Anasayfaİletişim
  
English



E-Bülten Üyeliği

Günlük bültenimize üye olmak için aşağıdaki alanları doldurunuz.
Ad:
Soyad:
Eposta:


DERGİ SAYILARI

Kitap Tahlili: Prof. Dr. Hikmet Özdemir: Üç Jöntürk'ün Ölümü, Talat-Cemal-Enver

Yıldız DEVECİ BOZKUŞ*
ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 26, 2007

 .H›P€="justify">
Ermeni Sorunu konusunu uzun zamandan beri yak?ndan takip eden ve bu konuda bir çok eseri bulunan Türk Tarih Kurumu Ermeni Ara?t?rmalar? Ba?kan? Prof. Dr. Hikmet Özdemir’in son eseri “Üç Jöntürk’ün Ölümü: Talat-Cemal-Enver” adl? kitab? Remzi Kitabevi taraf?ndan yay?nlanm??t?r. Kitapta k?saca Talat, Cemal ve Enver Pa?a’lar?n 1921 ve 1922 y?llar? aras?nda suikastç?lar taraf?ndan nerede, nas?l ve hangi nedenlerle öldürülmü? olabilece?i yerli ve yabanc? belgeler ?????nda incelenmektedir.

Bilindi?i üzere Osmanl? ?mparatorlu?u döneminde 1882’den ba?lay?p 1909 y?l?na kadar bir çok Ermeni isyan hareketleri olmu?tur. Daha çok Rusya’n?n te?viki sonucu ortaya ç?kan bu isyanlar, Osmanl? Hakimiyetini zay?flatmak ve Ermeni örgütlerinin bölgede hakimiyet kurmas?n? amaçlam??, ?mparatorlu?un Ermeni isyanlar?n? ba?ar?l? bir ?ekilde bast?rmas? sonucu ise Bat? kamuoyunda Ermenilerin bask? alt?nda olduklar? ?eklinde bir intiba uyand?r?lm??t?r.

Daha sonraki Ermeni isyan hareketleri ise 1914 y?l?nda yeniden ba?lam?? ve Osmanl?’n?n I. Dünya Sava??’nda Rus kuvvetleriyle çarp??malar? s?ras?nda Ermeni çeteleri Ruslar?n yan?nda yer alarak hem Osmanl?’ya kar?? sava?m?? hem de bölge halk?na katliamlarda bulunmu?tur. Özellikle Ermeni çetelerinin Müslümanlara yönelik yapt?klar? mezalim sonucu bir çok Müslüman köylerini terk ederek Anadolu’nun iç taraflar?na do?ru göç etmek zorunda kalm??t?r.

I. Dünya Sava?? s?ras?nda aktif olan Ermeni terörizm hareketleri sava??n sona ermesinin ard?ndan da devam etmi? ve Do?u Anadolu ve Güneydo?u Anadolu’da yürütülen Ermeni terör faaliyetleri bölgenin tamamen Türklerin egemenli?ine girmesiyle birlikte buradaki terör eylemleri de sona erdirilmi?tir. Ancak söz konusu isyan faaliyetlerinde bulunan Ermeniler 1914-1915’te ya?anan tehcirden ba?ta Talat olmak üzere ?ttihat ve Terakki Partisi’nin ileri gelenlerini sorumlu tutarak 1919 y?l?nda Erivan’da yapt?klar? bir toplant?da baz? Osmanl? Devlet adamlar?n? idama mahkum etmi?lerdir.

Kitap idama mahkum edilen bu devlet adamlar?n?n yan? s?ra Ta?naklar taraf?ndan “Kara liste” olarak adland?r?lan 200 ki?ilik bir listenin haz?rland???n? ve bu listedeki ki?ilerin ço?unun öldürüldü?ü bilgilerini de gün ?????na ç?karmaktad?r. Ermeni intikamc?lar taraf?ndan öldürülen Türk liderlerinin önceden bir listelerinin oldu?u hususu sürgündeki Jöntürklerin mektuplar?nda da geçmektedir.

?ttihat ve Terakki Partisi’nin yönetim kadrosunda yer alan Talat Pa?a’n?n 1921 y?l?nda Berlin’de Tehleryan adl? bir Ermeni taraf?ndan öldürülmesi intikam eylemlerinin ilkini olu?turmu?tur. Tehleryan davas?yla ilgili olarak söz konusu dönemde dikkate al?nmayan baz? yeni delillerin de de?erlendirildi?i kitapta, davayla ilgili olarak Sava? y?llar?nda Osmanl? Ordusunda Kara Kuvvetleri Kumandan? olarak görev yapan Korgeneral Bronsart von Schellendorf’un 24 Temmuz 1921’de Deutsche Aligemenie Zeitung adl? bir gazetede yay?nlanan “Aç?k Mektup” ba?l?kl? yaz?s?na da yer verilmi?tir.

Schellendorf mektubunda, Tehleryan davas?nda konuyla ilgili olarak olay? sadece duyanlar?n mahkemede tan?k olarak dinlendi?i, ama nedense söz konusu dönemde bölgede görev yapan Alman subaylar?n?n ifadelerine yer verilmedi?i, Ermenilerin Sava? s?ras?nda Türkiye’nin Do?u illerinde tehlikeli isyanlar ba?latt?klar?, bu isyanlar?n ele geçirilen çok say?da el ilan?, k??k?rt?c? bro?ür, silah, mühimmat, patlay?c? madde ve benzeri malzemelerden de anla??laca?? üzere ba?ka güçler taraf?ndan haz?rland???n? beyan etmi?tir.

Schellendorf Talat Pa?a ile ilgili olarak ayr?ca “Talat ne yapaca?? belli olmayan kindar bir katil de?il, ileri görü?lü bir devlet adam?yd?. Talat, ayr?ca müttefik ülkelerdeki bas?n?n, Ermenilerin bölgeden ç?kar?lmalar? konusunu, “Türkler H?ristiyanlara zulmediyor! ?ddias?n? ortaya atarak propaganda amaçl? kullan?laca??n? tahmin ediyordu ve sadece bu yüzden bile her türlü sert uygulamalardan kaç?n?rd?. Hakl? ç?kt?. Propaganda ba?lat?ld? ve yurt d???nda her yerde, H?ristiyanlara zulüm yap?ld??? ?eklindeki bu inan?lmaz aptall??a inan?ld?.” ifadelerini kullanarak kendisine duydu?u hayranl??? da ifade etmi?tir.

?ttihat ve terakki yönetiminin ileri gelenlerinden biri olan Cemal Pa?a da suikast sonucu hayat?n? kaybetmi?tir. Cemal Pa?a’n?n ölümüyle ilgili kitapta üç ayr? iddia yer almaktad?r. ?lk olarak Cemal Pa?a’n?n Bol?evikler taraf?ndan öldürüldü?ü yönündeki bilgilere yer verilmektedir. Buna göre Enver Pa?a’n?n Afgan Hükümeti’nin deste?iyle Sovyetlere kar?? askeri harekata giri?mesi Sovyetlerin Cemal Pa?aya da duydu?u güvenin sars?lmas?na neden olmu? ve bunun sonucunda Sovyet yönetimi Cemal Pa?a’n?n öldürülmesine ve cinayetin Tiflis’teki Ermeniler taraf?ndan gerçekle?tirilmesine karar vermi?tir.

Bir di?er iddia ise Cemal Pa?a’n?n bir ?ngiliz komplosuna kurban gitti?i yönündedir. Bu yöndeki iddialar ise Cemal Pa?a’n?n Bol?eviklerle birlikte yürüttü?ü Afganistan projesinin bu cinayete sebep oldu?udur. Bu durumda Cemal Pa?a, Afganistan’daki ?ngiliz nüfuzunun k?r?laca?? ve bir Rus-Afgan Antla?mas? sa?lanaca?? yönündeki kayg?lar nedeniyle ?ngiltere taraf?ndan öldürülmü?tür.

Son iddia ise Talat Pa?a ile ba?layan intikam zincirinin Cemal Pa?a cinayetiyle devam etti?idir. ?ttihatç? liderlere yönelik Ermeni suikastlar?n?n Amerika’daki baz? Ermeni örgütleri taraf?ndan ödüllendirildikleri, Kemal ve Enver Pa?alar?n öldürülmesi için görevlendirilen fedailerin listesinde Cemal Pa?a’n?n ad?n?n da yer ald???na dair baz? belgelerin bulunmu? olmas?d?r. Ayr?ca suikast?n hemen ard?ndan Ankara Hükümetinin 23 A?ustos 1922’de Ermenistan Hükümeti’ne sert bir nota göndermesi de suikast?n Ermeniler taraf?ndan gerçekle?tirildi?i iddias?n? güçlendirmektedir. Ayr?ca Cemal Pa?a’ya ait birçok an? ve mektup ve benzeri kaynaklar?n da de?erlendirildi?i eserde, Cemal Pa?a’n?n 1919’da Alman Der Neu Orient gazetesi ile 1915 Olaylar? ile ilgili olarak yapt??? bir görü?mede kendilerini yarg?lamaya götüren as?l sebepleri ?öyle s?ralad??? görülmektedir: “Bizi yarg?lamaya götüren as?l sebepler; Türkiye’yi ?tilaf devletlerine kar?? sava?a katmak, Ermeni katliamlar?n? engelleyememi? olmak, ?tilaf devletlerine kar?? Türkiye’nin sava?a girmesi, siyasi suç olarak alg?lanamazd?.” Cemal Pa?a, yine Ermenilerle ilgili olarak yapt??? aç?klamas?n?n devam?nda “Hiçbir zaman Ermenilere kar?? zorbal??a ve katliama müsaade etmedi?ini” de belirtmi?tir.


Kitapta de?inilen bir di?er hususta Ta?naklar?n Lozan görü?meleri s?ras?nda ?smet Pa?an?n öldürülmesi içinde baz? giri?melerde bulundu?udur. Ermeni intikamc?l???n? iki ayr? evrede ele 
alan Prof. Dr. Hikmet Özdemir, 20. yüzy?l?n bu evrenin ikinci yar?s?n? olu?turdu?unu belirtmi?tir. Özdemir ayr?ca özellikle 1973’ten itibaren Türkiye Cumhuriyeti’nin diplomatik ve ticari temsilciliklerine sald?r?lar ?eklinde gerçekle?tirilen bu eylemlerin, hangi y?llar aras?nda, hangi ülkelerde, kaç kez gerçekle?tirildi?i ve kimlerin hayat?n? kaybetti?inin de alt?n? çizmi?tir.

Kitapta üç Jöntürk’ün ölümünün yan? s?ra Talat, Cemal ve Enver Pa?a’lar?n Atatürk’le olan ili?kilerine ve yaz??malar?na da yer verilmi?tir. Özellikle Enver Pa?a’n?n Atatürk’le yapm?? oldu?u yaz??malar incelendi?inde Atatürk’ün Enver, Talat ve Cemal Pa?a’dan ülkede bir ikilik ç?kaca?? gerekçesiyle memlekete gelmek yerine d??ardan ülkeye yard?m etmelerini istedi?i anla??lmaktad?r. Bu yaz??malar?n yan? s?ra Avrupa’daki Ermeni terör örgütlerinin sürgünde olan Jontürk liderlerini öldürme konusunda hangi ülkelerden destek ald???, 1918’de yol arkada?lar?yla birlikte Berlin’e buradan da ?sviçre’ye geçen Talat, Cemal ve Enver Pa?a’n?n bir süre sonra Türkiye’nin Bol?evizme kazand?r?lmas? için dönemin Sovyet Rusya D??i?leri Bakan? Çiçerin ile ne tür görü?meler gerçekle?tirdi?i bilgileri de bulunmaktad?r.

Kitapta Enver Pa?a ile ilgili olarak ise Cemal Pa?a cinayetinde oldu?u gibi Enver Pa?a cinayetinde de Sovyetlerin Enver Pa?a’n?n Afganistan’daki faaliyetleri neticesinde kendisini öldürtme karar? ald?klar? bilgileri bulunmaktad?r. Ancak baz? Ermeni kaynaklar?nda Enver Pa?a’n?n da di?er ?ttihatç?lar gibi Ermeniler taraf?ndan öldürüldü?ü yönünde bilgiler de mevcuttur. Buna göre Enver Pa?a Melkumyan idaresindeki Bol?evik Ermeniler taraf?ndan öldürülmü?tür. Bu bilgi Azeri kaynaklar?nda da do?rulanmaktad?r. Azeri kaynaklar?nda Enver Pa?a’n?n Da?l?k Karaba?l? Saruhanyan ad?nda bir Ermeni taraf?ndan öldürüldü?ü yönündeki kaynaklara yer verildi?i görülmektedir. Ayr?ca Enver Pa?a’n?n Berlin, Moskova ve Buhara yolculuklar? ve bu yolculuklar s?ras?nda kendisine e?lik edenlerin an?lar? da okuyucular?n hizmetine sunulmu?tur.

Genel olarak kitapta konuyla ilgili belgelerin do?rudan okuyucuya sunulmas? ve belgeler üzerinde pek fazla yorum yap?lmamas? eserin orijinalli?ini ön plana ç?karmaktad?r. Ayr?ca günümüzde, Tehcir y?llar?nda yönetimde olan bu üç Jöntürk’ün tehcir an?lar? üzerinde duran, Talat, Cemal ve Enver Pa?alar?n o dönemdeki askeri ve siyasi hayatlar?n? do?rudan mercek alt?na alan bir eserin olmay??? kitab?n önemini bir kez daha ortaya koymaktad?r.

Sonuç olarak eser bugüne kadar pek de incelenmemi? belgeler ?????nda Talat, Cemal ve Enver pa?alar?n ölümleriyle ilgili detaylar vermesinin yan? s?ra 1973’te yeniden canlanan Ermeni terörizminin temellerinin asl?nda Osmanl? 93 Harbi’nden sonra kurulan Ermeni siyasi örgütlerinin isyan faaliyetlerine dayand???na i?aret etmektedir. 1789’daki Frans?z ?htilalinin de etkisiyle 1839’da Osmanl? Yenile?mesi’nin son döneminde kurulan ?ttihat ve Terakki Cemiyeti üyelerinin vatan topraklar?n?n bütünlü?ü için harcad?klar? çabalar kendilerini baz? Ermeni intikamc?lar?n hedefi haline getirmi? ve bu yolda art arda öldürülmü?lerdir.

 ----------------------
* ERAREN Uzmanı - ydeveci@iksaren.org
- ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 26, 2007
    İçeriğe Yorum Yaz    Yazdır    Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar

Henüz Yorum bulunmamaktadır.


 
 
ERAREN - Ermeni Araştırmaları Enstitüsü

Bu site en iyi 1024 x 768 çözünürlükte görüntülenir.