AnasayfaÝletiţim
  
English

XIX. YÜZYILDA ERMENÝ MÝLLÝYETÇÝLÝÐÝNÝN DOÐUÞU VE BÜYÜK DEVLETLERÝN POLÝTÝKALARI

Yýldýz DEVECÝ BOZKUŢ*
ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, 29, 2008

 

Erciyes ve NevĂžehir Üniversitelerinin birlikte hazĂ˝rladĂ˝klarĂ˝ ve bu yĂ˝l ikincisi düzenlenen sempozyumun konusu “XIX. YüzyĂ˝lda Ermeni MilliyetçiliĂ°inin DoĂ°uĂžu ve Büyük Devletlerin PolitikalarĂ˝” olarak belirlenmiĂžtir.
 
Daha önce 2006 yĂ˝lĂ˝nda “OsmanlĂ˝ Toplumunda Birlikte YaĂžama SanatĂ˝: Türk-Ermeni ÝliĂžkileri ÖrneĂ°i” olarak belirlenen sempozyum da Türk ve yabancĂ˝ basĂ˝nda büyük yankĂ˝ uyandĂ˝rmýÞtĂ˝. Birinci sempozyumda da bugüne kadar gerçekleĂžtirilen sempozyumlardan farklĂ˝ bir tema seçilmiĂžti. AyrĂ˝ca birinci sempozyum bildirilerinin kĂ˝sa zaman içerisinde dört cilt olarak yayĂ˝nlanmýÞ olmasĂ˝ ve ilgili araĂžtĂ˝rmacĂ˝lara ulaĂžtĂ˝rĂ˝lmasĂ˝ da bu alanda çalýÞma yapacak olan akademisyenlerin önemli bir temel baĂžvuru kaynaĂ°Ă˝ elde etmelerini saĂ°lamýÞtĂ˝.

Bu yĂ˝lki sempozyum ise altĂ˝ oturumdan oluĂžmuĂžtur.2006’daki sempozyum gibi bu yĂ˝lki sempozyuma da katĂ˝lĂ˝m oldukça yüksek olmuĂžtur. Hemen hemen Türkiye’deki tüm üniversitelerden toplam 100 bilim adamĂ˝nĂ˝n katĂ˝ldýðý sempozyum,  gerek konuyla ilgili tarihçilerin gerekse de bu konuda araĂžtĂ˝rma yapanlarĂ˝n yararlanacaĂ°Ă˝ önemli bir çalýÞ tay olma özelliĂ°ini taÞýmýÞtĂ˝r.

Sempozyum Erciyes Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Cengiz UtaĂž ile Sempozyum Tertip  Heyeti BaĂžkanĂ˝ Prof. Dr. M.Metin Hülagü’nun konuĂžmalarĂ˝yla baĂžlamýÞtĂ˝r. AçĂ˝lýÞ konuĂžmalarĂ˝nĂ˝n oluĂžturduĂ°u Birinci Oturuma ASAM Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ Enstitüsü BaĂžkanĂ˝ E. Büyükelçi Ömer Engin Lütem baĂžkanlĂ˝k etmiĂž ve bu oturumda TTK BaĂžkanĂ˝ Prof. Dr. Yusuf HalaçoĂ°lu, E. Büyükelçi Nüzhet Kandemir, Prof. Dr. Ömer Turan ve Prof. Dr. Mahir AydĂ˝n, sempozyum konusundaki görüĂžlerini belirten birer konuĂžma yapmýÞlardĂ˝r. 

Sunulan tebliĂ°lerin hepsine deĂ°inmemiz mümkün deĂ°ildir. Bunlardan izlemek olanaĂ°Ă˝ bulduĂ°umuz bir kaçĂ˝ hakkĂ˝nda bilgi verebileceĂ°iz. 

Marmara Üniversitesi’nden sempozyuma katĂ˝lan Prof. Dr. Mahir AydĂ˝n “Emperyalizmin Ermeni Piyonu: Karabet Tomayan” baĂžlĂ˝klĂ˝ bir bildiri sunmuĂžtur. Amerikan misyonerlerinin Merzifon’da kurduklarĂ˝ Amerikan Anadolu Protestan Koleji’nde yetiĂžtirilen Ermeni çocuklarĂ˝ndan biri olan Ohannes oĂ°lu Karabet Tomayan’la ilgili önemli bilgilere yer veren AydĂ˝n, ilerleyen yĂ˝llarda Amerikan Koleji’nde öĂ°retmenlik yapan Tomayan’Ă˝n 1887 yĂ˝lĂ˝nda Merzifon Ýhtilal komitesinde yürüttüĂ°ü çalýÞmalara geniĂž yer vermiĂžtir.  Tomayan’Ă˝n yürüttüĂ°ü faaliyetler neticesinde tutuklandýðý ve Tomayan’Ă˝n affedilmesi için baĂžta Ýngiltere olmak üzere, Fransa, ABD, Ýtalya ve Almanya’nĂ˝n devreye girdiĂ°ini belirten AydĂ˝n, özellikle Ýngiltere’nin daha da ileriye giderek Tomayan’Ă˝n serbest bĂ˝rakĂ˝lmamasĂ˝ halinde 1882’den beri iĂžgal altĂ˝nda tuttuĂ°u MĂ˝sĂ˝r’a baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k vereceĂ°ini açĂ˝klamasĂ˝ neticesinde Tomayan’Ă˝n 1893’te affedildiĂ°i hususlarĂ˝ üzerinde durmuĂžtur. Bu yönüyle AydĂ˝n’Ă˝n aslĂ˝nda Ermenilerin Anadolu’da yarattĂ˝klarĂ˝ gerginliklerin nasĂ˝l uluslararasĂ˝ sorunlar haline geldiĂ°ini görmemiz açĂ˝sĂ˝ndan önemli bir vaka çalýÞmasĂ˝ olarak deĂ°erlendirilebilir. 

Erciyes Üniversitesi’nden Prof. Dr. Abdullah Saydam “OsmanlĂ˝ Düzeninin Çökmesinin AyrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ Hareketlere Olan Etkisi-Ermeni Milleti ÖrneĂ°i” konulu bildirisinde OsmanlĂ˝ Millet Sisteminde gayrimüslimlerin durumundan bahsetmiĂžtir. Bu baĂ°lamda özellikle XVIII. YüzyĂ˝lĂ˝n ortalarĂ˝ndan itibaren OsmanlĂ˝ düzeninin çökmeye baĂžlamasĂ˝yla beraber OsmanlĂ˝ düzenine sadakat gösteren gruplarĂ˝n da yeni taleplerinin ortaya çĂ˝kmaya baĂžladýðýnĂ˝ belirtmiĂžtir. FransĂ˝z Ýhtilali sonrasĂ˝nda ortaya çĂ˝kan yeni dünya düzeni ĂžartlarĂ˝nĂ˝n OsmanlĂ˝yĂ˝ cazibe alanĂ˝ olmaktan çĂ˝kardýðýnĂ˝ da belirten Saydam, OsmanlĂ˝nĂ˝n çöküĂžü ile dünya düzeni arasĂ˝ndaki çeliĂžkiler ve ortaya çĂ˝kan yeni ĂžartlarĂ˝n ayrĂ˝lĂ˝kçĂ˝ hareketlerdeki rolü üzerinde durmuĂžtur.

ODTÜ Tarih bölümünden Prof. Dr. Ömer Turan “Amerikan Misyonerlerine Ermenilerin Tepkileri” baĂžlĂ˝klĂ˝ tebliĂ°inde, Amerikan misyonerlerinin açtĂ˝klarĂ˝ okullar, yaptĂ˝klarĂ˝ yayĂ˝nlar ve kurduklarĂ˝ hastanelerle nasĂ˝l ProtestanlĂ˝k propagandasĂ˝ yaptĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ve 1850’li yĂ˝llarda Ermeniler arasĂ˝nda Protestan milleti yaratmada ne kadar baĂžarĂ˝lĂ˝ olduklarĂ˝nĂ˝ hususuna deĂ°inmiĂžtir. Turan ayrĂ˝ca, Amerikan misyonerlerinin eĂ°itim ve basĂ˝n-yayĂ˝n faaliyetleriyle Ermeni toplumunun ilerleyip güçlenmesinde, Ermeniler arasĂ˝nda milli bilincin yükselmesinde oynadĂ˝klarĂ˝ rol ve Anadolu’da meydana gelen olaylarda yarĂ˝ siyasi kimlikleriyle Ermenileri himaye ettikleri, yine Anadolu’daki geliĂžmeleri Amerikan kamuoyuna tek taraflĂ˝ yansĂ˝ttĂ˝klarĂ˝ ve Amerikan kamuoyunda “zalim Türk, mazlum Ermeni” imajĂ˝nĂ˝n oluĂžmasĂ˝na katkĂ˝da bulunduklarĂ˝nĂ˝ belirtmiĂžtir. Ermenilere yönelik Protestan misyonerlik faaliyetlerine zaman zaman bazĂ˝ Ermeni çevrelerinden de eleĂžtirilerin geldiĂ°ini, Ermeni patrikhanesinin OrtodokslarĂ˝ Protestanlýða geçirme çalýÞmalarĂ˝ sebebiyle Amerikan misyonerlerine karÞý çĂ˝ktĂ˝klarĂ˝nĂ˝, bazĂ˝ Ermenilerin ise kendi milli kimliklerinin zarar gördüĂ°ü gerekçesiyle Amerikan misyonerlere muhalefet ettiklerini, ateist-sosyalist Ermenilerin ise bir din propagandasĂ˝ yapĂ˝yor olmalarĂ˝ sebebiyle misyonerlere karÞý çĂ˝ktĂ˝klarĂ˝nĂ˝ belirtmiĂžtir. 

Bildiriler arasĂ˝nda dikkat çeken bir diĂ°er çalýÞmada Erciyes Üniversitesi’nden Prof. Dr. Abdulkadir YuvalĂ˝’nĂ˝n sunmuĂž olduĂ°u “Ermeni MilliyetçiliĂ°i’nin DoĂ°uĂžunda Þark Meselesi Faktörü” olmuĂžtur. Ermeni milliyetçiliĂ°inin doĂ°uĂžunda bir çok faktörün etkili olduĂ°unu belirten YuvalĂ˝, Ermenilerin OsmanlĂ˝ Devleti’nin maddi bakĂ˝mdan varlĂ˝klĂ˝ ve devlet hayatĂ˝nĂ˝n hemen hemen bütün kesimlerinde etkin bir toplum iken, BatĂ˝lĂ˝ ülkelerin resmi veya gayrĂ˝ resmi yollardan yapmýÞ olduĂ°u müdahalelerle nasĂ˝l isyancĂ˝ ve katliamcĂ˝ konuma getirildiĂ°i konusunda bilgi vermiĂžtir. 

Yrd. Doç. Dr. Hatice Erdemir ve Yrd. Doç. Dr. Halil Erdemir tarafĂ˝ndan hazĂ˝rlanan “Fransa’nĂ˝n Türkiye PolitikalarĂ˝nda Ermenilerin KullanĂ˝mĂ˝ ve Yahudilerin Rolü” baĂžlĂ˝klĂ˝ bildirisi, Ermeni ve Yahudi toplumunun söz konusu dönemde ne tür sorunlar yaĂžadĂ˝klarĂ˝nĂ˝n incelenmesi bakĂ˝mĂ˝ndan önem arz etmektedir. Emperyalist Avrupa devletlerinin OsmanlĂ˝ Devleti’ndeki dini ve milli azĂ˝nlĂ˝klarĂ˝ kullanarak Anadolu’da milli çĂ˝karlarĂ˝nĂ˝ gerçekleĂžtirdiklerine deĂ°inen Erdemir, Fransa’nĂ˝n OsmanlĂ˝ Ermenilerinin yanĂ˝ sĂ˝ra Yahudi ve AraplarĂ˝ da kullandýðýnĂ˝n altĂ˝nĂ˝ çizmiĂžtir. OsmanlĂ˝ Yahudilerinin ve Ermenilerinin kullanĂ˝lmasĂ˝ arasĂ˝nda bir benzerlik kuran Erdemir bildirisinde Fransa’nĂ˝n bu vesileyle OsmanlĂ˝nĂ˝n iç iĂžlerine nasĂ˝l müdahale ettiĂ°ini belgeler ýÞýðýnda deĂ°erlendirmiĂžtir.

Dikkat çeken bir diĂ°er makale ise Afyon Kocatepe Üniversitesi’nden Yrd. Doç. Dr. Gürsoy Þahin’in sunmuĂž olduĂ°u “SivaslĂ˝ Mihitar (1676-1749), Mihitaristler ve Ermeni MilliyetçiliĂ°ine KatkĂ˝larĂ˝” konulu tebliĂ° olmuĂžtur.  1676’lĂ˝ yĂ˝llarda Sivas’ta doĂ°an, daha sonra Katolik bir Ermeni rahip olan Mihitar ve öĂ°rencilerinin, Ermeni milli kimliĂ°inin oluĂžmasĂ˝ için yaptýðý katkĂ˝lar hakkĂ˝nda bilgilere yer veren Þahin, ayrĂ˝ca Mihitarist rahiplerin 1715 yĂ˝lĂ˝nda Venedik’te St. Lazar AdasĂ˝nda kurduklarĂ˝ akademi sayesinde, Ermeni toplumu içinde milli bilincin uyanmasĂ˝nda, Ermeni dilinin ve kültürünün dünyaya yayĂ˝lmasĂ˝nda son derece etkili hizmetleri olduĂ°una da deĂ°inmiĂžtir.

Dr. Nejla Günay’Ă˝n “Ermenilerin Avrupa ve Amerika BirleĂžik Devletleri’nde YaptĂ˝klarĂ˝ Propaganda Faaliyetleri” konulu bildiride Anadolu’da Ermenilerin Müslümanlara yaptĂ˝klarĂ˝ saldĂ˝rĂ˝lara Avrupa’daki gazetelerde deĂ°inilmediĂ°i, OsmanlĂ˝ Devleti’nde faaliyet gösteren deĂ°iĂžik ülkelerin gönderdiĂ°i misyonerlerin ise Ermeni amaçlarĂ˝na hizmet eden  bazĂ˝ gazetelerin muhabiri gibi çalýÞtĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ve söz konusu misyonerlerin genellikle Ermeniler için yardĂ˝m kampanyalarĂ˝ düzenledikleri bilgilerine yer verilmiĂžtir.

Gazi Üniversitesi’nden ArĂž. Gör. Aytül Tamer’in “ABD DýÞ PolitikasĂ˝ BaĂ°lamĂ˝nda Ermeni UlusçuluĂ°unun DönüĂžümü” baĂžlĂ˝klĂ˝ bildirisinde ise 19. yüzyĂ˝l savaĂžlarĂ˝nĂ˝n temelinde emperyalist devletlerin özgürlük ve devlet kurma vaadiyle küçük ve topraksĂ˝z uluslarĂ˝ kendi çĂ˝karlarĂ˝ için kullandĂ˝klarĂ˝ belirtilmiĂžtir. Tamer, ABD’de yaĂžayan diaspora Ermenilerinin söz konusu dönemde yayĂ˝nladĂ˝klarĂ˝ dergileri incelediĂ°ini ve ABD’nin Türkiye ve OrtadoĂ°u’ya yönelik dýÞ politikasĂ˝ baĂ°lamĂ˝nda Ermeni ulusçuluĂ°unun dönüĂžümünün Armenia (1904-1907), The New Armenia (1908-1929) ve The Armenian Herald (1917-1919) dergilerindeki haberlere nasĂ˝l yansĂ˝dýðýna makalesinde geniĂž yer vermiĂžtir. Tamer çalýÞmasĂ˝nda ayrĂ˝ca  politik yazĂ˝larĂ˝n yanĂ˝ sĂ˝ra ulusal bir toplumsal bellek yaratmada etkili olan kahramanlĂ˝k hikayeleri, anĂ˝lar ve görsel materyallerin nasĂ˝l kullanĂ˝ldýðýna da deĂ°inmiĂžtir.  

Sempozyuma Ankara Üniversitesi’nden katĂ˝lan ArĂž. Gör. Özlem KarsandĂ˝k da “Ermeni MilliyetçiliĂ°inin OluĂžmasĂ˝nda YasadýÞý Ermeni Örgütlerinin Rolü: HĂ˝nçak Cemiyeti ÖrneĂ°i” baĂžlĂ˝klĂ˝ bir bildiri sunmuĂžtur. KarsandĂ˝k, Ermenilerin 1860’larda kültürel ve sosyal amaçlĂ˝ baĂžladĂ˝klarĂ˝ örgütlenmelerini 1880’lerde hĂ˝zlandĂ˝rdĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ve siyasallaĂžtĂ˝rdĂ˝klarĂ˝nĂ˝ belirterek, söz konusu örgütlerin baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ancak silahlĂ˝ eylem yoluyla gerçekleĂžtirebileceklerini inandĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ifade etmiĂžtir. Ermeni baĂ°Ă˝msĂ˝zlĂ˝k mücadelesinin ilk ve en önemli örgütünün 1887 yĂ˝lĂ˝nda Cenevre’de kurulan HĂ˝nçak Cemiyeti olduĂ°una deĂ°inen KarsandĂ˝k, bu cemiyetin kuruluĂžunda OsmanlĂ˝ Ermenilerinden hiç kimsenin bulunmadýðýnĂ˝ ve cemiyetin kurucularĂ˝nĂ˝n eĂ°itimini Avrupa’da sürdüren birkaç Rus uyruklu Ermeni öĂ°renci olduĂ°unu ve bunlarĂ˝nda Marksist olduĂ°unu vurgulamýÞtĂ˝r.

Yine Erciyes Üniversitesi’nden Okt. Cengiz KartĂ˝n’Ă˝n hazĂ˝rlamýÞ olduĂ°u “Ermeni Komitelerinin Faaliyetleri Çerçevesinde Ermeni MilliyetçiliĂ°inin doĂ°uĂžu” konulu bildiri de ise BatĂ˝lĂ˝ devletlerin Ermeni topluluĂ°u içindeki milli duygularĂ˝ kullanarak onlarĂ˝ devlete isyan ettirme gayretiyle hareket ettiklerini, bu nedenle Ermeni milliyetçiliĂ°ini canlandĂ˝rmak için çeĂžitli yollarĂ˝ denedikleri ve bu yollardan birinin de Ermeni komitelerinin olduĂ°unun altĂ˝nĂ˝ çizmiĂžtir. 

Azerbaycan SumgayĂ˝t Devlet Üniversitesi’nden sempozyuma katĂ˝lan Abbasova Aygün, mevcut Ermenistan devletinin tarihi Azerbaycan topraklarĂ˝ üzerinde kurulduĂ°u, bugünkü baĂžkent Erivan’Ă˝n aslĂ˝nda AzerbaycanlĂ˝larĂ˝n asĂ˝rlarca yaĂžadĂ˝klarĂ˝ bir yer olduĂ°u ve burada geçmiĂžte AzerbaycanlĂ˝larĂ˝n çoĂ°unluk teĂžkil ettiklerini belirtmiĂžtir. Aygün ayrĂ˝ca, Ermenilerin, RuslarĂ˝n denizlere ve Hindistan’a olan ulaĂžabileceĂ°i en kĂ˝sa ve en uygun yol olan Hazar denizine olan ilgisini keĂžfetmeleriyle beraber HĂ˝ristiyanlara yardĂ˝m adĂ˝ altĂ˝nda Rus ÇarĂ˝nĂ˝n bu eyaletlere girmesini kolaylaĂžtĂ˝rdĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ifade etmiĂžtir. KarabaĂ° konusunda yaĂžanan geliĂžmeleri de kĂ˝saca deĂ°erlendiren Aygün, Azerbaycan’nĂ˝n KarabaĂ° konusunda yaĂžadýðý sorunlarĂ˝ uluslararasĂ˝ arenada gündeme getirebilmesi için Türkiye ve Azerbaycan diasporalarĂ˝nĂ˝n daha aktif çalýÞmalarĂ˝ gerektiĂ°ine de vurgu yapmýÞtĂ˝r.

Biz de Konferansa “YayĂ˝nlanmýÞ Olan OsmanlĂ˝ ArĂživ Belgelerinde Ermeni-FransĂ˝z ÝliĂžkileri, 1879-1918” baĂžlĂ˝klĂ˝ bir bildiri sunarak bu baĂ°lamda OsmanlĂ˝ Ermenilerinin Fransa’ya göç etmeleri, Fransa’daki Ermenilerin faaliyetleri, FransĂ˝z diplomatlarĂ˝nĂ˝n Ermenilere saĂ°ladĂ˝klarĂ˝ destek ve FransĂ˝z misyonerlerle Ermeniler arasĂ˝ndaki iliĂžkileri belgeler ýÞýðýnda deĂ°erlendirmeye çalýÞtĂ˝k.

KonferansĂ˝n KapanýÞ Oturumuna ASAM Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ Enstitüsü BaĂžkanĂ˝ E. Büyükelçi Ömer Engin Lütem baĂžkanlĂ˝k yapmýÞ ve bu oturumda Prof. Dr. Mahir AydĂ˝n, Prof. Dr. Ömer Turan, Doç. Dr. Selma Yel, Prof. Dr. Abdullah Saydam, Prof. Dr. Kamil Veli NerimanoĂ°lu ve Prof. Dr. Mustafa Keskin söz alarak Sempozyumun ele aldýðý dönem hakkĂ˝nda görüĂžlerini dile getirmiĂžlerdir.

Sonuç olarak  Erciyes ve NevĂžehir Üniversiteleri tarafĂ˝ndan düzenlenen bu sempozyum, konuyla ilgili bilim adamlarĂ˝nĂ˝ bir araya getirerek bilgi ve fikir alýÞveriĂžinde bulunmalarĂ˝nĂ˝ saĂ°lamasĂ˝ ayrĂ˝ca sunulan tebliĂ°lerin kalitesi bakĂ˝mĂ˝ndan önemli bir bilimsel faaliyet olmuĂž, tebliĂ°ler bu dönemi inceleyecek olanlar için yararlĂ˝ bir kaynak oluĂžturmuĂžtur.

BaĂžta SayĂ˝n Prof. Dr. Metin Hülagü olmak üzere sempozyumu düzenleyenleri candan kutlarĂ˝z.

 

 ----------------------
* ERAREN Uzmaný - ydeveci@iksaren.org
- ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, 29, 2008
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar