bir öldürme olmad??? baz? Ermeni tarihçiler[4] taraf?ndan da kabul edilmesine ra?men 24 Nisan’?n “soyk?r?m? simgeleme niteli?inde bir de?i?iklik olmam??t?r.

Diaspora’n?n 24 Nisan’? kutlamas?, Paris, New York, Washington, Los Angeles ve di?er baz? büyük ?ehirlerde yürüyü?ler düzenlemesi, varsa o ?ehirdeki Türkiye Temsilci?i önünde gösterilerde bulunulmas?, bazen Türk bayra??n?n yak?lmas?, Ermeni kiliselerinde bu gün münasebetiyle ayinler Ermeni okullar?nda ise özel törenler yap?lmas?,  ayr?ca konferanslar verilmesi, sempozyumlar düzenlenmesi, sergiler aç?lmas? ve belgesel veya konulu filimlerin vizyona sokulmas? [5] gibi eylemlerle gerçekle?tirilmektedir.  ABD’de ise baz? kongre üyeleri Ermeni “soyk?r?m?” konusunda 24 Nisan veya yak?n tarihlerde Temsilciler Meclisi ve Senato’da konu?malar yapmaktad?r.

Bu tür faaliyetin say?s? çok fazlad?r ve bunlar?n gerçekle?tirilmesi önemli harcamalar gerektirmektedir. Sadece Tarla Ku?u filminin 16,5 milyon dolara mal olmas?,  diasporan?n bulundu?u tüm ülkelerde yap?lan faaliyetler için birkaç yüz milyon dolar?n gerekebilece?ini ortaya koymaktad?r. Bu boyut dikkate al?nd???nda ortaya bir Ermeni soyk?r?m?n? pazarlamaya çal??an bir tür endüstri oldu?unu söylemek mümkündür.

Ermenistan’a gelince burada da mutat törenler bu y?l da tekrarlanm??t?r.  24 Nisan gecesi Erivan’da binlerce ki?inin kat?ld???, me?alelerin ta??nd??? bir yürüyü? düzenlenmi? ve Özgürlük Meydan?nda Türk bayra?? yak?lm??t?r[6]. 24 Nisan günü ise, Ermenice “Sitsernakaberd” ad? verilen “soyk?r?m” an?t?ndaki törene Ba?kan Koçaryan, Ba?bakan Sarkisyan, Millet Meclisi Ba?kan? Torosyan ile bakanlar, milletvekilleri, resmi ve sivil toplum kurulu?lar? temsilcileri kat?lm?? ve an?ta çelenkler konulmu?tur. Erivan’daki yabanc? ülke temsilcileri de bu törene kat?larak çelenk koymu?lard?r[7]. (Bir ülke temsilcisinin bu tür bir an?ta çelenk koymas? o ülkenin soyk?r?m iddialar?n? tan?d??? anlam?na gelmektedir. ) Tören’de Ermeni Ba? patri?i Karekin II bir dua okumu?tur[8].

Ba?kan Koçaryan bu münasebetle yay?nlad??? bir mesajda “soyk?r?m?n” Osmanl? Türkiye’si taraf?ndan yap?ld???n? söyledikten sonra uluslararas? toplumun soyk?r?m?n sadece bir halka kar?? de?il insanl??a kar?? yap?ld???n? idrak etti?ini, soyk?r?m?n Ermeni kimli?ini güçlendirdi?ini, Ermenilerin bir araya gelmeye zorlad???n? onlar? ba??ms?zl??a ve devlet kurmaya yöneltti?ini söylemi? ve müreffeh bir Ermenistan’?n soyk?r?m? planlayanlara, icra edenlere ve ?imdi de inkâr edenlere kar?? cevap olaca??n? ileri sürmü?tür.[9]

Ba?bakan Sarkisyan ise bu konudaki mesaj?nda Osmanl? Türkiye’si taraf?ndan i?lenen Ermeni soyk?r?m?n?n zaman?nda tan?nmamas? ve k?nanmamas?n?n sonradan benzer suçlar?n i?lenmesinin yolunu açt???n? ve soyk?r?m insanl??a kar?? bir suç oldu?u için Ermeni soyk?r?m?n?n k?nanmas?n?n sadece Ermeni halk?n?n sorunu olmad???n? belirttikten sonra bu gün münasebetiyle Hrant Dink’i de and?klar?n? ve tarihi gerçeklerin ortaya ç?kmas? için gayret gösteren Türk ayd?nlar?n? desteklediklerini, Ermeni soyk?r?m?n tan?nmas? ve k?nanmas? sorununun Ermenistan’?n d?? politikas? gündeminde oldu?unu tarihi hat?rlad?klar?n? ancak tüm kom?ular?yla normal ili?kiler kurmay? arzulad?klar?n? söylemi?tir[10].

Savunma Bakan? General Harutyunyan ise bu soyk?r?m kurbanlar?n? anmakla gelecekte benzer olaylar?n önlenmesinin mümkün olaca??na de?inmi? “Kom?ular?m?z soyk?r?m? hiçbir zaman unutmayaca??m?z? bilmelidirler demi?tir”[11].

Her zaman oldu?u gibi, bu konuda en sert aç?klama, merkezi Beyrut yak?nlar?ndaki Antelyas’da bulunan Kilikya Patri?i Aram I’den gelmi?tir. Ad? geçen Ermeni soyk?r?m?n?n tarihi bir olay oldu?unu, onun için delile gerek bulunmad???n?, bir millete kar?? yap?lm?? olanlar? inkâr etmenin yeni soyk?r?mlara yol açaca??n?, bu suçun sadece uluslararas? toplumca de?il ayn? zamanda babalar? ve dedeleri insanl??a kar?? suç i?leyenler taraf?ndan da tan?nmas? gerekti?ini, Hrant Dink’in öldürülmesinin ve Ahdamar Kilisesinin müzeye dönü?türülmesinin Türkiye’nin medeni ve insan ve kültürel haklara sayg?l? bir ülke olmad???n? gösterdi?ini söyledikten sonra soyk?r?m kurbanlar?na kar?? i?lenen suçun telafi edilmesi gerekti?ini, adaletin tan?ma, itiraf etme ve telafi etmekle yerine getirilebilece?ini, sonra bar??ma olabilece?ini söylemi? ve ucuz bar??man?n asla adaleti yerine getirmeyece?ini ifade etmi?tir[12].

Görüldü?ü üzere 24 Nisan’? anma etkinliklerinde öteden beri bilinen ve art?k kli?ele?mi? hale gelen Ermeni görü?leri tekrarlanm?? bulunmaktad?r. Bu nedenle ve ayr?ca anma törenlerinin hiç de?i?meyen ritüeller haline dönü?mü? olmas?n?n da etkisiyle, Nisan törenleri Diaspora ve Ermenistan bas?n? d???nda hemen hiç yank? yapmam??t?r.

2. Ba?kan Bush’un mesaj?  

Ba?kan Bush 24 Nisan münasebetiyle yay?nlad??? mesajda[13], geçen y?llarda oldu?u gibi, “soyk?r?m” kelimesini kullanmam??t?r. Ancak 1915 olaylar?n? tan?mlamak için, “soyk?r?m” kavram?n? an?msatacak bir deyim olan “kitle halinde öldürmelerden” bahsedilmi?tir. Ayr?ca bu olay? “20. asr?n en büyük trajedilerinden biri, korkunç olaylar, tarihin üzücü bölümü gibi deyimlerle nitelendirmi?tir.  Di?er yandan Ermeniler, “boyun e?mez karakterli olmak”, “cesaret ve inanç sahibi bulunmak” gibi sözcüklerle övülmü?tür.

Geçen y?larda oldu?u gibi bu y?lki mesajda da 1,5 milyon Ermeninin hayat?n? kaybetti?i ileri sürülmü?tür. Hiçbir bilimsel temeli olmayan, kan?tlanmas? da mümkün bulunmayan ve tan?nm?? Ermeni yazarlar taraf?ndan dahi benimsenmeyen bu rakam?n Amerikan Ba?kan?n?n mesajlar?nda yer almaya devam etmesi ?a??rt?c?d?r.

Ba?kan Bush’un bu ?ekilde davranmas?n?n ana nedeni ülkesindeki Ermeni as?ll? ki?ileri mümkün oldu?u ölçüde tatmin etmektir. Soyk?r?m sözcü?ü kullan?ld??? takdirde bunun Türkiye ile ili?kilerde büyük sorunlar yarataca??n?n bilincinde olan Beyaz Saray, bu kelimenin kullan?lmas? üzerinde ?srarla duran Ermeni militanlar?n? bir ölçüde tatmin edebilmek üzere, 24 Nisan mesajlar?nda soyk?r?m?n e? anlaml? kelimelerini kullanmak ve Ermenileri övmek yolunu seçmektedir.

Mesaj?n içeri?ine gelince geçmi?in hat?rlanmas? ancak gelece?e de bak?lmas? gerekti?i, iki ülke aras?ndaki ili?kilerin normalle?mesi için çal??anlar?n takdir edildi?i,  tarihi olaylar?n samimi ve aç?k bir ?ekilde incelenmesinin bu normalle?me sürecinin bir parças? oldu?u,  tarihin ayn? ?ekilde anla??lmas? için her iki ülkede çaba gösterenlerin desteklendi?i ve te?vik edildi?i gibi ifadeler Amerikan Hükümetinin iki ülke aras?ndaki sorunlar?n çözümüne önem verdi?ini ve tarihi olaylar?n incelenmesinin de bu amaca hizmet edebilece?ini kabul etti?ini göstermektedir. Bu ifadeler dolayl? bir ?ekilde Ba?bakan Erdo?an’?n iki y?l kadar önce Ba?kan Koçaryan’a bir Tarihçiler Ortak Komisyonu kurulmas? önerisini akla getirmektedir. Ba?kan Bush o y?lki mesaj?nda Ba?bakan’?n ismine de de?inerek bu öneriden bahsetmi?, ancak Ermenilerin olumsuz tepkileri üzerine, bu y?l oldu?u gibi geçen y?lki mesaj?nda da Ba?bakan Erdo?an’?n ad?n? zikretmemi? buna kar??l?k, ortak bir anlay??a var?lmas? için tarihi incelemeler yap?lmas?n?n önemini vurgulam??t?r.

Ba?kan Bush’un 2005 ve 2006 y?llar? mesajlar?nda Geçici Adalet Uluslararas? Merkezi  (International Center for Transitional Justice) ad?ndaki bir Amerikan hukuk kurulu?unun haz?rlad??? bir rapora at?f vard?. Bu raporda, Ermeni sorununun çözümlenmesi için,  Türkiye’nin “soyk?r?m?” tan?mas?na kar??l?k olarak Ermenistan’?n Türkiye’den toprak ve tazminat talep etmemesi gibi bir formül üzerinde duruluyordu[14]. Türkiye için hiçbir ?ekilde kabulü mümkün olmayan bu formülün bu y?lki mesajda yer almamas? olumlu bir geli?medir.

Mesaj?n devam?nda ABD-Ermenistan ili?kilerinden övgü ile bahsedilmekte ve bu arada Ermenistan’?n teröre kar?? mücadelesi için Ermenistan’a minnettar olundu?u ifade edilmekte ancak Ermenistan’?n nas?l ve nerede teröre kar?? mücadele etti?i aç?klanmamaktad?r.

ABD’nin Karaba? sorununa bar??ç?l bir çözüm bulunmas? için Ermenistan ve Azerbaycan’la beraber çal??maya azimli oldu?una dair ifadeler de mesaj?n olumlu yönünü olu?turmaktad?r.

3. Türkiye’de 24 Nisan’? Anma Giri?imleri 

Bu y?l?n bir özelli?i de, bilgimize göre Türkiye’de ilk kez 24 Nisan’?n an?lmas? giri?imi yap?lm?? olmas?d?r. Demokratik Haklar Platformu’na (DHP) mensup baz? ki?iler 24 Nisan’da ?stanbul’da Taksim’de “Soyk?r?m insanl?k suçudur. Ya?as?n uluslar?n hak e?itli?i”, yaz?l? bir pankart açm?? ve çe?itli sloganlar atm??t?r. Burada yap?lan konu?malarda Türkiye’de, ba?ta Kürtler olmak üzere, Ermeniler dâhil Türk olmayan her millete asimilasyon politikas? uyguland??? ifade edilmi?tir. Adana’da ?nönü Park?nda bir araya gelen DHP üyeleriyse “Türk, Kürt, Ermeni, Ya?as?n Halklar?n Karde?li?i “ yaz?l? bir pankart açm??lar, yap?lan bir konu?mada Anadolu’nun Türk olmayan milletlerden ar?nd?r?larak Türkle?tirilmeye çal???ld??? iddia edilmi?tir. Baz? ki?iler gazetelere “1915’te Ermeni halk?n?n ya?ad??? büyük ac?y? bildikleri halde susanlar, bildikleri halde sorgulamayanlar, ad?n? koymaya çekinenler, bilerek onaylayanlar, hepimiz, binlerce özür borçluyuz, binlerce özür” sözlerini içeren ilânlar vermi?lerdir[15]. Bir Frans?z gazetesi[16] bu “bilinçlenmeye”  PKK’n?n etki yapt???n? yazm?? ayr?ca Hrant Dink’in cenazesine PKK’n?n vitrini olan DPT’lilerin kat?ld???n? bildirmi?tir.

Bu konuda dikkat edilmesi gereken husus yukar?da de?indi?imiz 24 Nisan anma etkinliklerinin Ermeni sorunuyla fazla bir ilgisi olmad???, Türkiye Ermenilerinin bunlara kat?lmad???, bölücü e?ilimli ki?i veya kurulu?lar?n Ermenileri kendi taraflar?na çekebilmek için bu eylemleri düzenledikleridir.

4. Türkiye’nin Tepkisi

24 Nisan münasebetiyle Ermenilerce yap?lan propaganda etkinliklerine bu y?l Türkiye bir gün öncesinden cevap verdi.

Va?ington büyükelçili?i 23 Nisan’da New York Times gazetesine verdi?i bir ilânda 1915 y?l?nda neler oldu?unun saptanmas? için Türkiye’nin Ermenistan’? beraberce tarihi olaylar? incelemeye davet etti?i ve bu amaçla ba?bakan Erdo?an’?n, Ba?kan Koçaryan’a bir Tarihçiler Ortak Komisyonu kurulmas?n? önerdi?i bildirildi. ?landa geçmi? olaylar?n incelenmesi hakk?nda Ba?kan Bush ve Ba?kan Clinton ile D??i?leri Bakan? Rice’?n ve Ermeni Patri?i Mutafyan’?n sözlerinden örnekler verildi. Türkiye’nin tarihiyle yüzle?ebildi?i belirtilen ilânda Ermeniler de ayn? ?ekilde davranmaya davet edilerek tarih hakk?nda mevzuat ç?karmaya çal??mak yerine tarihin incelenmesi istendi.

Söz konusu ilân?n ?ngilizce asl? ve Türkçe çevirisi dergimizin Güncel Belgeler bölümündedir.

5. ?ili Senatosu Karar?

?ili Senatosu 5 Haziran 2007 tarihinde oybirli?iyle ald??? bir kararla Ermeni soyk?r?m?n? tan?d?.

Karar?n önemli noktalar? ?u ?ekilde özetlenebilir[17]. 24 Nisan 1915 tarihinde ?stanbul’daki Ermeni cemaatinin ileri gelenlerinin tevkif edildi?i ve ortadan kald?r?ld???, böylelikle ba?layan ve 1915–1923 (?) y?llar? aras?nda süren Ermeni “soyk?r?m?” sonucunda 1,5 milyon ki?inin öldü?ü, bunun 20 asr?n ilk etnik temizli?i oldu?u, bu soyk?r?m?n Birle?mi? Milletlerin ?nsan Haklar? Komisyonu Az?nl?klar?n Korunmas? ve Ay?r?mc?l???n Önlenmesi Alt Komisyonu’nca tan?nm?? oldu?u, baz? ülke parlamentolar?n?n Ermeni “soyk?r?m?n?” tan?yan kararlar alm?? olduklar?, ?ili’nin Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Ermenistan’da savunmas?z halka kar?? soyk?r?m yapm?? oldu?unu tan?mas? gerekti?i, Ermeni halk?n?n ?imdi uluslararas? toplumdan ve Türkiye’den manevi tazminat talep etti?i.

Metnin sonunda Senato’nun ?u kararlar? ald??? bildirilmektedir:

a. Halk?na kar?? yap?lm?? soyk?r?m? k?namak suretiyle Ermeni milletini desteklemek
 
b. Birle?mi? Milletler 1985 karar?na kat?lmas? için ?ili Hükümetine ça?r?da bulunmak

Bu kararda birçok maddi hata vard?r. Birincisi 24 Nisan 1915 tarihinde ?stanbul’da Ermeni ileri gelenlerinin ortadan kald?r?lmad???, içlerinden baz?lar?n?n, güvenlik mülahazas?yla Çank?r? ve Aya?’ta ikamete tabi tutuldu?udur. ?kinci olarak Ermeni tehcirinin 1923 y?l?nda de?il 1916 y?l?nda sona erdi?idir. Ancak son y?llarda Ermeni propaganda belgelerinde, Türkiye Cumhuriyeti’ne de bir sorumluluk yükleyebilmek amac?yla “soyk?r?m?n” 1923 y?l?nda sona erdi?i ileri sürülmeye ba?lanm??t?r.  Üçüncü olarak tehcir s?ras?nda ve sonras?nda 1,5 milyon Ermeninin ölmü? oldu?unun kan?tlanmad???, esasen Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki Ermenilerin say?s? ancak bu kadar oldu?u için böyle bir iddian?n kan?tlanmas?n?n mümkün olmad???d?r.  Kararda “soyk?r?m?” tan?yan ülkeler say?lmaktad?r. Ancak, nedense, Almanya, Slovakya, Litvanya ve Vatikan bu listede bulunmazken böyle bir karar? bulunmayan Bulgaristan’?n ad? geçmektedir. 

Karar?n en ilginç yönü, Ermeni soyk?r?m?n?n Birle?mi? Milletlerin ?nsan Haklar? Komisyonu Az?nl?klar?n Korunmas? ve Ay?r?mc?l???n Önlenmesi Alt Komisyonu’nca 1985 y?l?nda tan?nm?? oldu?u iddias? ve ?ili Hükümetinin de bu karara kat?lmas? talebidir.

Söz konusu Komisyon yakla??k yirmi iki y?l önce, di?er birçok konu aras?nda, soyk?r?m konusunda ?ngiliz uzman Benjamin Whitaker’in haz?rlad??? bir raporu da görü?mü?tür. Raporun bir yerinde, eski soyk?r?mlara örnek olarak Ermeni “soyk?r?m?”ndan da bahsedilmesi Türkiye’nin itirazlar?n? çekmi?, rapor ba?ka yönleri nedeniyle de ele?tirilmi? ve sonunda Alt Komite, inceledi?i konular hakk?ndaki karar?nda bu raporun not edildi?ini belirtmekle yetinmi?ti[18]. Bu deyim, rapor hakk?nda hiçbir i?lem yap?lmamas? anlam?na gelmektedir. Nitekim bu nedenle rapor normal seyrini takip edemeyerek, Alt Komisyon’un ba?l? oldu?u ?nsan Haklar? Komisyonu’na ve onunda ba?l? oldu?u Ekonomik ve Sosyal Konseye de gönderilmemi?tir. Sonuç olarak bu rapor Birle?mi? Milletlerin hiç bir organ? taraf?ndan kabul edilmemi?tir. Hal böyle iken Diaspora Ermenileri, bir süre sonra bu rapora at?fla Birle?mi? Milletlerin Ermeni “Soyk?r?m?n?” kabul etti?ini ileri sürmeye ba?lam??lar ve böylelikle baz? ülke parlamentolar?n?n Ermeni “soyk?r?m?” hakk?nda karar almas?n? kolayla?t?rmaya çal??m??lard?r. Bu arada söz konusu iddian?n 2000 y?l?ndan bu yana ABD Kongresine soyk?r?m iddialar?n? kabul ettirmek için verilen karar tasar?lar?nda da yer ald???n? ve bu konudaki ifadelerin, tüm uyar?lara ra?men, de?i?tirilmedi?ini de belirtelim.

?ili Senatosu karar?na Türkiye D??i?leri tepki göstererek ?u aç?klamay? yapm??t?r[19]:

Aç?klama NO:89 – 8 Haziran 2007, ?ili Senatosu Taraf?ndan As?ls?z Ermeni ?ddialar?na Destek Veren Bir Karar?n Kabul Edilmesi hakk?nda. 
 
?ili Senatosu taraf?ndan as?ls?z Ermeni iddialar?na destek veren bir karar?n 5 Haziran 2007 tarihinde oybirli?i ile kabul edildi?i üzüntüyle ö?renilmi?tir.
 
Karar metni tarihi gerçeklere ayk?r?, “Ermeni Soyk?r?m?”n?n 1985 y?l?nda BM Az?nl?klar?n Korunmas? ve Ayr?mc?l???n Önlenmesi Alt Komisyonu’nca tan?nd??? gibi tamamen yanl?? bilgilere dayanan bir içerik ta??maktad?r. Bilindi?i üzere Ermeni çevrelerince s?kça dile getirilen bu iddiaya BM Genel Sekreteri Ban Ki-moon en son 30 Nisan 2007 tarihinde yapt??? konu?mada aç?kl?k getirmi? ve BM’nin bugüne kadar 1915 olaylar? ile ilgili olarak bir tutumu olmad???n? bildirmi?tir.
 
Tarihin siyasi amaçlarla çarp?t?lmas?na hizmet eden söz konusu karar? k?n?yor ve reddediyoruz. ?ili Senatosunun karar?n? iki ülke aras?ndaki dostane ili?kilere gölge dü?üren bir davran?? olarak görüyoruz.
 
?ili Senatosunun ald??? karara yönelik tepkimiz Ankara’da ve Santiago’da Bakanl???m?z ve Santiago Büyükelçili?imiz taraf?ndan dile getirilmektedir.
 
?ili Senatosu’nun bu konuya neden ilgi duydu?una gelince, tek nedenin bu ülkede, bir Ta?nak kurulu?u olan “Güney Amerika Ermeni Milli Komitesi’nin te?vikiyle[20] bu ülkedeki küçük ve fakat aktif Ermeni az?nl???n?n böyle bir karar al?nmas? için ?srarl? çabalar? oldu?u görülmektedir. ?ili’de kayda de?er say?da Türk yoktur. Türkiye Büyükelçili?inin uyar?lar?n?n ise, co?rafi uzakl???n yaratt??? bir umursamama nedeniyle dikkatte al?nmad??? anla??lmaktad?r.
 
Bu Komitenin Ba?kan? Hagop Tabakian’a göre amaç tüm Güney Amerika ülkelerinin soyk?r?m iddialar?n? tan?yan kararlar almas?d?r[21]. Bu ülkelerdeki ko?ullar da ?ili’ye benzedi?ine göre, soyk?r?m iddialar?n? benimseyen kararlar ile Türkiye’nin bu ülkelerle olan ikili ili?kileri aras?nda bir irtibat kurulmad??? taktirde, di?er baz? Güney Amerika ülkeleri parlamentolar?n?n benzer kararlar almas? beklenebilir.
 
6. Bask Bölgesi Parlamentosu Karar?
 
?spanya’n?n Bask Bölgesi Parlamentosu Ermeni “soyk?r?m?n?” tan?yan bir karar al?nd???n? 11 May?s 2007 tarihinde aç?klam??t?r.
 
Bu kararda, özetle, Türk Hükümeti taraf?ndan Ermeni halk?na kar?? i?lenen soyk?r?mda iki milyondan fazla ki?inin katledilmi? oldu?u,  bu olaylar?n, Avrupa Parlamentosu’nun 1987 y?l? Haziran ay?nda kabul etmi? oldu?u karar?nda da belirtilmi? olan, 1948 y?l? BM Soyk?r?m Sözle?mesi’ne uygun, gerçek bir soyk?r?m oldu?u,  bu soyk?r?m? sistematik bir ?ekilde inkâr eden ve ceza kanununda bu konunun an?lmas?n? yasaklayan ve Ermenistan ile K?br?s’a ili?kin konular?n ele al?nmas?n? temel milli ç?karlar için bir tehlike olarak gören Türkiye’nin k?nand???, Türkiye’nin Ermenistan’a uygulad??? ekonomik ve s?n?r ablukas?n?n reddedildi?i, Avrupa Birli?i’ne kat?lmak isteyen bir ülkenin önce geçmi?iyle yüzle?mesi hakk?ndaki Avrupa Parlamentosu ilkesinin benimsendi?i, Ermenistan’la diplomatik ve iyi kom?uluk ili?kileri kurmas?n?n ve s?n?r anla?mazl?klar?n? bar??ç?l yollarla çözümlenmesinin Türkiye’den istendi?i gibi hususlar yer almaktad?r.
 
Görüldü?ü gibi Bask Bölgesi Parlamentosu tüm Ermeni taleplerini çekincesiz bir ?ekilde benimsemi? bulunmaktad?r.
 
Ermenilerin Avrupa Birli?i’nin büyük ülkelerinden olan ?spanya’n?n parlamentosundan  “soyk?r?m?” tan?yan bir karar ç?kartmakta güçlüklerle kar??la?t?klar?, bu nedenle bölge parlamentolar?na yöneldikleri, Katalonya Bölgesi parlamentosunda bu yönde yapt?klar? bir giri?imin ba?ar?s?zl?kla sonuçland???[22] bilinmektedir. Bask bölgesi parlamentosunun Ermeni iddialar?n? benimsemesinin ?spanyol Parlamentosu’nda bu konuyu arka plana itmek e?ilimini daha güçlendirmesi olas?d?r. 
 
7. QU?D Ansiklopedisi
 
Quid, Fransa’da çok satan bir halk ansiklopedisidir. Bu ansiklopedinin 2003 y?l? bask?s?nda, 1305. sayfada “Türkiye/Baz? Sorunlar/Ermenistan-Ermeni sorunu hakk?nda Türkiye’nin Tutumu” ba?l??? alt?nda Ermeni soyk?r?m iddialar?na kar?? Türkiye’nin görü?leri yer almaktayd?[23]. Bir Ta?nak kurulu?u olan Fransa’daki Ermeni Davas?n? Savunma Komitesi (Comité de Défense de la Cause Arménienne ) di?er baz? Ermeni kurulu?lar?yla beraber Quid Ansiklopedisi ve Robert Laffont Yay?nlar?na kar?? “inkârc? propaganda” yapt??? için 27 May?s 2003 tarihinde Paris Mahkemesi’nde dava açm??t?.
 
Yakla??k iki y?l süren mahkeme sonucunda 6 Temmuz 2006’da verilen kararda, o dönemin Ermeni Cemaatinin yak?nlar?n?n ve mirasç?lar?n?n ve ayn? zamanda o olaylar?n (tehcirden bahsediliyor) an?s?n? korumay? amaçlayan gruplar?n huzursuzluk duymas?na ve manevi ac? çekmesine neden oldu?u için QUID, davac?lara bir Avro tazminat ödemeye mahkum edilmi?ti.

Tazminat miktar? semboliktir. Ama bu karar, ayn? zamanda, ansiklopedide yer alan Türkiye görü?lerinin de kald?r?lmas?n? gerektirmektedir.

Dava edilen Robert Laffont Yay?nlar? bu karara ?stinaf Mahkemesi’nde itiraz etmi?tir. Duru?ma 25 Ocak 2006 tarihinde yap?lm?? ancak karar, birkaç kez ertelendikten sonra, 7 Mart 2007 tarihinde aç?klanm??t?r. ?stinaf Mahkemesi Paris Mahkemesi karar?n? bozarak, “revizyonist (sapt?r?mc?) tezlerin basit bir anlat?m?n?n, Ermeni soyk?r?m? gerçe?ini inkâr etmeyenleri, bu gerçe?i yads?yanlar?n görü?lerinin hakl?l???n? ileri sürmeyenleri, Ermeni sorunu hakk?nda Türkiye’nin tutumunu benimsemeyenleri, bu tutumu me?ru k?lmaya veya hakl? göstermeye çal??mayanlar? sorumlu k?lmad???n?” belirtmi?tir.

Daha basit ifadelerle, bu karara göre Ermeni sorununa ili?kin Türk görü?lerini anlatmak bir sorumluluk do?urmamaktad?r. Bu anlat?m?n yan?nda söz konusu görü?ler savunulursa veya benimsenirse sorumluluk do?abilecektir. Fransa’n?n 2001 y?l?nda kabul edilen bir kanunla Ermeni “soyk?r?m?n?” tan?d???ndan bu “soyk?r?m?” inkâr edenler kanuna ayk?r? hareket etmi? olmaktad?rlar. Bu ayk?r? hareketin ne gibi bir sonucu olabilece?ine gelince, özgürlü?ü k?s?tlay?c? bir ceza öngörülmedi?i için mahkeme tazminata karar verebilmekte ancak bunu da bir Avro gibi en dü?ük düzeyde tutmaktad?r. Ancak ?stinaf Mahkemesi bu sembolik mahkûmiyet karar?n? da bozmu?tur.

Ermeni militanlar?, kar?? taraf?n görü?lerinin anlat?m? için dahi olsa, Fransa’da sözde Ermeni soyk?r?m? aleyhine olabilecek hiçbir yay?n yap?lmamas? ve hiçbir beyanda bulunulmamas?n? istemektedirler. Bu günkü mevzuat?n buna imkân vermemesi Ermeni “soyk?r?m”? inkâr?n?n cezaland?r?lmas?n? öngören kanun tasar?s?n?n[24]  bir an önce kanunla?mas? için harcanan yo?un çabalar?n nedenini aç?klamaktad?r.

?stinaf Mahkemesi karar?n?n Fransa’da Ermenilerin maneviyat?n?n bozulmas?na neden oldu?u bas?ndan anla??lmakta ve davan?n Yarg?tay’a gönderilmesinden bahsedilmektedir[25].

Bu arada, Paris Ba?konsoloslu?u ?nternet Sitesinde Ermeni soyk?r?m iddialar? aleyhindeki görü?lere kar?? Ermeni Davas?n? Savunma Komitesi taraf?ndan Ba?konsolos Ayd?n Sezgin aleyhine aç?lan ancak kaybedilen dava da an?lan Komite taraf?ndan ?stinaf Mahkemesi’ne götürülmü? ancak bu mahkeme 8 Kas?m 2006 tarihinde davay? reddetmi?tir[26].

Bu ba?ar?s?z giri?imlere ra?men Frans?z Ermenilerinin Fransa’da yap?lan yay?nlar? kendi görü?lerine göre denetlemek ve de?i?tirmek giri?imleri sürmü?tür.

Hachette Yay?nevi’nin Guide Bleu (Mavi Rehber) dizisi Fransa’da en fazla sat?lan seyahat rehberleridir. Bu dizinin Türkiye ile ilgili kitab?nda “Ermenistan’?n Parçalanmas?” bölümünde verilen bilgiler, Fransa’daki Ermeni kurulu?lar?n? temsil etti?ini ileri süren Frans?z Ermeni Dernekleri Koordinasyon Komitesi (Comité de coordination des associations arméniennes de France = CCAF) taraf?ndan uygun bulunmam?? ve bu komitenin Ba?kan? Alexis Govciyan Hachette Yay?nlar? Genel Müdürüne bir mektup[27] göndererek, bu bölümü “Türk Devletinin onlarca y?ldan beri geli?tirdi?i inkârc? tezleri” dile getirdi?ini belirterek bu tür yay?nlar?n durdurulmas?n? ve gerçek olaylar? yans?tan metinlerin yay?nlanmas?n? ve bu konuda al?nacak önlemlerin kendilerine bildirilmesini istemi?tir.

Rehberin 17 sat?rdan ibaret olan “Ermenistan’?n Parçalanmas?” bölümü incelendi?inde olaylara, çok k?sa olarak de?inildi?i ve bu arada 1915 y?l?nda Ermeni katliam?ndan ve korkunç ko?ullar alt?nda yüz binlerce ki?inin ölümüne neden olan sürgünden bahsedildi?i görülmü?tür. Bu ifadelerin, soyk?r?m sözcü?ünü içermedi?i ve 1,5 milyon ki?inin öldü?ü ileri sürülmedi?i için, CCAF taraf?ndan yetersiz bulundu?u anla??lmaktad?r.

8. AB Ülkelerinde Soyk?r?m? ?nkâr?n?n Cezaland?rmas? Giri?imi

Halen Avrupa’da özellikle baz? AB ülkelerinde herhangi bir soyk?r?m? inkâr edenlerin veya küçümseyenlerin cezaland?r?lmas? e?ilimi vard?r ve baz? ülkelerde bu konuda kanunlar da kabul etmi?tir.

Avrupa’da yayg?n olmasa da, a??r? sa?da baz? ki?i ve çevrelerde Yahudi soyk?r?m?n? inkâr veya küçümseme olaylar? görülmektedir. Bunun en iyi örne?ini tan?nm?? ?ngiliz tarihçi David Irving olu?turmaktad?r. Nazi Almanya’s? döneminin en iyi uzmanlar?ndan olan ve yakla??k otuz kitab? bulunan ad? geçen Yahudi Holokostunu sorgulayan tutumu nedeniyle birçok kez yarg?lanm??, 2006 y?l?nda ise Avusturya’da mahkûm olmu? ve hapsedilmi?tir.

Bu arada soyk?r?m inkâr?n?n cezaland?r?lmas?n? benimseyen ve bu konuda uluslararas? önlem al?nmas?n? isteyen ülkelerin ba??nda Almanya ile II. Dünya Sava?? s?ras?nda Yahudilere soyk?r?m uygulam?? veya bu konuda Almanya’ya yard?mda bulunmu? ülkeler gelmektedir. Bu bir tür kendi kendini suçlama gibi görünen tutumun arkas?ndaki psikolojik saikin, soyk?r?m? inkâr edenlerin cezaland?r?lmas? için gayret göstermek yoluyla, kendisini söz konusu suçlamalardan ar?nd?rma oldu?u anla??lmaktad?r. David Irving’in kendi ülkesi olan ?ngiltere’de de?il, II. Dünya Sava?? s?ras?nda Almanya ile birlikte hareket etmi? olan Avusturya’da hapse at?lmas?n?n nedeni budur.

Avrupa Birli?i ülkelerinde soyk?r?m? inkâr edenlerin cezaland?r?lmas? konusu 2001 y?l?ndan beri Birli?in organlar? taraf?ndan tart???lm?? ancak derin görü? ayr?l?klar? nedeniyle bir sonuca var?lamam??t?. ?ngiltere ba?ta olmak üzere baz? ülkeler ifade özgürlü?ünü k?s?tlayan her giri?ime kar?? ç?karken yukar?da de?indi?imiz ülkeler de aksi yönde bir tutum benimsemi?lerdi.

Almanya, 2007 y?l?n?n ilk yar?s?n? kapsayan AB Ba?kanl??? döneminde bu konuyu çözümlemek için harekete geçmi? ve bir tasar? haz?rlam??t?r. Bu tasar?da Ermeni “soyk?r?m?ndan” söz edilmemi?tir. Ancak içerdi?i ilkelerin Ermeni soyk?r?m iddialar?n? kapsayabilece?i hakk?nda Türk bas?n?nda ve bu arada hükümette baz? endi?eler görülmü? ve Adalet Bakan? Cemil Çiçek Almanya’ya giderek bu konuda Alman Adalet Bakan? Brigitte Zypries ile görü?mü?tür[28]. Bu ve benzer giri?imlerde Alman ilgililerin tasar?da Türkiye’yi rahats?z edecek unsurlar?n olmad???n? söyledi?i ancak bu ifadelerin tatmin edici bulunmad??? bas?n haberlerinden anla??lmaktad?r[29].

Almanya’n?n haz?rlad??? tasla??n AB içinde büyük tart??malara neden oldu?u, ?ngiltere, ?rlanda, Danimarka ve ?sveç gibi ülkelerin ifade özgürlü?ünü zedeleyebilecek görü?lere kar?? ç?karken, Almanya, Fransa, Belçika, Avusturya ve ?spanya gibi soyk?r?m inkâr?n? cezaland?ran yasalar? olan ülkelerin, bu tür inkâr?n sert bir ?ekilde cezaland?r?lmas?ndan yana olduklar?n?,[30] di?er yandan Balt?k ülkelerinin, Stalin döneminde baz? bask?lar?n da metinde yer almas?na çal??t?klar?[31] sonunda ortalama bir yol üzerinde anla?t?klar? görülmektedir

Bu anla?ma sonucunda Avrupa Birli?i ?çi?leri ve Adalet Bakanlar? taraf?ndan 19 Nisan 2007 tarihinde ?rkç?l?k ve yabanc? dü?manl???n?n baz? türleriyle ceza hukuku arac?l???yla mücadele edilmesi için bir çerçeve karar [32] kabul edilmi?tir. Kararda soyk?r?m konusunda ?u husus dikkati çekmektedir: Irk, renk, din, soy veya milli veya etnik kökeni ile tan?mlanan bir gruba veya grup mensuplar?na kar?? soyk?r?m? inkâr etmek, göz yummak veya küçümsemek cezaland?r?lmas? gereken bir eylem olarak tarif edilmektedir. Öngörülen ceza 1 ilâ 3 y?ld?r. Üye ülkeler iki y?ll?k bir dönem içinde bu karara uyacaklard?r. Di?er yandan bu karar?n temel haklara ve bu arada ifade özgürlü?üne kar?? olmad??? da vurgulanm??t?r.

Karara göre bir olay?n soyk?r?m olarak say?labilmesi için bu konuda ya üye ülkelerden birinin milli mahkemesinin veya uluslararas? bir mahkemenin karar vermi? olmas? gerekmektedir.  Oysa BM Soyk?r?m Sözle?mesi’nin 6. Maddesi soyk?r?m için “suçun i?lendi?i ülkedeki devletin “yetkili bir mahkemesi” veya “yarg?lama yetkisine sahip bulunan uluslararas? bir ceza mahkemesi”nden bahsetmektedir. Çerçeve karar tan?mlamas?  “suçun i?lendi?i ülke” ve “yarg?lama yetkisine sahip“ deyimlerini kullanmamakla, soyk?r?m? karar?n? verecek mahkemelerin özel niteliklerini kald?rd??? ve böylelikle de soyk?r?ma hükmedilmesini kolayla?t?rd??? kan?s?n? vermektedir.

Söz konusu karar?n ve ona dayanarak AB ülkeleri mevzuat?nda yap?lacak de?i?ikliklerin Ermeni soyk?r?m iddialar?n?n reddedilmesi konusunu nas?l etkileyece?i hususu henüz aç?kl?k kazanmam??t?r.

9. Ermeni Soyk?r?m? ?ddialar? Aleyhine Geli?meler

Bu arada baz? Avrupa ülkelerinde soyk?r?m inkâr?n?n bir suç olmaktan ç?kart?lmas? veya bu konuda daha az ceza verilmesi e?ilimleri görülmeye ba?lanm??t?r. Bu ülkelerin ba??nda ?sviçre gelmekte olup bas?n haberlerine göre[33] Adalet Bakan? görevini yapan ?sviçre Federal Dan??man? Christoph Blocher, ?rkç?l?k kar??t? mevzuat?n gözden geçirilmesini öngören çal??malar yapt?rm??t?r. Ancak baz? çevrelerin bu tür de?i?ikliklere kar?? oldu?u da anla??lmaktad?r. Bu vesileyle ??çi Partisi Ba?kan? Do?u Perinçek’in bu mevzuat sebebiyle mahkum oldu?unu ve Türk Tarih Kurumu Ba?kan? Prof. Dr. Yusuf Halaço?lu hakk?nda da yine ayn? nedenle soru?turma yap?lm?? oldu?unu hat?rlatal?m.

Belçika’da da baz? siyaset adamlar?n?n Ermeni soyk?r?m? iddialar?n?n do?rulu?undan ?üphe eden ifadelerde bulunduklar? görülmü?tür. Flaman H?ristiyan Demokratlar?n Lideri ve Flaman Bölgesi Ba?kan? Yves Leterme uluslararas? bir karar olmad?kça kimsenin kendisine 1915 olaylar?n?n soyk?r?m oldu?unu söyletemeyece?i beyan?nda bulunmu? [34] fakat itirazlar üzerine, Flaman Parlamentosu’nda yapt??? bir konu?mada Ermeni soyk?r?m?ndan ?üphe duymad???n? ancak bu eylemin suç kapsam?na al?nmas? için uluslararas? mahkemeler taraf?ndan tan?mlanmas? gerekti?ini ifade etmi?tir[35]. Flaman Sosyal Demokrat Partisi Ba?kan? Johan Vande Lanotte de benzer beyanlarda bulunarak Ermeni katliamlar?n?n son derecede hassas bir konu oldu?unu söylemi? ve soyk?r?m olarak nitelendirmekten kaç?nm??t?r[36].

Belçikal? siyaset adamlar?n?n bu sözlerinin 10 Haziran 2007 tarihinde yap?lan seçimlerde Türk seçmenlerini kazanmak amac? güttü?ü, Ermenilerin sahip oldu?u mali kaynaklara ve bas?n üzerindeki etkilerine ra?men Belçika vatanda?? olan Türklerin ayn? konumdaki Ermenilere göre çok daha fazla oldu?undan seçim döneminde onlar?n duyarl?l???n?n dikkate al?nd??? anla??lmaktad?r.

Belçika Parlamentosu’nun Ermeni yanl?s? üyeleri bu geli?melerden rahats?z olmu?tur. Belçika Senatosu’na Ermeni “soyk?r?m?n?” inkâr edenlerin cezaland?r?lmas? için bir kanun tasar?s? vermi? ancak ba?ar? sa?layamam?? olan[37] Senatör François Roelants du Vivier yeni yasama döneminde bu tasar?y? yeniden sunaca??n? söylemi?tir[38].

10. Bulgaristan’da Geli?meler

Bulgar Parlamentosu, Eski Kral Simeon’un Partisi olan Mili Hareket Partisi milletvekili Rupen Kirkoryan’?n önerisi ve Jivkov dönemi Bakanlar?ndan olup Komünist rejimin devrilmesinden sonra da siyasette kalmay? ba?aran Meclis Ba?kan? Georgi Pirinski’nin kabulü üzere, 25 Nisan 2007 tarihli oturumunda Ermeni “soyk?r?m?” kurbanlar?n?n an?s?na bir sayg? duru?unda bulunulmu?tur. Bunun üzerine ço?unlu?unu Bulgar Türklerinin olu?turdu?u Hak ve Özgürlükler Partisi üyeleri Meclisi terk etmi?lerdir[39].

A??r? sa?c? Ataka Partisi 2 May?s’ta Ermeni soyk?r?m?n? tan?yan bir karar tasar?s?n?n Parlamento gündemine al?nmas?n? önermi?, hükümet kar?? ç?km??,  yap?lan oylamada öneri 48’e kar?? 95 oyla reddedilmi?tir. Bu kez muhalefet partileri Meclisi terk etmi?lerdir. ?ktidardaki Sosyalist Parti ad?na konu?an Maya Manolava, geçen y?l da ayn? mealdeki bir tasar?n?n Meclis taraf?ndan reddedildi?ini, üstünden bir y?l geçmeden ayn? öneririnin yap?lamayaca??n? söylemi?tir[40].

Bulgaristan kamuoyu, gerek Krall?k döneminde gerek Komünist rejimi zaman?nda, baz? siyasi nedenlerle, Türkler ve Türkiye aleyhine ?artland?r?lm??t?r. Komünist rejimin devrilmesinden sonra bu konuda nispi bir yumu?ama olmu?sa da esas de?i?memi? ve sa?c? partilerde Türklere ve Türkiye’ye kar?? duygu ve davran??lar var olagelmi?tir. Hak ve Özgürlüklerin hükümete kat?ld??? ve ?imdi oldu?u gibi koalisyonlar?n ço?unlu?a sahip olmas?n? sa?lad??? dönemlerde hükümetler Türkiye ile iyi geçinmeye ve Türk as?ll? Bulgarlara iyi muamele göstermeye gayret etmi?lerdir.

Bulgar Parlamentosu’nun, soyk?r?m iddialar?yla ilgili bir karar almamakla beraber, bu konuda sayg? duru?unda bulunmas? ko?ullar uygun oldu?unda Ermeni soyk?r?m iddialar?n? kabulde tereddüt edilmeyece?ini göstermektedir.

11. Nobel Ödüllü Bilim Adamlar?n?n Ça?r?s? ve Türk Bilim Adamlar?, Yazarlar? ve Emekli Diplomatlar?n?n Cevab?

Çe?itli dallarda Nobel Ödülü alm?? olan 53 üç bilim adam? ve yazar?n imzalad??? Türkler ve Ermeniler aras?nda ho?görü, ileti?im ve i?birli?i için ça?r?da bulunan bir metin 9 Nisan 2007 tarihinde New York’taki Elie Wiesel Vakf? taraf?ndan yay?mlanm??t?r. Bu metinde, özetle, Türk-Ermeni kara s?n?r?n?n aç?lmas?, sivil toplum örgütlerinin i?birli?i çerçevesinde kar??l?kl? güven ortam?n?n olu?turulmas?, iki ülke aras?nda resmi temaslar?n artt?r?lmas? ve temel özgürlüklerin sa?lanmas? konular?nda Türk ve Ermeni toplumlar?n?n hükümetlerini i?birli?ine davet etmeleri hususlar? yer almakta ve ayr?ca “Ermeni soyk?r?m?” konusunun iki toplum aras?nda farkl? alg?land??? belirtilerek uzla?ma için çal??malar?n sürdürülmesi istenmektedir.

Enstitümüzün giri?imiyle bu ça?r?ya cevap olmak üzere haz?rlanm?? olan bir metin 86 Türk bilim adam?, yazar ve emekli büyükelçi taraf?ndan imzalanm??t?r.

Bu cevapta, özetle, Nobel Ödüllü bilim adamlar?n?n ça?r?s?n?n memnuniyetle kar??land???, bu ça?r?n?n iki toplum aras?nda kanallar?n aç?k tutulmas?na yard?mc? olaca?? ve sivil toplum örgütleri aras?nda ili?kilerin geli?tirilmesinin bu ba?lamda en uygun yöntem oldu?u belirtilmektedir. Soyk?r?m iddialar? konusunda,  Birle?mi? Milletlerin 1948 Sözle?mesi’ne göre bir eylemin soyk?r?m olabilmesi için yetkili mahkemenin özel kast?n bulundu?una karar vermesi gerekti?i, Osmanl? Ermenileri için böyle bir kast?n bulunmad???, ancak dü?ünce özgürlü?ü çerçevesinde farkl? de?erlendirmeler yap?labilece?i ifade olunmaktad?r. Taraflar aras?nda diyalog kurulmas? ba?lam?nda ise Türkiye’nin Ermenistan’a bir tarih komisyonu kurulmas?n? önerdi?i hat?rlat?larak Elie Weisel Vakf? gibi kurumlar?n taraflar aras?nda görü? al?? veri?ine yard?mc? olabilece?i vurgulanmaktad?r.

Nobel Ödüllü Bilim Adamlar?n?n ça?r?s? Türkçe çevirisiyle bu ça?r?ya verilen cevab?n metinleri Dergimizin Güncel Belgeler bölümündedir.

12. Ermenistan’a ABD Büyükelçisi Atanmas?

Büyükelçilerin temsil ettikleri hükümetin tutumunu aynen benimsemeleri ve hükümetlerin saptad??? politikay? aynen uygulamalar? gayet do?ald?r.

ABD’nin 2004 y?l?nda Erivan’a atanan Büyükelçisi John Evans Ermenistan’da oldu?u kadar ülkesindeki Ermenilerle de yak?n ili?kiler kurmu?tu. 2006 y?l?nda Los Angeles’te Ermeni cemaatine yapt??? bir ziyaret s?ras?nda, etraf?ndakilerin ?srar?na dayanamayarak, 1915 olaylar? için soyk?r?m sözcü?ünü kullanm??t?. Oysa, Amerikan Hükümeti, müttefiki Türkiye’nin duyarl?l???n? dikkate alarak, Ba?kanlar?n 24 Nisan mesajlar?nda görüldü?ü gibi, bu sözcü?ü kullanmamaya özel bir itina göstermektedir. Evans bu sözcü?ü kullanmakla hükümetinin politikas?na ayk?r? hareket etmi? ve bu nedenle vaktinden önce Merkeze al?nm??t?r.

Ba?ta bir Ta?nak örgütü olan ANCA (Armenian National Committee of America) olmak üzere ABD’deki baz? Ermeni örgütleri, Kongre’deki yanda?lar?n?n da yard?m?yla Evans’?n görevinde kalmas? için D??i?leri Bakanl???’na bask? yapmaya çal??m??lard?r.  Ancak Amerikan Ba?kanlar? d?? politikan?n saptanmas? için oldu?u gibi büyükelçi atamalar? ve geri ça?r?lmalar? için tam yetkiye sahip oldu?undan Evans Amerika’ya dönmü? bir süre sonra da emekli olmu?tur.

Evans’?n yerine ABD’nin Türkmenistan’daki Büyükelçisi Richard Hoagland atanm??t?r. Bu ataman?n kesinlik kazanabilmesi için Senato D??i?leri Komisyonu’nda yap?lan görü?melerde Hoagland, Ermeni yanl?s? senatörler kendisine soyk?r?m sözcü?ünü telaffuz ettirebilmek için harcad?klar? çabalara ra?men, bu konuda Ba?kan Bush’un kulland??? kitle halinde öldürme gibi deyimleri kulanm?? ancak soyk?r?m dememi?tir.  Senato D??i?leri Komisyonu 8 Eylül 2006 tarihinde 8’e kar?? 13 oyla Hoagland’?n atamas?n? kabul ederek Senato Genel Kurulu’na göndermi?tir.  Ancak Senator Robert Menendez,  Ermenistan ve Diasporan?n yarar?na olmad???n? belirterek bu atamaya kesinlikle kar?? ç?km??t?r[41]. Mevcut kurala göre senatörler bir atamaya kesinlikle kar?? olduklar?n? belirttikleri takdirde Senato atamay? oya koyamamaktad?r.

Böylelikle Hoagland’?n atamas? ç?kmaza girmi?tir. Sorunun çözümü için üç yol vard?r[42]. Birincisi Ba?kan’?n Hoagland’?n atamas?n? geri çekmesi yerine bir ba?kas?n? atamas?d?r. Ancak bu takdirde yeni büyükelçi aday?na da Kongre’deki görü?meler s?ras?nda Ermenilerin Türkler taraf?ndan soyk?r?ma u?rat?ld?klar? söylettirmeye çal???lacak söylemezse atamas? durdurulacak, söylerse Ba?kan bu atamadan vazgeçecektir. ?kinci ancak zay?f olas?l?k Menendez’?n tutumundan vazgeçmesidir. Üçüncü olas?l?k ise Ba?kan?n Senato tatilde oldu?u bir dönemde Hoagland’? Ermenistan’a göndererek göreve ba?latmas?d?r. Olay Senatör Menendez ile Beyaz Saray aras?nda bilek güre?ine dönü?tü?ünden aradan aylar geçmesine ra?men bu olas?l?klardan hiç biri gerçekle?memi?tir. Son olarak, Minsk Grubu’nun ABD e? ba?kanlar?ndan, halen emekli olan Rudolf Perina tekrar D??i?leri kadrosuna al?narak Ermenistan’a Maslahatgüzar s?fat?yla atanm??t?r. Böylelikle deneyimli ve Ermenistan ko?ullar?n? iyi bilen bir diplomat Ermenistan’daki ABD Büyükelçili?i’nin ba??na getirilmi?[43] ancak kendisine Büyükelçilik unvan? verilmedi?i için Senato’nun onaylamas?na gerek kalmam??t?r. Bu arada Hoagland’?n adayl??? da geri al?nmam??t?r.

Ermenistan’da bir ABD Büyükelçisi bulunmamas? en fazla Ermenistan’? rahats?z etmektedir. ABD Büyükelçili?i nispeten küçük rütbedeki memurlar taraf?ndan idare edildi?i takdirde bunlar?n Washington’daki etkileri s?n?rl? oldu?undan bir çok i?in gecikmesi veya istenilen yönde yürümemesi olas?l??? artmaktad?r. Bu nedenledir ki Ermenistan Hükümeti, soyk?r?m sözcü?ünü telaffuz etmemesine ra?men hiçbir zaman Hoagland’?n atanmas?na kar?? ç?kmam??, bu konun ABD’nin iç i?i oldu?unun belirtilmesiyle yetinilmi?tir.

Bu konuda son olarak görevden al?nd?ktan sonra emekli olan John Evans’?n bir Ermeni propagandac?s? haline dönü?tü?ünü, birçok toplant?ya kat?larak ve konu?malar yaparak kendi durumunu ortaya att???n? ve Ermeni soyk?r?m iddialar?n? savundu?unu da bu vesileyle belirtelim.

13. Birle?mi? Milletlerde Ruanda Soyk?r?m? Sergisi

9 Nisan 2007 tarihinde New York’taki Birle?mi? Milletler Binas?nda Ruanda soyk?r?m?n? gösteren bir sergi aç?lacakt?. BM’deki Türk Delegasyonu memurlar? henüz haz?rlanmakta olan sergiyi gezerken bir yerde, “soyk?r?m” sözcü?ünü yaratan Polonyal? hukukçu Rafael Lemkin’ie atfen “Türkiye’de 1 milyon Ermeninin öldürüldü?ü”nden bahseden bir yaz? gördüler[44]. Durum BM Sekretaryas?na bildirildi gerekli ara?t?rma yap?l?ncaya kadar Serginin aç?l??? ertelendi.
 
Bu olay, Ermeni militanlar?n?n soyk?r?m konusunun ele al?nd??? her ortamda Ermeni soyk?r?m iddialar?na da yer verilmesi çabalar?n?n yeni bir örne?idir. Ancak bu kez Türkiye’nin de üyesi oldu?u bir uluslararas? kurulu?ta Türkiye aleyhine propaganda yapmak istenmektedir ki bu, hakl? olarak Türk delegasyonun itiraz?n?za neden olmu?tur.

BM’deki Ermeni Delegasyonunun,  ABD’deki Ta?nak Örgütü ANCA[45] (Armenian National Committee of America ), Ermenistan D??i?leri Bakanl???[46] ve hatta ABD Kongresi’nin baz? Ermeni yanda?? üyeleri[47], sergide Ermeni “soyk?r?m?” konusunda yer alan ifadelerin de?i?tirilmemesi için yo?un çaba harcam??lard?r. Sergi 30 Nisan’da aç?lm??t?r. “Türkiye’de 1 milyon Ermeninin öldürüldü?ü” ifadesinin “Birinci Dünya Sava??nda Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Ermenilerin kitle halinde öldürülmesi” ifadeleriyle de?i?tirilmi? oldu?u görüldü. Türkiye’nin ad?n?n geçmemesi olumlu bir geli?me olmakla beraber, Ruanda soyk?r?m? vesilesiyle Ermeni soyk?r?m iddialar? ortaya at?lm?? ve bu yönüyle BM Ermeni propagandas?na alet edilmi?ti. Türk Delegasyonu aç?l??a kat?lmamakla memnuniyetsizli?ini ortaya koymu?tur. 

Birle?mi? Milletlerin yeni Genel Sekreteri Ban Ki-Moon aç?l?? münasebetiyle yapt??? konu?mada “Bu sergi Ruanda soyk?r?m?ndan al?nan dersler hakk?ndad?r ve di?er sorunlar hakk?nda tarihi yarg?lara varmaya çal??mamaktad?r. Birle?mi? Milletler, örgütün do?umuna yol açan ?kinci Dünya Sava??ndan önce vuku bulmu? olaylar hakk?nda bir tutum almam??t?r”  sözleriyle [48] dolayl? olarak bu olaya de?indi.

Ermeni militanlar?n Birle?mi? Milletlerin Ermeni soyk?r?m?n? tan?d???n? iddia ettikleri ve bu iddiay? baz? parlamento kararlar?na dahi soktuklar? bilinmektedir. Genel Sekreterin Birle?mi? Milletlerin ?kinci Dünya Sava??ndan önce vuku bulmu? olaylar hakk?nda bir tutum almad???na dair sözleri bu iddialar?n do?ru olmad???n? göstermesi bak?m?ndan son derecede önemlidir. Bundan böyle Birle?mi? Milletlerin Ermeni soyk?r?m?n? tan?d??? iddialar?na kar??n Genel Sekreterin bu sözlerine rahatl?kla at?f yap?labilecektir.

14. Los Angeles Times Gazetesinde Olaylar

Los Angeles Times gazetesi muhabirlerinden Ermeni as?ll? Mark Arax’?n Nisan ay? ba?lar?nda Ermeni “soyk?r?m?” ve kongredeki tasar?lar hakk?nda haz?rlad??? bir yaz? gazetenin ?cra Editörü Douglas Frantz taraf?ndan kabul edilmemi?ti. Sonradan anla??ld???na göre[49] Frantz’?n yaz?y? reddetmesinin nedeni Arax’?n objektif davranmamas? di?er bir deyimle bu yaz?y? bir Ermeni propagandas?na dönü?türmü? olmas?d?r.

Arax bu durumu bir Ta?nak kurulu?u olan ANCA’ya yans?tm?? ve bu örgüt de Frantz aleyhine bir kampanya ba?latm??t?r. Bu çerçevede gazeteye binlerce e-mail gönderilerek Frantz’?n istifas? istenmi?, ad? geçenin daha önce ?stanbul’da New York Times ve Los Angeles Times muhabirli?i yapmas? Türkiye taraftar? tutumunun kan?t? gibi takdim edilmi? ve Ermeni olmas? nedeniyle Arax’a ay?r?mc?l?k uyguland??? ve bu nedenle Arax’?n gazeteyi dava edece?i ileri sürülmü?tür. [50]

15 Haziran 2007 tarihinde Mark Arax’?n Los Angeles Times’dan kendi r?zas?yla ayr?ld??? aç?klanm??t?r. Arax’?n avukat? Paboudjian, Arax’?n kendisine ayr?mc?l?k yap?ld??? için Los Angeles Times’? dava etmeyece?ini bildirmi?tir.[51]

28 Haziran’da da Douglas Frantz Los Angeles Times’daki i?inden ayr?lm??t?r. Kendisinin Wall Street Journal Ortado?u bürosu ?efi olaca?? ve bu büronun ?stanbul’da kurulaca?? aç?klanm??t?r.[52]

Los Angeles Times ABD Bat? yakas?n?n en büyük gazetelerindendir. Bu bölgede gayet aktif hatta sald?rgan denebilecek bir tutum sergileyen Ermeni az?nl???n?n etkisi alt?nda bu gazete soyk?r?m iddialar?na da yer veren yaz?lar yay?mlam??t?r; ancak Mark Arax’?n yukar?da söz konusu yaz?s?n?n kabul edilebilir s?n?rlar? a?m?? oldu?u ayr?ca bu yaz?da baz? Amerikan Yahudi kurulu?lar?n?n Türkiye’yi destekledikleri için ele?tirilmi? oldu?u da anla??lmaktad?r[53].

Arax ile ?cra Editörü aras?ndaki antla?mazl?k gazete d???na ta??nca gazete idaresinin her ikisinin de i?ine son vermeyi tercih etti?i sonucuna var?lmaktad?r. Arax’a gazeteyi dava etmemesi kar??l???nda bir miktar para verilmi? olabilir.[54] Ad? geçenin gazeteci olarak bundan sonra ne yapaca?? belli de?ildir. Frantz ise Wall Street Journal’?n Ortado?u temsilcili?ine getirilmekle en az kaybetti?i i?e denk olan yeni bir i? sahibi olmu?tur.

III- ERMEN?STAN’DA SEÇ?MLER

Ermenistan’da parlamento seçimleri 12 May?s 2007 tarihinde yap?lm??t?r.

Seçim sonuçlar?na geçmeden önce seçimlerin nas?l cereyan etti?i ve Ermenistan’da seçim sistemi hakk?nda k?sa bilgi verece?iz.

Ermenistan millet meclisinde 131 sandalye mevcuttur. Bunlardan 90 adedi % 5’ten fazla oy alan partilere, ald?klar? oy oran?nda payla?t?r?lmaktad?r. Ayr?ca 41 seçim çevresinin her birinde, partilerin de?il ki?ilerin kat?ld??? ve en fazla oy alan?n kazand??? seçimler yap?lmaktad?r. Böylece Ermenistan seçim sistemi hem partilerin hem de ki?ilerin seçilmesini esas alan karma bir yap?ya sahiptir ve bu ?ekliyle esas itibariyle partilerin seçimini öngören Türk sisteminden farkl?d?r.

Ermenistan seçimlerinde büyük sorun yap?lan hilelerdir. Para ile oy sat?n al?nmas?, verilmi? oylar?n ba?kalar?yla de?i?tirilmesi, küçük yerlerde ki?ilerin tehdit alt?nda oy kullanmalar?, ki?ilerin topluca oy sand???na getirilmesi gibi hileli veya tehdide dayal? baz? hareketler Ermenistan kuruldu?undan beri her seçimde görülmü? ve ilgili uluslararas? kurulu?lar da Ermenistan seçimlerini mevcut standartlara uymad??? için ?iddetle e?letirmi? ve zaman zaman Ermenistan’?n Avrupa Konseyi üyeli?inin tehlikede oldu?undan bile bahsedilmi?tir[55]. Ancak sonunda yap?lan hileler ve kanuna uymayan hareketlerin seçim sonuçlar?n? de?i?tirecek boyutta olmad??? gibi bir formül bulunarak seçimler geçerli say?lm??t?r.

Di?er yandan Ermenistan seçimlerinde daima ?iddet olaylar? görülmü?tür. Bu kez de ayn? e?ilim kendisini göstermi? ve Nisan ay? ba??nda Ermenistan’?n ikinci büyük ?ehri olan Gümrü’nün Belediye Ba?kan? Vartan Gukasyan silahl? bir sald?r? sonucunda a??r yaralanm??t?r. Söylentilere göre Cumhuriyetçi Parti mensubu olan Gukasyan Müreffeh Ermenistan Partisi’ne geçmek üzere bulunuyordu. 8 Nisan’da Eçmiyazin ?ehrinde milletvekili aday? Hagop Hagopyan ve Suzanna Harutyan’a sald?r? yap?lm?? ve bu olay milletvekili aday? olan bir generale atfedilmek istenmi?tir.[56] K?sa süre sonra Müreffeh Ermenistan Partisi’nin Erivan’da iki bürosu bombalanm?? ancak ölen ve yaralanan olmam??t?r. Ba?kan Koçaryan’?n bas?n sekreteri Soghomonian bu olay?n seçimlerde istikrars?zl?k yaratmak amac?yla yap?ld???n? söylemi?tir. [57]

2007 y?l? seçimlerinin yakla?mas?yla beraber seçimlerin kurallara uygun bir ?ekilde ve dürüstçe yap?lmas? için ABD hükümetinden ve Avrupa Birli?i’nden birçok uyar?da bulunulmu?tur. Ayr?ca ABD “Millennium Challenge” yard?m program? dâhilinde Ermenistan’a 235 milyon dolar verilmesini seçimlerin dürüstçe yap?lmas? ?art?na ba?lam??t?r[58]. Ermeni yetkilileri de, ba?ta D??i?leri Bakan? Vartan Oskanyan olmak üzere bu hususta azami dikkatin gösterilece?ini beyan etmi?lerdir.

2007 seçimlerine 2003’e nazaran, siyasi alanda de?i?ik ko?ullar?n hâkim oldu?u görülmü?tür.

Bunlar?n ba??nda Ermenistan’?n en güçlü siyaset adam? Cumhurba?kan? Robert Koçaryan’?n gelecek Mart ay?nda görevini b?rakacak olmas? gelmektedir. Ermenistan Anayasas? cumhurba?kanlar?n?n iki kez seçilmesini öngörmektedir. Buna göre, Koçaryan yeniden seçilemeyecek, milletvekili de olmad???ndan parlamentoda yer alamayacak dolay?s?yla mesela parlamento ba?kanl??? gibi bir göreve getirilemeyecektir. Di?er yandan bir partinin ba?kanl???n? da yapmad??? için, ilke olarak, ba?bakan da olamayacakt?r. Bu duruma ra?men Ermenistan’da hemen herkes Koçaryan’?n siyasetten çekilmeyece?i ve etkili bir konum kazanmak için çal??aca?? kan?s?ndad?r. Ancak bunun nas?l gerçekle?ece?i bilinmemektedir.

Koçaryan’?n ayr?lacak olmas?na kar??n Ermenistan siyaset sahnesinde yeni bir y?ld?z parlamaya ba?lam??t?r: Savunma Bakan? Serj Sarkisyan. Ad? geçen 1998 y?l?nda hükümet koalisyonunun büyük partisi olan Ermenistan Cumhuriyetçi Partisine girmi? bu partinin ba?kan? ve Ba?bakan Antranik Markaryan’?n 25 Mart 2007 tarihinde ölmesinden sonra önce parti ba?kan? olmu? sonra da Koçaryan taraf?ndan Ba?bakan olarak atanm??t?r. Sarkisyan’?n k?sa zamanda gerçekle?tirdi?i bu yükseli? ve Cumhuriyetçi Parti’nin seçimlerdeki büyük ba?ar?s? kendisini gelecek y?l yap?lacak olan cumhurba?kanl??? seçimleri için en güçlü aday konumuna getirmi?tir.

Ermenistan’?n yeni ba?bakan? Serj Sarkisyan, 1954 y?l?nda Karaba? bölgesinin Stepanakert (Hankendi) ?ehrinde do?mu?tur. Filoloji mezunudur. Bu ?ehrin Komünist partisinde çe?itli görevlerde on y?l kadar çal??t?ktan sonra 1989’dan itibaren Karaba?’daki ayr?l?kç? hareketlere kat?lm?? ayn? zamanda Ermenistan Millet Meclisi’ne seçilmi? 1993-1995’te Ermenistan Savunma Bakanl??? yapm??, izleyen y?llarda daima güvenlikle ilgili alanlarda çal??m??, 2000 y?l?nda yeniden Savunma Bakan? olmu? ve Ba?bakan oluncaya kadar bu görevi kesintisiz sürdürmü?tür. Sarkisyan, ordu ve polise hâkim olmas? nedeniyle Ermenistan’da esas güce sahip adam veya ipleri elinde bulunduran ki?i olarak nitelendirilmi?tir. Di?er yandan Sarkisyan’?n son on be? y?l içerisinde Koçaryan ile yak?n bir i?birli?ini sürdürdü?ünü de belirtmekte yarar vard?r.

Hukuk Devleti Partisi Ba?kan? olup 2003 seçimlerinden sonra Meclis Ba?kan? da olan Artur Bagdasaryan 2006 y?l? içinde bu makamdan istifa etmek zorunda kalm??t?. Ermenistan siyaset adamlar?n?n hemen hepsi Rusya ile iyi ili?kiler sürdürmeye ve bu ülkenin deste?ini sa?lamaya özel önem verirken Bagdasaryan Fransa arac?l???yla Bat? ülkelerinin deste?ini kazanmaya çal??m?? ve 2008 seçimlerinde cumhurba?kan? olmak arzusunu da gizlememi?tir. Ad? geçenin meclis ba?kanl???ndan istifaya zorlanmas?n?n ve partisinin de hükümet koalisyonundan ç?kar?lmas?n?n esas nedenini bu Bat? taraftarl???yla aç?klamak mümkündür.

Son olarak Bagdasaryan’?n bir ?ngiliz diplomat? ile yapt??? ve gizlice banda al?n?p bas?na s?zd?r?lan bir konu?mas?nda diplomattan Avrupa Birli?i’nin Ermenistan’? seçimler için ele?tirmesini istemesi Ba?kan Koçaryan taraf?ndan ihanet olarak nitelendirilmi?[59] ve Bagdasaryan ve partisinin itibar kayb?na yol açm??t?r.

Son 5 y?l Koçaryan öncesi Ermeni parti ve politikac?lar?n?n önemlerini kaybettikleri bir dönem olmu?tur. 2003 y?l? cumhurba?kanl??? seçiminde oylar?n % 28,2’sini alan Halk Partisi ba?kan? Stepan Demirciyan ile % 17,7’sini alan Milli Birlik Partisi ba?kan? Arta?es Gegemyan, baz? protesto hareketleri d???nda olumlu politikalar ve çözümler üretemediklerinden ve etkili muhalefet de yapamad?klar?ndan siyaset sahnesinden çekilme noktas?na yakla?m??lard?r.

Buna kar??l?k iki yeni parti do?mu?tur.

Birincisi Ermenistan’?n ilk d??i?leri bakan? olan Raffi Hovannisian’?n Miras Partisidir. Ad? geçen Türkiye’ye kar?? izlemek istedi?i sert politika nedeniyle zaman?n?n Cumhurba?kan? Levon Ter Petrosyan taraf?ndan 1992 y?l?nda görevinden al?nm??t?. Y?llarca kendisine Ermenistan vatanda?l??? verilmedi?i için siyasete at?lamayan ad? geçen, Amerikan Ermenilerinin bask?s? üzerine (babas?, Güney Kaliforniya Üniversitesinde profesör olan tan?nm?? tarihçi Richard Hovannisian’d?r.) iki y?l kadar önce vatanda?l??a kabul edilmi? ve Miras Partisini kurmu?tur. ACNIS ad?nda bir ara?t?rma merkezinin yard?m?yla ve Amerikan metotlar?yla çal??an bu parti diasporan?n görü? ve dü?üncelerini Ermenistan siyasi ya?am?na ta??maya çal??m??t?r.

?kinci parti, dünya bilek güre?i eski ?ampiyonu zengin i?adam? Gagik Zarukyan taraf?ndan kurulan ve ba?kan Koçaryan’?n güdümünde oldu?u iddia edilen Müreffeh Ermenistan Partisidir. Ba?kan?n?n sahip oldu?u mali olanaklar kullan?lmak suretiyle 370.000 kadar üye kaydetti?i[60] iddia edilen bu partinin belirli bir siyasi çizgisi olmay?p iktidardaki Cumhuriyetçi Parti gibi piyasa ekonomisi taraftar? oldu?u anla??lmaktad?r.

1890’da kurulmu? olmakla Ermenistan’?n en eski siyasi partisi olan ve ad?n?n i?aret etti?inin aksine devrimci de?il a??r? milliyetçi politikalar? benimseyen Ermeni Devrimci Federasyonu veya Ta?nak Partisi Ermenistan siyasi ya?am?nda önemli bir yer i?gal etmeye devam etmi?tir. Parti bu durumunu soyk?r?m iddialar?, Türkiye’den tazminat ve toprak talepleri, Karaba? ve etraf?ndaki Azeri illeri ile Nahçivan ve Gürcistan’daki Cevaheti bölgesinin Ermenistan’a kat?lmas? gibi y?llardan beri ?srarla savundu?u baz? politikalara borçludur.

Seçimlerden evvel yap?lan baz? tahmin ve kamuoyu yoklamalar? koalisyonun büyük orta?? Cumhuriyetçi Parti’nin ilk s?ray? alaca??n? onu Müreffeh Ermenistan Partisinin izleyece?ini, Hukuk Devleti Partisinin oy kaybetmekle beraber parlamentoya girece?ini ve Ta?naklar?n da durumlar?n? koruyaca??n? göstermi?tir. Seçim sonuçlar? da, ana hatlar? itibariyle, bu tahminleri do?rulam??t?r.

Ermenistan’da yakla??k 2.300.000 seçmenin % 60’?n? olu?turan 1.389.521 ki?i seçimlere kat?lm??t?r. Seçimlerde milletvekili ç?karan partilerin adlar?, ald?klar? oylar ve bunlar?n tüm oylara oran? ?öyledir[61]:

 Parti ad?  Oy  %
 Ermenistan Cumhuriyetçi Partisi  457.032  32,8
 Müreffeh Ermenistan Partisi  204.443  14,7
 Ermeni Devrimci Federasyonu  177.192  12,7
 Hukuk Devleti Partisi  92.256  6,85
 Miras Partisi  80.890  5,82

Ermenistan Cumhuriyetçi partisi seçimlerde, ilk parti olman?n çok ötesine geçerek 131 sandalyeden 64’ünü kazanm?? ve mutlak ço?unlu?a çok yakla?m??t?r. Asl?nda ba??ms?z olarak seçimi kazananlar?n kat?lmas?yla Cumhuriyetçi Parti hükümet kurabilecek duruma gelmi?tir. 

Müreffeh Ermenistan Partisi ikinci s?ray? alm?? olmakla beraber sadece 24 milletvekili ç?karmakla tahmin edilenin çok alt?nda bir ba?ar? elde etmi?tir.

Ta?naklar milletvekillerini 11’den 16’ya yükselterek parti s?ralamas?nda dördüncü s?radan üçüncü s?raya ç?km??lard?r.

Tahmin edildi?i gibi Hukuk Devleti Partisi sahip oldu?u sandalyelerin yakla??k yar?s?n? kaybederek mecliste 9 milletvekiliyle temsil edilmi?tir.

Raffi Hovannisian’?n Miras Partisi ise tüm çabalar?na ve modern seçim kampanyas? metotlar?na ra?men 7 milletvekilinde kalm??t?r.

Eski Partilerden Adalet Blo?u, Milli Birlik Partisi, Birle?ik ??çi Partisi ve Ermenistan ??çi Partisi % 5 baraj?n? geçemedikleri için bu kez meclise girememi?lerdir. Onlar?n haricinde daha 14 parti de % 5 baraj? nedeniyle milletvekili ç?karamam??t?r. Söz konusu baraj nedeniyle Ermenistan’da de?erlendirilemeyen oylar?n oran? yakla??k % 27’dir. [62]

Ermenistan y?llarca komünist sistem alt?nda idare edilmesine ve ülkede o dönem için bir özlem bulundu?unu s?kça belirtilmesine ra?men seçimlere giren Ermenistan Komünist Partisi 8792, Ermenistan Marksist Partisi ise 2660 oy alabilmi?tir.

Tarihi Ermeni partilerinden olup Osmanl? ?mparatorlu?u döneminde birçok terör faaliyeti düzenleyen H?nçak Partisi 989 oyda kalm??t?r.

Osmanl? döneminin ilk Ermeni partisi olan ve terör faaliyetleri ile tan?nan Armenekan Partisi 1921 y?l?nda ismini Ramgavar olarak de?i?tirmi? ve daha ?l?ml? politikalara yönelmi?ti. Halen, esas itibariyle Lübnan’da faaliyet gösteren bu parti Ermenistan’da seçimlere girememi?tir.

A?a??daki tabloda 2003 ve 2007 y?llar? seçimlerinde Ermenistan partilerinin kazand??? sandalye say?lar? gösterilmektedir.[63]

   2005  2007  Fark
 Ermenistan Cumhuriyet Partisi   32  64   +32
 Müreffeh Ermenistan Partisi  -  24  +24
Ta?naklar  11 16  +5
 Hukuk Devleti Partisi  18   9   -9
 Miras Partisi  -

7

+7
 Ba??ms?z ve di?er   36   11  +25
 Adalet Blo?u   15   -  
 Milli Birlik Partisi   9
 -  
 Birle?ik ??çi Partisi  6  -  
 Ermenistan ??çi Partisi  1  -  
 Bo?   3    
 Toplam  131  131  
 

Seçimler muhalefet partilerinin usulsüzlük ve hile iddialar?na ve baz? küçük çat??malara ra?men genelde sakin bir ?ekilde yap?labilmi?tir.

Bu konuda Ba??ms?z Devletler Toplulu?u seçim gözlem heyeti ba?kan? Vladimir Rushailo seçimlerin mevcut mevzuata uygun yap?ld???n? söylemi?tir. [64]

AG?T (OSCE) (Organization for Security and Cooperation in Europe) ve AG?T’e ba?l? Demokratik Kurumlar ve ?nsan Haklar? Bürosu (OSCE/ODIHR= The Office for Democratic Institutions and Human Rights), Avrupa Konseyi Parlamenter Asamblesi AG?T Parlamenter Asamblesi ve Avrupa Parlamentosu temsilcileri 13 Haziran’da yay?nlad?klar? bir ön raporda Ermenistan seçimlerinin geni? ölçüde uluslararas? standartlara uydu?unu söylemi?lerdir.[65]

Daha sonra baz? Avrupal? siyasi ?ahsiyetlerden seçimler için Ermenistan’? öven ve/veya kutlayan beyanlar gelmeye ba?lam??t?r. Bunlar aras?nda Avrupa Komisyonu üyesi bayan Ferrero-Waldner[66], Avrupa Birli?i ortak D?? Güvenlik Politikas? Yüksek Komiseri Javier Solana[67], AB’nin Güney Kafkasya için Özel Temsilcisi Peter Semneby [68], NATO Genel Sekreteri Jaap de Hoop Scheffer[69] say?labilir. ABD D??i?leri Bakanl??? Sözcü Yard?mc?s? Tom Casey de, daha ölçülü bir dille olmakla beraber, seçimler için Ermenistan’? övmü?tür[70]. Bu biraz da ivedi kutlamalar?n ana nedeni özgür seçimlerin demokrasi ve insan haklar?n?n ön ko?ulu oldu?u hakk?ndaki inançt?r. Böylelikle Ermenistan eski Do?u Blo?u Ülkeleri kategorisinden ç?kar?larak demokratik ilkelere yak?n bir konuma geldi?i inanc?yla kutlanm??t?r.

Buna kar??n seçimi kaybeden partilerin hemen hepsinin seçimlere hile kar??t?r?ld??? veya yolsuzluk yap?ld???ndan ?ikâyet ettikleri görülmü?tür.[71] Baz?lar? bu konuda Anayasa Mahkemesine ba?vurmu?lar ama sonuç alamam??lard?r.

AG?T ve Demokratik Kurumlar ve ?nsan Haklar? Bürosu’nun (OSCE/ODIHR) Ermenistan seçimleri hakk?ndaki 25 May?s 2007 tarihli ara raporu[72] bu seçimler için çe?itli ki?i ve çevrelerin ifade ettikleri memnuniyetin abartmal? oldu?unu zira seçimler s?ras?nda bir çok usulsüzlük yap?lm?? bulundu?unu ortaya koymu?tur. Bunlar aras?nda baz? seçim sonuçlar? hakk?nda çe?itli Ermeni makamlar?n?n verdikleri bilgiler aras?ndaki tutars?zl?klar, seçim komisyon raporlar?n?n yanl?? ve eksik düzenlenmesi, sand?klar?n veya oy torbalar?n?n mühürlenmemesi veya mühürlerinin k?r?lm?? olmas? ve baz? bölgelerde seçim sonuçlar?n?n ilân?n?n çok gecikmesi gibi hususlar bulunmaktad?r.

Görüldü?ü gibi OSCE/ODIHR’in 16 May?s tarihli raporuyla yukar?da de?indi?imiz 25 May?s tarihli raporu aras?nda önemli farklar vard?r. Ancak kamuoyu ilk raporun etkisinde kalm?? sonradan belirtilen usulsüzlükler ise fazla dikkat çekmemi?tir.

Sonuç olarak Ermenistan parlamento seçimlerinde bu kez de usulsüzlük ve hileler yap?ld??? ancak bunlar?n önceki seçimlere göre daha az oldu?u anla??lmaktad?r.

Seçimlerden önce partilerin esas itibariyle iç sorunlar? ve özellikle ekonomik konular? ele ald?klar? ve 2003 seçimlerinin aksine[73] d?? siyaset konular?na hemen hiç de?inmedikleri görülmü?tür. Oysa Ermenistan gayet ciddi baz? d?? sorunlarla kar?? kar??yad?r.  Karaba? konusunda Azerbaycan’la, kuramsal olarak sava? hali mevcut olup halen bir ate?kes rejimi içinde ya?anmaktad?r. Ermenistan-Azerbaycan s?n?r? son on be? y?ld?r kapal?d?r. Türkiye’ye gelince kara s?n?r?, Karaba? sorunu nedeniyle son on iki y?ld?r kapal?d?r. ?ki ülke aras?nda diplomatik ili?kiler bulunmamaktad?r.  K?saca Ermenistan’?n gerek Türkiye gerek Azerbaycan ile önemli sorunlar? olmakla beraber bu sorunlarda uzun zamandan beri bir geli?me olmamas? Ermeni halk?nda ortada bir sorun, en az?ndan acil bir durum olmad??? kan?s?n? uyand?rd??? bunun da Türkiye ve Azerbaycan ile olan sorunlar?n geri plana itilmesine yol açt??? anla??lmaktad?r.

Birçok ülke gibi Türkiye’de Ermenistan’a bir Seçim Gözlem Misyonu göndermek istedi?ini yukar?da de?indi?imiz OSCE/ODIHR’e bildirmi?ti. Ancak Ermenistan sekiz ki?ilik Türk Heyetine vize vermemi?tir. Bu konuda Ermenistan D??i?leri Bakanl???ndan yap?lan aç?klamada[74]  bu karar Türkiye’nin s?n?rlar? kapal? tutmas? ve Ermenistanla diplomatik ili?ki kurmamas? ile izah edilmi? ve Türkiye’nin Ermenistan ile siyasi alanda hangi tür ili?ki kuraca??na hangilerini kurmayaca??na karar veremeyece?i belirtilmi?tir. Türkiye D??i?leri Bakanl??? Sözcüsü bu konudaki bir soruya cevaben[75] Türkiye’nin Ermenistan’a gözlemci tahsis etmesinin iki ülke ili?kilerinin normalle?mesine ve Ermenistan’?n demokratik geli?mesine atfedilen yak?n ilgi ve önemin göstergesi oldu?u bildirilmi?, ayr?ca bu geli?menin Ermenistan’?n yap?c? diyalogdan uzak, ku?kularla beslenen, kendi içine kapal? yap?s?n?n, uluslararas? toplumla bütünle?me ve kom?ular?yla iyi ili?kiler geli?tirme beklentilerini kar??lamaktan uzak oldu?u belirtilmi?tir.

Yukar?da belirtti?imiz gibi Ermenistan Cumhuriyetçi Partisi, ba??ms?zlar?n kat?lmas?yla kolayl?kla mutlak ço?unlu?u sa?layacak durumda olmas?na ra?men, Müreffeh Ermenistan ve Ta?naklarla bir koalisyon kurarak bu ço?unlu?u geni?letmeyi ve Meclis’teki esasen zay?f muhalefeti etkisiz hale getirmeyi tercih etmi?tir. Bu tutumun arkas?nda gelecek y?l Mart ay?nda yap?lacak Cumhurba?kanl??? seçimleri için ?imdiden güçlü bir konum elde etmek fikri oldu?u anla??lmaktad?r.

Koalisyon kurmak için söz konusu üç parti aras?nda yap?lan görü?meler sonunda Cumhuriyetçi Parti ve Müreffeh Ermenistan anla?m??lard?r. Ta?naklar bu anla?maya kat?lmam??lar ancak iki parti ile bir i?birli?i anla?mas? imzalayarak Hükümette üç bakanl?k, bir meclis ba?kan yard?mc?l??? ve iki komisyon ba?kanl??? alm??lard?r. Bu anla?ma Cumhurba?kanl??? seçimlerine kadar geçerli olacakt?r[76]. Böylece Ta?naklar, cumhurba?kanl??? seçimi için di?er iki partiden ba??ms?z hareket etmek hakk?n? elde tutmu?lard?r.

Yeni kurulan Hükümette 17 bakan vard?r. Bunlardan onu geçen hükümette de bakanl?k yapm??t?r; yedisi yeni atanm??t?r. Bakanlardan yedisi Ermenistan Cumhuriyetçi Partisi, üçü Ermeni Devrimci Federasyonu (Ta?naklar) ve ikisi de Müreffeh Ermenistan Partisi üyesidir. Alt? bakanl??? da ba??ms?zlar alm??t?r[77]. Bu vesileyle ba??ms?z etiketi alt?nda bakan olanlar?n ya Ba?kan Koçaryan’a ya da Cumhuriyetçi Partiye yak?n ki?iler oldu?unu belirtelim. D??i?leri Bakan? Vartan Oskanyan ile Savunma Bakan? General Mihail Harutiuyan da ba??ms?z statüsünde olup devlet ba?kan?na yak?n ki?ilerdir.

Sarkisyan hükümetinin meclise sundu?u be? y?ll?k 2007–2012 icraat program?nda y?lda %8 ila %10 aras?nda devaml? bir kalk?nma gerçekle?tirilmesi, halen %30 civar?nda olan fakirli?in %12’ye dü?ürülmesi, Erivan ili ile ülkenin di?er bölgeleri aras?ndaki ya?am standard? fark?n?n ortadan kald?r?lmas?, vergi kaçakç?l??? ve yolsuzluklarla mücadele edilmesi gibi hususlar yer almaktad?r. Ermenistan Meclisi bu program? 26 Haziran 2007 tarihinde 7 aleyhte 7 çekimser oya kar??l?k 94 oyla kabul etmi?tir.[78]

Son be? y?ld?r Ermenistan’da kalk?nman?n (GSMH art???n?n)  daima %10’dan fazla oldu?u dü?ünülürse, önümüzdeki be? y?l için en fazla %10 art?? beklenmesi ve bu arada %8’in alt?na inilmemesine çal???lmas? Ermenistan ekonomisinde önümüzdeki y?llarda bir yava?lama olaca??n?n resmen teyidi anlam?n? ta??maktad?r.

 
[1] Ermenistan Cumhuriyeti D??i?leri Bakanl??? Resmi Web Sitesi  - http://www.armeniaforeignministry.com/ , 25 Haziran 2007.
[2] Noyan Tapan, “Vardan Oskanian Reaffirms…”, 26 Haziran 2007’den ?hlâs Haber Ajans?, “Ermeni Bakan Oskanian Bas?n Toplant?s? Düzenledi, 26 Haziran  2007.
[3] Fransa’da Ermeni iddialar?n?n ba?l?ca savunucusu ola Yves Ternon bu rakam? 2345 olarak vermekte ancak kaynak göstermemektedir. Yves Ternon, Paris: Yay?nevi yok, L’Etat Criminel. Les Génocides au XXe siècle, 1995, s.186.
[4] Raymond Kevorkian, Paris: Yay?nevi yok, Le Génocide des Arméniens, 1996, s. 315. Bu kitapda  Çank?r? ve Aya?’a sürülen Ermenilerin bir k?sm?n?n ?stanbul’a  dönmesine müsaade edildi?i bir k?sm?n?n da öldürüldü?ü ileri sürülmektedir.
[5] Bu y?l yay?na giren  “soyk?r?m” filmleri için, bu yaz?m?zda inceledi?imiz ‘Screamers’ ve ‘Tarla Ku?u’  bahislerine bak?n?z.
[6] Agence France Presse, “Thousands of Armenians Mark Anniversary of 1915 Mass Killings”, 23 Nisan 2007.
[7]  Armenpress, 24 Nisan 2007.
[8]  Noyan Tapan,  “Let Our Neighbors Not Think…..”, 24 Aral?k 2007.
[9]  Armenpress, “President Kocharian Remembers Genocide Victims”, 24 Nisan 2007.
[10] ArmRadio.am, “Serge Sarkisyan: We Struggle to Prevent Reoccurrence of genocides”, 24 Nisan 2007.
[11] ArmRadio.am, “Homage to the Memory of the Armenian Genocide Victims”, 24 Nisan 2007.
[12]
http://www.cathcil.org, “We Must Move Forward From Recognition to Compensation”, 24 Nisan 2007.
[13] Congressional Quarterly, CQ Federal Department and Agency Documents, Regulatory  Intelligence Data, 24 Nisan 2007.
[14] Ömer Engin Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 20-21, ss. 48-51.
[15] AGOS Gazetesi, “Taksim’de 24 Nisan Eylemi”, 21 Nisan 2007.
[16] Le Monde, Sophie Shihab, ‘Turquie. Commémoration des Arméniens’, 20 Nisan 2007.
[17] Armenian National Committee of America, Press Release, 7 Haziran 2007.
[18] Bu konuda  bkz. Türkkaya Ataöv, What Really Happened in Geneva: The Truth About the “Whitaker Report”, Ankara, 1986.
[19] Türkiye Cumhuriyet D??i?leri Bakanl??? Resmi Web Sitesi: “?ili Senatosu Taraf?ndan As?ls?z Ermeni ?ddialar?na Destek Veren Bir Karar?n Kabul Edilmesi hk.”
http://www.mfa.gov.tr/MFA_tr/BasinEnformasyon/Aciklamalar/2007/Haziran/NO89_8Haziran2007.htm
[20] Armenian National Committee of South America (ANC-SA).
[21] Armenian National Committee of America, Press Release, 7 Haziran 2007. 
[22] Ömer Engin Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?,  Say? 23-24, s.66.
[23] Quid Ansiklopedisi hakk?ndaki bu bölümde yer alan maddi bilgiler Comité de Défense de la Cause Arménienne’in Internet Sitesi olan (
http://www.cdca.)’den al?nm??t?r.
[24] Ömer Engin Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 22, ss 20-55.
[25] Armenews, 8 Mart 2007.
[26] Hürriyet Gazetesi, 9 Mart 2006.
[27] Armenews, “Le CCAF “Ecrit au PDG d’Hachette Livre”, 8 Haziran 2007.
[28] Zaman Gazetesi, Ankara concerned over EU plans for genocide allegations, 26 Mart 2007.
[29] Hürriyet Gazetesi, 13 Nisan 2007 “Almanya ile ‘sözde soyk?r?m’ krizi kap?da”.
[30] The Guardian, “EU Agrees New Race Hatred Law....”, 20 Nisan 2007.
[31] DPA, “EU ministers Open Talks On Plans To Criminalize Racism and Xenophobia, 19 Nisan 2007.
[32] Council of the European Union, Belge No. 8704/07, 25 Nisan 2007.
[33] Armenews, “La Turquie fait Pression sur la Suisse” 1 Haziran 2007 ve “Négationnisme du génocide et racisme”, 5 Haziran 2007.
[34] Hürriyet Gazetesi, “Kimse Bana Ermeni Soyk?r?m? Dedirtemez”, 6 Haziran 2007.
[35] Sabah Gazetesi, “Belçikal? Lider A??z De?i?tirdi”, 8 Haziran 2007.
[36] Expatrica, “Vande Lanotte wont use “Genocide”, 6 Haziran 2007.
[37] Ömer Engin Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 16-17, ss. 64-65.
[38] Armenews, “Le Sénateur belge François de Roelants du Vivier fait part de sa stupéfaction et de son indignation”, 8 Haziran 2007.
[39] Noyan Tapan, “Bulgarian Parliament Speakers initiative...”, 26 Nisan 2005.
[40] BIRN, “Bulgarian Opposition Protests Over Armenian Genocide”, 2 May?s 2007.
[41] ANCA, Press Release, “ANCA Welcomes Menendez "Hold" on Hoagland Nomination”, 12 Eylül 2006.
[42] PanARMENIAN.Net,  “There Are Several Scenarios As To Where Hoagland Nomination May End Up”, 10 Ekim 2006. 
[43] Arminfo, “Former Minsk Group Co-Chair….”, 26 Haziran 2007.
[44]ANCA Press Release, “ANCA Criticizes Turkey for Blocking UN exibit…”, 9 Nisan 2007 ve RFE/RL, “UN Genocide Exibit Postponed…”, 10 Nisan  2007.
[45] ANCA Press Release, “ANCA and Genocide Intervention Network Call on UN…”, 11 Nisan 2007.
[46] Ministry of  Foreign Affairs of the Republic of Armenia, 10 Nisan 2007.
[47] ArmRadio, “Rep. Pallone Slams UN for Capitulation to Turkish Pressure…”, 4 May?s 2007.
[48] Armenian Reporter, “Lessons from the Ruanda Genocide” opens at UN…” Genel Sekreterin  bu konudaki sözlerinin ?ngilizcesi ?öyledir: “This exhibition is about lessons learned from the Rwandan genocide, and does not attempt to make historical judgments on other issues. The United Nations has taken no position on events that took place before the World  War that led to the birth of the organization”, 5 May?s 2007.
[49] LA Observed, “Armenian Genocide Dispute Erupts at Los Angeles”, 5 May?s 2007.
[50] Fresno Bee, “Fresno Journalist in Battle at L.A”, 5 May?s 2007; The Armenian Weekly Online, “The LA Censors ad Others Censors”, 26 May?s 2007, ArmRadio.am, “ANCA Eastern Region…”,  10 May?s 2007.
[51] Fresno Bee, “Reporter Arax Leaves LA Times”, 19 Haziran 2007.
[52] Los Angeles Times,  “Managing Editor to Leave the Times”, 29 Haziran 2007.
[53] Fresno Bee, “Fresno Journalist in Battle at L.A.), 5 May?s 2007.
[54] Arax, Los Angeles Times ile yapm?? oldu?u anla?man?n gizli oldu?unu o nedenle ko?ullar?n? aç?klayamayaca??n? söylemi?tir. Fresno Bee, “Reporter Arax Leaves”, 19 Haziran 2007.
[55] Bu konuda 2003 y?l? seçimleri için bkz. Ömer Engin Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar? Say?: 9, ss. 10-12, Say? 10, ss. 9-10.
[56] Institute For War and Peace, “Violent Start to Armenian Election Campaign”, 14 Nisan 2007. 
[57] RFE/RL, “Tsarukian Party Office Damaged by Blast”, 12 Nisan 2007.
[59] Radio Liberty, “Armenian Ex-Speaker Accused of  Treason”, 17 Nisan 2007.
[60] Armenian Reporter, “A Look at the Electoral Train”, 5 May?s  2007.
[61] The Armenian Weekly On-line, Volume 73, No.20, “The Armenians Vote for a New National Assembly”, 19 May?s 2007.
[62] Medimax News Agency, 13 May?s 2007.
[63] Seçim sonuçlar? ?u kaynaklardan al?nm??t?r: Arminfo 14.05.2007, 20.05.2007 ve  RFE/RL  21.05.2007.
[64] Arminfo, “Parliamentary Elections in Armenia were free and transparent”, 13 May?s 2007.
[65] Medimax News, “European observes say Armenian election meets international standards”, 13 May 2007.
[66]
http://www.insideeurope.org, 14 May?s 2007.
[67] ArmRadio, “Javier Solana: Parliamentary elections in Armenia met the OSCE and CoE standards” 14 May?s 2007.
[68] ArmRadio, “Armenia Passed the test”, 15 May?s 2007.
[69] ArmRadio, “Jaap de Hoop Scheffer: NATO will continue to support Armenia’s reforms efforts”, 15 May?s 2007.
[70] Medimax News Agency, “US Department of State congratulates the Armenian People…..”, 15 May?s 2007.
[71] RFE/RL, “Sarkisian Lauds OSCE for objective election verdict”,  25 May?s 2007.
[72] A1+, OSCE/ODIHIR Post-Election Interim Report No. 1, 25 May?s 2007.
[73]  Ömer Engin lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 9, ss.115.
[74] Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Armenia, Press Release,  9 May?s 2007.
[75] Türkiye Cumhuriyeti D??i?leri Bakanl???, SC.19, 7 May?s 2007.
[76] Yerkir.am, “Cooperation Agreement between the political coalition and AFF”, 8 Haziran 2007.
[77] Noyan Tapan, “7 out of 17 Ministers in RA Government are Newly Appointed”, 11 Haziran 2007.
[78] RFE/RL, “Armenian Parliament Approves Government Program”, 27 Haziran  2007.
 ----------------------
* Avrasya İncelemeleri Merkezi Başkanı - oelutem@avim.org.tr
- ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 25, 2007
    İçeriğe Yorum Yaz    Yazdır    Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar

Henüz Yorum bulunmamaktadır.


 
 
ERAREN - Ermeni Araştırmaları Enstitüsü

Bu site en iyi 1024 x 768 çözünürlükte görüntülenir.