Anasayfaİletişim
  
English



E-Bülten Üyeliği

Günlük bültenimize üye olmak için aşağıdaki alanları doldurunuz.
Ad:
Soyad:
Eposta:


DERGİ SAYILARI

K?TAP TAHL?L?: Dr. Erdal ?LTER: Büyük ?hanet: Ermeni Kilisesi ve Terör -Tarihi Seyir-

Yıldız DEVECİ BOZKUŞ*
ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 25, 2007

 .Y¡€5le="text-align: justify;">Yazar: Dr. Erdal ?lter

Ankara, Turhan Kitabevi, 2007, 165 Sayfa.

 
Türk-Ermeni ili?kileri konusunda çal??an bilim adamlar?n?n ba?vuru kitab? olarak yararland???  “Türk-Ermeni ?li?kileri Bibliyografyas?” adl? eserin de yazar? olan Dr. Erdal ?lter, uzun y?llardan beri Ermeni sorunu konusuyla yak?ndan ilgilenmekte ve bu konu üzerine çe?itli eserleri yay?nlanm?? bulunmaktad?r.

Dr. Erdal ?lter’in ilk bas?m? 1996 y?l?nda “Ermeni Kilisesi ve Terör” olarak ?ngilizce ve Türkçe bas?lan kitab?n?n ikinci bas?m? 1999, üçüncü bas?m? ise baz? eklemelerle Turhan Kitabevi yay?nlar?ndan geçti?imiz ay ç?km??t?r.  

Bilindi?i gibi Ermeni kilisesi geçmi?ten günümüze Ermeniler üzerinde milli bir otoriteye sahip olmu? ve Ermeni devlet yap?lanmas?nda aktif bir rol oynam??t?r. Bu nedenle bu kitap, Ermeni kilisesinin özellikle Osmanl? ?mparatorlu?unun son dönemindeki faaliyetleri ile Lozan Bar?? Antla?mas? sonras?nda Lübnan Antilyas Katogigoslu?u ve Eçmiyazin Katogisgoslu?u’nun yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne bak?? aç?s?na  yer vermesi bak?m?ndan önemli bir eserdir.

“Osmanl?-Ermeni ?li?kilerinin Ba?lamas?” ba?l?kl? ilk bölümde yazar, Ermenilerin ?mparatorluk içindeki statülerini ve dini gruplar?n? ele almaktad?r. Bizans’?n Ermenileri tehcire tabi tutmu? olmas? nedeniyle Ermenilerin bu dönemde Türkleri Bizans’a kar?? kurtar?c? olarak gördüklerinin anlat?ld??? eserde, Osmanl?-Ermeni ili?kilerinin ise ilk olarak Orhan bey zaman?nda yani 1326-1362 y?llar?nda ba?lad??? belirtilmektedir.

Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki Ermeniler’in nüfusu ve Türklerle olan ili?kilerinin de yer ald??? eserde ba?ta ?stanbul olmak üzere Anadolu’nun daha çok do?u ve güneydo?usundaki Ermeni nüfusundan bahsedilmekte ve Ermenilerin Türklere oranla hiçbir zaman ço?unluk olu?turmad?klar?, özellikle de yabanc? kaynaklar esas al?narak ifade edilmektedir.

?mparatorluktaki Ermeni nüfusunu yakla??k olarak 1.300.000 olarak kaydeden ?lter, bu konuyla ilgili yabanc? kaynaklara yer vermi? ve Ermeni tezlerini savunan bilim adamalar?n?n da bu rakam? destekleyen bilgilerine i?aret etmi?tir.

Gayrimüslimlerin askerlikten muaf olduklar?ndan dolay? hem nüfus hem de ekonomik aç?dan devaml? büyüdüklerini kaydeden ?lter, bu nedenle gayrimüslimlerin toplum içinde giderek daha müreffeh bir tabakay? olu?turduklar?n? ve bunun da Osmanl? Devleti’nin gayrimüslimlere yönelik olumlu politikalar?ndan kaynakland???n? belirtmi?tir.

Kitapta ?ngiliz, Alman, Rus ve Frans?z gibi bilim adamlar?n?n Ermenilerle ilgili dü?üncelerine de yer verilmi? ve bu bilim adamlar?n?n Türk-Ermeni ili?kilerini nas?l ele ald?klar? üzerinde durulmu?tur. Yine bu bölümde, 1860’l? y?llarda Ermeni ileri gelenlerinden biri olan M?g?rdiç Dadyan taraf?ndan kaleme al?nm?? olan Osmanl? Ermenilerinin tam bir hürriyet içinde ya?ad?klar?ndan dolay? Osmanl? rejimine yazd?klar? te?ekkür yaz?s?na da yer verilmi?tir.

Bilindi?i gibi Ermeni sorununun ortaya ç?kmas?nda Tanzimat, Islahat ve Me?rutiyet hareketlerinin önemli bir yeri vard?r. “Ermeni Milleti Nizamnamesi” de bu reform hareketleri sonucu ortaya ç?km??t?r. ?lter kitab?nda, söz konusu nizamnamenin kim taraf?ndan haz?rland???n? ve ne tür imtiyazlar içerdi?ine geni? yer vermi?tir. 99 maddelik “Ermeni Milleti Nizamnamesi” ile Ermeni Patrikhanesi’ne geni? yetkiler tan?nm?? ve Ermenilere adeta “ba??ms?z bir millet” gibi 140 üyeden olu?an bir Genel Meclis kurma imkân? sa?lanm??t?r.  Ayr?ca Ermeni Patri?i’nin seçiminin de yine bu Meclis taraf?ndan yap?lmas? adeta Ermeni toplumunun yönetimi konusundaki kararlar?n Osmanl? Hükümeti d???nda al?nabilece?i sonucunu do?urmu?tur. ?lter, gayr-i Müslimlerin böylece bu ayr?cal?klardan hareketle kendilerinin bir tür anayasaya sahip olduklar?n? ve ba??ms?z cemaat muamelesi görmeye ba?lad?klar?na ?öyle de?inmektedir: “Bu geni? imtiyazlardan faydalanan Ermeniler, te?kilatland?lar, okullar açt?lar, gazete ve dergi ç?kard?lar. Ermeniler’in siyasi ve içtimai varl?klar? üzerinde yeni bir devir açan “Ermeni Milleti Nizamnamesi’nden yararlanan Patrikhane, ad? geçen nizamnamenin verdi?i serbestlik ile muhtariyet için u?ra?maya h?z vermi?ti.”

?lter, ‘Ermeni Milleti Nizamnamesi’nin ilan?yla birlikte Patrikler’in daha çok milli ve siyasi konularda faaliyet göstermeye  ve bu nizamnameyi muhtariyet için bir ad?m olarak alg?lamaya ba?lad?klar?n? da kaydetmektedir. ?lter’e göre, ?mparatorluk içinde bir muhtariyet kurulmas? fikri Patrik M?g?rdiç H?rimyan taraf?ndan ortaya at?lm?? ve H?rimyan söz konusu dönemde ba??ms?zl?k fikirlerini ise “Van Kartal?” ve “Mu? Kartal?” adl? gazeteler ile yaym??t?r. H?rimyan’?n Patrik seçildikten sonra üzerinde durdu?u temel konular ise, “Ermeni Milleti Nizamnamesi’nin yeniden incelenmesi ve vilayetlerin arzu ve ihtiyaçlar?na göre yeniden düzenlemesini öngörmektedir. H?rimyan’?n üzerinde durdu?u bir di?er konu ise ?stanbul Ermenili?i’nin, meclisin ve hükümetin gözlerini Ermenistan’a çevirmek olmu?tur.

Kitapta üzerinde durulan bir di?er husus da, Me?rutiyet’ten Mondoros’a kadar geçen süre zarf?ndaki Ermeni faaliyetleridir. Osmanl? Devleti’nin I. Dünya Sava??’na girmesinden k?sa bir süre sonra kilise öncülü?ünde Ermeni çetelerinin Rusya’y? desteklemeye ba?lad?klar?n? ve Kafkasya ve Do?u Anadolu’da Osmanl?ya kar?? sava?acak “Ermeni Gönüllü Birlikleri”nin kurulmaya ba?land??? görülmektedir. Ermenilerin bu tür isyan faaliyetleri neticesinde sava? alan? d???na ç?kar?lmalar?na neden oldu?unu ve 27 May?s 1915 y?l?nda “Tehcir Kanunu”nun ç?kar?ld???na da de?inilmi?tir.  Yazar ayr?ca, Türkiye Ermenilerinin temsilcisi s?fat?yla Lozan’a kat?lan Boghos Nubar Pa?a’n?n toplant? s?ras?nda Ba??ms?z bir Ermenistan için toprak taleplerine ve ?tilaf Devletlerinin temsilcileri ile yapm?? olduklar? görü?melere de de?inmektedir. Ayr?ca Türklerle Frans?zlar aras?nda Ankara Antla?mas?n?n imzalanmas?n?n ard?ndan Ermeniler Güney’de bir devlet kurma konusunda tam bir hayal k?r?kl??? ya?ad?klar?, bu Antla?ma ile birlikte Frans?zlar?n Çukurova ve çevresini bo?altmas?n?n ard?ndan buralarda ya?ayan Ermenilerin büyük bir k?sm?n?n Suriye, Lübnan, K?br?s ve M?s?r’a göç ettikleri bilgilerine de yer verilmi?tir.

“Lozan Antla?mas? ve Ermeni Meselesi’nin Tarihe Kar??mas?” ba?l?kl? bölümde de ?lter, Lozan Konferans? ile Ermeni meselesinin hukuken çözümlendi?ini, Lozan görü?meleri s?ras?nda Ermenilerin sadece “Az?nl?klar  Meselesi” ba?l??? alt?nda ele al?nd???n? ve bu antla?ma ile  Ermenilerin hiçbir ayr?cal?k gözetilmeden Türkiye’nin bir parças? olarak kabul edildikleri konular?n? da detayl? bir biçimde ele almaktad?r.

Atatürk’ün, Ermenilere ve Ermeni sorununa bak?? aç?s?na da yer veren ?lter, Atatürk’ün konuyu daha ziyade az?nl?klar problemi çerçevesinde ele ald???n? ve Ermeni sorununun ortaya ç?kmas?nda d?? güçlerin önemli bir yeri oldu?unu dü?ündü?ünü ifade etmektedir. Buradan hareketle, Mustafa Kemal’in daha Erzurum Kongresi’nden itibaren az?nl?klar?n Türk vatanda?lar? ile e?it haklara sahip olmas? gerekti?ine büyük önem verdi?inin de alt? çizilmektedir.

Kitab?n ikinci bölümünde ise ?lter, Ermeni göçünün asl?nda bilinenin aksine 1915 Tehciri ile de?il Ortaça?larda ba?lad???na de?inmektedir. Ermenilerin Grekler, Haçl?lar, Mo?ollar, Memlûklar, ?ranl?lar ve Ruslar taraf?ndan da göç ettirildi?ini ve günümüzde diaspora Ermenilerinin nüfusunun asl?nda bu tarihlerde ba?layan göç ile olu?tu?u ve söz konusu göçün olu?umunda ise bir çok siyasi nedenlerin yan? s?ra sosyo ekonomik faktörlerin de önemli rol oynad???n? vurgulamaktad?r.

?lter, bu bölümde ayr?ca Ermenilerin Lübnan’a yerle?meleri, Lübnan’daki siyasi ve dini durumlar? ile Lübnan’da kurulan Ermeni terör örgütü ASALA’n?n faaliyetlerini de ele almaktad?r. Lübnan Ermenileri’nin Ta?nak Partisi ile olan ili?kileri ve Türkiye’ye yönelik terör eylemlerinin de incelendi?i kitapta yazar Lübnan’?n politik, kültürel ve dini kurulu?lar? ile Lübnan’?n nas?l Ermeni diasporas?n?n merkezi haline geldi?ini de aç?klamaktad?r.

Sonuç olarak, özellikle 19. yüzy?ldan itibaren ?ekillenmeye ba?layan Ermeni taleplerinin gerekçeleri ile bu talepleri destekleyen ülkelerin tutumunun incelendi?i bu eser günümüzde Türkiye’nin önemli bir D?? Politika sorunu olan Ermeni meselesini anlamam?z aç?s?ndan önemli veriler içermektedir. Bu ba?lamda, son dönemlerde Ermeni meselesi üzerine bir çok eser yaz?ld??? gözlemlenmektedir. Ancak Dr. Erdal ?lter, gerek Ermeni sorununa olan yak?n ilgisi ve gerekse de Ermeni meselesi üzerine kaleme alm?? oldu?u bir çok yay?n? ile bu konuya son derece hakim bir bilim adam? olmas? nedeniyle, eserin son derece ak?c? bir dille  kaleme al?nd???n? ve kaynakça bak?m?ndan oldukça zengin oldu?unu görmekteyiz.  Öyleki kitab?n özellikle Ermeni bilim adamlar? taraf?ndan da yak?ndan takip edildi?i ve hatta kitaba yönelik Ermeniler taraf?ndan baz? haks?z ele?tirilerin de yap?ld???n? belirtmekte yarar vard?r. Aralar?nda Viyana Üniversitesi Bizans Ara?t?rmalar? Enstitüsü’nde görevli Prof. Dr. Mesrob K. Krikorian’?n da bulundu?u gözlemlenmi?tir. Bu ele?tiriler bir bak?ma eserin önemini ve yurt d???ndaki yank?lar?n? da ortaya koymas? bak?m?ndan önem arz etmektedir.  


 ----------------------
* ERAREN Uzmanı - ydeveci@iksaren.org
- ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 25, 2007
    İçeriğe Yorum Yaz    Yazdır    Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar

Henüz Yorum bulunmamaktadır.


 
 
ERAREN - Ermeni Araştırmaları Enstitüsü

Bu site en iyi 1024 x 768 çözünürlükte görüntülenir.