AnasayfaÝletiţim
  
English

Aðrý Daðý Eteklerinde Yitik Canlar: Iðdýr Ovasýnýn Kurbanlarý

Dr. Ţenol KANTARCI*
ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 9, Bahar 2003

 

Title: Lost Lives in the Skirts of the Mount Ararat: the Victims of Iðdýr Plains.

Abstract: This paper narrates the excavation of the mass grave in Gedikli/Tavus village in IĂ°dĂ˝r Province.  In May 27, 2003, the archeologists accompanied by many Turkish and foreign scholars and journalists dug the dirt, in where the archival sources pointed, and found the skeletons and bones of the Muslim victims, who were slaughtered by the Armenian bands in 1919. As many of them exposed before, this mass grave also proves the Armenian atrocities in the region killing thousands of undefended Muslim children, women and elderly people alike.

Keywords: Armenian Atrocities Against the Turks, Excavation of Gedikli/Tavus Mass Grave Site in Iðdýr, Armenian Terror in Iðdýr, Iðdýr Plains, Mount Ararat.

Anahtar Kelimeler: Türklere Yönelik Ermeni KatliamĂ˝, IĂ°dĂ˝r Gedikli /Tavus Köyü Toplu Mezar KazĂ˝sĂ˝, IĂ°dĂ˝r ve Çevresinde Ermeni Terörü, IĂ°dĂ˝r OvasĂ˝, AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝.

Toplu mezar kazĂ˝sĂ˝nĂ˝n yapĂ˝ldýðý günün akĂžamĂ˝… Otelde akĂžam yemeĂ°i yiyoruz…

Hemen herkesin yüzünden hüzün mĂ˝sralarĂ˝ okunuyor...

Avusturya’dan kazĂ˝ya gözlemci olarak katĂ˝lan Bayan Kerstin Tomenendal, kazĂ˝ sĂ˝rasĂ˝nda görmüĂž olduĂ°u manzarayĂ˝ hatĂ˝rladýðýnĂ˝ söylerken gözlerinden yaĂžlar akĂ˝yor:“Ýki çocuĂ°um var… Herhalde ben de olsaydĂ˝m aynĂ˝sĂ˝nĂ˝ yapardĂ˝m… ÇocuklarĂ˝ma sĂ˝msĂ˝kĂ˝ sarĂ˝lĂ˝r o dehĂžet anĂ˝nĂ˝ beklerdim” diyor...

Bayan Tomenendal’Ă˝n gördüĂ°ü manzara, katliam sĂ˝rasĂ˝nda biri üç yaÞýnda diĂ°eri yedi yaĂžlarĂ˝nda iki çocuĂ°una sarĂ˝lmýÞ ve Ermeniler tarafĂ˝ndan kafa tasĂ˝ ikiye ayrĂ˝lmýÞ anne ve çocuklarĂ˝nĂ˝n iskeletlerinin görüntüsüydü…                         

2003 yĂ˝lĂ˝ MayĂ˝s ayĂ˝nĂ˝n son günleri. Kars havaalanĂ˝nda uçaktan inen oldukça kalabalĂ˝k bir grup kendilerini IĂ°dĂ˝r’a götürecek olan otobüsün yanĂ˝nda toplanmaya baĂžlĂ˝yor. Çok geçmeden otobüsün yanĂ˝nda kĂ˝rk kiĂžiye yakĂ˝n insan toplanĂ˝yor. AralarĂ˝nda MĂ˝sĂ˝r’dan, Fransa’dan, Avusturya’dan ve Türkiye’den yerli yabancĂ˝ basĂ˝n mensubu, bilim adamĂ˝nĂ˝n bulunduĂ°u grup, kĂ˝sa bir süre sonra kendilerini IĂ°dĂ˝r’a götürecek olan otobüse biniyor.

Otobüstekilerin birçoĂ°u birbirlerini tanĂ˝mĂ˝yor. IĂ°dĂ˝r’a doĂ°ru araba hareket ettikten sonra ortaya atĂ˝lan konular üzerinde fikir beyan etmelerle ilk diyalog baĂžlĂ˝yor. Gruptakilerin birçoĂ°u Kars’a ve IĂ°dĂ˝r’a ilk defa geldiklerini söylüyorlar.

Otobüs, Kars yaylasĂ˝ndan IĂ°dĂ˝r ovasĂ˝na doĂ°ru ilerliyor…

Aras Nehrinin saĂ° tarafĂ˝ndan yolculuk devam ederken Aras’Ă˝n sol tarafĂ˝nda tepelik alanlarda Ermenistan sĂ˝nĂ˝rĂ˝nĂ˝ ve Ermeni köylerini görüyorsunuz. MeraklĂ˝ gözlerle arabadaki hemen herkes karÞý tarafa bakĂ˝yor. Otobüs ilerliyor, sol tarafta Ermenistan sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝ içerisinde uzakta üç kubbeli, birbirlerinden baĂ°Ă˝msĂ˝z ovalimsi bir tesis görülüyor. Araçta bulunan ve aslen IĂ°dĂ˝rlĂ˝ olan araĂžtĂ˝rmacĂ˝ açĂ˝klĂ˝yor: “GördüĂ°ünüz bina Medzamor Nükleer Santrali, bu santral yĂ˝llardĂ˝r hem IĂ°dĂ˝rlĂ˝’yĂ˝ hem de ErivanlĂ˝’yĂ˝ tehdit ediyor, deprem kuĂžaĂ°Ă˝ndayĂ˝z, fay hattĂ˝nĂ˝n üzerinde Azrail uyuyor veya uyutuluyor…”

Fikir beyan etmeler... Yolculuk devam ediyor...

Az sonra heybetini gösteriyor AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝ ve eteklerinde cennetin diĂ°er adĂ˝ IĂ°dĂ˝r OvasĂ˝… YeĂžilin yeĂžiline bürünmüĂž uçsuz bucaksĂ˝z bir ova...

Heyecanla sesleniyor otobüstekilere IĂ°dĂ˝rlĂ˝ araĂžtĂ˝rmacĂ˝: “Hemen fotoĂ°rafĂ˝nĂ˝ çekebilirsiniz AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’nĂ˝n, ĂžapkasĂ˝nĂ˝ çĂ˝karmýÞ siz misafirlerine, bakĂ˝n, bakĂ˝n hiç bulut yok heybetlinin zirvesinde, bunu nadir görürsünüz bu mevsimde…”[1]

Bir saate yakĂ˝n bir yolculuktan sonra AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’nĂ˝n eteklerinde Ăžehrin merkezine Dede – Korkut OĂ°uzlarĂ˝’nĂ˝n kadim Ăžehri IĂ°dĂ˝r[2]’a giriĂžle yolculuk bitiyor. Bir saatlik bir dinlenmeden sonra Tuzluca’da bulunan Tuz ocaĂ°Ă˝nĂ˝n ziyareti baĂžlĂ˝yor. Tuz ocaĂ°Ă˝, yerin yaklaÞýk 270 metre aĂžaĂ°Ă˝sĂ˝nda büyük bir maĂ°ara Ăžeklinde...

Ýspanyol KralĂ˝ tarafĂ˝ndan, elçi olarak Semerkand’a, Timur nezdine (MayĂ˝s 1404’te)  gönderilmiĂž olan Ýspanyol Elçisi Ruj Gonzales de Clavijo, Tuzluca’daki tuz ocaĂ°Ă˝nĂ˝ seyahatnamesinde Ăžöyle anlatĂ˝yor: “27 MayĂ˝s 1404’te Nadjoy köyünde istirahat ettik... Tekrar Aras (saĂ°) kĂ˝yĂ˝sĂ˝nda ilerlemeye devam ettik. Yol bozuk ve bir çok yeri dimdik idi. Ertesi gün yine bir köyde kaldĂ˝k. Burada daĂ°Ă˝n tepesine kurulmuĂž bir kale vardĂ˝. DaĂ° taĂž tuz kayalarĂ˝yla kaplĂ˝ydĂ˝. Civar köylerden gelenler buradan tuz alĂ˝p yemeklerinde kullanĂ˝yorlarmýÞ.”[3]

Tuz ocaĂ°Ă˝ ziyaretinden sonra Alican SĂ˝nĂ˝r KapĂ˝sĂ˝’na ziyaretle gün sona eriyor...

Ertesi gün sabah erkenden toplu mezar kazĂ˝sĂ˝nĂ˝n yapĂ˝lacaĂ°Ă˝ köy olan Gedikli /Tavus köyüne doĂ°ru hareket ediliyor...

BÖLGENÝN KÝMLÝÐÝNDEN BÝR KAÇ ÖNEMLÝ NOT

DoĂ°u Anadolu Bölgesinin doĂ°usunda yer alan IĂ°dĂ˝r’da[4] asĂ˝rlar boyu birçok medeniyetin ve uygarlĂ˝klarĂ˝n hüküm sürdüĂ°ü, bĂ˝raktĂ˝klarĂ˝ tarihi kalĂ˝ntĂ˝lardan anlaÞýlmaktadĂ˝r. IĂ°dĂ˝r ile ilgili olarak bugüne kadar yapĂ˝lan çeĂžitli arkeolojik ve prehistorik (tarih öncesi) araĂžtĂ˝rmalar, bölgedeki yerleĂžmelerin insanlĂ˝k tarihi kadar eski olduĂ°unu, bölgenin birçok medeniyete ve uygarlýða beĂžiklik ettiĂ°ini ortaya koymuĂžtur. IĂ°dĂ˝r OvasĂ˝'nda bulunan kara obsidiyen taĂž aletlerle çakmak taÞýndan yapĂ˝lmýÞ aletler, mezolitik (yontma taĂž) devrin bölgede de yaĂžandýðýnĂ˝ göstermektedir. Bölgenin ilk yerleĂžik kavmi Hurriler'dir. Hurrilerden sonra, Mitanniler, Kimmerler, Sümerler ve Subariler gibi kavimlerin AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝ yamaçlarĂ˝nda, Aras Nehri HavzasĂ˝nda ve DoĂ°u Anadolu'da ikamet ettikleri bilinmektedir. Bölge daha sonra sĂ˝rasĂ˝yla; Urartular, Ýskitler, Selevkoslular, ArsaklĂ˝lar, Sasaniler, Araplar, BizanslĂ˝lar, Selçuklular, MoĂ°ollar, Çingizler, ÝlhanlĂ˝lar, CelayĂ˝rlĂ˝lar, Karakoyunlular, Akkoyunlular ve Safeviler’in eline geçmiĂžtir[5]. Yavuz Sultan Selim'in 1514'te ÇaldĂ˝ran SavaÞý'yla Safevileri yenmesiyle birlikte bölge de OsmanlĂ˝ idaresine girmiĂžtir. OsmanlĂ˝larĂ˝n 1583' te Revan'Ă˝ (Erivan) fethinden sonra, bugünkü IĂ°dĂ˝r, Tuzluca ve AralĂ˝k ilçelerinin idaresi "AralĂ˝k KazasĂ˝" adĂ˝yla Revan Eyaleti'ne baĂ°lanmýÞtĂ˝r. ÝranlĂ˝larla yapĂ˝lan savaĂžlar sonunda imzalanan 1736 tarihli Ýstanbul AntlaĂžmasĂ˝ndan sonra 1827' ye kadar Ýran idaresinde kalan bölge, OsmanlĂ˝-Rus savaÞý (93 harbi) sonunda 42 yĂ˝l Rus iĂžgaline maruz kalmýÞtĂ˝r. 1917 Ekim Devriminden sonra içine düĂžtüĂ°ü siyasi bunalĂ˝mdan kurtulamayan Rusya'nĂ˝n Brest-Litovks muahedesini imzalamasĂ˝yla bölge, tekrar Türklere geçmiĂžse de 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesiyle Türk ordularĂ˝ çekilince IĂ°dĂ˝r ve çevresi Ermenilerin mezalimine sahne olmuĂžtur. Nihayet, 14 KasĂ˝m 1920'de 15. Kolordu KomutanĂ˝ KazĂ˝m Karabekir komutasĂ˝ndaki Türk ordusunca bozguna uĂ°ratĂ˝lan Ermenilerin Aras Nehri'nin kuzeyine püskürtülmesiyle birlikte, IĂ°dĂ˝r ve çevresi de yeniden kesin olarak Türk topraklarĂ˝na katĂ˝lmýÞtĂ˝r [6].

IÐDIR’IN GÖÐE UZANAN ELÝ: AÐRI DAÐI

Evliya Çelebi’nin Türkmen yaylaĂ°Ă˝[7], Marco Polo’nun hiçbir zaman çĂ˝kĂ˝lmayacak bir daĂ° diye sözünü ettiĂ°i AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’nĂ˝n uzaktan mavimsi bir görüntüsü var. BaÞýnda kardan beyaz ĂžapkasĂ˝… Gökyüzüyle, bulutlarla dost AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝… Bir de yavrusu var bu daĂ°Ă˝n kanatlarĂ˝nĂ˝n altĂ˝nda: Küçük AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝…

AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝ için, “Ararat” adĂ˝ da kullanĂ˝lĂ˝r. Ermenice bir kelime olduĂ°u zannĂ˝yla tepki de gösterilir. Oysa bu adĂ˝n Ermeni ve Ermenice ile alakasĂ˝ yoktur. Kaynaklarda, daha Ermeniler bu bölgeye gelmeden çok önceleri kullanĂ˝ldýðý görülür. Urartu kaynaklarĂ˝nda geçen “Ararat” adĂ˝, AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝ çevresi için kullanĂ˝lan bir yer adĂ˝dĂ˝r. Ararat bölgesinin daĂ°Ă˝ anlamĂ˝nda da kullanĂ˝lmýÞtĂ˝r. Ermeniler bu gerçeĂ°i anlayĂ˝nca, yapmacĂ˝k olarak sahiplendikleri ve kullandĂ˝klarĂ˝ bu adĂ˝ bĂ˝rakmýÞ ve AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’na Masis daĂ°Ă˝ demeye baĂžlamýÞlardĂ˝r. Oysa “Masis” kelimesi de Ermenice deĂ°il, Gürcücedir[8].

AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’nĂ˝n piramit Ăžeklinde gökyüzüne doĂ°ru dimdik yükseldiĂ°ini söyleyen Marco Polo’nun: “Bütün yĂ˝l, kar eksik olmuyor tepesinde, hep bembeyaz, bulutlu. DaĂ°Ă˝n etekleri ise yemyeĂžil, gür otlaklarla çevrili, Türklerin hayvanlarĂ˝ otlatmasĂ˝ için bulunmaz bir bölge”[9]olarak anlattýðý AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝, Türkiye, Ýran ve NahçĂ˝van devlet sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝nĂ˝n kesiĂžme noktasĂ˝na oturmuĂžtur. Görülmeye deĂ°er heybeti ile geniĂž bir alana egemen olduĂ°u için, IĂ°dĂ˝r ve NahçĂ˝van’Ă˝n her tarafĂ˝ndan, AĂ°rĂ˝ ilinin bir çok yerinden, Van’Ă˝n, Erzurum’un, Kars’Ă˝n, Ermenistan’Ă˝n ve Ýran’Ă˝n yüksek yerlerinden görünmektedir.

AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’nĂ˝n kuzeybatĂ˝ eteklerinde inĂžâ edilen Surp-Mari / Sürmeli (Karakale), IĂ°dĂ˝r OvasĂ˝nĂ˝n en büyük ve meĂžhur ĂžehriymiĂž… Büyük tufandan sonra kuru toprak üzerine inĂža edilen ilk Ăžehrin, Nuh’un oĂ°ullarĂ˝ tarafĂ˝ndan bu bölgede inĂža edildiĂ°i inancĂ˝ hakimdir.[10] Selçuklu kaynaĂ°Ă˝ Ahbarü’d-Devleti’s-Selçukiyye’de: “Bu kalenin içinde akarsular ve bostanlar vardĂ˝” denmektedir. 1664 yĂ˝lĂ˝nda meydana gelen büyük depremde IĂ°dĂ˝r Kalesinin yĂ˝kĂ˝ldýðý ve ahalisinin ovaya inerek bugünkü IĂ°dĂ˝r Ăžehrinin nüvesini kurduĂ°u ileri sürülmektedir. 1927 tarihli Tahrir Defteri’nde IĂ°dĂ˝r adlĂ˝ nahiyenin varlýðý, bu görüĂžü desteklemektedir.

Ýspanyol Elçisi Ruj Gonzales de Clavijo, 29 MayĂ˝s 1404 PerĂžembe günü öĂ°le üzeri IĂ°dĂ˝r/ Sürmeli’ye geldiklerini kaydetmektedir. Büyük tufandan sonra ilk inĂža olunan Ăžehrin Surmari (Sürmeli) olduĂ°unu, Ăžehrin kapĂ˝sĂ˝ üzerinde kuvvetli kuleleri olan bir kalesinin bulunduĂ°unu kalenin iç içe iki kapsĂ˝nĂ˝n olduĂ°unu ve Ăžehrin giriĂž kapĂ˝sĂ˝ndan vadi içine inilebildiĂ°ini belirtmektedir. 30 MayĂ˝s 1404 Cuma günü Karakale’ye geldiklerini, bu kalenin bir kadĂ˝n tarafĂ˝ndan idare edildiĂ°ini, kendisinin Timur’a tabi olup ona vergi verdiĂ°inden bahsetmektedir[11]. Eskiden bu kalede Ăžakilerin barĂ˝ndýðýnĂ˝, civardan gelip geçen yolcularĂ˝ ve kervanlarĂ˝ soyarak geçindiklerini, Timur’un bu kaleye hücum ederek kaleyi ele geçirdiĂ°ini ve eĂžkĂ˝ya reisini idam ederek kalenin idaresini reisin hanĂ˝mĂ˝na bĂ˝raktýðýnĂ˝ anlatmaktadĂ˝r. Timur, kalenin tekrar eĂžkĂ˝ya barĂ˝naĂ°Ă˝ olmamasĂ˝ için, bütün kapĂ˝larĂ˝nĂ˝ yĂ˝ktĂ˝rdýðý ve bir daha kapĂ˝ yapĂ˝lmamasĂ˝nĂ˝ yasakladýðý belirtilmektedir. Clavijo, bölge gezilerinde AĂ°rĂ˝ daĂ°Ă˝nda yaygĂ˝n otlarĂ˝n bulunduĂ°unu, bunlar arasĂ˝nda bir çok sular (pĂ˝narlar) aktýðýnĂ˝ ve yolda pek çok Ăžehir harabelerine, büyük taĂžlardan inĂža olunmuĂž evlere rastladĂ˝klarĂ˝nĂ˝, daĂ°Ă˝n eteĂ°indeki vadilerde bir takĂ˝m böceklerden çĂ˝karĂ˝lan kĂ˝rmĂ˝zĂ˝ boyalarla ipeklilerin boyandýðýnĂ˝ belirtiyor[12].

Kendisine atfedilen dini ve efsanevi özelliĂ°i ile meĂžhur AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’nĂ˝n önem ve Ăžöhretini arttĂ˝ran dini-efsanevi husus, büyük tufandan sonra Hz. Nuh’un gemisinin AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’nda karaya oturduĂ°u inancĂ˝dĂ˝r. Bu özelliĂ°i nedeniyle “dinler tarihi” açĂ˝sĂ˝ndan da önemli bir yere sahiptir. Tarih boyunca AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’nĂ˝, OĂ°uzlar “Arkuri” (Arkadaki DaĂ°), Marko Polo(1290 yĂ˝lĂ˝nda bölgeden geçerken) “AkdaĂ°”, Katip Çelebi (Ünlü eseri Cihannüma’da) “Kül-i ArgĂ˝”, Evliya Çelebi (Ünlü eseri Seyahatname’de) “Kül-i ArgĂ˝”, BatĂ˝lĂ˝lar “Ararat”, Araplar “Cebelü’l Haris”, ÝranlĂ˝lar “Küh-i Nuh”, Ermeniler “Masis DaĂ°Ă˝” olarak adlandĂ˝rmýÞlardĂ˝r[13].

Yörede, IĂ°dĂ˝r’a gidip de AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’nĂ˝ görmeden, TürklüĂ°ün sembolü KoçbaĂžlĂ˝ MezarlarĂ˝[14] görmeden, Karakale’yi gezmeden, BozbaÞý’nĂ˝ yemeden gelmeyin derler.

IÐDIR’DA ERMENÝLERÝN TÜRKLERE YÖNELÝK KATLÝAM HAREKETLERÝ

Birinci Dünya SavaÞý sĂ˝rasĂ˝nda Rus kuvvetlerinin, OsmanlĂ˝ ve Rus Ermenilerinden kurulmuĂž olan gönüllü alaylarĂ˝ öncülüĂ°ünde, DoĂ°udan OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝na girmesiyle birlikte OsmanlĂ˝ ordusunda bulunan Ermeniler, silahlarĂ˝yla birlikte firar ederek Rus kuvvetlerine katĂ˝lmýÞlardĂ˝r. Rus ordusuna henüz ulaĂžamayan bir kĂ˝sĂ˝m Ermeniler ise çeteler kurarak isyan etmiĂžlerdir. YĂ˝llarca gerek Ermeni gerekse misyoner okullarĂ˝nda ve kiliselerinde saklanan silahlar ortaya çĂ˝karĂ˝lmýÞ, askerlik Ăžubeleri basĂ˝larak yeni silahlar saĂ°lanmýÞtĂ˝r. Silahlanan Ermeni çeteleri komitelerin “kurtulmak istiyorsan, önce komĂžunu öldür” talimatĂ˝ üzerine, erkekler cephelerde olduĂ°u için savunmasĂ˝z kalan Türk Ăžehirlerine, kasabalarĂ˝na ve köylerine saldĂ˝rarak katliama giriĂžmiĂžlerdir. OsmanlĂ˝ kuvvetlerini arkadan vuran Ermeniler, OsmanlĂ˝ birliklerinin harekatĂ˝nĂ˝ engellemiĂžler, ikmal yollarĂ˝nĂ˝ kesmiĂžler, yaralĂ˝ taÞýyan konvoylarĂ˝ pusuya düĂžürmüĂžler, köprü ve yollarĂ˝ imha etmiĂžler, bulunduklarĂ˝ Ăžehirlerde ayaklanarak Rus iĂžgalini kolaylaĂžtĂ˝rmýÞlardĂ˝r. Rus kuvvetleri saflarĂ˝nda bulunan Ermeni gönüllü alaylarĂ˝nĂ˝n yaptýðý zulüm o kadar aĂ°Ă˝r olmuĂžtur ki, Rus komutanlýðý bazĂ˝ Ermeni birliklerini cepheden uzaklaĂžtĂ˝rarak geri hatlara sevk etmek zorunluluĂ°u hissetmiĂžtir.

Ermeni çetecilerinin Kars ve çevresinde Müslüman ahaliye yönelik katliam hareketleri 1915[15]  ve 1920[16] yĂ˝llarĂ˝ boyunca sürmüĂžtür. Özellikle Rusya’da 1917 Ekim ihtilâlinin patlak vermesi, Rus ordularĂ˝nda çözülme meydana getirmiĂž, DoĂ°u Anadolu’da cephede etkinlik, Ermeni ve Gürcülere geçmiĂžtir. Söz konusu dönemde, Anadolu’nun birçok yerinde Ermenilerin Türk halkĂ˝na yönelik katliam hareketleri baĂžlamýÞtĂ˝r[17].

Birinci Dünya SavaÞý öncesinde Þebinkarahisar’da Türklere karÞý katliam düzenleyen SivaslĂ˝ Murat, Sasun CanavarĂ˝ diye Ăžöhret kazanan Antranik ve MuĂž katliamĂ˝nĂ˝ gerçekleĂžtiren ArĂžak gibi Ermeni komitecilerinin liderliĂ°inde Erzincan, Bayburt, Erzurum, Kars, Ardahan ve IĂ°dĂ˝r[18] gibi birçok yerde katliam hareketleri yapĂ˝lmýÞtĂ˝r. Bölgede bulunan Müslüman ahali, Rus subaylarĂ˝nĂ˝n artĂ˝k etkinliklerini kaybetmeleri sebebiyle, yok olma tehlikesiyle karÞý karÞýya kalmýÞlardĂ˝r. Rus iĂžgali altĂ˝ndaki bölgede faaliyete geçen Ermeniler, henüz sütten kesilmemiĂž çocuklarĂ˝ öldürmüĂž, hamile kadĂ˝nlarĂ˝n karĂ˝nlarĂ˝nĂ˝ yarmýÞ, MüslümanlarĂ˝ diri diri yakmýÞ, kĂ˝z çocuklarĂ˝na akla gelmedik iĂžkenceler yapmýÞlardĂ˝r[19].

Kafkasya’da ve DoĂ°u Anadolu Bölgesi’nde Türklere yönelik Ermeni katliamlarĂ˝ düzenli Ermeni birlikleri tarafĂ˝ndan gerçekleĂžtirilmiĂžtir[20].

IĂ°dĂ˝r’da, Tuzluca’da ve AralĂ˝k’ta çok sayĂ˝da Türk, çoluk çocuk, genç ihtiyar demeden Ermeniler tarafĂ˝ndan öldürülmüĂžtür. Ýkinci Kafkas Kolordu Komutanlýðý’ndan Üçüncü Ordu Komutanlýðý’na 16 MayĂ˝s 1918’de gönderilen raporda, iĂžgal altĂ˝nda bulunan Kafkasya’da Ermenilerin MüslümanlarĂ˝ katliama tâbi tutarak zulümlerini sürdürdükleri bildirilmiĂžtir. Yine 29 Nisan 1918’de Gümrü’den Ahalkelek’e gelen 500 arabadaki 3000 Müslüman göçmen, Ermeniler tarafĂ˝ndan öldürülmüĂžtür. AynĂ˝ günlerde iki top ve iki makineli tüfeĂ°i olan 1000 kiĂžilik Ermeni kuvveti Tuzluca ve Erivan bölgesinde bulunan Ýslâm köylerine saldĂ˝rarak kadĂ˝nlarĂ˝ ve çocuklarĂ˝ katletmiĂžlerdir[21].

Ermeni çeteleri, 1918 yĂ˝lĂ˝ sadece Nisan ayĂ˝ içerisinde IĂ°dĂ˝r’da 50, Tuzluca’da 242, Oluklu’da 200, Çilhane’de 300, HacĂ˝ Halil’de 800 Müslüman’Ă˝ katletmiĂžlerdir[22].

21 AĂ°ustos 1919’da OnbeĂžinci Kolordu KumandanĂ˝ KâzĂ˝m Karabekir’e Dokuzuncu Kafkas FĂ˝rkasĂ˝ KumandanĂ˝ Mîralay RüĂždü tarafĂ˝ndan gönderilen raporda, 18 AĂ°ustos’ta Kürtlerin KaĂ°Ă˝zman’daki Ermenilere saldĂ˝rmalarĂ˝ üzerine, Ermenilerin Müslüman ahaliyi camilere doldurarak katle baĂžladĂ˝klarĂ˝, katliamdan kurtulabilen, çoĂ°unluĂ°unu aç ve çĂ˝plak kadĂ˝nlarĂ˝n oluĂžturduĂ°u iki yüz kadar kiĂžinin Çukurçam ve Kükürtlü daĂ°larĂ˝ndaki Müslüman milis kuvvetlerine iltica ettikleri ve eĂ°er Ermenilerin Müslüman ahaliye yönelik katliamlarĂ˝ durdurulmazsa ne Elviye-i Selâse’de (Kars, Ardahan, Batum) ne de Aras mĂ˝ntĂ˝kasĂ˝nda bir tek Müslüman kalmayacaĂ°Ă˝ndan gerekli tedbirlerin alĂ˝nmasĂ˝ gerektiĂ°i bildirilmiĂžtir[23].

21 AĂ°ustos 1919 tarihli Onikinci FĂ˝rka KumandanĂ˝ Osman Nuri’nin OnbeĂžinci Kolordu Kumandanlýðýna göndermiĂž olduĂ°u rapor, aynĂ˝ olaylarĂ˝ teyid etmektedir. AyrĂ˝ca raporda, Ermenilerin mezâlim yapacaklarĂ˝ mĂ˝ntĂ˝kadaki HĂ˝ristiyanlarĂ˝ bir bahane ile o bölgeden geri çektikleri ve bu Ăžekilde KaĂ°Ă˝zman, IĂ°dĂ˝r ve Kulp civarĂ˝ndaki pek çok köye aniden toplarla ve makineli tüfeklerle saldĂ˝rarak katliam ve yaĂ°ma yaptĂ˝klarĂ˝ bildirilmiĂžtir[24].

11 Eylül 1919 tarihli Harbiye Nezâretine gönderilen bir baĂžka raporda aynen Ăžu ifadeler yer almýÞtĂ˝r:[25] “ Ermeniler mü’ezzinleri ezân okurken taĂžlayup sebb etmiĂžler, kadĂ˝nlara bir çok iĂžkencelerle nâmûslarĂ˝na ta’arruz eylemiĂžlerdir: TopladĂ˝klarĂ˝ Ýslâm kadĂ˝nlarĂ˝nĂ˝ üryân bir hâlde Ermeniler kendi askerleri arasĂ˝nda gezdirmiĂžlerdir.”

Ermeniler, 17 Eylül 1919’da IĂ°dĂ˝r’Ă˝n altĂ˝ kilometre doĂ°usunda bulunan Adbak köyüne giderek burada bulunan köy ahalisini tamamen ve bu köye bir kilometre mesafede bulunan üç yüz haneden oluĂžan yaĂ°cĂ˝ köyü ahalisini fecî’ ve vahĂžîyane bir Ăžekilde katletmiĂžlerdir[26].

4 AralĂ˝k 1919’da, OnbeĂžinci Kolordu Kumandanlýðýna Osman Nuri Bey tarafĂ˝ndan çekilen bir telgrafta: “Ermenilerin elinde ekserîsi aç, çĂ˝plak ve çocuk olarak Kars, SarĂ˝kamýÞ, KaĂ°Ă˝zman havâlîsinde üç bin kiĂži bulunduĂ°u...”bildirilmiĂžtir[27].

11 Mart 1920’de Ermeni çetecileri, AĂ°baba, ZarduĂžad, Þüregel ve ÇĂ˝ldĂ˝r kazalarĂ˝na baskĂ˝nlar düzenlemiĂž ve buralarda yaĂžayan Müslüman ahaliyi türlü iĂžkencelerle katletmiĂžlerdir[28]. Ermeniler, bölgede sadece ZarduĂžad’da kadĂ˝n ve çocuklar olmak üzere iki bin kiĂžiyi katletmiĂžler, yirmi sekiz köyü tamamen daĂ°Ă˝tmýÞlar ve topladĂ˝klarĂ˝ Müslüman kĂ˝zlarĂ˝nĂ˝n bir kĂ˝smĂ˝nĂ˝ Gümrü’ye bir kĂ˝smĂ˝nĂ˝ ise, Kars’a getirerek Ermeni evlerine daĂ°Ă˝tmýÞlardĂ˝r. Müslüman kadĂ˝nlarĂ˝n çamaÞýrlarĂ˝nĂ˝ pazarlarda teĂžhir ederek satan Ermeniler, bu baskĂ˝nlarda yararlĂ˝lĂ˝k gösteren Kars’taki Kürt reislerinden Davud’a oldukça yüklü miktarda para vererek ödüllendirmiĂžlerdir[29].

2 Temmuz 1920 tarihli bir belge, Ermeniler tarafĂ˝ndan yapĂ˝lan katliamlarĂ˝n bir diĂ°er boyutunu ortaya koymaktadĂ˝r. Belgede, AralĂ˝k civarĂ˝nda bin beĂž yüz çocuĂ°u suya atarak boĂ°an Ermenilerin bu hareketlerinden dolayĂ˝ bölgede çocuk cesetleri yüzünden içme suyunun içilemez bir hale geldiĂ°i belirtilmiĂžtir[30].

Ersinek köyü imamĂ˝nĂ˝n mektubu benzer olaylarĂ˝ anlatmasĂ˝ bakĂ˝mĂ˝ndan önemlidir:[31] “KardaĂžlar: Küffâr eline esîr olanĂ˝n hâli nice olduĂ°u cümlenizce ma’lûmdur. Fakat bu def’a olan esîrlik ve hakâret hiçbir an görülmemiĂždi. Devr-i âdem’den beri bu gibi zulümler ne olmuĂždur ve ne de olabilir. Dil ile vasfolunamaz. Ancak halka ayândĂ˝r. Sabîler ve avratlarĂ˝n âvazĂ˝ arĂž-Ă˝ a’lâya çĂ˝kdĂ˝, felekleri aĂ°laĂždĂ˝. DüĂžmanĂ˝mĂ˝z cesîm bir düĂžman olsaydĂ˝ insâna efkâr olmazdĂ˝. YalnĂ˝z bizim, vicdânsĂ˝z, hakîkatsizliĂ°imizden dört Ermeni neferi elinde boynu eĂ°ri ve gözü yaĂžlĂ˝ orada bĂ˝çakla ve büyük ezâlarla katlolunmaklýðýmĂ˝z bizi ölmezden evvel öldürdü. Mâl, at ve davarlardan millet bir kere el çekmiĂždir. Nâmus kalmadĂ˝. Cândan su’al olunursa Ýslâm yarĂ˝dan ziyâde belki üçte biri de ancak kaldĂ˝...”

5 Temmuz 1920 tarihli bir diĂ°er raporda, Kars, SarĂ˝kamýÞ, Karakurt, IĂ°dĂ˝r gibi yerler ve köylerinde, Ermenilerin Müslüman ahaliye yönelik katliam hareketlerinde bulunduklarĂ˝ bildirilmiĂžtir. General Obesyan emrindeki Ermeni kuvvetlerinin bütün bu olaylarĂ˝n sorumlusu olarak gösterildiĂ°i raporda, bazĂ˝ köylerde ahalinin akla hayale gelmeyecek Ăžekillerde zulümlere maruz bĂ˝rakĂ˝larak katledildikleri, evlere doldurularak yakĂ˝ldĂ˝klarĂ˝, süngülerle öldürülerek Aras Nehri’ne atĂ˝ldĂ˝klarĂ˝ ve Müslüman ahaliye ait olan binlerce hayvan, zahire ve deĂ°erli eĂžyalarĂ˝ gaspedildikleri ifade edilmiĂžtir. AynĂ˝ raporda, 1918 yĂ˝lĂ˝ndan beri Kars ve havalisinde katledilen MüslümanlarĂ˝n sayĂ˝sĂ˝nĂ˝n yirmi beĂž bine ulaĂžtýðý kaydedilmiĂžtir[32].

25 Temmuz 1920 tarihli bir baĂžka belge de ise, Ermenilerin sadece IĂ°dĂ˝r bölgesinde bulunan Müslüman köylerini basmakla yetinmedikleri bölgede bulunan Malakan köylerini de yaĂ°maladĂ˝klarĂ˝ belirtilmiĂž, Ermeni zulmü altĂ˝nda ezilen Ýslam ve Malakan köyleri[33] ahalisinin hudud kumandanlĂ˝klarĂ˝na müracaat ederek yardĂ˝m istedikleri belirtilmiĂžtir[34].

Ermeniler, 1915 yĂ˝lĂ˝ndan 1920 yĂ˝lĂ˝ sonlarĂ˝na kadar, ÞahtahtĂ˝, Zengezur, NahçĂ˝van, IĂ°dĂ˝r, Serdarabad ve havalisindeki yüzlerce köyde, binlerce Müslüman’Ă˝ kadĂ˝n, çocuk ayĂ˝rmaksĂ˝zĂ˝n çeĂžitli iĂžkencelerle katlederek, cesetlerinin uzuvlarĂ˝nĂ˝ parçalamýÞlardĂ˝r. Antranik ve Bapun çetelerinin yakĂ˝p yĂ˝ktĂ˝klarĂ˝, aylarca mezâlim altĂ˝nda bĂ˝raktĂ˝klarĂ˝ bu köylerin mallarĂ˝nĂ˝ yaĂ°maladĂ˝klarĂ˝, binlerce hayvanĂ˝nĂ˝ gasp ettikleri, mezâlimden kurtulabilenlerin de göçe mecbur bĂ˝rakĂ˝ldýðý arĂživ belgelerinde görülmektedir.

IÐDIR’IN YÝTÝK CANLARI: Toplu Mezar KazĂ˝sĂ˝

OsmanlĂ˝ arĂživ belgelerinden ve olaylarĂ˝ bizzat yaĂžamýÞ olan ĂžahĂ˝slardan alĂ˝nan bilgiler neticesinde IĂ°dĂ˝r’Ă˝n Tuzluca ilçesine baĂ°lĂ˝ Tavus / Gedikli köyünde Ermenilerin yaklaÞýk 150 civarĂ˝nda Müslüman’Ă˝ katlettikleri tespit edilmiĂžtir.

Söz konusu OsmanlĂ˝ arĂživ belgesinde Gedikli olayĂ˝ Ăžu Ăžekilde anlatĂ˝lmýÞtĂ˝r:[35]

“IĂ°dĂ˝r havâlîsinde meskûn aĂžîret rü’esâsĂ˝ndan Hamid Bey’den alĂ˝nan mektûbda Ermeniler tarafĂ˝ndan YukarĂ˝katĂ˝rlĂ˝ (Koturlu) ve AĂžaĂ°Ă˝katĂ˝rlĂ˝ (Koturlu) ve Köseler nâmĂ˝ndaki Ýslâm köylerini yaĂ°ma ve ihrâk ve Tavus köyü ahâlî-i Ýslâmiyesinden yüz elli nüfus katleyledikleri cihetle ta’arruzlarĂ˝na ma’ruz kalan mütebâki ahâlî – i Ýslamiyyeyi kurtarmak maksadĂ˝yla bi’l – mukâbele Ermenilere hücûm etdikleri ve firar eden Ermenilerden iki top, bir mitralyöz iĂ°tinâm eyledikleri ve cebhâneleri tükenmesinden dolayĂ˝ mu’avenet talebinde bulunduklarĂ˝ gösterilmekde olduĂ°u Karakilise Kâim – î Makâmlýðý’ndan bildirilmiĂžtir. Efendim.

                                                                                  AslĂ˝na MutabĂ˝ktĂ˝r

                                                                                          Mühür”

Olay bir diðer arÞiv belgesinde de anlatýlmýÞtýr:[36]

“...150 nüfûsdan ibâret Tavus karyesi ahâlîsini kâmilen ifnâ ve köyü ihrâk etmiĂžler...” Ăžeklinde devam etmektedir.

IĂ°dĂ˝r’daki toplu mezarĂ˝n yeri yukarĂ˝da verilmiĂž olan arĂživ belgeleri ile Gedikli köyü ve civar köylerin sakinlerinin vermiĂž olduklarĂ˝ ifadelerden yola çĂ˝kĂ˝larak tespit edilmiĂžtir. OlayĂ˝ bizzat yaĂžamýÞ ve aĂžaĂ°Ă˝da kendi aĂ°zĂ˝ndan ifadesi verilmiĂž olan 1912 doĂ°umlu HacĂ˝ Esad ACAR’Ă˝n ifadesi toplu mezar yerinin tespitinde en önemli delillerden birisini oluĂžturmuĂžtur.

HacĂ˝ Esad olayĂ˝ Ăžöyle nakletmiĂžtir:[37] “Bizim köy Tuzluca’ya baĂ°lĂ˝ bir daĂ° köyüdür. Köyümüze komĂžu Güllüce, Molla Kemer köylerinde Ermeniler yaÞýyorlardĂ˝. Köyümüz yöre köylerine nazaran zengin sayĂ˝lĂ˝rdĂ˝. Bir gün köyümüze Ermeni ileri gelenlerinden bir grup geldi. Bizlere, ‘Size yiyecek getirdik. Hane halklarĂ˝na haber salĂ˝n toplansĂ˝nlar. GetirdiĂ°imiz eĂžyalarĂ˝ daĂ°Ă˝tacaĂ°Ă˝z’ dediler. Ermeni ileri gelenleri köy halkĂ˝nĂ˝ toplarken, köyün etrafĂ˝ da Ermeni askerleri tarafĂ˝ndan sarĂ˝lmýÞtĂ˝. Ancak bu durumdan haberimiz yoktu. Benim de içlerinde bulunduĂ°um 70 – 80 kadar kiĂži idik. Bizleri köydeki bir evde kĂ˝lĂ˝çlarla doĂ°radĂ˝lar. Ben, Abbas, KĂ˝lĂ˝ç ve Muhsin bu katliamdan kurtulduk. Bizler yaralĂ˝larĂ˝n altĂ˝nda kalmýÞtĂ˝k.

Bizim köyün Ermeniler tarafĂ˝ndan basĂ˝ldýðýnĂ˝ haber alan yöredeki aĂžiret köyleri yardĂ˝ma gelmiĂžler ve Ermenilerin köyden kaçmalarĂ˝nĂ˝ saĂ°ladĂ˝ktan sonra bizim bulunduĂ°umuz eve gelerek saĂ° olup olmadýðýmĂ˝za bakmýÞlar. Bu sĂ˝rada üst üste yýðýlĂ˝ cesetlerin altĂ˝ndan iniltiler geldiĂ°ini duymuĂžlar ve bizleri kurtardĂ˝lar.

Köyümüzde Ermenilerin biz Türklere yönelik katliam hareketi buĂ°daylarĂ˝n biçim zamanĂ˝nda yapĂ˝ldĂ˝. O vahĂžetin içinden nasĂ˝l saĂ° çĂ˝ktýðýma hala inanamĂ˝yorum. ArkadaÞým KĂ˝lĂ˝ç birkaç yerinden oldukça aĂ°Ă˝r yaralanmýÞtĂ˝. YaralarĂ˝ yüzünden fazla yaĂžamadĂ˝ ve öldü.

Ermenilerin bizleri topluca doldurduklarĂ˝ ev KelbayĂ˝ Celil’in eviydi. Bu evde kendi akrabalarĂ˝ndan 7 kiĂži vardĂ˝. BunlarĂ˝n adlarĂ˝ Ahmet, Hüseyin, Ýskender, Mehmet Ali, MeĂžedi Hüseyin, Mehmet Hüseyin ve kĂ˝z kardeĂžim Güllü. Dört yaÞýnda olan Güllü’yü Ermeniler altĂ˝ yerinden süngüleyerek öldürmüĂžlerdi. Ermeniler köyü ilk bastĂ˝klarĂ˝nda köyden kaçarak katliamdan kurtulan diĂ°er köylülerimiz daha sonra geri döndüler. BazĂ˝larĂ˝ ev enkazĂ˝nĂ˝n altĂ˝ndan akrabalarĂ˝nĂ˝n cesetlerini çĂ˝kartarak mezarlýða gömdüler. Bir çoĂ°u ise halen bu evin enkazĂ˝ altĂ˝nda yatmaktadĂ˝r. BaskĂ˝n sĂ˝rasĂ˝nda tarlalarda buĂ°day biçenleri yakalayĂ˝p Güllüce – Mollakemer köyünde öldürüp su kuyularĂ˝na doldurduklarĂ˝nĂ˝ sonradan öĂ°rendim…”

Gedikli köyünde, söz konusu katliama maruz kalmýÞ olanlarĂ˝n akrabalarĂ˝ ile yapmýÞ olduĂ°umuz röportajlarda[38] Ermenilerin yaklaÞýk 100 kiĂžiyi (OsmanlĂ˝ arĂživ belgelerinde bu rakam 150 kiĂži olarak verilmiĂžtir.)[39] köy içindeki Celil’in evinde topladĂ˝klarĂ˝ ve daha sonra kĂ˝lĂ˝çlarla ve süngülerle katliamĂ˝ yaptĂ˝klarĂ˝ anlatĂ˝ldĂ˝. Katliamdan kaçarak kurtulanlarĂ˝n Ermeniler gittikten sonra köye döndükleri ancak, katliam yapĂ˝lan evin içerisine sinmiĂž olan ceset kokusunun aĂ°Ă˝rlýðýndan dolayĂ˝ içeriye giremediklerini ve bu evi onlar için babalarĂ˝nĂ˝n, dedelerinin mezar yaptĂ˝klarĂ˝nĂ˝ ifade etmiĂžlerdir.

Gerek OsmanlĂ˝ arĂživ belgeleri gerekse olayĂ˝ ya bizzat yaĂžayan ya da babasĂ˝ndan, dedesinden duymuĂž olanlarĂ˝n ifadeleri ile tespit edilmiĂž olan IĂ°dĂ˝r’Ă˝n Tuzluca ilçesine baĂ°lĂ˝ Gedikli / Tavus köyü toplu mezar kazĂ˝sĂ˝ 27 MayĂ˝s 2003 tarihinde Türk ve yabancĂ˝ bilim adamĂ˝ ve basĂ˝n mensuplarĂ˝ önünde gerçekleĂžtirildi. KazĂ˝nĂ˝n henüz baĂžlarĂ˝nda ortaya çĂ˝kan görüntü kazĂ˝da bulunan yerli ve yabancĂ˝ gözlemcilerin hafĂ˝zasĂ˝ndan oldukça uzun bir süre kaybolmayacak gibiydi. Manzara, katliam sĂ˝rasĂ˝nda biri üç yaÞýnda diĂ°eri yedi yaĂžlarĂ˝nda iki çocuĂ°una sarĂ˝lmýÞ ve Ermeniler tarafĂ˝ndan kafa tasĂ˝ ikiye ayrĂ˝lmýÞ anne ve çocuklarĂ˝nĂ˝n iskeletlerinin görüntüsüydü…[40]




 



[1] FotoĂ°raf için bkz. çalýÞmanĂ˝n sonundaki ekler bölümüne.
[2] “IĂ°dĂ˝r, Türk OĂ°uz Boyu’nun, 24 ana boyundan biridir. OĂ°uz Han’Ă˝n, 6 oĂ°lundan en küçüĂ°ü olan Deniz (Tengiz/Dengiz) Han’Ă˝n 4 oĂ°lundan en büyüĂ°üdür.” (Nihat Çetinkaya, IĂ°dĂ˝r Tarihi (Tarih, Yer AdlarĂ˝ ve BazĂ˝ Oymaklar Üzerine), Ýstanbul: 1996, s. 125.
[3] Çetinkaya, IĂ°dĂ˝r Tarihi, s. 75 – 76.
[4] IĂ°dĂ˝r ve çevresi ile ilgili önemli çalýÞmalar  için bkz. Fahrettin KĂ˝rzĂ˝oĂ°lu, Kars Tarihi, C.I., (Ýstanbul:1953); KĂ˝rzĂ˝oĂ°lu, YukarĂ˝ – Kür ve Çoruk BoylarĂ˝’nda KIPÇAKLAR, (Ankara:1992); KĂ˝rzĂ˝oĂ°lu, Selçuklular’Ă˝n AnĂ˝’yĂ˝ Fethi, (Ankara:1970), KĂ˝rzĂ˝oĂ°lu, Dede Korkut OĂ°uznameleri, I. Kitap, (Ýstanbul:1952); KĂ˝rzĂ˝oĂ°lu, OsmanlĂ˝larĂ˝n Kafkas Ellerini Fethi (1451 – 1590), (Ankara:1993); KĂ˝rzĂ˝oĂ°lu, AnĂ˝ Þehri Tarihi, (Ankara:1982); Mehmet Eröz, DoĂ°u Anadolu’nun TürklüĂ°ü, (Ýstanbul:1975),Yusuf HalaçoĂ°lu, XVIII. YüzyĂ˝lda OsmanlĂ˝ ÝmparatorluĂ°u’nun Ýskân Siyaseti ve AĂžiretlerin YerleĂžtirilmesi, (Ankara:1998);  Akdes Nimet Kurat, Rusya Tarihi, (Ankara: 1992); Veli Orkun, Sürmeli Çukuru – IĂ°dĂ˝r Tarihi CoĂ°rafyasĂ˝, IĂ°dĂ˝r,1955; Ali Sevim, Anadolu’nun Fethi, Selçuklular Dönemi (BaĂžlangĂ˝cĂ˝ndan 1086’ya Kadar), (Ankara: 1988); Faruk Sümer; OĂ°uzlar (Türkmenler), (Ýstanbul:1980); Þeref Han, Þerefname, C. I – II., (Ýstanbul: 1970).  
[5] Konu ile ilgili geniĂž bilgi için bkz. Çetinkaya, IĂ°dĂ˝r Tarihi.
[6]  http://igdir.meb.gov.tr/yapmadan_donme.htm
[7] Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Çev. Mümin Çevik, C. 1. (Ýstanbul: 1985), s. 639.
[8] Çetinkaya, IĂ°dĂ˝r Tarihi, s. 70.
[9] Marco Polo Seyahatnamesi, Tercüman 1001 Temel Eser, s. 21.
[10] Nuh’un gemisinin AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝’da olduĂ°u (efsanesi) bilimsel olarak ispatlanmýÞ deĂ°ildir.
[11] Çetinkaya, IĂ°dĂ˝r Tarihi, s. 126.
[12] Çetinkaya, IĂ°dĂ˝r Tarihi, s. 76 – 77.
[13] http://igdir.meb.gov.tr/yapmadan_donme.htm
[14] KoçbaĂžlĂ˝ mezar taĂžlarĂ˝nĂ˝n fotoĂ°raflarĂ˝ için bkz. çalýÞmanĂ˝n sonundaki ekler bölümüne.
[15] BaĂžbakanlĂ˝k OsmanlĂ˝ ArĂživleri Hâriciye Siyasî Harb-i Umûmî, Dosya No: 110 / 12 – 1, 2 (Bundan sonraki dipnotlarda kĂ˝saltĂ˝larak “BOA. HR. SYS.HU” Ăžeklinde gösterilmiĂžtir.
[16] IĂ°dĂ˝r ve çevresinde Müslüman halka yönelik Ermeni katliam hareketleri yoĂ°un olarak 1918 ve 1920 yĂ˝llarĂ˝nda gerçekleĂžmiĂžtir.
[17] Ermeni Sorunu El KitabĂ˝, Haz. Þenol KantarcĂ˝, Kamer KasĂ˝m, Ýbrahim Kaya, Sedat Laçiner, (Ankara: 2002), s. 36.
[18] BOA. HR. SYS.HU, Dos. No: 110 / 12 – 1.
[19] Abdurrahman ÇaycĂ˝, Türk-Ermeni ÝliĂžkilerinde Gerçekler, (Ankara: 2000), ss. 75 – 77.
[20] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2877/71.
[21] Muammer Demirel, ‘OsmanlĂ˝ Belgelerine Göre IĂ°dĂ˝r ve Çevresinde Ermeniler’in Müslüman HalkaYaptĂ˝klarĂ˝ Katliam’ IĂ°dĂ˝r Tarihi Gerçekler ve Ermeniler UluslararasĂ˝ Sempozyumu (24 – 27 Nisan 1995) IĂ°dĂ˝r, Bildiriler KitabĂ˝, (Ankara:1997) s. 66.
[22] Demirel, ‘(...) IĂ°dĂ˝r ve Çevresinde Ermenilerin Müslüman Halka (...)”, s. 66.
[23] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2877/73.
[24] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2877 / 75,79.
[25] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2877/ 77.
[26] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2602 – 1/219, 223 – 230.
[27] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2878 / 8.
[28] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2878 / 18, 21.
[29] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2878 / 22.
[30] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2878 / 42.
[31] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2878 / 43.
[32] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2878 / 30.
[33] MalakanlarĂ˝n yaĂžadĂ˝klarĂ˝ köyleri tehdit ederek fidye isteyen Ermeniler, Novoselim Malakan köyüne baskĂ˝n düzenleyerek köylülere ait hayvan ve eĂžyalarĂ˝nĂ˝ yaĂ°ma etmiĂžlerdir (BOA. HR. SYS., Dos. No: 2878 / 38).
[34] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2878 / 34.
[35] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2878 / 78 (Belgenin aslĂ˝ için bkz. çalýÞmanĂ˝n sonundaki ekler kĂ˝smĂ˝na).
[36] BOA. HR. SYS., Dos. No: 2877 / 70.
[37] HacĂ˝ Esad ACAR’Ă˝n resmi için bkz. çalýÞmanĂ˝n sonundaki ekler kĂ˝smĂ˝na.
[38] Ropörtaj fotoĂ°raflarĂ˝ için bkz. çalýÞmanĂ˝n sonundaki ekler bölümüne.
[39]BOA. HR. SYS., Dos. No: 2877 / 70; BOA. HR. SYS., Dos. No: 2878 / 78
[40] Toplu mezar kazĂ˝sĂ˝ fotoĂ°raflarĂ˝ için bkz. çalýÞmanĂ˝n sonundaki ekler bölümüne.

 ----------------------
* -
- ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 9, Bahar 2003
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar