Anasayfaİletişim
  
English



E-Bülten Üyeliği

Günlük bültenimize üye olmak için aşağıdaki alanları doldurunuz.
Ad:
Soyad:
Eposta:


DERGİ SAYILARI

Olaylar ve Yorumlar

Emekli Büyükelçi Ömer Engin LÜTEM*
ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 27-28, 2007

 .’Ä`;="justify">Öz: Bu makalede, Ermeni soyk?r?m? iddialar? hakk?nda Amerikan Temsilciler Meclisi’ne kabul ettirilmek istenen 106 say?l? Karar tasar?s?yla, ABD Musevilerinin ve ?srail’in Ermeni soyk?r?m? iddialar?na ili?kin tutumu hariç olmak üzere, 2007 y?l?n?n ikinci yar?s?nda ve 2008 y?l? ?ubat ay? ortas?na kadar Türkiye-Ermenistan ikili ili?kilerindeki geli?meler, Kars-Ahalkelek demiryolunun temelinin at?lmas? ve Ermenistan demiryollar?n?n Rusya taraf?ndan i?letilmesi ve ayr?ca çe?itli ülkeler itibariyle Ermeni soyk?r?m iddialar?ndaki geli?meler ele al?nmaktad?r.

 

Anahtar Kelimeler: Türkiye, Ermenistan, ABD, ?ngiltere, ?ran, Bulgaristan, Danimarka, Mercosur, Soyk?r?m Bilim Adamlar? Uluslararas? Derne?i.

 

Abstract: This article deals with the developments in the bilateral relations of Turkey and Armenia during the period between the second half of 2007 and mid-February of 2008, the foundation-laying of Kars-Ahalkelek railway and the management of Armenian railways by the Russian company, as well as the developments on the Armenian genocide allegations with regard to several countries. The H. Res. 106 that is desired to be adopted in the US House of Representatives and the attitudes of US Jews and Israeli towards the Armenian genocide allegations are not covered in the article.

 

Key Words: Turkey, Armenia, USA, Great Britain, Iran, Bulgaria, Denmark, Mercosur, International Association of Genocide Scholars (IAGS).

 

 

I - TÜRK?YE-ERMEN?STAN ?K?L? ?L??K?LER?

 

1. ?ki Ülke D??i?leri Bakanlar?n?n Toplant?lar?

 

Türkiye’nin yeni D??i?leri Bakan? Ali Babacan ile Ermenistan D??i?leri Bakan? Vartan Oskanyan Birle?mi? Milletler Genel Kurul toplant?lar?na kat?lmak üzere gittikleri New York’ta 3 Ekim 2007 tarihinde bir görü?me yapt?lar.

 

Türk bas?n haberlerine göre görü?me talebi Ermenilerden gelmi?tir. ?ki ülke aras?ndaki ba?l?ca konular?n ele al?nd??? ancak ayr?nt?ya girilmedi?i bu görü?mede Oskanyan, tahmin edilece?i üzere, s?n?r?n aç?lmas? üzerinde durmu?tur. Babacan ise Ermenistan’a üçüncü ülkeler üzerinden ticaret yap?ld???n?, hava yolu ba?lant?s? bulundu?u ve ayr?ca Ermenistan vatanda?lar?n?n Türkiye’de çal??t???n? belirmi?[1] ve böylelikle s?n?r kapal? olmakla beraber,  bunun iki ülke aras?nda ticareti ve di?er temaslar? engellemedi?ini muhatab?na anlatmaya çal??m??t?r. 

 

Babacan’?n ayr?ca Amerikan Temsilciler Meclisi gündemindeki Ermeni soyk?r?m iddialar?n?n kabulünü öngören karar tasar?s?na temasla, parlamento oylamalar?yla tarih yaz?lamayaca??n? belirtmi? ve Türkiye’nin Ermenistan’a yapt??? tarihçiler komisyonu önerisini hat?rlatm??t?r[2].

 

Ermeni bas?n? ana hatlar? itibariyle yukar?daki bilgileri do?rulamaktad?r[3]. Ayr?ca Oskanyan’?n Türkiye’deki seçimlerden sonra yap?lan bu ilk toplant? hakk?nda baz? beklentilerinin bulundu?unu ancak henüz Türkiye’nin d?? politikas?nda köklü bir de?i?iklik olmad???n?, Türkiye’nin hâlâ “süreç” ile Ermenistan’?n ise “sonuçlarla” ilgilendi?ini, taraflar?n tutumlar? aras?nda benzerlik olmad???n? söylemi?tir[4].  Burada “süreç”ten kastedilen Türkiye’nin taraflar?n belirli bir müzakere süreci içinde bulunmalar?n? istemesidir. Ermenistan ise bir an önce sonuca var?lmas?n?, di?er bir deyimle s?n?r?n aç?lmas?n? sa?lamaya çal??makta ancak bunun için tutumunda bir de?i?iklik yapmamaktad?r.  Ermenilerin seçimlerden sonra Türkiye’nin tutumunda de?i?iklik olaca??n? ümit etmelerine gelince, seçimler sonucunda bir hükümet de?i?ikli?i olmad???ndan Türkiye politikalar?nda da, hiç olmazsa ana hatlar?nda, bir de?i?iklik beklememek gerekirdi. Nitekim D??i?leri Bakan? Babacan Bakanl??? bütçesinin TBMM’nde müzakereleri s?ras?nda 10 Aral?k 2007 tarihinde yapt??? konu?mada Ermenistan için ?unlar? söylemi?tir: “Ermenistan içinde bulundu?u zor durumdan kurtulmak ve bölgesel i?birli?ine dâhil olmak istiyorsa Türkiye’ye kar?? 1915 olaylar? hakk?nda izledi?i hasmane tutumdan vazgeçmeli ve Yukar? Karaba? sorunundaki kilitlenmeyi çözecek adamlar? bir an önce atmal?d?r”[5].

 

Taraflar?n görü?leri aras?nda bir yak?nla?ma olmamakla beraber Oskanyan Ermenistan’?n d??i?leri bakanlar? veya bakan yard?mc?lar? düzeyinde toplant?lara devam etmek niyetinde oldu?unu bildirmi?[6],  Babacan ise her zaman diyaloga aç?k olduklar? cevab?n? vermi?tir[7].

 

D??i?leri Bakan? Babacan ba?ka bir vesileyle Türkiye’nin birçok ülke taraf?ndan olumlu kar??lanan ortak tarihçiler komisyonu önerisini ?srarla gündemde tutaca??n?, gerekirse bu önerinin yeni unsurlarla çe?itlendirilece?ini ve üçüncü devletlerinde öneriyi desteklemesine çal??aca??n? belirtmi?tir [8]. 

 

Bu vesileyle Türkiye’nin Ermeni Sorunu ve Ermenistan’la ili?kileri ve bu konulardaki tutumu hakk?nda D??i?leri Bakanl??? Bütçesinin T.B.M.M, Genel Kurulu’nda görü?ülmesi münasebetiyle da??t?lan kitapç?kta[9] özlü bilgi bulundu?undan kitapç???n Ermenistan’a ait k?sm?n? Dergimizin Güncel Belgeler bölümünde yay?mlad???m?z? belirtelim. 

 

2. Cumhurba?kan? Gül’ün Beyanlar?

 

?nceledi?imiz süre içinde Cumhurba?kan? Abdullah Gül Türkiye’nin Ermenistan politikas? hakk?nda baz? aç?klamalarda bulunmu?tur. 

 

Cumhurba?kan? Gül bu konuya, ayr?nt?l? denebilecek bir ?ekilde, Azerbaycan’? ziyareti s?ras?nda, bu ülkenin Millet Meclisinde 7 Kas?m 2007 tarihinde yapt??? konu?mada de?inmi?tir. Gül, Türkiye’nin Ermenistan Devletini ilk tan?yan ülkelerden biri oldu?unu, Karadeniz’e sahili olmamas?na ra?men bu ülkeyi Karadeniz Ekonomik ??birli?i Te?kilat?’na davet etti?ini,  ancak Ermenistan’?n Türkiye’ye kar?? hasmane davran??lar? bulundu?unu ayr?ca Azerbaycan’?n topraklar?n? i?gal etti?ini, bu nedenlerle söz konusu ülkeyle diplomatik ili?ki kuramad???n? ifade etmi?tir. 

 

Gül, tarihin yarg?lanmas?n? tarihçilere b?rakmas? gerekti?i ?eklindeki Türk görü?ünde hiçbir de?i?iklik olmad???n?, mü?terek tarihin birlikte incelenmesi için önerilen tarihçiler ortak komisyonu teklifinin halen geçerlili?ini korudu?unu söylemi? ayr?ca Ermenistan 1915 olaylar?n?n yorumlanmas?n? ba?ka ülkelerin parlamentolar? nezdinde takip etmeyi sürdürdükçe ili?kilerin normalle?mesiyle ilgili bir geli?me beklenmemesi gerekti?inin alt?n? çizmi?tir.

 

Gül, Türkiye’nin bölgede Azerbaycan ve Gürcistan’la beraber enerji, ileti?im ve ula?t?rma alanlar?nda yürüttü?ü çok tarafl? i?birli?i projelerine de de?inerek, bar?? ve i?birli?i ruhu içinde hareket edilmesinin halklara ne gibi kazançlar getirdi?ini Ermenistan halk?n?n da görmekte oldu?unu umdu?unu, bu projelerin bar??, i?birli?i, istikrar ve iyi kom?uluk ili?kilerine sayg? duyan di?er ülkelere de aç?k oldu?unu Ermenistan yöneticilerinin de anlamalar? gerekti?ini dü?ündü?ünü söylemi?tir[10].

 

Özetlemek gerekirse Cumhurba?kan?, hasmane davran??lar? (Türkiye’nin toprak bütünlü?ünü tan?mamas? ve soyk?r?m iddialar?) ve Azerbaycan topraklar?n? i?gal etti?i için Ermenistan ile diplomatik ili?ki kurulmad???n?, Türkiye’nin tarihçiler ortak komisyonu önerisinde ?srar etti?ini, Ermenistan soyk?r?m iddialar?n? yabanc? ülke parlamentolar?nda takip etti?i sürece ili?kilerin normalle?meyece?ini ve bu ülkenin bölgedeki çok tarafl? projelerden yararlanmas? için bar??, i?birli?i, istikrar ve iyi kom?uluk ili?kilerine sayg? duymas? gerekti?ini söylemi?tir. Di?er bir deyimle Cumhurba?kan? bilinen Türk politikas?n? kuvvetli ifadelerle tekrarlam??t?r.

 

Cumhurba?kan?n?n bu sözlerine Ermenistan resmi makamlar? bir tepki göstermemi? bir Türk gazetesi[11] Ba?bakan Sarkisyan’?n birkaç gün sonra, Ermenistan Cumhuriyetçi Partisinin kendisini Ba?kan aday? ilan eden Kongresinde yapt??? konu?mada “Azerbaycan ve Türkiye’nin isteklerini bize empoze etmelerine izin vermeyece?iz. Ermenistan'?n Türkiye ile ili?kilerdeki dayana?? de?i?tirilemez. Biz ili?kileri ön ?art olmaks?z?n normalle?tirmeye haz?r?z” ifadelerinin Gül’ün konu?mas?na cevap te?kil etti?ini öne sürmü?se de bunlar ola?an Ermeni görü?leri olup Cumhurba?kan?n ili?iklerin neden normalle?meyece?i hakk?ndaki ifadelerine bir yan?t niteli?ini ta??mamaktad?r.

 

Di?er yandan Cumhurba?kan? Azerbaycan Millet Meclisinde yapt??? konu?mada Karaba? sorununa da de?inmi? ve bu konuda  “Yukar? Karaba? sorununun da Azerbaycan'?n toprak bütünlü?ü içinde, bar??ç? yollardan çözümü için gereken katk?y? ve deste?i sa?lamaya devam edece?iz” sözleriyle Türkiye’nin bu konudaki politikas?n? tekrarlam??t?r.

 

 3. Ba?bakan Erdo?an’?n Beyanlar?

 

Ba?bakan Erdo?an’da inceledi?imiz dönem içinde, özellikle yabanc? ülkelere yapt??? ziyaretler s?ras?nda Ermeni sorununa de?inmi? ve bu konuda Türkiye’nin tarihçiler ortak komisyonu önerisini tan?tmaya çal??m??t?r. Çe?itli kaynaklardan[12] derledi?imiz bilgilere göre Ba?bakan bu konuda, özetle, Ba?kan Koçaryan’a gönderdi?i bir mektupta (13 Nisan 2005) 1915 olaylar?n?n iki ülke tarihçileri ve di?er uzmanlar?ndan olu?acak ve gerekti?i taktirde ba?ka ülkeler uzmanlar?n?n da kat?laca?? bir tarihçiler ortak komisyonu taraf?ndan ilgili tüm ar?ivlerde incelenmesini, sonucunun kamuoyuna aç?klanmas?n?,  buna göre soyk?r?m iddialar? kan?tlan?yorsa Türkiye’nin tarihiyle yüzle?meye haz?r oldu?unu, ancak eldeki belgelerin bir soyk?r?m oldu?unu göstermedi?ini, esasen Türk de?erlerinin soyk?r?m yap?lmas?na müsaade etmedi?ini, Türkiye’nin tarihinin bir soyk?r?m tarihi olmad???n?, ?slamiyet’in asla buna cevaz vermedi?ini söylemi? ve Ba?kan Koçaryan’?n bu öneriye cevap vermedi?ini bildirmi?tir.

 

Ba?bakan’?n bu son ifadesine kar??n, Va?ington’daki Ermenistan Büyükelçili?inden bir yetkili Ba?kan Koçaryan’?n Türk Ba?bakan?n mektubuna cevap vermi? oldu?unu söylemi?tir.  Gerçekten de Koçaryan Erdo?an’a 25 Nisan 2005 tarihli bir mektupla cevap vermi?tir. Ancak bu mektupta tarihçiler ortak komisyonu önerisine de?inilmemektir. Bu mektuptaki “?kili sorunlar?n geli?tirilmesi sorumlulu?u hükümetlere aittir. Bu sorumlulu?u tarihçilere b?rakma hakk?m?z yoktur” sözleri Erdo?an’?n önerisinin, dolayl? bir ?ekilde reddedilmi? oldu?unu dü?ündürmektedir[13].  Ancak bu reddin, sadece Türkiye’nin de?il di?er baz? ülkelerin de tepkisini çekece?i için, aç?kça yap?lmad??? anla??lmaktad?r.

 

Di?er yandan Ba?bakan Erdo?an, Türkiye–Ermenistan ili?kilerinin normalle?tirilmesi konusuna da de?inmi? ve Bir Ajansa verdi?i mülakatta “ Ermenistan iki ülke aras?ndaki meseleleri üçüncü ülkelerin parlamentolar?nda gündeme getirmeye devam ettikçe ili?kilerin normalle?mesini beklemek normal olmaz” demi?tir[14].

 

Ba?bakan Kas?m ay?nda Bakü’de düzenlenen 11. Türk Devlet ve Topluluklar? Dostluk, Karde?lik ve ??birli?i Kurultay?’nda yapm?? oldu?u konu?mada Karaba? sorununa da de?inerek Avrupa’n?n bu bölgenin i?gal edilmesine sessiz kalmas?n? ele?tirmi? ve “Ermenistan evrensel de?erlere ve temel insan haklar?na uymayan bu haks?z i?gale derhal son vermek zorundad?r. Türkiye bu konuda her zaman can karde?i Azerbaycan’?n yan?nda olmu?tur. Bundan sonra da yan?nda olacakt?r.” demi?tir[15].

 

Ba?bakan Erdo?an Medeniyetler ?ttifak? Projesi için gitti?i ?spanya’da yapt??? bas?n toplant?s?nda bir soru üzerine, ABD Temsilciler Meclisi’ndeki karar tasar?s?n?n, ABD Yönetiminin gösterdi?i hassasiyet sonucunda ertelendi?inin görüldü?ünü belirttikten sonra, Ermeni sorunu konusunda çok ciddi önyarg?lar oldu?unu vurgulam?? ve 2005 y?l?nda Ba?kan Koçaryan’a tarihi ara?t?rmalar için yapt??? öneriye de?inerek Koçaryan’?n buna cevap vermedi?ini hat?rlatm??t?r. Ba?bakan ayr?ca Ermeni Diasporas?n?n tutumuna da temasla, Diasporan?n “Biz buradan ne kadar tazminat al?r?z.” dü?ünce ve gayreti içinde oldu?unu söylemi? fakat “Kim hangi yola ba?vurursa ba?vursun, bu konuda kararl?l???m?z kesindir. Çünkü hakl? oldu?umuz bir dava.”  demi?tir.

           

Ba?bakan ayr?ca hükümetinin, Ermenistan’a yönelik aç?l?mlar? çerçevesinde, uçak seferlerinin ba?lat?lmas?na ve Ahdamar adas?ndaki kilisenin devlet hazinesinden restore edilmesine de?inmi? ve Türkiye’de Ermenistan’dan kaç?p gelen 40 bin civar?nda Ermeni oldu?unu, s?k?nt?lar? oldu?unu dü?ünerek bunlar? Ermenistan’a iade etmediklerini, Türkiye’deki Ermenilerin ise bir s?k?nt?s? olmad???n? söylemi?tir. Di?er yandan Diasporan?n mali imkânlar?na dayanarak ortal??? kar??t?rmaya devam etti?ini, dünyan?n çe?itli ülkelerinde kararlar ç?kartt?klar?n?, ancak bu ülkelerin söz konusu kararlar? alma yetkisinin bulunmad???n? belirtmi?tir.

 

Ba?bakan tarihi incelemeler konusuna dönerek, bu sorunun tarihçiler, sosyal bilimciler, hukukçular, arkeologlar ve sanat tarihçileri taraf?ndan incelenmesi gerekti?ini, inceleme yap?ld?ktan sonra Türkiye’nin verilmesi gereken karar? verece?ini, ancak Türkiye’nin bu konuda rahat oldu?unu çünkü kendine güvendi?ini ifade etmi?tir. [16]

 

Böylelikle Ermeni sorunu konusunda ?imdiye kadar en sert konu?mas?n? yapan Ba?bakan, bir yandan Türkiye’nin iyi niyet jestlerinden bahsederken di?er yandan tarihi incelemeler konusunda ?srarl? oldu?unu ayr?ca ba?ka ülkelerde al?nan kararlar?n tan?nmayaca??n? kesin bir dille ortaya koymu?tur.

 

Ba?bakan Erdo?an, 9 ?ubat 2008 tarihinde Münih’te düzenlenen 44. Güvenlik Konferans?na kat?larak aç?l?? konu?mas?n? yapm??t?r. 47 ülkeden d??i?leri, savunma ve askeri yetkililerden olu?an 250 kadar ki?inin kat?ld??? bu konferansa, Erdo?an’?n konu?mas?ndan sonra Ermenistan D??i?leri Bakan? Oskanyan kendisine ?u soruyu sormu?tur: “Aram?zda diplomatik ili?ki yok. S?n?r kap?m?z kapal?. Sebebini sordu?umuzda hep 1915’de ya?anan soyk?r?mla ilgili geli?meler ve Da?l?k Karaba? konusunu söylüyorsunuz. Ama sizinle sava?ta de?iliz. Bunlar? oturup neden konu?am?yoruz? Neden diplomatik ili?ki kuram?yoruz? Bizim ön ?art?m?z yok."

 

Ba?bakan Oskanyan’a uzun bir cevap vererek, Ermenistan’la hava ta??mac?l???n?n mevcut oldu?unu, ?imdi yolcular?n d???nda kargo ta??mac?l??? da yap?ld???n?, di?er yandan, bir mesaj olmas? için, Ahdamar Kilisesinin restore edildi?ini, ayr?ca Türkiye’de 40 bin kadar Ermeni vatanda??n?n çal??t???n?, bu ki?ilerin kaç?p Türkiye’ye gelmesinin Türkiye’nin bar?? ülkesi olmas?ndan ileri geldi?ini, Da?l?k Karaba? hakk?ndaki Minsk Grubu kararlar?n?n uygulanmad???n?, Dünya’n?n Ermenistan’? i?galci olarak kabul etti?ini, Ermenistan’?n Karaba?’? terk etmesinin ve o bölgeye yüz binlerce Azerinin yerle?mesi gerekti?inin, Ermenistan’?n neden buna olumlu yakla?mad???n?, kimin soyk?r?mda bulundu?unu Karaba? olaylar?n?n gösterdi?ini ifade ettikten sonra, soyk?r?m iddialar?na cevap olarak “Katledilen H?ristiyanlar, Ermeniler… Neye dayanarak bunlar? söylüyorsunuz, çok çirkin yakla??m. Elinizde ne bilgi var? Mektup yaz?p davetimi yapt?m. Ar?ivlerimizi açt?k. Varsa Ermenistan da, tasnif edip ar?ivlerini açs?n. Arkeologlar, tarihçiler, siyaset bilimciler, hukukçular çal??ma yaps?n. Sonra siyasetçiler olarak karar verelim.  Sadece 1915’de katliam yap?ld? ifadesi ile Türkiye’yi itham alt?na almak yak???kl? bir yakla??m de?il. Bizim kültürümüzde, medeniyetimizde soyk?r?m yoktur. Her türlü yüzle?meye haz?r?z. Ermenistan’? da haz?rl?klar?n? yapmaya davet ediyorum. Dünyan?n çe?itli yerlerinde Meclislerin soyk?r?m? bize yak??t?rmalar?n? kabul etmemiz mümkün de?il. Biz gerekirse tarihimizle de hesapla??r?z” demi?tir[17].

 
Görüldü?ü gibi Ba?bakan’?n cevab? hayli serttir. Ancak Oskanyan da provokasyon niteli?ini ta??yan bir soru sordu?undan bu cevab? hakketmi?tir. Bu arada Oskanyan’?n neden böyle davrand???n?n aç?klanmas? gerekmektedir. Zira, genelde toplant?lar?n aç?l?? konu?mas?ndan sonra sorular? kat?lanlar de?il, gazeteciler sorar. Kat?lanlar, toplant? ba?lay?nca, gündeme göre, konulara de?inirler. On y?ld?r d??i?leri bakan? olmas? nedeniyle bu usulleri iyi bilmesi gereken Oskanyan’?n bu ayk?r? davran???n?n nedenini bulmak zordur. Ermenistan’da ba?kanl?k seçimlerinin yakla?t??? ?u günlerde koltu?unu sa?lam hissetmedi?i için böyle bir ç?k??la Ermenistan kamuoyunda itibar kazanmaya çal??m?? olabilir.

 

 

4. Ermeni Yetkililerinin Beyanlar?

 

?nceledi?imiz dönem içinde Ermeni, yetkililer de baz? vesilelerle Türkiye ile olan ili?kilere de?inmi?lerdir

 

Ba?kan Koçaryan Türkiye ile ili?kilerin basit olmad??? ve ortak tarihteki olaylar nedeniyle karma??k hale geldi?ini ifade ederken, zaman zaman Ermenistan’?n Türkiye ile önko?ulsuz ili?ki kurmaya haz?r oldu?u yolunda bilinen Ermeni görü?ünü tekrarlam?? ve s?n?r?n aç?lmas? gere?inden de bahsetmi?tir. Ancak bu son konuda ne ABD ne de Rusya’n?n yard?mc? olabilece?i ayr?ca Türkiye ile do?rudan ili?ki kurulmas? konusunda tünelin ucunda henüz ???k olmad???[18]  gibi ifadelerle D??i?leri bakan?na göre daha realist bir tutum sergilemi?tir.
 
Devlet Ba?kanl??? seçimleri kampanyas? s?ras?nda eski ba?kan Ter Petrosyan’n?n kendisini Türkiye ve Azerbaycan’a kar?? izlenen politika nedeniyle ele?tirmesine ise tepki göstererek Ter Petrosyan’?n Ulusal Hareket Partisini, soyk?r?m gerçe?inin unutmaya haz?r olmak ve Ermenistan’? Türkiye’nin dümen suyuna sokmaya çal??makla suçlam??t?r[19]. 
 
Ba?bakan Sarkisyan da her f?rsatta Türkiye ile önko?ulsuz ili?ki kurmay? istediklerini beyan etmi?, seçimlerden sonra ise normal ili?kiler konusunda Türkiye ile yap?c? bir diyaloga girmeye haz?r olduklar?n?, Türkler ile Ermenilerin birbirlerini anlamalar? gerekti?ini, aralar?nda ili?ki olmamas?n?n iki tarafa da zarar verdi?ini, Ermeni taraf?n?n soyk?r?m gerçe?i üzerinde ?srar ederken geçmi?in iki ülke aras?nda ili?ki kurulmamas?n?n nedeni olmamas? gerekti?ini, bu sebeple Ermenistan’?n soyk?r?m?n tan?nmas?n? bir önko?ul olarak ileri sürmedi?ini söylemi?tir[20]. Bir mülakat?nda ise bugünün Türkiye’sini ve hükümetini soyk?r?mla itham etmediklerini, o nedenle Türk hükümetinin eski idarecilerin (?ttihat ve Terakki’yi kastediyor) hatas?n? kabul etmemesinin kendileri için bir tehlike olu?turdu?unu ileri sürmü?tür[21].  

 

Ayn? mülakat?nda Türkiye ve Azerbaycan ile olan ili?kilerin çözümsüz ve s?n?r?n kapal? olmas?n?n önemi bulunmad??? ve bu günkü durumun Ermenistan’?n ekonomik geli?mesine müdahale etmedi?ini savunanlardan olmad???n? ve aksine bunlara inand???n? ifade etmi?tir. Ayr?ca Karaba? sorununa bar??ç? bir çözüm bulmak ve Türkiye ile de normal ili?kiler kurmak çabalar?na devam edeceklerini, bu konuda medyaya demeç vermek yerine do?rudan temaslar?n yarar?na inand?klar?n? belirtmi?tir.

 

Di?er yandan Ermenistan Ba?bakan? Türkiye’nin AB’ne kat?lma sürecinin Ermenistan ile ili?ki kurmas?n? sa?layaca??na inand??? görü?ülmektedir. Sarkisyan bu konuda Türkiye’nin Ermenistan ile ili?ki kurmak için önko?ullar ileri sürdü?ünü, oysa AB ilkelerinin d?? politikada kabul edilmez araçlar kullan?lmas?na (yani önko?ul ileri sürülmesine) izin vermedi?ini, bu nedenle Ermenistan önko?ulsuz olarak Türkiye ile i?birli?ine haz?r iken,bunun kabul edilmemesinin Türkiye için bir kay?p oldu?unu ileri sürmü?tür[22].
 
Görüldü?ü gibi Ermenistan Ba?bakan?n?n Türkiye’ye kar?? izlenecek politika hakk?ndaki fikirleri, esas? itibariyle Ba?kan Koçaryan’?nkilerle ayn?d?r. Tek, ancak önemli bir fark, Sarkisyan’?n bu günkü durumun (s?n?r?n kapal? olmas?, Karaba? sorunu vb.) Ermenistan’?n geli?mesine müdahale etti?ine dair sözleri olup bunlar, ba?kan seçildi?i taktirde Sarkisyan’?n Türkiye ile normal ili?kiler kurmak için çaba gösterebilece?ini dü?ündürmektedir.

 

D??i?leri Bakan? Oskanyan’?n da Ermenistan’?n Türkiye’den olan talepleri için AB’den yararlanmaya çal??t??? görülmektedir. Ad? geçen 9 Ekim 2007 tarihinde Avrupa Parlamentosunun D??i?leri Komisyonunda yapt??? ve ülkesinin d?? politikas?n? irdeledi?i bir konu?mas?nda[23] Ermenistan’la bir diyalog ba?latmas? için Türkiye’ye bask? yap?lmas?n? istemi?, ülkesinin Türkiye ile önko?ulsuz ili?ki kurmak istedi?ini tekrarlad?ktan sonra s?n?r?n aç?lmas?na de?inerek, bunun sadece Ermenistan için de?il Avrupa Birli?i için de önemli oldu?unu, zira Türkiye’nin Kafkasya ve Avrupa aras?nda do?al bir köprü olu?turdu?unu söylemi?tir. Ayr?ca, Ermenistan’?n Türkiye’nin toprak bütünlü?ünü tan?mad??? hakk?ndaki iddialar? reddederek iki ülke aras?ndaki s?n?rlar?n Türkiye ile Sovyetler Birli?i aras?nda 1922 y?l?nda imzalanm?? bir antla?ma[24] ile aç?kça belirlendi?ini ifade etmi?tir. Buna kar??n, Türkiye’nin 1992 y?l?ndan beri talep etti?i, iki ülke aras?ndaki s?n?rlar?n geçerli oldu?unu belirten bir belge imzalanmas? önerisini neden kabul etmediklerini aç?klamam??t?r.  Oskanyan ayr?ca 1915 olaylar?n?n incelenmesi için bir tarihçiler ortak komisyonu kurulmas? hakk?nda Ba?bakan Erdo?an’?n teklifini reddetmi? ve gerekçe olarak da, kitle halinde öldürmelerin soyk?r?m say?lmas?n?n Türkiye’de suç oldu?unu ileri sürerek TCK’n?n 301. Maddesi göstermi?tir. Ayr?ca iki ülke aras?ndaki s?n?r kapal? oldu?u sürece diyalogun mümkün olmad???n? da söylemi? ve fakat ba?ta kendisi olmak üzere, iki ülke d??i?leri yetkilileri aras?nda son 15 y?ld?r süre gelen görü?me ve müzakerelere temas etmemi?tir.

 

Oskanyan’?n bu konu?mas? Avrupa Birli?i çevrelerinde kayda de?er bir etki yapmam??t?r. Avrupa Parlamentosu 24 Ekim 2007 ve 17 Ocak 2008 tarihli kararlar?nda, diaspora örgütlerinin tüm gayretlerine ra?men, soyk?r?m iddialar?na yer vermemi?tir. Buna kar??l?k, ülke ismi tasrih etmeden,  Türkiye’den her türlü ablukadan kaç?nmas? istenmi?tir. Ayr?ca bir uzla?ma süreci ba?latmalar? için Türkiye ve Ermenistan’a ça?r?da bulunmu?tur.

 

5. Ermenistan’la Normal ?li?kiler Kurulmas? ve S?n?r?n Aç?lmas?
 
Türkiye’de seçimlerin yap?lmas?ndan sonra gerek ABD gerek AB çevrelerinde iki ülke ili?kilerinin normale dönmesi ve bu arada özellikle s?n?r?n aç?lmas? beklentilerinin artt??? görülmü?tür.
 
 Avrupa Birli?inin Güney Kafkasya için Özel Temsilcisi Peter Semneby seçimlerden sonra Türkiye’de Ermenistan ile olan ili?kilerin iyile?tirilmesine yönelen temelden de?i?iklikler yap?labilece?ini,  yeni Türk Hükümetinin Ermenistan ile ili?kiler kurmaya özel bir önem verece?ini dü?ündü?ünü söylemi?tir[25]. Oysa seçimlerden önceki ve sonraki Türk Hükümetleri aras?nda d?? politika alan?nda bir fark görmek zordur ve Ermenistan’la olan ili?kiler Hükümet program?nda yer bile almam??t?r.
 

?nceledi?imiz dönem içinde Avrupa Parlamentosunun baz? kararlar?nda Türkiye’nin Ermenistan ile olan s?n?rlar?n? açmas? hususu yer alm??t?r. Avrupa Parlamentosun 24 Ekim 2007 tarihli 2007 y?l? ?lerleme Raporuna ili?kin Karar?nda Türkiye’nin s?n?r?n? kapamaya son vermesi istenmi?tir. Ayr?ca Türkiye’ye, kom?ular?yla olan önemli anla?mazl?klar?n? çözümlemesi amac?yla, yo?un ve ciddi çaba sarf etmesi için ça?r?da bulunulmu?tur. 

 
Avrupa Birli?inin Güney Kafkasya politikas?na ili?kin olarak Avrupa Parlamentosu taraf?ndan 17 Ocak 2008 tarihinde kabul edilen di?er bir kararda ise, Türkiye’nin Ermenistan ile olan s?n?r?n?n aç?lmas? sorunun bu iki ülkenin makamlar?yla ele almas? için Avrupa Komisyonu ve Konseyine ça?r?da bulunulmaktad?r. Di?er yandan, bir önceki kararda oldu?u gibi, Türkiye’ye, kom?ular?yla olan önemli anla?mazl?klar?n?n çözümlenmesi amac?yla, yo?un ve ciddi çaba sarf etmesi ça?r?s? da tekrarlanmaktad?r. Buna göre önümüzdeki dönemde Avrupa Komisyonu’nun s?n?r?n aç?lmas? için Türkiye ve Ermenistan ile temaslara ba?lamas? beklenebilir. Ancak, Türkiye’nin kat?lma sürecinde kayda de?er bir geli?me görülmedi?inden Avrupa Birli?inin s?n?r?n aç?lmas? hususundaki giri?imlerinin bir sonuç vermemesi olas?d?r.

 
ABD’ye gelince bir Ermeni kayna??na[26]  göre ABD bu konudaki taleplerini resmi yoldan oldu?u kadar Türkiye’de baz? “ayd?n çevrelerin” artan çabalar?yla sa?lamaya çal??maktad?r. Nitekim son zamanlarda Türk gazetelerinde baz? kö?e yaz?lar?n?n s?n?r?n aç?lmas? lehinde tutum almaya ba?lad?klar? görülmü?tür. Bunlardan birinde[27] ABD’nin genelde Türkiye’yi destekledi?i, bu arada PKK’ya kar?? ortak mücadeleyi sürdürmekte kararl? oldu?u ayr?ca Türkiye’nin K?br?s ve AB üyeli?i konular?ndaki yard?m taleplerine de olumlu bakt??? belirtildikten sonra “Bütün bunlar kar??l?ks?z m? olacak?” sorusu ortaya at?lmakta ve ABD’nin de Türkiye’den talepleri oldu?u ve bunlar aras?nda Ermeni sorununun da bulundu?u bildirilmektedir. Buna göre Türkiye’nin Ermenistan ile olan s?n?r?n? açmas? ABD Hükümetinin elini rahatlatacak ve 106 say?l? tasar?ya kar?? daha etkin mücadele yapmas?n? sa?layacakt?r.

 

ABD resmi makamlar?na gelince bu konunun daha ziyade D??i?leri Bakan Yard?mc?lar?ndan Matthew Bryza taraf?ndan ele al?nd??? görülmektedir.  Ad? geçen Ankara’da pek çok yetkilinin Türkiye’nin Ermenistan politikas?n?n gözden geçirilmesinden yana oldu?unu, Hükümetin yüksek katmanlar?nda s?n?r?n aç?lmas?n?n stratejik durumu olumlu bir ?ekilde etkileyece?ine inan?ld???n?, Azerbaycan dâhil, herkesi buna ikna etmeyi ümit ettiklerini söylemi?tir. Bu sözlerden sanki, Ankara’da Hükümet çevrelerinin Ermenistan’a kar?? güdülen politikan?n yanl?? oldu?u kabul ettikleri gibi bir anlam ç?kmaktad?r. Ancak yukar?da görüldü?ü gibi, Türk devlet adamlar?n?n çe?itli beyanlar?nda buna i?aret eden bir husus yoktur. 

 

Matthew Bryza’n?n Ocak ay? ortas?nda bir konferansa kat?lmak üzere bulundu?u Erivan’da da Türkiye-Ermenistan ili?kileri hakk?nda tart??mal? ifadelerde bulunmu?tur. Bir Ermeni kayna??na[28] göre Bryza, Cumhurba?kan? Gül ve Ba?kan Bush’un Ocak ay?nda Washington’daki görü?meleri s?ras?nda Güney Kafkasya ve Ermenistan hakk?nda yeni bir yakla??m benimsediklerini, ancak bunun Türkiye’nin baz? taahhütlerde bulundu?u ve s?n?rlar?n birdenbire aç?laca?? ve yeni boru hatlar?n?n ve yollar?n Ermenistan’dan geçece?i anlam?na gelmedi?ini, ancak bunlar?n Amerika’n?n amac? oldu?unu ve gerçek d??? olmad???n? söylemi?tir. Bir Türk kayna??na[29] göre ise bu konuda ABD’nin Türkiye’den, Azerbaycan’? dikkate almadan, Ermenistan ile ili?kilerini normalle?tirmesini ve ön ko?ullar ileri sürmekten vazgeçmesini istedi?ini, “bir millet, iki devlet” slogan?n?n da de?i?tirilmesi gerekti?ini, Ermenistan’?n Türkiye’den ön ko?ullar ileri sürülmemesini istemekte hakl? oldu?unu, ancak Türkiye’nin s?n?rlar?n? da tan?mas? gerekti?ini, iki ülke aras?nda diplomatik ili?kiler kurulmas?n?n ve s?n?r?n aç?lmas?n?n en önemli amaçlardan biri oldu?unu, s?n?r?n k?smen aç?l?p, ekonomik ili?kilerin ve ortak ekonomik projelerin te?vik edilebilece?ini söylemi?tir.

 

“Soyk?r?m” konusuna gelince, Bryza 1915 olaylar?n?n muazzam bir trajedi oldu?unu ve insanlara büyük ?zd?rap verdi?ini söylemi? ancak bu olaylar?n tan?mlanmas? için, parlamentolar?n siyasi kararlar almamas? gerekti?ini belirtmi?tir.

 

Bryza, “bir millet iki devlet” slogan?n?n de?i?tirilmesine ili?kin ifadeleri hakk?nda Azerbaycan’da kendisine yöneltilen bir soruyu “Bir millet iki devlet”in bir politika oldu?unu, bunu ne ele?tirdi?ini ne de destekledi?ini, ayr?ca Türkiye’den de politikas?n? de?i?tirmesini istemedi?ini, sadece kendi (ABD) politikalar?n? ortaya koydu?unu, Türkiye-Ermenistan ili?kilerinin Karaba?’?n durumuna ba?lanmadan geli?mesini ümit ettiklerini, ancak bu konuda karar?n Türk ve Azerbaycan hükümetlerine ait oldu?u ?eklinde yan?tlam??t?r.[30]

 

Bryza’n?n, Türkiye ve/veya Azerbaycan’?n tepkisini çekmemek için hayli mu?lâk olan ifadelerini, ?u ?ekilde özetlemek mümkündür:  ABD, Türkiye ve Ermenistan aras?nda normal ili?kiler (diplomatik ili?kiler) kurulmas?na ve s?n?r?n aç?lmas?na taraftard?r ve bunun Karaba? sorunu çözümlenmeden de gerçekle?mesinden yanad?r. Önceli?in diplomatik ili?ki kurulmas?na verildi?i, s?n?r?n ise k?smen aç?lmas?n?n öngörüldü?ü ve iki ülke aras?nda ekonomik ili?kiler geli?tikten sonra s?n?r?n tamamen aç?lmas?n?n dü?ünüldü?ü anla??lmaktad?r. Bu formül kabul edildi?i takdirde Ermenistan’?n Türkiye’nin toprak bütünlü?ünü tan?yan resmi bir beyanda bulunabilece?i sonucuna var?lmaktad?r.

 

Türkiye’ye gelince diplomatik ili?ki kurulmas? öteden beri Ermenistan’?n Türkiye’nin s?n?rlar?n? tan?mas?na ba?lanm??t?r. Ancak Türkiye’nin, devaml? olarak soyk?r?m iddialar?n? ileri süren ve bu iddialar?n di?er ülkeler ve baz? uluslararas? kurulu?larca tan?nmas?na çaba gösteren Ermenistan’la normal ili?ki kuramayaca?? da aç?kt?r. Nitekim yukar?da da belirtti?imiz gibi, Cumhurba?kan? Gül Azerbaycan Millet Meclisinde yapt??? konu?mada Ermenistan’la diplomatik ili?ki kurulmamas?n? bu ülkenin hasmane davran??lar?na ba?lam??t?r. Bu deyim hem s?n?rlar?n tan?nmamas?n? hem de soyk?r?m iddialar?n? içermektedir. Türkiye’nin Ermenistan ile olan kara s?n?r?n? kapamas?n?n nedeni ise Karaba? ve etraf?ndaki Azerbaycan topraklar?n?n i?galidir. Türkiye, Karaba? sorunu çözümlendi?i veya çözüm yoluna girildi?i takdirde, s?n?r?n? açaca??n? ifade etmi?tir.

 

Bryza’n?n dile getirdi?i Amerikan politikas?yla Türkiye’nin yukar?da aç?klad???m?z politikas?n? kar??la?t?rd???m?zda Türkiye’nin taleplerinden sadece birinin, s?n?rlar?n tan?nmas?n? yerine getirdi?i, buna kar??l?k Karaba? sorunundan ba??ms?z olarak Türk s?n?r?n?n, önce k?smen sonra tamamen, aç?lmas?n?n öngörüldü?ü, soyk?r?m konusundan ise hiç bahsedilmedi?i görülmektedir. Bu haliyle ABD politikas?n?n daha ziyade Ermenistan görü?lerine yak?n oldu?u görülmektedir. 

 

Bryza’n?n bu sözlerine Türkiye’den resmi bir tepki gelmemi?tir. D??i?leri Bakan? Ali Babacan Dünya Ekonomik Forumu münasebetiyle gitti?i Davos’ta gazetecilerin sorular?na verdi?i bir cevapta tarihin siyasetçiler taraf?ndan yaz?lamayaca??n?, soyk?r?m iddialar?n?n bilimsel çerçevede ara?t?r?lmas? gerekti?ini ve bu amaçla Ermenistan’a bir tarihçiler ortak komisyonu kurulmas?n? önerdiklerini söylemi?, Karaba?’?n Ermenistan’?n i?gali alt?nda oldu?unu belirtmi?, ayr?ca Türkiye’de çal??an Ermeni vatanda?lar?na temas etmi?tir[31]. Görüldü?ü üzere bu ifadeler Türkiye’nin Ermenistan politikas?nda bir de?i?iklik oldu?una veya olabilece?ine i?aret eden bir nitelik ta??mamaktad?r.  Di?er yandan Babacan’?n “Ermenistan’da ?ubat ay?nda yap?lacak seçimlerin ard?ndan ülkenin ba??na geçecek hükümetin daha olumlu olmas? durumunda ili?kilerin geli?ebilece?ini” söylemesi ancak Ermenistan’?n tutumunda bir de?i?iklik oldu?u taktirde Türkiye’nin tutumunda da de?i?iklik olabilece?ini göstermesi bak?m?ndan anlaml?d?r.

 

6. Türkiye ?le ?li?kiler Hakk?nda Ermenistan Milli Meclisinde Görü?meler

 

Ermenistan Milli Meclisi Di? ?li?kiler Daimi Komitesi 19-20 Aral?k 2007 tarihlerinde  “Türkiye-Ermenistan ?li?kileri: Sorunlar ve Beklentiler” ba?l??? alt?nda görü?meler düzenledi.

 

Bas?n haberlerine göre bu görü?melere 20 kadar Türk davet edilmi?ti[32]. Bunlar aras?nda D??i?leri Bakan? Ali Babacan’dan ba?ka Taner Akçam, Fatma Müge Göçek ve Halil Berktay gibi Ermeni görü?lerini tamamen benimseyen ve bunlar?n kabul edilmesi için çal??an ki?iler, Orhan Pamuk ve Bask?n Oran gibi bu görü?lere yak?n dü?ünceleri olan ki?iler, Can Paker gibi bu konuya Avrupa Birli?i aç?s?ndan yakla?anlar vard?. “Türk görü?ünü” ifade etmek üzere ise TTK Ba?kan? Yusuf Halaço?lu, USAK Ba?kan? Sedat Laçinler ve ASAM/ERAREN Ba?kan? Ömer E. Lütem ça?r?lm??t?. Patrik Mutafyan ise, herhalde, Türkiye Ermenilerini temsilen davet edilmi?ti. Görü?meler Ermeni Meclisi taraf?ndan düzenlendi?ine göre, TBMM’nin baz? üyelerinin de ça?r?lm?? olmas? gerekirdi.  Ancak bu hususta ne Ermenistan Meclisi ne de Türk ve Ermeni bas?n?nda bir bilgi verilmedi.

 

Ça?r?lan Türklerin, Ermeni görü?lerini benimseyenler dâhil, hiç biri bu görü?melere kat?lmad?. Davet sahibi Ermenistan Milli Meclisi D?? ?li?kiler Komisyonu Ba?kan? Armen Rustamyan davet edilenlerin Türk Hükümeti bu görü?melere kar?? oldu?u için gelemedi?ini söyledi; ayr?ca kat?lacak Türklerin güvenli?inin sa?lanaca?? garantisini de vermi? olduklar?n? belirtti[33]. Oysa Türk resmi makamlar? kimseye toplant?ya kat?lmamas? için bir telkinde bulunmam??t?; resmi makamlar?n böyle bir hakk? olmad?ktan ba?ka günümüz Türkiye’sinde özel olarak böyle bir telkinde bulunulmas? bile olumsuz tepkiler yarat?rd?.  Di?er yandan kimse de Ermenistan tehlikeli bir yer oldu?u gibi bir dü?ünceyle toplant?ya kat?lmam??t?. Kat?lma olmamas?n?n ba?l?ca nedeni zaman darl??? ve toplant?lar?n Kurban Bayram? tatiline denk gelmesiydi.

 

Ça?r?lan Türkler toplant?ya gelemeyince söz konusu görü?melerde, AB Güney Kafkasya Temsilcisi Peter Semneby hariç, sadece Ermeniler konu?tular. Toplant?da ifade edilen görü?lerden önemli gördü?ümüz baz?lar?n? a?a??da özetliyoruz.

 

Ermenistan Milli Meclis Ba?kan? ve Ba?bakan Sarkisyan’?n Cumhuriyetçi Partisi ileri gelenlerinden olan Tigran Torosyan yapt??? konu?mada bu görü?melerin Türkiye-Ermenistan aras?nda ili?kilerin iyile?tirilmesi sürecinin ba?lang?c? oldu?unu[34], Ermenistan’?n Avrupa de?erlerine, ilkelerine ve entegrasyonuna büyük önem verdi?ini ve Ermenistan’?n tutumunun bu ilkelere uygun oldu?u gibi ifadelerden sonra Türkiye’nin ileri sürdü?ü ön ko?ullara de?inerek bunlar?n Ermenistan taraf?ndan kabul edilmesinin mümkün olmad???n?, Avrupa de?erler sistemine uygun dü?medi?ini söylemi? ayr?ca Ankara’n?n Ermeni soyk?r?m?n?n tan?nmas?yla ilgili psikolojik sorunlar? çözemedi?ini de ileri sürmü?tür[35].

 

Armen Rustamyan bu toplant?daki tart??malar?n iki ülke aras?nda ili?kileri normalle?tirmeye katk?da bulunaca??n? ümit etti?ini ifade etmi?se de[36], Türkler gelmedi?i ve Ermeniler de Türkiye hakk?nda olumsuz ifadelerden ba?ka bir ?ey söylemedikleri için asl?nda bir tart??ma olmam??t?r. 

 

Rustamyan Türkiye-Ermenistan ili?kilerindeki bunal?m halinin Türkiye’nin ön ko?ullar?ndan ileri geldi?ini, bu önko?ullar?n Türkiye’nin toprak bütünlü?ünün tan?nmas?, Nahç?van ile Azerbaycan’?n birle?mesi, Ermeni soyk?r?m?n?n tan?nmas? çabalar?na son verilmesi, Karaba? sorununun çözümü ve Ermeni askerlerinin bu bölgeden çekilmesi olarak özetlemi?tir[37]. Nahç?van hakk?nda söylenenler hariç, Rustamyan’?n ifadeleri do?ru, yorumlar? yanl??t?r. Nahç?van hakk?nda ise Türkiye’nin Ermenistan’dan bir talebi yoktur; sadece Türkiye, Nahç?van’?n statüsü (bir özerk bölge olarak Azerbaycan’a ba?lanm?? olmas?) Kars Antla?mas?yla saptand???ndan bu statünün de?i?mesi söz konusu olursa bunun için Türkiye’nin de r?zas? gerekti?ini ifade ede gelmi?tir.

 

Rustamyan, Türkiye’nin Kars Antla?mas?n?n ikinci kez tasdik edilmesini istemekle bu Antla?may? tart??maya açt???n? söylemi?tir. Türkiye, Kars Antla?mas?n?n ikinci kez tasdikini de?il (uluslararas? hukukta böyle bir kural veya uygulama yoktur)  iki ülkenin birbirlerinin toprak bütünlü?ünü, yaz?l? olarak tan?malar?n? 1992’den bu yana talep etmektedir. Bunun nedeni Ermenistan’da Kars Antla?mas?n?n geçerlili?i hakk?nda farkl? görü?ler ortaya at?lmas?d?r. Rustamyan Türkiye’nin soyk?r?m iddialar?ndan vazgeçilmesi hakk?ndaki talebinin ise bu konuda toprak veya di?er maddi taleplerden kurtulmak amac?n? güttü?ünü iddia etmi?tir.  Kars Antla?mas? geçerliyse zaten Ermenistan’?n Türkiye’den toprak talebinde bulunmas? imkâns?zd?r. Maddi talep olarak ifade edilen, tehcire tabi tutulan Ermenilere mallar?n?n geri verilmesi ve ayr?ca bu ki?ilere tazminat ödenmesi ise Lozan Antla?mas?n?n ilgili maddeleri gere?ince, art?k mümkün de?ildir.

 

Rustamyan Karaba? konusunda Türkiye’nin Azerbaycan’? desteklemesini de gayet mant?k d??? bir durum olarak niteleyerek, günümüz dünyas?nda iki ülke (Türkiye ve Ermenistan) aras?ndaki ili?kilerin bir üçüncü ülke (Azerbaycan) ile olan ili?kilere ba?lanmad???n? söylemi?tir. Oysa, dün oldu?u gibi bu gün de, diplomasinin ana konusu ülkeler aras? anla?mazl?klar olup, ülkeler bu konuda, gerekti?inde birbirlerini desteklemekte veya birbirlerine kar?? ç?kmakta, hatta mesela NATO ve Var?ova Pakt? örne?inde oldu?u gibi, aralar?nda örgütler dahi kurmaktad?rlar.

 

Di?er yandan Rustamyan, Türkiye ve Azerbaycan’?n “iki devlet, tek millet” oldu?u görü?üne de kar?? ç?km?? ve bunun Pan-Türk bir dü?ünce oldu?unu ve sadece Ermenistan için de?il, tüm bölgenin güvenli?ini için tehlike olu?turdu?unu iddia etmi?tir.

 

Ermenistan Milli Meclisi Ba?kan Yard?mc?s?, Ta?nak Partisinin Ba?kan aday? Vahan Hovhannisyan konu?mas?nda demokrasilerle diktatörlükler aras?nda asla i?birli?i kurulamad???n?, Ermenistan’?n klasik bir demokrasi oldu?unu iddia etmedi?ini ancak Türkiye’nin klasik bir diktatörlük oldu?unu, zira sadece bu günü de?il, geçmi?i de kontrol etmek istedi?ini, bu nedenle soyk?r?m ve nedenleri hakk?nda Türkiye’de ciddi ara?t?rmalar yap?lmad???n?, Türk Toplumuna bu olaylar hakk?nda bilgi verilmedi?ini ve Talat, Enver ve Cemal Pa?a’lar Türkiye’de milli kahraman olarak görüldükleri sürece hiçbir sonuç al?namayaca??n? söylemi?tir[38]. Hovhannisyan ayr?ca Türkiye’nin Avrupa Birli?ine al?nmas?n?n bir yenilgi olaca??n?, Türkiye’nin Avrupa de?erlerini kabul etmeyece?ini, aksine Türkiye üye olursa Avrupa’n?n Türk de?erlerini kabul edece?ini ifade etmi? ve yapt?klar? bu görü?melerde Ermenistan’?n “tazminat ve telafi” (toprak talebi için ulan?lan bir deyim) taleplerini saptamas?n? ve bunlar?n Türkiye Meclisine bildirilmesini istemi?tir.[39]

 

Ta?nak Partisi Siyasi Direktörü Kiro Manoyan[40] yapt??? konu?mada Ermenistan’?n Sovyetlerden miras kalan s?n?rlar? tan?d???n?, ancak me?ru s?n?rlar?n Sevr Antla?mas?yla çizilen s?n?rlar oldu?unu, Ermenistan Milli Meclisinin Sevr Antla?mas?yla belirlenen s?n?rlar? tan?mayan herhangi bir anla?ma veya belgeyi imzalamas?n? Ermenistan Hükümetine yasaklayan bir mevzuat kabul etmesi ve bu hususun (Sevr Antla?mas? s?n?rlar?n?n geçerlili?inin) uluslararas? toplumda tart???lmas? için Hükümet ve Meclisi ba?layan bir program uygulanmas? gerekti?ini, Türkiye-Ermenistan ili?kilerinde esas unsurun Türkiye’nin s?n?r? kapatmas? oldu?unu, Türkiye’nin Ermeni soyk?r?m?n? tan?mamas?, tazminat ödememesi ve toprak vermemesinin normal ili?kiler kurulmas?n?n önünde engel olu?turdu?unu söylemi?tir[41].

 

Ermeni Milli Meclisi Savunma ve Güvenlik Sorunlar? Komitesi Ba?kan? Artur A?abekyan, toplant?n?n en ?l?ml? konu?mas?n? yaparak, Türkiye ve Ermenistan’?n, Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Anla?mas? ve NATO Bar?? ?çin Ortakl?k Program? gibi, üyesi olduklar? kurulu?lar içinde i?birli?i yapt?klar?n?,  Türkiye’nin 2003 y?l?nda NATO manevralar? için Ermenistan’a askeri temsilciler gönderdi?ini, Türkiye’nin Ermenistan’?n kat?ld??? programlar için NATO’da veto kullanmad???n?, Ermenistan’?n Türkiye ile olan s?n?rlar?n?n ayn? zamanda NATO ile s?n?rlar?n? olu?turdu?unu, bu s?n?rlar?n aç?lmas?n?n Ermenistan’? NATO’ya daha fazla yak?nla?t?raca??n?, Ermenistan’?n, ön ko?ula ba?l? olmadan Türkiye ile ili?kilerini normalle?tirmek istedi?ini, bu oldu?u takdirde Karaba? sorunun çözümlenmesinin ve Azerbaycan’la da normal ili?kiler kurulmas?n?n kolayla?aca??n? söylemi?tir[42].

 

D??i?leri Bakan? Vardan Oskanyan ise konu?mas?nda[43] Türk-Ermeni ili?kilerinin karma??k oldu?unu, Ermenistan’?n tarihten gelen sorunlar? bu günün gereksinmeleriyle telif etmek durumunda bulundu?unu, Türkiye ile diplomatik ili?kiler kuruldu?u ve s?n?r aç?ld??? taktirde tarihi sorunlar?n ele al?nabilece?ini, ancak Türkiye’nin tersini dü?ündü?ünü, önce sorunlar?n çözümlenmesi sonra s?n?r?n aç?lmas?ndan yana oldu?unu söylemi? ve Avrupa ülkeleri aras?nda da anla?mazl?klar oldu?unu ancak bunlar? s?n?rlar? kapatarak ve ön ko?ullar ileri sürerek çözümlemeye çal??mad?klar?n? ifade etmi?tir. Ermeni Bakan?n bu konuda de?inmedi?i husus hiçbir Avrupa ülkesinin bir kom?usunun topraklar?n?n %20’sini i?gal etmemi? oldu?udur. Bilindi?i gibi Türkiye’nin Ermenistan ile olan s?n?rlar?n? kapatmas?n?n nedeni Azerbaycan topraklar?n?n i?galidir.

 

Oskanyan daha sonra Türkiye- Ermenistan ili?kilerinin üç a?amadan geçti?ini söylemi?tir. Birinci a?ama olan 1991-1993 y?llar?nda s?n?r aç?kt?r; ancak Türkiye toprak bütünlü?ü sorunu ve “soyk?r?m”?n tan?nmas? faaliyetleri nedeniyle Ermenistan’la diplomatik ili?ki kurmamaktad?r. 1993–1998 y?llar?n? kapsayan ikinci dönemde Ermenistan, Karaba? sava?? s?ras?nda baz? yerleri i?gal edince, Türkiye s?n?r? kapatm?? ve i?gal alt?ndaki topraklar?n bo?alt?lmas?n? istemi?tir. 1998–2007 y?llar? aras?ndaki üçüncü dönemde ise Türkiye üç önko?ulunu (toprak bütünlü?ünün tan?nmas?, soyk?r?m iddialar?n?n kabulüne çal???lmas? ve Karaba? ve di?er Azeri topraklar?n bo?alt?lmas?) ileri sürmeye devam etmi?, hatta “soyk?r?m?n” tan?nmas? Ermenistan d?? politikas?na dâhil edilmi? oldu?u için, bu konudaki taleplerini daha da artt?rm??t?r.  Ermeni Bakan Türkiye’nin ileri sürdü?ü üç önko?ulun uluslararas? yönden geçerli olmad???n? ileri sürerek, Türkiye’nin Karaba? anla?mazl???nda taraf olmad???n?, o nedenle bu konuda ön ko?ul ileri süremeyece?ini, Kars ve Moskova Antla?malar? halen geçerli oldu?u için, mevcut s?n?rlar?n tan?nmas?n?n (veya toprak bütünlü?ünün tan?nmas?n?n) gereksiz oldu?unu ifade etmi?tir. Soyk?r?m konusuna gelince baz? ülke parlamentolar?n?n soyk?r?m iddialar?n? tan?yan kararlar almalar?n?n onlar?n iç i?i oldu?unu ve Ermenistan’?n onlara müdahale edemeyeceklerini iddia etmi?tir.

 

Oskanyan’?n Türkiye-Ermenistan ili?kilerinin geçirdi?i a?amalara dair ifadeleri ana hatlar? itibariyle do?rudur. Bu çerçevede belirtilmesi gereken husus diplomatik ili?ki olmamas?na ve Karaba? sava??na ra?men Ter Petrosyan hükümetleriyle ?l?ml? temaslar yürütülmü? olunmas?d?r. Buna kar??l?k Koçaryan’?n Türkiye’ye kar?? sald?rgan denebilecek tutumu ve “soyk?r?m?n” tan?nmas?n?n Ermenistan d?? politikas?n?n bir unsuru haline getirilmesi iki ülke aras?nda 1998’den bu yana ciddi gerginlikler ya?anmas?nda ve dolay?s?yla mevcut sorunlar?n çözümü yönünde hiçbir ad?m at?lmamas?na neden olmu?tur.

 

Oskanyan’?n Türkiye’nin ön ko?ullar? hakk?nda söylediklerine gelince, Türkiye’nin Karaba? anla?mazl???nda taraf olmad???n? o nedenle bu konuda ön ko?ul ileri süremeyece?i görü?ü anlams?zd?r. Yukar?da da ifade etti?imiz gibi, Türkiye Karaba? konusunda Azerbaycan’? aç?kça ve tamamen desteklemektedir. O nedenle de bu konuda Ermenistan’a kar?? istedi?i önko?ulu ileri sürebilir. Ermenistan bu tutumun uluslararas? hukuka uymayan bir davran?? oldu?u kan?s?ndaysa ?ikâyetini uygun uluslararas? kurulu?lara götürebilir. Moskova ve Kars Antla?malar? geçerli oldu?u için bunlar?n teyidine gerek olmad???na gelince, “teyit” uluslararas? ili?kilerde s?k ba?vurulan bir usuldür. Buna kar??n mevcut bir durumu teyit etmemek için direnmek ?üpheli bir davran??t?r. Ermenistan Hükümetinin orta?? Ta?naklar?n,  Sevr Antla?mas?n?n halen geçerli oldu?u hakk?ndaki yukar?da de?indi?imiz ifadeleri, Türkiye’nin teyit hakk?ndaki ?srar?nda ne kadar hakl? oldu?unu göstermektedir.  Son olarak Ermeni Bakan?n “soyk?r?m?” tan?yan ülkelere Ermenistan’?n müdahale edemeyece?ine dair sözleri samimiyetsizdir. Ermenistan büyükelçileri birçok ülkede soyk?r?m iddialar?n?n tan?nmas? için aç?kça çaba harcamaktad?r[44]. 

 

Oskanyan ayr?ca, Türkiye’nin Avrupa Birli?i üyeli?ine taraftar olduklar?n?; ancak bu üyeli?in Türkiye’nin önko?ullardan vazgeçmesi ve s?n?rlar?n? açmas?ndan sonra gerçekle?mesini istediklerini söylemi?tir[45].  Avrupa Birli?i, Kopenhag Kriterleri aras?nda bulunan iyi kom?uluk ilkesinden hareketle Türkiye ve Ermenistan aras?nda normal ili?kiler kurulamas?ndan ve s?n?r?n aç?lmas?ndan yana oldu?undan, Ermenistan’?n Birlikten gelecek bask?lara güvendi?i anla??lmaktad?r. Ancak, Türkiye’nin Birli?e kat?l?m sürecinin neredeyse durdu?u bir ortamda Birli?in Türkiye’yi bu veya di?er bir konuda etkileme gücünün pek fazla olmad??? da aç?kt?r.

 

Görü?melerde söz alan di?er baz? Ermenilerin ifade etti?i görü?lerden ilginç görülenleri ?öyle özetleyebiliriz.

 

Ermenistan’?n Kanada eski Büyükelçisi Ara Papian, 1919 Paris Bar?? Konferans? s?ras?nda bir çal??ma Grubunun 1914–1919 y?llar? aras?nda Türkiye’nin Ermenilere günümüz paras?yla 41 milyar dolar zarar verdi?ini saptad???n? söylemi?, 1919–1923 aras?ndaki zarar?n da bu mebla??n %20’si oldu?unu belirtmi?tir[46]. Böylelikle, f?rsat oldu?u takdirde, Ermenilerin Türkiye’den yakla??k 50 milyar dolar tazminat isteme hesaplar? içinde oldu?u anla??lm??t?r.

 

Erivan’daki Soyk?r?m Müzesi ve Enstitüsü Direktörü Hayk Demoyan, ancak Ankara’da bir Ermeni soyk?r?m Müzesi kurdu?u ve gençli?e bu müzeyi ziyaret ederek kendi tarihinin en karanl?k sayfalar?n? tan?mak olana?? sa?lad??? taktirde Türkiye’nin Avrupa Birli?ine üye olabilece?ini ifade etmi?tir[47].

 

?ktidardaki Cumhuriyetçi Parti milletvekillerinden Manvel Badeyan, Türkiye’nin Ermenistan’a ihracat?n? kastederek, Ermenistan’?n Türkiye’ye 150 milyon dolar kazand?rd???n?, Türkiye’nin de bu mebla? kadar Azerbaycan’a askeri yard?mda bulundu?unu, k?saca Ermenistan’?n kendi paras?na kar?? sava?t???n? ifadeyle, buna kar?? koymak için Türk mallar?ndan daha fazla vergi al?nmas?n? önermi?tir[48].

 

Yukar?da de?indi?imiz gibi, tespit edebildi?imiz kadar?yla bu görü?melerde Ermeni olmayan tek konu?mac? AB Güney Kafkasya Temsilcisi Peter Semneby olmu?tur. Ad? geçen toplant?ya ça?r?lan Türklerin gelmemesini Kurban Bayram?na ba?lam??, gelecekte Türk ve Ermenilerin kat?lacaklar? toplant?lar yap?laca??n? ümit etti?ini, Avrupa Birli?inin bu konudaki önerileri memnuniyetle kar??lad???n?, sorunun taraflar aras?nda az temas olmas?ndan ve birbirlerine güvenmemelerinden kaynakland???n?, iki ülke aras?nda uzla?maya var?lmas?n?n uzun bir süreç oldu?unu, s?n?r?n kapal? olmas?n?n anormal bir durumu yans?tt???n?, Türkiye’nin Güney Kafkasya’da daha büyük bir rol oynamas?n?n Ermenistan’?n menfaatine oldu?unu, Ba?bakan Sarkisyan’?n, Türkiye-Ermenistan aras?ndaki ili?kilerin iyile?mesine katk?da bulunmas? ölçüsünde Ermenistan’?n Türkiye’nin AB üyesi olmas?n?  arzu etti?ine dair sözlerinden memnuniyet duydu?unu söylemi?, daha sonra gazetecilerin bir sorusuna cevaben, Ba?bakan Erdo?an’?n tarihçiler ortak komisyonu önerisini  umut verici olarak nitelendirmi?tir[49]. 

 

Semneby’nin bu ?l?ml? yakla??m? tepki çekmi? bu arada Ermenistan Bilimler Akademisi Do?u Bilimleri Enstitüsü Müdürü Ruben Safrastyan ad? geçenin soyut baz? teorilerden bahsetti?ini, gerçek anlamda bir ?ey söylemedi?ini, kendisinin 15 y?ld?r Türkiye ile üst düzeyde yap?lan toplant?lara kat?ld???n?, Türkiye’nin Ermenistan’la ili?ki kurmak istemedi?ini, amac?n?n Ermenistan’? zay?flatmak ve yaln?zla?t?rmak, kö?eye s?k??t?r?p bütün isteklerini kabul ettirmek oldu?unu söylemi?tir[50].

 

Yukar?da de?indi?imiz gibi bu toplant? Hükümetin de?il Meclis’in giri?imiyle yap?lm??t?r. Düzenlenmesini ise Meclis D?? ?li?kiler Komisyonu Ba?kan? Ta?nak Partisi üyesi Armen Rustamian üstlenmi? ve görü?melerde, Hükümetin d?? politikas?ndan ziyade, Ta?nak Partisinin görü?leri dile getirilmi?tir. Bu husus dikkate al?nd???nda bu toplant?n?n yakla?makta olan ba?kanl?k seçimleriyle ilgili oldu?u, Ba?bakan Sarkisyan’?n son zamanlarda Türkiye’ye kar?? a??r? bir dil kullanmamas?ndan ve hatta sorunlara çözüm bulunmas? gere?inden bahsetmesinin Ta?naklar? endi?elendirdi?i ve böyle bir toplant? düzenleyip milli duygulara vurgu yapmak suretiyle Türkiye’ye kar?? bir yumu?amay? önlemeye çal??t?klar? anla??lmaktad?r.

 

II. KARS – AHALKELEK DEM?RYOLU

 

Bilindi?i üzere Ermenistan Hükümeti ve özellikle ABD’deki Diaspora Ermenileri, kendi demiryollar?n? at?l b?rakt??? iddias?yla Kars – Ahalkelek demiryolu hatt?n?n in?as?na kar?? ç?kmaktad?r. Bu amaçla 2006 y?l? sonunda Ameriken Export - Import Bankas?n?n bu hatta kredi vermesini önleyecek bir mevzuat de?i?ikli?i yap?lmas? sa?lanm??t?.[51] 2007 y?l?nda ise bu kez Deniza??r? Özel Yat?r?mlar Kurulu?u’nun (Overseas Private Investment Cooperation = OPIC) bu hat için kredi veya garanti vermesini önlemek üzere, OPIC 2007 Tahsis Kanununa, bir madde eklenmi?tir.[52] Burada ilginç olan husus hatt? in?a edecek olan Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan’?n ne Export Import Bank’tan ne de OPIC’ten kredi talebinde bulunmam?? olmas?d?r.

           

Kars–Ahalkelek demiryolu hatt?n?n temeli, üç ülkenin Cumhurba?kanlar? taraf?ndan Tiflis’te 21 Kas?m 2007 tarihinde yap?lan bir törenle at?lm??t?r.

 

Cumhurba?kan? Gül bu törende yap?lan konu?mada[53] bu hatt?n sadece Bakü – Tiflis ve Kars’? de?il Çin’i Londra’ya ba?lad???n? belirtmi?tir. Gerçekten de Çin’den hareket edecek trenler, Hazar denizini feribot ile geçtikten sonra Kars – Ahalkelek hatt? üzerinden Türkiye’ye girecek, in?aat? devam etmekte olan Marmaray’dan ?stanbul Bo?az?n? geçecek, tüm Avrupa’y? katettikten sonra, Man? tüneliyle Londra’ya ula?abilecektir. Hat bu haliyle gerçek bir, “Orient Express” olmaktad?r[54].

 

Di?er yandan bu hat Rusya üzerinden, Avrupa’dan Uzak Do?u’ya uzanan “Trans - Siberian” hatt?na göre çok daha k?sad?r.

 

Cumhurba?kan? konu?mas?nda hat hizmete girince tarihi ?pek Yolu’nun, demiryolu üzerinden gerçekle?ece?ini, Kazakistan’?n kat?lmas?n?n projeyi gerçek anlamda çal???r hale getirdi?ini söylemi?tir. Cumhurba?kan? ayr?ca Tiflis ve Bakü aras?ndaki otoyol bitti?inde bu yollar?n Karadeniz Otoyoluna ba?lanaca??n? ve Bakü ile ?stanbul aras?nda otoyol olaca??n? da belirtmi?tir. Abdullah Gül son olarak Kafkas bölgesini ilgilendiren projelerin bütün ülkelere aç?k oldu?unu, “bar?? ve istikrar hâkim oldu?unda” hiç kimsenin d??lanmas? gibi bir arzunun mevcut bulunmad???n? vurgulam?? ve bu projenin bir gün sadece üç ülkeye de?il, bütün bu co?rafyaya hizmet edecek hale gelece?ine inand???n? söylemi?tir.

 

Bas?n haberlerine göre[55] proje üç y?lda bitirilecektir. Bu hatt?n Türkiye’deki 76 kilometrelik k?sm? için 286 milyon YTL, Gürcistan’daki 29 kilometrelik k?sm? ve bu ülke demiryollar?nda yap?lacak iyile?tirmeler için de 314 milyon YTL harcanacakt?r. Hatt?n ba?lang?çta y?lda 5 milyon ton ve 2010’dan sonra ise 15 milyon ton yük ta??mas?, 2020’den sonra ise yükün 30 milyon tona ç?kmas? beklenmektedir[56].

 

Bu demiryolu hatt?n?n siyasi önemi, Ermenistan’? d??ar?da b?rakman?n yan?nda Gürcistan, Azerbaycan ve ba?ta Kazakistan, olmak üzere Orta Asya ülkelerini Rusya demiryollar? tekelinden kurtarmas?d?r.

 

Kars–Ahalkelek demiryolu hatt?n?n temelinin at?lmas? Ermeni siyasi çevrelerinde sessizlikle kar??lan?rken bas?nda bu projenin Ermenistan’? izole etmeyi amaçlad???[57] veya ekonomik de?il askeri – siyasi amaçl? oldu?u gibi[58] baz? a??r? yorumlar yap?lm??t?r.

 

ABD Hükümet çevrelerinde bu konuda sessizlik hâkimken AB’de görü? ayr?l??? bulundu?u görülmü?tür. Avrupa Komisyonu’nun D?? ?li?kiler ve Avrupa Kom?uluk Politikas?’ndan sorumlu üyesi Bayan Benita Ferrero-Waldner, Komisyonun tutumunun mevcut transit ta??ma yollar?n?n geli?tirilmesini destekleme ve Kars–Ahalkelek gibi yeni paralel yollar yaratmama oldu?unu bildirmi?tir. Ayr?ca bölgedeki tüm ülkeleri ba?layan ve Ermenistan’? izole etmeyen TRACECA (Transport Corridor Europe Caucasus Asia) program?n?n desteklendi?ini ve bu program için ay?r?lan yard?m fonlar?n?n Kars–Ahalkelek hatt? için kullan?lmayaca??n?, Komisyonun bu konuda Avrupa ?mar ve Kalk?nma Bankas? (European Bank for Reconstruction and Development = EBRD) ve Avrupa Yat?r?m Bankas?na da (Europen Investment Bank = EIB) haber verdi?i söylenmi?tir. K?saca bu proje için Avrupa Birli?i kaynaklar?ndan finansman sa?lanamayacakt?r[59]. Ancak burada ilginç olan husus, söz konusu proje için Avrupa Birli?inden de yard?m istenmemi? olmas?d?r.

 

Avrupa Komisyonu bu tutuma kar??l?k Avrupa Parlamentosu’nun Avrupa Birli?i’nin Güney Kafkasya politikas?na ili?kin 17 Ocak 2008 tarihli karar?nda bu demiryolu hatt? konusunda ?u ifade yer alm??t?r: “Bakü–Tiflis–Kars demiryolu projesi gibi, bölgeler aras? giri?imleri not eder; bu giri?imin dünyan?n bu bölgesinin Avrupa ve uluslararas? ekonomiye, daha iyi ekonomik ve siyasi entegrasyonuna ve bölgenin ekonomik ve ticari geli?mesine yol açt???na inan?n”.

 

Avrupa Parlamentosu böylece Kars–Ahalkelek hatt?n?n bölgenin Avrupa ve uluslararas? ekonomiye entegrasyonu ve kalk?nmas? için önemini vurgulad?ktan sonra, bir denge aray??? içinde bu projenin Ermenistan’?n mevcut hatt?n?n “by pass” etti?ine de de?inmi?tir. Ayr?ca Türkiye’yi ve Güney Kafkas Cumhuriyetlerini, bölgenin ekonomik entegrasyonu için etkili politikalar izlemeye ve k?sa görü?lü ve siyasi amaçl? enerji ve ta??ma projelerinden kaç?nmaya davet etmi?tir.

 

Burada da dikkati çeken husus bu uyarman?n sadece Türkiye için de?il, Ermenistan dahil tüm Kafkas ülkeleri için yap?ld???d?r.

 

Ba??ms?zl???ndan önce Ermenistan demiryolu gayet faaldi, 1988 y?l?nda 30 milyon ton yük ve yakla??k 5 milyon yolcu ta??nm??t?. 1988 Aral?k ay?ndaki deprem Gümrü ve civar?ndaki hatlara büyük zarar verdi. Sonra Karaba? sorunu nedeniyle Azerbaycan ile olan demiryolu ba?lant?s? 1990 ba?lar?nda kesildi. Türkiye’de 1993’te Kars s?n?r kap?s?n? kapay?nca Kars–Gümrü tren hatt? durdu. Böylelikle Ermenistan demiryolu sadece ülke içinde Gürcistan’a gitmek için kullan?l?r oldu. Ancak Gürcistan’?n Abhazya ile olan demiryolu hatt? da kesilmi? oldu?undan Rusya’ya demiryolu ba?lant?s? yoktu. Bu durum Ermenistan demiryollar?nda ciddi bir gerilemeye yol açt?. 2006 y?l?nda sadece 2,7 milyon ton ve 675.000 yolcu ta??nabildi[60]. Kars–Ahalkelek hatt?n?n in?a edilece?i anla??l?nca, Kars-Gümrü hatt?n?n bir gün yeniden çal??t?r?labilece?i ümitleri de söndü. Bu durum Ermenistan demiryollar?n?n ba?kalar? taraf?ndan i?letilmesini gündeme getirdi ve bu i? için ihale aç?ld?. Ermenistan demiryollar?na RITES ad?n? ta??yan bir Hint demiryolu ?irketiyle Rus Demiryolu ?irketi talip oldu. Ancak RITES k?sa zamanda çekildi ve Ermenistan demiryollar?n?n i?letmesini Rus demiryollar? ald?[61].

 

Yap?lan sözle?meye göre Rus demiryollar? Ermenistan demiryollar?n? 30 y?l süre ile i?letecektir. Bu süre 20 y?l daha uzat?labilecektir. Ücret olarak Ermenistan’a 5 milyon dolar ve y?ll?k has?lat?n %2’si ödenecektir. Ermenistan demiryollar?n?n ?slah? için toplam 570 milyon dolar yat?r?m yap?lacak ve ilk be? y?lda 220 milyon dolar harcanacakt?r.

 

Türkiye ile s?n?r aç?lmas? halinde yat?r?mlar 610 milyona, Azerbaycan ile s?n?rlar?n aç?lmas? halinde 1.800 milyon ve Gürcistan–Abhazya demiryolu çal??maya ba?lad??? takdirde 2.130 milyon dolara ç?kacakt?r[62].

 

Türkiye ile Azerbaycan s?n?r? kapal? oldu?u ve Abhazya demiryolu hatt? da i?lemedi?i sürece Ermenistan demiryollar?n? kâr getirecek ?ekilde i?letilmesi mümkün görülmemektedir. O nedenle bu demiryolunun Rusya taraf?ndan i?letilmesinin ekonomik de?il siyasi bir karar sonucu oldu?u anla??lmaktad?r.

 

Rusya’n?n Güney Kafkaslarda varl???n? sürdürebilmek için Ermenistan’dan yararland??? ve bu amaçla bu ülke ile çok yak?n ili?kiler kurdu?u, Ermenistan’?n s?n?rlar?n?n korunmas?n? Rus birliklerinin üstlendi?i, ayr?ca ülkede bir Rus askeri üssü bulundu?u, bunlar d???nda son birkaç y?ldan beri Rusya’n?n Ermeni ekonomisinde de önemli bir yer edinmeye çal??t??? nitekim halen Ermenistan’?n haberle?me ve telekomünikasyon kurulu?lar?n?n Rusya taraf?ndan kontrol edildi?i, ülkenin enerji kaynaklar?n?n %60’?na da Rusya’n?n sahip oldu?u bilinmektedir[63]. Rusya’n?n Ermenistan demiryollar?n?n i?letmesini almas?n? da Ermenistan ekonomisini kontrol giri?imleri aras?nda mütalaa etmek gerekmektedir. 

 

III  - SOYKIRIM ?DD?ALARINA ?L??K?N GEL??MELER

 

Bu bölümde Ermeni soyk?r?m iddialar? hakk?nda, 2007 y?l?n?n ikinci yar?s?ndan 2008 y?l? ortalar?na kadar vuku bulan olaylar? özetleyece?iz.

 

?nceledi?imiz dönemde Ermeni soyk?r?m iddialar?n? tan?yan milli parlamento olmam?? ancak baz? ülkelerde ve kurulu?larda bu alanda faaliyetler gözlemlenmi?tir.

 

1. ?ngiltere

 

?nceledi?imiz dönem içinde ?ngiltere’ye ili?kin olarak üç tür faaliyet görülmektedir: Galler bölgesine bir Ermeni an?t? dikilmesi,  Canterbury Ba?piskoposu’nun soyk?r?m iddialar?n? tan?mas? ve ?ngiliz Hükümetinin bu iddialar? tan?mas? talebine verdi?i cevap.

 

Galler Bölgesinin soyk?r?m iddialar?n? tan?mas? hayli eskidir. Bu bölgenin Ba?bakan? Rhodri Morgan 24 Nisan 2001 tarihinde Cardiff ?ehrindeki Bar?? Tap?na??na 1915 soyk?r?m? kurbanlar?n?n an?s?na bir çelenk koymu?, Galler Bölgesi Meclisi 30 Ekim 2001 tarihinde Ermeni soyk?r?m?n? tan?yan ve ?ngiltere ve Türkiye’nin de tan?mas?n? isteyen bir bildiriyi oy ço?unlu?uyla kabul etmi?,  Gwyndd ?ehir Meclisi 2004 y?l?nda,  Cardiff ?ehir Meclisi ise 2005 y?l?nda Holokost Günü (27 Ocak) münasebetiyle Ermeni soyk?r?m iddialar?n? tan?m??, Galler Özgür Kiliseleri Konseyi bu tan?may? 24 Nisan 2005 tarihinde yapm??t?r. Ayr?ca ?ngiliz Parlamentosundaki Galler Bölgesi milletvekillerinin ço?unlu?u da 2006 ve 2007 y?llar?nda Ermeni soyk?r?m?n? tan?yan kararlar kabul etmi?lerdir[64].

 

3 Kas?m 2007 tarihinde Cardiff ?ehri Bar?? Tap?na?? bahçesine Haçkar ?eklinde bir Ermeni “soyk?r?m” an?t? dikilmi?tir. An?t?n üzerinde “Ermeni Soyk?r?m? Kurbanlar? An?s?na” yaz?s? bulunmaktad?r[65]. Bu münasebetle yap?lan törene Galler Bölgesi Birinci Bakan? Lord Elis-Thomas ile Ermenistan’?n ?ngiltere’deki Büyükelçisi Vahe Gabrielyan kat?larak birer konu?ma yapm??lard?r.  Bu arada Lord Elis-Thomas haçkar?n bedelinin Galler’de ya?ayan Ermeniler taraf?ndan ödendi?ini de belirtmi?tir[66].  Törene, aralar?nda Avustralya’dan gelenlerin oldu?u ifade edilen yüzlerce (Türk kaynaklar?na göre 300[67]) Ermeni kat?lm??t?r [68].  ?ngiltere’deki Türkler ve K?br?sl? Türkler bu haçkar?n dikilmemesi için ba??ndan beri yo?un faaliyet göstermi?ler [69],  100 kadar Türk bu tören için Cardiff’e gitmi? ancak önce bir salonda ba?layan ve bahçede devam eden törenlere al?nmam??lard?r. Türk gazetecileri de ayn? muameleye maruz kalm??t?r[70].

 

?ngiliz Kilisesinin Ba??, Canterbury Ba?piskoposu Rowan Williams, 2004 y?l?nda ?ngiltere’ye yapt??? ziyareti iade etmek amac?yla, 2007 Eylül ay? sonuna do?ru Ecmiyazin’de, Ermeni Patri?i Karekin II’yi ziyaret etmi?tir. Bu münasebetle yay?nlanan ortak bildiride[71] Williams ve Karekin II’nin, Dünya Kiliseler Birli?i ?cra Komitesi üyeleriyle birlikte,  Erivan’da Ermeni Soyk?r?m? An?t?’nda tüm soyk?r?m kurbanlar? için düzenlenen bir ayin ve anma törenine kat?ld?klar? bildirilmektedir.

 

Williams bu törende yapt??? konu?mada, 20. Asr?n en büyük yüzkaras? bir olaydan, etnik ve dinsel gerekçelerle tüm halklar?n merhametsizce katledildiklerinden, dünyan?n bu olaylarla ilgilenmemesinden, kurbanlar?n çekti?i ac?lar?n 20. As?r boyunca inkâr edilmesinden, yeni ba?layan as?rda bu vah?et ve inkâr?n geride b?rak?lmas? ve geçmi? hakk?nda gerçe?in söylenmesi gere?inden bahsetmi?tir[72].

 

Görüldü?ü gibi Williams Türkiye veya Türk sözcüklerini kullanmam??t?r. Ancak herkes kimi kastetti?ini anlam??t?r. Ba?piskopos böyle davranmakla ?ngiliz Hükümetinin a?a??da de?inece?imiz tutumuna ters dü?memeye çal??m??t?r.  Buna kar??l?k bir Ermeni gazetecisinin sorusuna verdi?i yan?tta, Galler’de görev yapt??? s?rada bu bölgenin ba?bakan?yla beraber Ermeni soyk?r?m?n? tan?yan resmi ki?ilerden biri oldu?unu, zamanla bu sorunun ?ngiltere çap?nda da ele al?naca??n? ümit etti?ini ifade etmi?tir[73].

 

Di?er yandan ?ngiltere’deki Ermeni militanlar, Armenian Solidarity ad?nda bir örgüt dâhilinde soyk?r?m iddialar?n?n tan?nmas? için yo?un faaliyet göstermeye devam etmi?lerdir. Bu çerçevede, ?ngiliz Milletvekili Andrew George’un arac?l?k etmesiyle 16 Ekim 2007 tarihinde Avrupa ??leri Bakan? Jim Murphy ziyaret edilmi?tir. Ad? geçen Ermenilerin taleplerini dinledikten sonra sorunu inceleyece?ini ve di?er milletvekilleriyle görü?ece?ini söylemi?tir[74] .

 

Daha önce bildirdi?imiz gibi[75] ?ngiliz Avam Kamaras?na Ermeni soyk?r?m iddialar?n?n tan?nmas?n? öngören ve EDM 357 say?s?n? ta??yan bir önerge verilmi?ti. Bu önergeyi imzalayanlar?n say?s?n?n 175’e ula?t??? anla??lmaktad?r[76]. Önergenin metni ?öyledir. “Avam Kamaras? 1915 y?l?nda bir milyondan fazla Ermeninin öldürülmesinin bir soyk?r?m fiili oldu?una inan?r; bunu tan?mas? için Birle?ik Krall?k Hükümetine ça?r?da bulunur ve ayn? ?ekilde davranmas?n?n Türkiye’nin uzun vadeli ç?kar? oldu?una da inan?r.” 

Ermenilerin ?ngiltere’deki bir di?er giri?imi de Ermeni soyk?r?m?n? tan?mas? için ?ngiliz Hükümetine bir dilekçe verilmesi olmu?tur. Bu dilekçenin metni ?udur:  Yirminci Asr?n ilk soyk?r?m?nda bir milyondan fazla Ermeni Osmanl? ?mparatorlu?u (günümüzde Türkiye) taraf?ndan katledilmi?tir. Bu dilekçeyi imzalam?? olan bizler Ba?bakandan ve Majesteleri Hükümetinden 1915 Ermeni soyk?r?m?n? tan?mas?n? istiyoruz: zira inkâr “onlar? ikinci kez öldürmektir”[77].

?ngiliz Hükümetinin bu dilekçeye 8 Aral?k 2007 tarihinde verdi?i cevab?n tam metni[78] Dergimizin “Güncel Belgeler” bölümündedir. 2001 y?l?nda Ankara’daki ?ngiltere Büyükelçili?i taraf?ndan Hükümetinin bu konudaki görü?ünü yans?tan bir bas?n bildirisini daha önce yay?mlam??t?k[79]. Her iki metnin önemli bölümünü ?u cümle olu?turmaktad?r: “Ne bu hükümet ne de geçmi? ?ngiliz Hükümetleri bu olaylar?n, 1948 BM Soyk?r?m Sözle?mesi’nde tan?m? yap?lm?? olan soyk?r?m olarak s?n?fland?r?labilmesi için, bizi ikna edecek yeterince kesin kan?t bulundu?u görü?ündedir; söz konusu Sözle?me zaten geçmi? olaylara uygulanmamaktad?r”.

 

2007 metni 2001 y?l?na nazaran baz? farklar içermektedir.

 

Birinci fark,  geçen asr?n ba??nda Osmanl? ?mparatorlu?u vatanda?? bir milyondan fazla etnik Ermeninin öldürülmesine neden olan korkunç olaylar?n ?ngiliz Hükümetince kabul edildi?inin ve bunlar?n üzüntüyle kar??lad???n?n belirtilmesidir.

 

?kinci fark, Türk ve Ermeni halklar? aras?nda bir uzla?ma olabilmesi ve bölgede ya?ayan herkesin bar??ç?l ve güvenli bir gelece?e kavu?abilmesi için bir yakla??m?n benimsenmesi gerekti?i fikridir. Bunun için de Türkiye ve Ermenistan’?n aralar?ndaki i?birli?ini, ekonomik geli?meyi ve kar??l?kl? anlay??? geli?tirmeleri gerekti?i belirtilmektedir.

 

Üçüncü fark ise Türkiye’nin Avrupa Birli?i sürecinde iyi kom?uluk ili?kilerine ba?l?l???n? göstermesi, s?n?r anla?mazl?klar?n? çözümlemeyi taahhüt etmesi gerekti?idir. Kat?l?m müzakerelerindeki ilerlemelerin bu ve di?er alanlarda kaydedilecek geli?melere ba?l? oldu?u da belirtilmektedir.

 

Özetlemek gerekirse ?ngiltere 1915 olaylar?n? soyk?r?m olarak de?il, katliam olarak görmeye devam etmektedir. Ancak art?k bu olaylarda bir milyondan fazla ki?inin öldü?ü iddias? kabul edilmeye ba?lanm?? fakat bu rakama nas?l ula??ld??? aç?klanmam??t?r. Türk ve Ermeni halklar? aras?nda bir uzla?ma olmas? ise iki ülke aras?nda i?birli?inin, ekonomik geli?menin ve kar??l?kl? anlay???n geli?tirilmesine ba?lanm??t?r. Ayr?ca Türkiye’nin Avrupa Birli?i ile olan müzakerelerinde ilerleme olmas? da Ermenistan ile iyi kom?uluk ili?kilerinin geli?tirilmesi ve s?n?r anla?mazl?klar?n?n çözümlenmesine (s?n?r kap?s?n?n aç?lmas?na) irtibatland?r?lm??t?r. Bu yakla??mlar daha ziyade Ermeni görü?lerini yans?tmaktad?r.

 

Sonuç olarak ?ngiliz Hükümetinin soyk?r?m iddialar?n? kabul etmeme kar??l???nda, dolayl? bir ?ekilde baz? Ermeni görü?lerine destek verdi?i ve böylece bu konuda bir denge sa?lamaya çal??t??? söylenebilir.

 

2. ?ran

 

?ran Cumhurba?kan? Mahmut Ahmedinejat iki günlük resmi bir ziyarette bulunmak üzere 22 Ekim 2007 tarihinde Erivan’a gelmi?, Ba?kan Koçaryan ile görü?tükten ve beraberce bir bas?n toplant?s? yapt?ktan sonra Erivan Üniversitesini ziyaret etmi?, orada k?sa bir konu?ma yapm?? ve ö?rencilerin sorular?n? cevapland?rm??t?r. Burada, Ermeni soyk?r?m? hakk?nda Tahran’?n tutumunun ne oldu?u hakk?ndaki bir soruya her türlü insan haklar? ihlalini k?nad???n?[80], ?ran’?n tutumunun iki ilkeye dayand???n?, birincisinin her milletin, gelecek için ve geçmi?in tekrarlanmamas? için, tarihini hat?rlamas? gerekti?i, ikincisinin ise ?ran’?n her zaman Ermenistan’?n yan?nda yer alaca?? oldu?u cevab?n? vermi?tir[81]. Görüldü?ü gibi bu ifadeler dinleyenlerin ho?una gidecek bir nitelikte olmakla beraber sorulan soruya cevap de?ildir. Ahmedinejat’?n, Türkiye ile olan ili?kileri dikkate alarak, bu konuya girmemeyi tercih etti?i anla??lmaktad?r.

 

Daha sonra ?ran Cumhurba?kan?na fahri doktor unvan? verilmi?tir. Bu olay, Ahmedinejat Yahudi Holokostunu tan?mad??? için, ABD’deki gerek Ermeni[82] ve gerek Musevi[83] bas?n?nda Erivan Üniversitesinin k?nanmas?na neden olmu?tur. 

 

Ertesi gün, programa göre, Ahmedinejat’?n Meclis Ba?kan?n? ziyaret ettikten sonra Ermenistan Parlamentosunda konu?mas?, Soyk?r?m An?t?’n? ve Erivan’daki camii ziyaret etmesi ve bu ?ehirdeki ?ran cemaatini kabul etmesi gerekiyordu. ?ran Cumhurba?kan? Meclis Ba?kan? Tigran Torosyan ile görü?tükten sonra Ermenistan’dan ayr?lm??t?r. Torosyan bu durumu ?ran’da baz? iç geli?melere ba?lam??, D??i?leri Bakan? Oskanyan ise bu konudaki sorular? iki ülke aras?ndaki ili?kilerin bu tür protokol sorunlar?ndan etkilenmeyecek kadar iyi oldu?unu ifadeyle geçi?tirmeye çal??m?? ve Ahmedinejat’?n soyk?r?m an?t?na gitmemek için Erivan’dan erken ayr?ld??? görü?ünü kabul etmemi?tir [84].

 

Bununla beraber ?ran Cumhurba?kan?n?n Erivan ziyaretini k?sa kesmesi için ba?ka bir neden bulmak zordur. Ermenistan Meclis ba?kan?n?n ?ran’daki iç geli?meleri öne süren aç?klamas? do?rulanmam??t?r. ?ran Cumhurba?kan?n?n Türkiye’yi ziyaret etmek istedi?i bir dönemde Soyk?r?m An?t?’na giderek bu ziyareti zora sokmak istemedi?i, ayr?ca soyk?r?m an?t?na gitmemesinin Ankara’da An?tkabir’i ziyaret etmemesi için de emsal olu?turmas? dü?ünülmü? olmas? mümkündür.

 

Soyk?r?m An?t?’n?n ziyaret edilmemesinin getirdi?i burukluk hariç, Ahmedinejat’?n Ermenistan ziyareti verimli geçmi? ve iki ülke güney Ermenistan’da bir rafineri, Aras Nehri üzerinde bir hidroelektrik santral, Ermenistan’? ?ran’a ba?layacak bir demiryolu in?as? ile ?ran’dan Ermenistan’a geçen do?al gaz boru hatt?n?n gelecek y?l bitirilmesi üzerinde anla?m??lard?r[85].

 

3. Bulgaristan

 

Bulgaristan’daki Ermeni az?nl???n?n soyk?r?m iddialar?n?n tan?nmas? konusunda gayet aktif oldu?u ve bu alanda gerek a??r? sa? partiler gerek Bulgar Ortodoks kilisesi taraf?ndan desteklendi?i görülmektedir.

 

Bulgaristan’?n Filibe Cemaatler Meclisi 4 Ekim 2007 tarihinde Ermeni soyk?r?m iddialar?n? tan?yan ve bunlar?n Bulgaristan Millet Meclisi taraf?ndan tan?nmas?n? isteyen bir karar kabul etmi?tir[86].

 

Bulgar Ortodoks Kilisesi Sinod’u (Meclisi) ise Ermeni Ba? Patri?i Karekin II’e 4 Aral?k 2007 tarihinde bir mektup göndererek 1915 Ermeni “soyk?r?m?” hakk?nda derin üzüntülerini dile getirmi?tir. (Mektupta Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Bulgar halk? ve kilisesine be? as?r eziyet yapt??? da ileri sürülmü?tür[87]).

 

Bulgaristan Ba?bakan? Stani?ev’in Ermenistan’a yapt??? ziyarete ve Erivan’daki soyk?r?m an?t?na gitmesine a?a??da de?inece?iz.

 

Bulgar Parlamentosu’nun Ermeni Soyk?r?m iddialar?n?n kabulünü öngören bir karar tasar?s?n?, ço?unlu?unu Türklerin olu?turdu?u ve halen Hükümette yer alan Hak ve Özgürlükler Partisi (HÖH) milletvekillerinin gayretleriyle reddetti?ini daha önce bildirmi?tik[88].  Bu giri?imin öncülü?ünü yapan a??r? sa?c? ATAKA Partisine mensup milletvekilleri taraf?ndan bu konuda haz?rlanan yeni bir yasa teklifi Bulgar Parlamentosu’na sunulmu? ancak 17 Ocak 2007 tarihinde 50’ye kar?? 63 oyla reddedilmi?tir. Böylelikle ad? geçen Parti bu konuda üçüncü kez yenilgiye u?ram??t?r[89].

 

Ancak oylamada 60 milletvekilinin çekimser kalmas? ve kabul ve ret oylar? aras?nda 13 oy gibi az bir fark bulunmas? bu konunun tekrar Bulgar Parlamentosu’na gelece?ini göstermektedir.  ?leride Hak ve Özgürlükler Partisi’nin Hükümet koalisyonuna kat?lmayaca?? bir zamanda Bulgar Meclisi’nin Ermeni soyk?r?m iddialar?n? kabul etmesi olas?l??? yüksektir.

 

4. Danimarka

 

A??r? sa? e?ilimli Danimarka Halk Partisi milletvekili Morgen Messerchmidt’in Danimarka’n?n Ermeni soyk?r?m?n? tan?y?p tan?mad??? hakk?nda Hükümete yöneltti?i bir soruya D??i?leri Bakan? Per Stig Moeller, Hükümetin görü?üne göre bunun bir tarihi sorun olup tarihçilere b?rak?lmas? gerekti?i cevab?n? vermi?tir[90].
 
Bu cevap Danimarka Hükümetinin ba?tan kesin bir tutum belirleyerek, kendilerine hiçbir yarar getirmeyecek Ermeni “soyk?r?m?” tart??malar?n?n d???nda kalmay? ye?ledi?ini göstermektedir. Di?er yandan bu tutum soyk?r?m iddialar?n?n bir tarihçiler ortak komisyonu taraf?ndan incelenmesini savunan Türk görü?ünü de dolayl? bir ?ekilde desteklemektedir.
 

5. ?spanya

 

?spanya Katalan partisi olan Esquerra Republicana 12 Aral?k 2007 tarihinde Ermeni soyk?r?m iddialar?n? tan?yan bir kanun tasar?s?n? ?spanyol Meclisine sundu. Tasar? D??i?leri Komisyonu’ndan geçti ancak Hükümetin muhalefeti nedeniyle, son tarih olan 15 Ocak 2008’den önce Meclis Genel Kurul’da görü?ülemedi ve kadük (geçersiz) oldu[91].

 

Bu vesileyle Ermenilerin bir süreden beri ?spanyol Meclisi’nden soyk?r?m iddialar?n? tan?yan bir karar veya kanun geçirmeye çal??t?klar?, bu amaçla ?spanya’da Katalonya ve Bask bölgesi gibi ayr?l?kç? e?ilimlerin güçlü oldu?u mahalli parlamentolar? kullanmaya çal??t?klar?, 2006 y?l?nda iki Katalan milletvekilinin Meclisin böyle bir karar almas? için u?ra?t?klar? ancak ba?ar?l? olamad?klar?[92], 2007 y?l?nda ise Bask Bölgesi parlamentosunun soyk?r?m iddialar?n? ve di?er Ermeni taleplerini çekincesiz kabul eden bir karar ald???n?[93] hat?rlatal?m.

 

A?a??da ayr?ca de?inece?imiz üzere, ?spanya’n?n Alicante ?ehrine 18 Ocak 2008 tarihinde bir Ermeni Haçkar? dikilmi? bulunmaktad?r.

 

6. MERCOSUR

 

Güney Amerika’da Arjantin, ?ili, Uruguay ve Paraguay taraf?ndan kurulmu?, hükümetler aras? bir ticaret örgütü olan MERCOSUR’un Parlamentosu 19 Kas?m 2007 tarihinde “Osmanl? Türkiye’si taraf?ndan 1915-1923 tarihleri aras?nda yap?lan ve bir buçuk milyon ki?inin ölümüne neden olan soyk?r?m? k?nayan ve hakl? davas?nda Ermeni halk?n?n destekleyen” bir karar kabul etmi? ve bu “soyk?r?m?” ?imdiye kadar tan?mam?? olan hükümet ve parlamentolara tan?malar? ça?r?s?nda bulunmu?tur. 

 

Bu vesileyle bir ticaret kurulu?u olan MERCOSUR Parlamentosu’nun böyle bir konuda karar almas?n?n anlam? bulunmad???n?, di?er yandan Arjantin, ?ili ve Uruguay milli parlamentolar? daha önce bu konuda kararlar kabul ettiklerinden örgütün bu karar?n?n ayr? bir önemi bulunmad???n? belirtelim.

 

7. Etiyopya Ortodoks Kilisesi

 

Soyk?r?m iddialar? konusunda yer verilmesi gereken bir olay da Beyrut yak?nlar?ndaki Antelyas’ta yerle?ik Ermeni Kilikya Patri?i Aram I’in Adia Abeba’ya yapt??? ziyaret s?ras?nda Etiyopya Ortodoks Kilisesi Patri?i Abune Paulos ile imzalad??? bir Ortak Bildiride 20. Asr?n ilk soyk?r?m? olan Ermeni soyk?r?m? ile son soyk?r?m? olan Rwanda soyk?r?m?n?n tan?nmas?n?n önemini belirtmeleridir[94].

 

8. Erivan’daki Soyk?r?m An?t ve Müzesine Yap?lan Ziyaretler

 

Daha önce birçok kez bildirdi?imiz gibi Ermenistan’a resmi ziyarette bulunan ki?iler protokol yetkilileri taraf?ndan Soyk?r?m An?t? ve Müzesini ziyaret etmeye davet olunmaktad?rlar. Bunlardan ço?u, nezaket gere?i bu ziyareti yapmakta; ancak bu jestler Ermeni medyas?nda bu ülkelerin Ermeni “soyk?r?m?n?” tan?d??? ?eklinde yorumlanmaktad?r.

 

Ermeni Soyk?r?m An?t? ve Müzesi idaresine göre y?l?n ikinci yar?s?ndan ?ubat 2008 ba?lar?na kadar Soyk?r?m Müzesini ziyaret eden önemli ?ahsiyetler ?unlard?r:

 

27 Haziran 2007: Yunanistan Cumhurba?kan? Karolos Papulias[95]. Yunanistann 1996 y?l?nda Ermeni soyk?r?m iddialar?n? tan?d??? için Ermenistan’a resmi bir ziyaret yapan Papulias’?n an?ta da girmesi bekleniyordu.

 

6 Eylül 2007: Frans?z Sosyalist Partisi Birinci Sekreteri François Hollande. Frans?z Sosyalistlerinin gerek 2001 y?l?nda ç?kar?lan ve Ermeni soyk?r?m iddialar?n? tan?yan kanunun gerek 2006 y?l?nda Frans?z Millet Meclisi’nde kabul edilip tasdik için Senato’ya gönderilen Ermeni “soyk?r?m?n?” inkâr edenlerin cezaland?r?lmas?n? öngören kanunun mimarlar? oldu?u için bu ziyaretin normal say?lmas? gerekir[96].

 

19 Eylül 2007: ?talyan Millet Meclisi D?? ?li?kiler Komitesi Ba?kan? Umberto Rainier ve beraberindeki heyet[97]. Bilindi?i üzere ?talyan Parlamentosu 2000 tarihinde Ermeni soyk?r?m iddialar?n? tan?m??t?r.

 

25 Eylül 2007: Canterbury Ba?piskoposu Rowan Williams[98] ?ngiltere’nin durumunu yukar?da ele ald?k.

 

10 Ekim 2007 Romanya Savunma Bakan? Teodor Melescanu[99]. Romanya Parlamentosu’nun Ermeni soyk?r?m iddialar? hakk?nda bir karar? yoktur. Di?er yandan Romanya Cumhurba?kan? Trian Basescu’nun bu konuda Türkiye’yi rencide etmemek için gayretleri hat?rland???nda[100] Malescanu’nun bu davran???n? aç?klamak güç olmaktad?r.

 

20 Ekim 2007: Fransa’n?n Marsilya Belediye Ba?kan? ve Frans?z Senatosu Ba?kan Yard?mc?s? Jean-Claude Gaudin[101]. Marsilya, Paris ve Lyon ile birlikte Fransa’da en fazla Ermeni’nin ya?ad??? bir ?ehirdir. Gaudin, Ermenilere verdi?i destek ile tan?nan bir politikac? olup, Ermeni  “soyk?r?m?n?” inkâr edenlerin cezaland?r?lmas?n? öngören yasa tasar?s?n?,  Senato gündemine al?nd??? takdirde, oy verece?ini aç?klam??t?r.

 

22 Ekim 2007: Fransa’n?n Nice ?ehri Belediye Ba?kan? ve ayn? zamanda Senatör Jacques Peyrat. Erivan Belediye Ba?kan? Yervand Zaharian Peyrat’?n bu ziyaretini iade etmek için Kas?m ay?nda Nice’e gitmi? ve bu ?ehirdeki “Ermeni Bahçesi” ad?n? ta??yan parka bir haçkar dikilmesini önermi?tir[102].

 

23 Ekim 2007: Yunanistan Genel Kurmay Ba?kan? General Dimitros Grapsas. Ad? geçen özel deftere “Binlerce Ermeni’ye kat?larak soyk?r?ma hay?r diyorum. Bu tür olaylar?n gelecekte olmamas?n? ümit ediyorum” sözlerini yazm??t?r[103].

 

26 Ekim 2007: Bir konferans münasebetiyle Erivan’da bulunan BDT E?itim Bakanlar?.[104] Bu konferansa kat?lan Kazakistan, K?rg?zistan ve Tacikistan E?itim bakanlar?n?n söz konusu an?ta gitmekte bir sak?nca görmedikleri anla??lmaktad?r.

 

8 Kas?m 2007: ?sviçre Milli Konseyi Ba?kan? Bayan Christine Egerszegi-Obrist[105]: ?sviçre Parlamentosu’nun 2003 y?l?nda Ermeni soyk?r?m iddialar?n? tan?d??? bilinmektedir.

 

11 Kas?m 2007: Avrupa Konseyi Genel Sekretri Terry Davis[106]. Ad? geçen özel deftere ?unlar? yazm??t?r: “Bu korkunç olaylar?n yeniden, dünyan?n herhangi bir yerinde ya?anmas?na asla izin vermemeliyiz”. Avrupa Konseyi’nin Ermeni soyk?r?m iddialar? hakk?nda bir karar? olmad??? ve memleketi ?ngiltere Parlamentosu’nda da böyle bir karar al?nmam?? oldu?u için Terry Davis’in an?ta girmeyi kabul etmemesi normal oland?r.

 

13 Kas?m 2007: Litvanya Savunma Bakan? Juozas Olekas. Bu vesileyle gazetecilere bir demeç veren bakan, Müzede gördüklerinin kendisini çok etkiledi?ini, ailesinin de Sovyetler taraf?ndan sürgüne gönderildi?ini ve kendisinin Sibirya’da do?du?unu, bu ac?lar?n unutulmamas? ancak gelece?e bak?lmas? gerekti?ini söylemi?tir[107]. 

 

14 Kas?m 2007: Bulgar Ba?bakan? Sergey Stani?ev Kas?m ay?nda Ermenistan’a yapt??? resmi ziyaret s?ras?nda bu an?ta da giderek çelenk koymu? ve özel deftere ?unlar? yazm??t?r: “Geçmi?i hat?rlayal?m, zaman?m?zda ya?ayal?m ve geçmi?in an?lar? gelece?i in?a etmek için en iyi te?vik oldu?undan, gelece?e inanal?m”[108].

 

14 Aral?k 2007: Ba??ms?z Devletler Toplulu?u ülkelerinin gümrük idareleri ba?kanlar? An?t? ziyaret ederek çelenk koymu?lar ve ayr?ca müzeyi de ziyaret etmi?lerdir. Ziyaret edenler aras?nda bu kurulu?un üyesi Müslüman ve Türk as?ll? ülkelerin temsilcilerinin de bulundu?u görülmü?tür.

 

30 Ocak 2008: Rus Federasyonu Moskova Bölgesi Valisi Boris Gromov An?t? ziyaretle bir çelenk koymu?tur.

 

6 ?ubat 2008: Rusya Federasyonu Ba?bakan? Viktor Zubkov An?ta bir çelenk koymu? ve bir a?aç dikmi?tir.

 

 

9. An?t ve Haçkar Dikilmesi

 

Daha önce bildirdi?imiz gibi Diaspora Ermenilerinin baz? ülkelere “haçkar” (ta?tan yap?lm?? büyük bir haç) diktirme gayretleri devam etmektedir.

 

Bu çerçevede 10 Ekim 2007 tarihinde Roma’da Ermeni “soyk?r?m?” an?s?na dikilen haçkar?n aç?l?? töreninde Ermenistan D??i?leri Bakan Yard?mc?s? Armen Baydurdian ile Ermenistan’?n ?talya’daki büyükelçisi ?ugaryan ve ismi verilmeyen baz? ?talyan resmi ki?iler haz?r bulunmu?tur[109].

 

Fransa’n?n Avignon ?ehrinde, 8 Ekim 2007 tarihinde, bu ?ehir Belediye Ba?kan? Bayan Marie-Josée Roig ile Ermenistan’?n Fransa Büyükelçisi Edward Nalbandyan’?n kat?ld??? bir törenle bir Haçkar dikilmi?tir. Bu an?t?n, sadece Ermeni soyk?r?m iddialar? için de?il, tüm soyk?r?m kurbanlar?n? ve Fransa’n?n özgürlü?ü için ölenleri de temsil etti?i anla??lmaktad?r[110].

 

Bu arada ABD’nin Boston ?ehrinde yap?lmakta olan Rose Fitzgerald Kenney Park?nda Ermeni “soyk?r?m?” konusunda bir an?t dikilmesi hususunda 2000 y?l?ndan beri tart??malar yap?lmaktayd?. Sonunda parka tüm göçmenleri kapsayan ve Ermeni soyk?r?m sözcü?ünü de içeren bir plaka konmas? kararla?t?r?lm??t?r. Armenian Heritage Foundation (Ermeni Miras? Vakf?) ad?nda bir kurulu?un park?n in?as?na yapt??? maddi katk? kar??l???nda bir an?t dikilmesini istedi?i ancak buna Türk Cemaati ve di?er baz? etnik gruplar?n itiraz etti?i, sonunda plaka konmas? formülünün bulundu?u anla??lmaktad?r[111].

 

?sveç’te Ermeni, Yunan ve Süryani kurulu?lar?n?n talebi üzerine Stokholm’un Södertalje bölgesinde “Türkler taraf?ndan yap?lan soyk?r?ma kurban giden 750.000 Süryani, 400.000 Yunanl? ve 1.500.000 Ermeni” için bir an?t yap?lmas?n?n öngörüldü?ü ancak bölgedeki Türklerin bu projeye ?iddetle itiraz etti?ine dair haberler Ermeni bas?n?nda yer almaktad?r[112].

 

18 Ocak 2008 tarihinde ?spanya’n?n Alcante ?ehrine bir Ermeni haçkar? dikilmi?tir. Yakla??k dört yüz ki?inin kat?ld??? ve aralar?nda Ermenistan’?n ?spanya Büyükelçisi ve ?spanya Fahri Konsolosu, Alicante Belediye Ba?kan?n?n bulundu?u ve Ermeni müzi?inin çal?nd??? bir törenle aç?l??? yap?lan haçkar Küçük Asya (Türkiye) ta??ndan yap?lm?? olup 40.000 Euro’ya mal olmu? ve i? adam? bir Ermeni taraf?ndan finanse edilmi?tir[113].

 

10. Soyk?r?m Bilim Adamlar? Uluslararas? Birli?i’nin Faaliyetleri

 

Soyk?r?m Bilim Adamlar? Uluslararas? Birli?i 15 Aral?k 2007 tarihinde ald??? bir kararda Osmanl? ?mparatorlu?u’nda az?nl?klara kar?? i?lenen soyk?r?m olarak genelde sadece Ermenilerden bahsedildi?ini, asl?nda Osmanl? ?mparatorlu?u’nun 1914-1923 y?llar? aras?nda H?ristiyan az?nl?klara kar?? yürüttü?ü kampanyan?n Ermenilere, Süryanilere, Pontus’lu ve Anadolulu Rumlara kar?? i?lenmi? bir soyk?r?m oldu?u, söz konusu soyk?r?mlar? tan?mas?, resmen af dilemesi ve tazminat ödenmek üzere ivedi olarak gerekli önlemleri almas? için Birli?in Türk Hükümetine ça?r?da bulundu?u bildirilmektedir.

 

1994 y?l?nda kurulmu? olan Soyk?r?m Bilim Adamlar? Uluslararas? Birli?i’nin soyk?r?m konusunda ara?t?rmalar yapmas? veya bu konudaki ara?t?rmalar? te?vik etmesi beklenir.  Nitekim Birlik statüsünün birinci maddesinde örgüt amac?n?n, dünya çap?nda bir fenomen olan soyk?r?m?n nedenleri,  ko?ullar? ve etkileri konusunda ara?t?rmalar? ve e?itimi daha ileri götürmek ve ayr?ca soyk?r?ma müdahale edilmesi ve önlenmesi konusunda politika olu?turma ara?t?rmalar?n? geli?tirmek oldu?u belirtilmektedir.

 

Birli?in bu konularda düzenli ve devaml? bir faaliyeti bilinmemektedir. ?ki y?lda bir yap?lan konferanslar?n tutanaklar?na ula??lamad???ndan bu konferanslar?n Birli?in amac?na ne derecede hizmet etti?i hakk?nda bir kan?ya var?lamamaktad?r. 9–13 Temmuz 2007 tarihlerinde Saraybosna’da yap?lan son konferans? izleyenler ana konunun Bosna’da i?lenen soyk?r?m olmas?na kar??l?k, Ermeni soyk?r?m iddialar?n?n ve soyk?r?m kavram?n?n kapsam?n?n geni?letilmesi çabalar?n?n ön plana ç?km?? oldu?unu, di?er bir deyimle Konferansa siyasi amaçlar?n hakim oldu?unu belirtmektedirler.

Konferansta verilmi? olan baz? ödüller de bu saptamay? do?rular niteliktedir. Belge Yay?nevi’nin sahibi Rag?p Zarakolu “Ermeni Soyk?r?m? ile di?er bütün soyk?r?mlar?n inkâr edilmesine kar?? verilen mücadeleye muazzam katk?lar?” nedeniyle ödül alm??, Amerika’n?n Erivan’daki eski Büyükelçisi John Evans’a ise, ABD Hükümeti’nden Ermeni soyk?r?m?n? tan?mas?n? istedi?i için ödül verilmi?tir.

Derne?in Ermeni soyk?r?m iddialar?n? destekledi?i ve bunlar?n kabul edilmesi için çaba sarf etti?inin ikinci göstergesi ise, kurulu?undan bu yana kabul etti?i sekiz karardan dördünün Ermeni iddialar?yla ilgili olmas?d?r [114].

1997 y?l?nda kabul etti?i birinci kararda, 1915 Olaylar?n?n, Birle?mi? Milletler’in Soyk?r?m Sözle?mesi’ne uygun bir soyk?r?m olay? oldu?u belirtilmektedir. Ancak, bir olay?n BM Soyk?r?m Sözle?mesi’ne uygun olmas? için bu sözle?medeki ko?ullar?n gerçekle?tirilmesi gerekmektedir. Di?er yandan, soyk?r?m suçunun varl??? Sözle?me’deki tan?m ve unsurlar esas al?narak yaln?zca yetkili bir mahkeme (suçun i?lendi?i ülkedeki devletin yetkili bir mahkemesi veya ilgili taraflarca yetkisi kabul edilmi? bulunan uluslararas? ceza mahkemesi) taraf?ndan tayin edilebilir. Bunun yan?nda bir olay?n bu sözle?meye uygun olmas? (ve hukuken sonuç do?urabilmesi) için bu suçun Sözle?me’nin yürürlü?e girdi?i tarihten sonra vuku bulmu? olmas? gerekmektedir. Nitekim kanunilik ilkesi uyar?nca, ‘kanunsuz suç ve ceza olmaz’. Bu nedenle Birinci Dünya Sava??’n?n cereyan etti?i dönemde soyk?r?m suçunun i?lenmi? oldu?u veya bir olay?n Soyk?r?m Sözle?mesi’ne uygun oldu?u yönündeki iddialar?n bir geçerlili?i yoktur. Dolay?s?yla Derne?in 1997 y?l?nda kabul etmi? oldu?u bu karar hukuk aç?s?ndan anlams?zd?r. Buna kar??l?k, ifade özgürlü?ü çerçevesinde bilim adamlar?n?n bir olay?n soyk?r?m olup olmad??? hakk?nda dü?üncelerini bildirmeleri mümkündür. Bu halde ise ileri sürülen dü?üncelerin gerekçesi veya dayana??n?n aç?klanmas? gerekmektedir ki Birli?in yukar?da de?indi?imiz karar?nda hiçbir gerekçe bulunmamaktad?r.

Hat?rlanaca?? üzere Ba?bakan Erdo?an Ba?kan Koçaryan’a gönderdi?i 14 Nisan 2005 tarihli bir mektupta iki ülkenin tarihçi ve di?er uzmanlar?ndan olu?an bir grubun 1915 dönemine ait geli?me ve olaylar? ara?t?rarak bulgular?n? uluslararas? kamuoyuna aç?klamalar?n? önermi?ti[115]. Ba?kan Koçaryan ise verdi?i cevapta, ikili ili?kilerin geli?tirilmesine öncelik vermek suretiyle bu öneriyi fiilen reddetmi?ti[116].

 

Birli?in Ermeni sorunu hakk?ndaki 13 Haziran 2005 tarihli ikinci karar? bu konuyla ilgilidir ve Ba?bakan Erdo?an’a hitap eden bir mektup ?eklinde kaleme al?nm??t?r[117]. Bu mektupta, özetle, Ermeni “soyk?r?m?n?n” sadece Ermeniler taraf?ndan de?il, soyk?r?m konusunu inceleyen bilim adamlar?n?n genel görü?ü oldu?u, bilimsel delillerin bir milyondan fazla Ermeni’nin öldürüldü?ünü gösterdi?ini ve bu durumun ABD, Almanya, Avusturya-Macaristan ar?ivleri, misyoner ve diplomatlar?n tan?kl?klar? ve Osmanl? Divan-? Harb-i Mahkemelerinin tutanaklar?yla belgelendi?ini ileri sürmü?tür. 1915 olaylar?n?n soyk?r?m olmad???n? savunan baz? yabanc? bilim adamlar? için ise bunlar?n Türk devleti taraf?ndan kontrol edilen kurumlarla ili?kileri oldu?u ve tarafs?z olmad?klar? iddia edilmi?tir.  Son olarak da Ermeni soyk?r?m? hakk?nda eski bir hükümetin (?ttihat ve Terakki) sorumlulu?unun kabul edilmesinin Türk halk?n?n ve gelece?inin yarar?na olaca?? belirtilmi?tir. 

 

1915 olaylar?n?n soyk?r?m oldu?unun bilim adamlar?n?n genel görü?ü oldu?u do?ru de?ildir. Aksini savunan ve Türk olmayan bilim adamlar? da vard?r. Bunlar?n Türk kurumlarla ili?kileri bulundu?unu ve tarafs?z olmad?klar? iddia etmek ise Bernard Lewis gibi dünya çap?nda bir tarihçiye ve Stanford Shaw, Guenter Lewy ve Justin McCarthy gibi kendi alanlar?nda otorite say?lan bilim adamlar?na kar?? çok sayg?s?z bir davran??t?r.

 

1915 olaylar?n?n temel belgeleri Osmanl? Ar?ivleridir.  Bu mektupta de?inilen di?er baz? ar?ivler ile tan?klar?n ifadelerinin büyük ço?unlu?u do?rudan gözleme de?il duyuma dayand???ndan ikincil kaynaklard?r.

 

Birinci Dünya Sava??’ndan sonra kurulan Osmanl? Divan-? Harp Mahkemelerinin ise bir adalet komedisi oldu?unu, ?ngilizlerin dahi bu mahkemelere itibar etmedi?i ve Malta’ya sürdükleri Osmanl? devlet adamlar?n? kendi mahkemelerinde yarg?lamaya çal??t?klar? ancak delil yetersizli?i nedeniyle dava açamad?klar? herkes taraf?ndan bilinmektedir.

 

Birli?in Ermeni sorunu hakk?ndaki üçüncü karar? 5 Ekim 2007 tarihlidir ve ABD Temsilciler Meclisine Ermeni soyk?r?m iddialar? hakk?nda sunulan 106 say?l?  karar tasar?s? hakk?nda bu Meclisin  D?? ??ler Komisyonu Ba?kan? Tom Lantos’a gönderilen ve bu karar?n kabul edilmesini savunan bir mektup ?eklindedir.

 

Söz konusu Birli?inin Ermeni sorunu hakk?ndaki dördüncü karar? ise yukar?da de?indi?imiz, Süryanilere, Pontus’lu ve Anadolu’lu Rumlar’a kar?? da Türkler taraf?ndan soyk?r?m uyguland???n? iddia eden ve bu “soyk?r?mlar?n” tan?nmas?, resmen af dilenmesi ve tazminat ödenmesi için Türk Hükümetine ça?r?da bulunan 15 Aral?k 2007 tarihli karard?r. Bu karar?n da gerekçesi veya dayana?? bulunmamaktad?r.

 

Sonuç olarak üyeleri aras?nda isim yapm?? baz? bilim adamlar? bulunmakla beraber[118] Soyk?r?m Bilim Adamlar? Uluslararas? Birli?i’nin faaliyetlerinin bilimselden ziyade siyasi oldu?unu ve bu arada özellikle Ermeni Diasporas?n?n görü?leri savundu?unu söylememiz do?ru olacakt?r. 

 

11. Soyk?r?m ?ddialar? ve ABD Ba?kanl?k Seçimleri

 

ABD Ba?kanl?k seçimleri bu ülkedeki Ermeni kurulu?lar? taraf?ndan Ermeni taleplerinin ileri sürülmesi ve bunlar?n, Ermeni oylar? ve di?er yard?mlar? kar??l???nda, yerine getirilmesi için uygun bir zemin olarak de?erlendirilmektedir.

 

Bu konuda en aktif Ermeni kurulu?u Ta?nak e?ilimli Amerika Ermeni Milli Komitesi’dir (Armenian National Committee of America = ANCA). Geçmi? seçimlerde oldu?u gibi bu kurulu? seçimlerden on bir ay kadar önce, ba?l?ca adaylara bir yaz? göndererek Ermeni “soyk?r?m?n?n” teyidi, ABD–Ermenistan’?n ekonomik, siyasi ve askeri ili?kileri, Karaba?’?n self determinasyonu, Ermenistan’a uygulanan Türk ve Azeri ambargosu ve Darfur soyk?r?m? konular?n? kapsayan on sekiz soruya cevap vermesini istemi?tir[119].

 

ANCA, ABD’de bir buçuk milyondan fazla Ermeni ya?ad???n? iddia etmekte ve bu konuda baz? eyaletler için rakamlar da vermektedir[120].  ABD’de etnik kökene göre say?m yap?lmad???ndan bu ülkede Ermeni kökenli ki?ilerin say?s?n? tam olarak bilmek mümkün de?ildir. Tahminler ABD’de 800 bin ilâ 1 milyon civar?nda Ermeni ya?ad??? yönündedir. ANCA’n?n, Ermeni oylar?na önem verilmesini sa?lamak amac?yla, bu rakam? 1,5 milyona ç?karm?? oldu?u anla??lmaktad?r.

 

Bu ba?lamda de?inilmesi gereken di?er bir konu da ki?ilerin say?s? ile seçmenlerin say?s?n?n ve ayr?ca oy verenlerin say?s?n?n birbirinden farkl? oldu?udur. ABD’de Ermenilerin azami say?s?n?n 1 milyon oldu?u kabul edilse, bunun yakla??k % 20’si 18 ya??n alt?nda oldu?u için seçmen de?ildir. Di?er yandan, y?llara göre baz? de?i?iklikler gösterse de ABD’de Ba?kanl?k seçimlerine kat?lma oran? % 60 (2004 seçimlerinde % 64) civar?ndad?r. Bunlar? dikkate ald???m?zda ABD’de Ermeni as?ll? olup da oy kullananlar?n say?s?n?n 500 bin kadar olaca?? anla??lmaktad?r. Bu arada 2004 seçimlerinde 126 milyon ki?i oy kulland???na[121] göre her yüz ki?iden 0,4’ü Ermeni seçmen olmaktad?r. ANCA’n?n iddia etti?i gibi ABD’de 1,5 milyon Ermeni as?ll? ki?i oldu?u kabul edilse dahi, seçmen ya??na ula?mam?? ki?iler ile seçimlere kat?lma oran? dikkate al?nd???nda, Ermeni as?ll? seçmenlerin en fazla 750. bin kadar olaca??, bunun da oy kullananlar?n ancak % 0,6’s?n? olu?turaca?? görülmektedir. Sonuç olarak, ABD’de Ermeni as?ll? seçmenlerin say?s? azd?r ve Ermeniler sadece Kalifornia, Massachusetts ve New Jersey’de bir ölçüde etkili olabilmektedir.

 

Di?er yandan ANCA’n?n veya rakibi Amerika Ermeni Asamblesinin (Armenian Assembly of America = AAA) bu oylar?n tamam?na kumanda etti?ini söylemek güçtür. Oylar?n? bu kurulu?lar?n tercihine göre de?il, kendi vicdan ve ç?karlar?na göre kullanan Ermeniler de vard?r. Bu husus da dikkate al?nd???nda ANCA ve AAA’n?n her birinin azami 200. bin civar?nda Ermeni seçmeni yönlendirdi?ini söylemek mümkündür.

 

Bu durum tabii ki ba?kan adaylar? taraf?ndan bilinmektedir. Ancak adaylar?n alabilecekleri oylar?n birbirine yak?n olmas? durumunda az say?da oy dahi önem kazanmaktad?r. Buna kar??n bir aday?n kazanmas? kesin oldu?u zaman marjinal oylar?n önemi kalmamaktad?r. ABD Ermenileri, oylar?ndan ziyade, adaylar?n kampanyalar?na aktif bir ?ekilde kat?lmak ve özellikle ba???ta bulunmak yollar?yla etkili olmaya çal??maktad?rlar.

 

?ubat 2008 ay? ba??nda ba?kan adaylar? aras?ndan Demokrat Partiden Barack Obama ile Hillary Clinton Cumhuriyetçi Partiden ise John McCain ile Mitt Romney öne ç?km??lard?r. Barack Obama ve Hillary Clinton daha önce Ermeni soyk?r?m iddialar?n? tan?yan beyanlarda bulunmu?tur. ?kisi de 106 say?l? karar tasar?s?n? desteklemi?tir. John McCain Ermeni “soyk?r?m?n?” tan?d???n? söylemi? ancak 106 say?l? karara kar?? ç?km??t?r. Mitt Romney, ise çok say?labilecek say?da Ermeninin ya?ad??? Massachusetts Eyaletinin Valili?ini yapmas?na ra?men Ermeni soyk?r?m iddialar?n? destekler bir hareketi olmam??t?r.

 

Senatör Obama 19 Ocak 2008 tarihinde bu konuda yapt??? bir aç?klamada[122] Ermeni soyk?r?m?n?n bir iddia, bir ki?isel dü?ünce veya bir görü? olmay?p belgelere dayal? ve inkâr edilemez bir olay oldu?unu, ba?kan seçildi?i takdirde Ermeni soyk?r?m?n? tan?yaca??n? söylemi?tir. Ba?kan olarak Ermenistan’a yap?lan yard?m? sürdürece?ini, Türkiye ve Azerbaycan’?n ablukas?n? sona erdirmeye çal??arak Ermenistan’?n güvenli?ini güçlendirece?ini, Karaba? sorununun kal?c? bir çözüme kavu?mas? için çal??aca??n?, Ermenistan ile ticari ili?kileri ve yard?m? artt?rarak ve siyasi, askeri ve kültürel ili?kileri güçlendirerek Ermenistan’?n geli?mesine katk?da bulunaca??n? ifade etmi?tir.

 

Hillary Clinton ise 24 Ocak 2008 tarihinde yapt??? bir aç?klamada[123] Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Ermenilerin maruz kald??? muamelenin aç?k bir soyk?r?m olay? oldu?unu, ba?kan oldu?u takdirde Ermeni soyk?r?m?n? tan?yaca??n? belirtmi? ve Ermenistan ile ticareti artt?raca??n?, ekonomik ili?kileri geli?tirece?ini, askeri ortakl??a devam edece?ini, ayr?ca Ermenistan’a ve Karaba? halk?na yard?mlar? artt?raca??n? belirtmi?tir.

 

Görüldü?ü gibi her iki aday da Ermenilerin taleplerine olumlu cevaplar vermi?lerdir. Bu arada kesin denebilecek bir dille ba?kan seçildikleri takdirde Ermeni soyk?r?m iddialar?n? tan?yacaklar?n? belirtmi?lerdir. Ancak ABD’de ba?kan adaylar?n gelece?i pek dü?ünmeden baz? vaatlerde bulunduklar?, ba?kan olduklar? takdirdeyse, baz? gerçekler kar??s?nda vaatlerini yerine getirmedikleri bilinmektedir. Bunun en iyi örne?i Ba?kan George Bush te?kil etmekte olup, seçimlerden önce Ermeni soyk?r?m iddialar?n? tan?yaca??n? söylemesine ra?men bunu yapmam??t?r.

 

Ba?bakan Erdo?an, Partisinin Grup toplant?s?nda “ABD’de seçim çal??malar? sürerken, baz? politikac?lar?n sarf ettikleri beyanlar, ülkelerinin devlet politikas?na yeterince hâkim olmad?klar?n? gösteriyor. Bu tasar?n?n (Temsilciler Meclisindeki 106 say?l? tasar?) geçmesi Türkiye-ABD ili?kilerinde onar?lmaz yaralar açar ve bu kimseye bir yarar sa?lamaz. Türkiye-ABD ili?kileri baz? lobilerin karalama kampanyalar?na da feda edilemez, iç siyasetin ucuz hesaplar?na da kurban edilemez” sözleriyle isim vermeden, Obama ve Clinton’u ele?tirmi?tir.[124]

 

Di?er yandan AKP’nin Tan?t?m ve Medya Ba?kanl??? yapt??? bir aç?klamada[125] “Tarihe mal olmu? ve tarihin son karar?n? verdi?i Ermeni meselesi ülkemiz aleyhine bir bask? unsuru olarak kullan?lmaktad?r. Son olarak Amerika Birle?ik Devletleri'nin iki ba?kan aday aday? taraf?ndan dillendirilen bu iddialara en iyi cevap, 'Tarih yazmak parlamentolar?n i?i de?ildir' ?eklinde olacakt?r. AK Parti Tan?t?m ve Medya Ba?kanl??? olarak, ba?kan aday adaylar?n?n, fazladan üç-be? oy almak kayg?s?yla dile getirdikleri ve Türk halk?n? rencide eden bu aç?klamalar?n”  haks?z ve as?ls?z bulundu?unu ve ?iddetle k?nand???n? bildirmi?tir.

 

Cumhuriyetçilere gelince Senatör McCain 2 ?ubat 2008 tarihinde ANCA’ya gönderdi?i k?sa bir mektupta, Osmanl? ?mparatorlu?u döneminde bir buçuk milyon kadar Ermeni’nin katledildi?ini ifade etmesine ra?men bu olaylar? soyk?r?m olarak nitelendirmekten kaç?nm??t?r[126].

 

Adaylar?n Ermeni soyk?r?m? iddialar? hakk?ndaki tutumlar?n? aç?klamalar?ndan sonra Ermeni kurulu?lar?n?n da hangi aday? destekleyeceklerini aç?klam??lard?r. ANCA Ba?kan? Ken Hachikian 31 Ocak’ta, “Amerikal? Ermeni seçmenlerin özellikle ilgilendi?i konulara çözüm getirecek” aday olmas? itibariyle Barack Obama’n?n Demokrat Partinin ba?kan aday? olmas?n? desteklediklerini ertesi gün de AAA, Hillary Clinton’un ba?kanl?k adayl???n?n desteklenece?ini aç?klam?? ve bu kurulu?tan Paul Krekorian’un “Clinton için Ermeniler’in Ba?kan Yard?mc?l???n? üstlenece?i” bildirilmi?tir[127].

 

Cumhuriyetçi bir aday? destekleyece?ini ifade eden bir Ermeni kurulu?u olmam??t?r.

 

 

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Cumhuriyet, 3 Ekim 2007.

[2] Radikal ve Türkiye, 4 Ekim 2007.

[3] PanArmenian.Net ve Armenews, 4 Ekim 2007.

[4] Armradio, 5 Ekim 2007.

[5] www.mfa.gov.tr/MFA_tr/Bakanl?k/Bakan/BakanKonusmalari/BK_Butce_10Aralik2007.htm

[6] Arminfo, 5 Ekim 2005.

[7] Cumhuriyet, 3 Ekim 2007.

[8] DSP Milletvekili Süleyman Ya??z’?n yaz?l? soru önergesine cevap, Orta Do?u, 5 Aral?k 2007.

[9] D??i?leri Bakanl??? 2008 Mali Y?l? Bütçe Tasar?s?n?n TBMM Genel Kuruluna Sunulmas?

  Vesilesiyle Haz?rlanan Kitapç?k: 2008 Y?l?na Girerken D?? Politikam?z (D??i?leri Bakan? Ali Babacan). 

[10]  Zaman, 7 Kas?m 2007.

[11] Zaman, 12 Kas?m 2007.

[12] Bu konuda bkz. R.T. Erdo?an’?n ABD’de 27 Eylül 2007’de “The Charlie Rose Show” da konu?mas?, (Armenews, 4 Ekim 2007), yine bu ülkede 5 Kas?m 2007’de “National Press Club”da yapt??? konu?ma ve sorulara verdi?i cevaplar (Federal News Service, 5 Kas?m 2007), Ayn? tarihte ?talyan La Republica gazetesinde yay?nlanan mülakat? (Armenews, 8 Kas?m 2007) ?ngiltere’nin The Times gazetesinde 21 Ekim 2007 tarihinde yay?mlanan mülakat? ve APA’ya (Azerbaijani Press Agency) 13 Kas?m 2007’de verdi?i mülakat (Arminfo, 14 Kas?m 2007 ve Türkiye 15 Kas?m 2007).

[13] Ba?bakan Erdo?an ve Ba?kan Koçaryan’?n mektuplar?n?n metinleri var, Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisinin 16-17 say?s?n?n 27, 28 ve 33 sayfalar?nda, ?ngilizce metinleri ise Review of Armenian Studies Dergisinin 7-8’inci say?s?nda 133 ve 134 sayfalar?nda  yay?mlanm??t?r.

[14] Azerbaijani Press Agency’e atfen Türkiye, 15 Kas?m 2007.

[15] Hürriyet, 17 Kas?m 2007.

[16] 14 Ocak 2008 tarihli Yeni ?afak ve nethaber.com.

[17] Hürriyet, 10 ?ubat 2008.

[18] PanArmenian.Net, 11 Temmuz 2007.

[19] Golos Armenii, 6 Aral?k 2007.

[20] Al Jaazeera televizyonuna mülakat. Armenews, 3 ve 10 A?ustos 2007.

[21] Armenian Reporter,  27 Ekim 2007.

[22] PanArmenian.Net 25 Eylül 2007 ve nethaber.com, 26 Eylül 2007.

[23] Radio Free Europe, 9 Ekim 2007.

[24] Türkiye ile Sovyetler Birli?i aras?ndaki s?n?r ilk önce,  16 Mart 1921 tarihinde Moskova’da imzalanan “Türkiye-Sovyet Rusya Dostluk ve Karde?lik Antla?mas?” ile saptanm??t?r. Bu s?n?r, 13 Ekim 1921 tarihinde Kars’ta imzalanan “Türkiye ile Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan aras?nda Dostluk Antla?mas?” ile teyit edilmi?tir. ?ki ülke aras?nda s?n?rlar söz konusu oldu?unda, Ermenistan taraf?ndan da imza edilmi? oldu?u için, Kars Antla?mas?na at?f yap?lmas? usuldendir. Oysa Ermenistan D??i?leri Bakan?n, herhalde,  ülkesini ba?lamayaca?? gibi art dü?ünceyle sadece Moskova Antla?mas?na (tarihini de yanl?? söyleyerek) de?indi?i görülmektedir.

[25] Arminfo News Agency, 28 Eylül 2007.

[26] PanArmenian.Net, 16 Ocak 2008.

[27] Mehmet Ali Birand, “ABD Kar??l?ks?z S?rt S?vazlamaz”, Milliyet, 10 Ocak 2008. Yakla??k olarak ayn? tarihlerde yay?mlanan Yasemin Çongar’?n “Normalle?me Geciktikçe Türkiye Kaybediyor”, Taraf, 11 Ocak 2008 ve Anberin Zaman’?n “Ermenistan’?n Esas Talebi Bar??” Taraf, 4 Ocak 2008 yaz?lar? da ayn? niteliktedir.

[28] Noyan Tapan, 15 Ocak 2007.

[29] Today’s Zaman, 17 Ocak 2008.

[30] Ans, 21 Ocak 2008.

[31] Aktifhaber.com, 27 Ocak 2005.

[32] Nethaber.com, 19 Aral?k 2007.

[33] PanARMENIAN.Net 19 Aral?k 2007.

[34] Armenpress, 19 Aral?k 2007.

[35] ARKA, 19 Aral?k 2007.

[36] Güncel Haberler, Say? 611, 14 Aral?k 2007.

[37] Asbarez, 20 Aral?k 2007.

[38] Armradio.am 19 Aral?k 2007.

[39] Asbarez, 19 Aral?k 2007.

[40] Bu ki?inin tam unvan? “Ermeni Devrimci Partisi Ermeni Davas? Bürosu ve Siyasi ??ler Ofisi Ba?kan?”d?r. Ermeni Davas? (Hay Dat)’dan  kastedilen soyk?r?m iddialar?n?n, Türkiye dahil uluslararas? toplum taraf?ndan kabul edilmesi, Türkiye’nin “soyk?r?m kurbanlar?”na veya onlar?n mirasç?lar?na tazminat ödemesi ve Do?u Anadolu’dan Ermenistan’a toprak vermesidir.

[41] Asbarez, 19 Aral?k 2007.

[42] Armenpress, 20 Aral?k 2007.

[43] Panorama.am,  19 Aral?k 2007.

[44] Ermenistan Büyükelçilerinin bu faaliyeti için pek çok örnek gösterilebilir. En son olarak ?ngiltere’deki Ermenistan Büyükelçisi Vahe  Gabrielyan 27 Ocak 2008 tarihinde Middleesex Üniversitesinde yapt??? bir konu?mada ?ngiltere için 20. asr?n ilk soyk?r?m?n? tan?ma zaman?n?n geldi?ini söylemi?tir, Armenews, 3 ?ubat 2008.

[45] Asbarez, 19 Aral?k 2007.

[46] PanArmenian. Net, 20 Aral?k 2007.

[47] Noyan Tapan, 19 Aral?k 2007.

[48] Noyan Tapan, 21 Aral?k 2007.

[49] PanArmenian.Net 19 Aral?k 2007, Armenews, 26 Aral?k 2007.

[50] BBC, 24 Aral?k 2007.

[51] Ömer Engin Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 23-24, s. 36-39.

[52] Armenian Assambly of Armenia, Press Release, 22 Haziran 2007.

[53] Konu?man?n tam metni için bkz. http://www.cankaya.gov.tr/tr_html/KONU?MALAR/21.11.2007-3706.html

[54] Orient Express, Paris ve Londra’dan ba?lay?p Ba?dat’ta sona eren ve uçak seferlerinin az oldu?u Birinci Dünya Sava??’ndan sonraki dönemde s?kça kullan?lan demiryolu hatt?.

[55] Zaman, 22 Kas?m 2007.

[56] Eurasia Daily Monitor, 27 Kas?m 2007.

[57] Noyan Tapan, 23 Kas?m 2007.

[58] Pan Armenian, 26 Kas?m 2007.

[59] Today’s Zaman, 24 Kas?m 2007.

[60] Railway Gazette International, UK, 16 Ocak 2008

[61] Radio Liberty, 11 Aral?k 2007.

[62] Armenews, 23 Ocak 2008.

[63] Armenia Now, 18 Ocak 2008.

[64]  Walles-Armenia Solidarity, Press Release, 24 Eylül 2207.

[65]  South Wales Echo, 3 Kas?m 2007.

[66]  Armenews,  4 Kas?m 2007.

[67]  Cnnturk.com, 3 Kas?m 2007.

[68] Morning Star, 7 Kas?m 2007.

[69] Zaman, 8 Ekim 2007.

[70] Cnnturk.com, 3 Kas?m 2007.

[71] Mother See of Holy Etchmiadzin, Press Release, 26 Eylül 2007.

[72] Ekklesia, UK, 3 Ekim 2007.

[73] Arminfo, 25 Eylül 2007.

[74] Armenian Solidarity, Press Release, 16 Ekim 2007.

[75] Ömer Engin Lütem, Olaylar ve Yorumlar, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 23-24, s. 61,62.

[76] Armenian Solidarity, Press Release, 16 Ekim 2007.

[77] http://petitions.pm.gov.uk/armeniangenocide/

[78] Ayn? kaynak.

[79] Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 2, ss.268, 269.

[80] Noyan Tapan, 23 Ekim 2007.

[81] PanARMENIAN.Net, 22 Ekim 2007.

[82] Armenian Reporter, 27 Ekim 2007, Armenian Weekly, 27 Ekim 2007.

[83] Baltimore Jewish Times, 29 Ekim 2007.

[84] RFE/RL, 25 Ekim 2007.

[85] Ayn? kaynak.

[86] Noyan Tapan, 17 Ekim 2007.

[87] Noyan Tapan, 10 Aral?k 2007.

[88] Ömer Engin Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 20-21, s. 46-48.

[89] Bugün, 18 Ocak 2008.

[90] Agence France Presse, 10 Ocak 2008.

[91] Armenews, 23 Ocak 2008.

[92] Ömer Engin n Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 23-24, s.66.

[93] Ömer Engin n Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 25, ss. 18, 19.

[94] Catholicosate of Cilicia, Press Release, 11 Temmuz 2007.

[95] http://www.genocide-museum.am/delegation_003.html

[96] Ayn? kaynak.

[97] Ayn? kaynak.

[98] Ayn? kaynak.

[99] Ayn? kaynak.

[100] Ömer Engin Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 23-24, s. 63-64.

[101] Ayn? kaynak.

[102] Noyan Tapan, 28 Kas?m 2007.

[103] Armradio, 22 Ekim 2007.

[104] http://www.genocide-museum.am/delegation.html

[105] Ayn? kaynak.

[106] Armenian Genocide Museum &  Institute, 4 Kas?m 2007.

[107] Armenews, 23 Kas?m 2007.

[108] Armradio, 14 Kas?m 2007.

[109] Armenews, 13 Ekim 2007.

[110] Armenews, 11 Aral?k 2007.

[111] Boston Globe, 17 Kas?m 2007.

[112] Gamk, 4 Aral?k 2007.

[113] Armenews, 22 Ocak 2008.

[114] Di?er dört karar?n ikisi Darfur, biri Zimbabwe biri de Iran Cumhurba?kan? Ahmedinejat’?n Yahudi

    Holokostunu inkâr?na dairdir.

    Bu kararlar?n metinleri http://genocidescholars.org/resolutionsstatements.htm’de bulunabilir.

[115] Ömer Engin Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say? 16-17, s. 27-28.

[116] Ayn? kaynak, s. 134.

[117] Ömer Engin Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Say?, 16-17, s. 33.

[118]  Üyeler aras?nda ?u isimler dikkati çekmektedir: Gregory H. Stanton (Ba?kan), Israel Charny (Eski Ba?kan), Roger W. Smith (Eski Ba?kan, Zoryan Enstitüsünün Ba?kan?), Steven Leonard Jacobs,  Alex Hinton, Marc, I. Sherman,  Joyce Apsel, Peter Balakian, Ben Kiernan, Henry Theriault, James Farmer.

[119] ANCA, Press Release, 9 Ocak 2008.

[120] Ayn? kaynak Ocak ve ?ubat 2006 aylar?nda ba?kanl?k için partilerin ön seçimleri yapaca?? baz? eyaletlerdeki Ermenilerin say?s?n? ?u ?ekilde vermektedir: Michigan 60.000, Nevada 10.00, South Carolina 3.000, Florida 35.000, Arizona 15.000, Kaliforniya 600.000, Colorado 8.000, Connecticut 20.000, Illinois 45.000, Massachusetts 120.000, New Jersey 75.000, New York 100.000. Böylece ANCA’ya göre sadece söz konusu 12 eyalette 1.091.000 Ermeni ya?amaktad?r.

[121] U.S. Department of Commerce, Economics and Statistics Administration, Issued March 2006: Voting and Registration in the Election of November 20.,

[122] ANCA Press Release, 30 Ocak 2008.

[123] Ayn? kaynak.

[124] CNN Türk, 29 Ocak 2008.

[125] Yeni ?afak, 29 Ocak 2007.

[126] ANCA, Press Release, 2 ?ubat 2008.

[127] Press Release, Office of the Assemblymember Paul Krekorian, 1 ?ubat 2008.  

 ----------------------
* Avrasya İncelemeleri Merkezi Başkanı - oelutem@avim.org.tr
- ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 27-28, 2007
    İçeriğe Yorum Yaz    Yazdır    Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar

Henüz Yorum bulunmamaktadır.


 
 
ERAREN - Ermeni Araştırmaları Enstitüsü

Bu site en iyi 1024 x 768 çözünürlükte görüntülenir.