Anasayfaİletişim
  
English
Makaleler

ABD'YLE ?L??K?LER VE ERMEN? TASARISI

Nurşen MAZICI, Doç. Dr.
10 2007 - Radikal

.A°*ellspacing="0" cellpadding="0" width="95%" align="center" border="0">

Amerikal?lar?n Türklerle tan??mas? 18. yüzy?l?n sonunda ba?lam??sa da a??rl?kl? olarak ticari ili?kilere dayal? ilk resmi antla?ma, 1830'da yap?lm??t?r. Bu antla?mayla birlikte, Amerikan misyonerlerinin Osmanl? ?mparatorlu?u'nda ba?layan etkinlikleri de görülür. 19. yüzy?l boyunca , kayda de?er çapta bir sorun ya?amayan Osmanl? ve Amerikan ili?kileri, 1. Dünya Sava?? s?ras?nda ABD'nin Osmanl? devletine kar?? sava? ilan etmemesi sonucu, 20. yüzy?la da sorunsuz girer.
Osmanl? ?mparatorlu?u'nun parçalanmas?ndan sonra, Türk-Amerikan ili?kilerinin ilk a?amas?, ABD'nin Lozan Konferans?'na gözlemci statüsüyle kat?lmas? ve ABD'deki Ermeni diasporas?n?n bask?s?yla Lozan Antla?mas?'n? Senato'nun reddetmesi, Türk-Amerikan ili?kilerinde ilk resmi ve ciddi bir gerginlik yaratm??t?r. Ancak bu reddedi?, gerek o dönemde, ABD'nin dünyada henüz etkin bir devlet olmamas?, gerekse 1920'lerde Türkiye'de ba?ta Cumhuriyet'in ilan? gibi hukuksal alanda çok büyük çapl? bir devrimin ya?anmas? dolay?s?yla Türk kamuoyunun gündemine girmemi?tir. Ne var ki, ba?ta New York Ticaret Odas? olmak üzere, Amerikan i? çevrelerinin giri?imleri ve Amiral Mark.
L. Bristol ve J. Grew gibi usta diplomatlar?n çabalar? sonucu, 1927 y?l?nda yap?lan bir ikili antla?mayla, bu iki ülke aras?ndaki ili?kiler tekrar ray?na girmi?tir. Türk-Amerikan ili?kilerinin yo?unla?mas?, as?l 2. Dünya Sava?? sonras? olmu?, Türkiye'nin ABD'nin yan?nda Kore'ye asker göndermesiyle birlikte 1952'de NATO'ya üyeli?i iki ülke aras?ndaki ili?kileri askeri alana da ta??m??t?r.

K?br?s sorunu
Ne var ki 1964'te , K?br?s sorunu nedeniyle ikinci kez Türk-Amerikan ili?kileri gerginle?mi?tir. K?br?s Rumlar?n?n Türklere etnik temizlik amac?yla katliam uygulamas? dünya kamuoyuna, Türkiye'nin 1960 Garantörlük Antla?mas?'n?n 4. maddesine dayanarak K?br?s'a askeri müdahale edece?i biçiminde yans?m??t?. Bunun üzerine ABD Ba?kan? Lyndon Johnson 2 Haziran 1964'te ba?bakan ?nönü'ye gönderdi?i mektupta, 'Türkiye, Sovyet müdahalesini gerektirecek bir ad?m atarsa, di?er NATO üyelerinin kendisini korumayaca??n?' belirtmi?tir. Bu mektup olay?, Türkiye'de ABD aleyhtar? gösterilere neden olmu?, ortaokul ve lise ö?rencilerinin bile 'ya K?br?s, ya Taksim, ya ölüm!' sloganlar?yla tüm Anadolu'da protesto gösterileri yapmalar?na neden olmu?tu. Bunun sonucu olarak ülkedeki Amerikan personeli azalt?lm??, Türkiye'nin Sovyetler'le ili?kisini yak?nla?t?rmas?, ABD'nin sert politikas?ndan vazgeçmesini sa?lam?? ve böylece iki ülke aras?ndaki gerginlik de 1967'de giderilmi?ti.
Ancak, yine K?br?s sorunu yüzünden 1974'te iki ülke aras?ndaki ili?kiler, tekrar kopma noktas?na gelmi?ti. 15 Temmuz 1974'te K?br?s'? Yunanistan'a ilhak etmek üzere i?gal eden Yunan askeri cuntas? , Nikos Sampson kanal?yla aday? ele geçirmi?ti. Böylece Rumlar tekrar Türklere katliam uygulay?nca, ayn? antla?ma çerçevesinde Türkiye, bu kez adaya askeri müdahalede bulunmu?tu. Bunun üzerine ABD, Türkiye'ye silah ambargosu karar? alm??t?. Türkiye ise, 1969 Savunma ve ??birli?i Antla?mas?'n? ask?ya alm?? ve ülkedeki NATO d???ndaki tüm Amerikan tesislerindeki etkinli?i durdurulmu? ve 1978'de Türkiye, NATO'dan ç?kma tehdidinde bulunmu?tu. Her ne denli Diyarbak?r'da bile gençlerin askerlik ?ubesi önlerine y???larak K?br?s'a gitme isteklerini dile getirecek denli ulusal bir duyarl?l?k göstermelerine kar??n, bu olaya Türk kamouyunun tepkisi, Jonhson mektubu'na olan tepki kadar olmamakla birlikte, her iki olaya gösterilen duyarl?l???n yaratt??? sinerjiyle TSK'n?n K?br?s'a yapt??? ç?karma, ba?ta ABD olmak üzere Bat?l? ülkelerin pek tepkisine neden olmam??t?. Böylece bu kriz de, ABD'nin silah ambargosunun kald?r?lmas?yla iki ülke aras?ndaki ili?kiler tekrar düzelmi?ti.


1 Mart tezkeresi
1980'ler ve 1990'lar Türk-Amerikan ili?kileri aç?s?ndan rahat geçmesine kar??n, 1 Mart 2003'te ABD'nin Irak'a müdahalesine Türkiye'nin destek vermemesi (tezkere olay?) ve Süleymaniye (çuval geçirme) olay?yla, iki ülke aras?ndaki ili?kiler tekrar gerginle?mi?ti.
2006 ara seçimlerinde hem Temsilciler Meclisi'nde, hem de Senato'da öne geçen Demokratlar, 2008 seçimlerini kazan?rlarsa, Cumhuriyetçi Bush hükümetini, yanl?? Irak politikas? nedeniyle yarg?layacaklar?n? söylediler. Ayr?ca Temsilciler Meclisi'nin ba?kan? Nancy Pelosi'nin de Ermeni soyk?r?m iddialar?n?n destekçisi oldu?u aç?klamas? üzerine, bu mecliste ?imdiye de?in yüzde 50'nin üzerinde tasar?ya destek sa?land? ve böylece 10 Ekim 2007'de yap?lacak görü?melerde tasar?n?n?n kabul edilece?ine kesin gözüyle bak?lmaktad?r.
Bu ba?lamda, 24 Nisan 2008'de Ermeni soyk?r?m tasar?s?n?n ABD Ba?kan?'nca dile getirilece?i ve daha sonra tasar?n?n Senato'da onaylanaca?? ve ba?kan?n bu yasay? imzalamas?yla tasar?n?n resmen yasalla?aca?? ve Türk-Amerikan ili?kilerinin, art?k gerginlik boyutunda kalmayaca??, tamamen kopaca?? yorumlar? çe?itli medya organlar?nda ve siyasi çevrelerde dile getirilmektedir.


?li?kiler kopar m??
Türk-Amerikan ili?kileri üzerinde biraz çal??m?? ve yakla??k dört y?l bu ülkede ya?ayarak ABD siyasal ve toplumsal ortam?n? gözlemleme olana?? bulmu? bir akademisyen olarak, bu tür yorumlara kat?lm?yorum. Çünkü,
1- Amerikan siyasi tarihi göstermektedir ki, Demokrat Parti ile Cumhuriyetçi Parti aras?nda iç politikaya yönelik derin görü? ayr?l?klar? olmas?na kar??n, her iki partinin de d?? politika yönelimleri benzerdir. Bu noktadan hareketle, seçim öncesi oy kayg?s?yla ortaya at?lan popülist sloganlar seçim sonras? unutulmaktad?r. Böylece, Demokrat Parti 2008 seçimlerini kazand??? takdirde, Bush hükümetinin Irak politikas? hakk?nda en fazla k?nama karar? alabilir ve Irak'tan Amerikan askerlerinin çekilme sürecini h?zland?rabilir. Çünkü Büyük Ortado?u Projesi, Demokrat Clinton yönetimi döneminde haz?rlanm?? bir projedir. Kald? ki, Amerikan Kongresi'nin üzerinde 'demokrasinin k?l?c?'ndan öte, ABD d?? politikas?n? as?l belirleyen, petrol ?irketleri, silah sanayicileri gibi Amerikan ç?kar gruplar?n?n k?l?c? durmaktad?r. Dolay?s?yla, Irak sendromundan ABD'nin en az zararla ç?kmas?, Müslüman ülkelerle ili?kilerini düzeltmesine ba?l?d?r. Her ne denli, So?uk Sava? dönemi sona erse de, ABD'nin Ortado?u ve Kafkaslar bölgesinde Rusya ve Çin'e kar?? tekrar bir güç olu?turmas?, Türkiye'yle ittifak?n? nas?l sürdürece?ine ba?l?d?r.
2- Ermeni soyk?r?m tasar?s?na gelince: ABD'nin iç politika kayg?lar?n?n ba??nda, kendi yurtta?lar?ndan olu?an cemaatler aras?nda çat??ma ç?kmas? gelir. E?er, ABD ba?kan? 24 Nisan 2008'de hiçbir mahkeme karar?na dayanmayan Ermeni soyk?r?m? iddias?n? kabul ederse, Türk Amerikan ili?kilerini tehlikeye atmaktan çok, Amerikan toplumuma zarar verece?ini bilir. Çünkü, 16 Eylül 2006 tarihinde yap?lan ve benim de bizzat kat?ld???m ABD Temsilciler Meclisi D?? ?li?kiler Komisyonu toplant?s?nda Ermeni soyk?r?m yasa önerisi görü?ülürken, ilk tepki siyahi bir milletvekilinden gelmi?, milletvekili "...Ba?ka ülkelerle u?ra?aca??n?za, kendi evinizin önünü süpürün, Afrikal?- Amerikal?lara yapt?klar?n?zdan özür bile dilemediniz" biçiminde bir tepki göstermi?ti. Ba?ta ekonomik olmak üzere iç sorunlar?n?n yo?unla?t??? bu dönemde, Amerikan hükümetlerinin popülist ve riskli politikalar izleyece?i pek olas? görünmemektedir.
3- ABD'nin Türkiye ile ili?kilerini koparma noktas?na getirmeden önce göz ard? etmemesi gereken bir ba?ka nokta da, birebir Amerikan politikas? izleyen ?srail'in Türkiye deste?i olmadan Oradao?u'daki varl???n? sürdürebilmesi olas?l???n?n zay?flayaca??d?r.


Pazarl?k ekseni
K?sacas?, 177 y?ld?r kesintisiz süren, bir kez Ermeni diasporas?, iki kez de Yunan lobisi taraf?ndan gerginle?en Türk-Amerikan ili?kileri ikinci kez Ermeni diasporas? yüzünden kopma noktas?na gelecek mi? Ben sanm?yorum, çünkü,
1- ?ddiaya dayayan Ermeni soyk?r?m tasar?s?n?n Temsilciler Meclisi'nde kabul edlip edilmemesinden çok, iki ülke aras?nda ili?kileri belirleyen temel etmen, bu tasar? etraf?nda ?ekillenmi? görünmesine kar??n, ABD'nin az say?daki Yunan ya da Ermeni lobileri için de?il, as?l kendi ulusal ç?karlar? do?rultusunda Türkiye'yle pazarl??a girebilece?idir.
Hem ABD'nin hem de Türkiye'nin ulusal ç?karlar? ise iki ülkenin Irak politikas? konusunda çat??maktad?r. ABD üçe bölünmü? bir Irak politikas? ve kuzeydeki Kürt yönetimine destek verirken Türkiye, Irak'?n toprak bütünlü?ünü kendi ç?karlar?na uygun bulmakta ve ABD'nin PKK'ya verdi?i destekten rahats?zl?k duymaktad?r. Hemen hemen hiçbir konuda ortak bir görü? sergilemeyen Milli Güvenlik Kurulu'nun asker ve sivil üyleri, bir tek bu konuda benzeri söylemi payla?maktad?rlar. Gerek Türk siyasetçilerince (Ba?bakan ve Cumhurba?kan?), gerekse askeri yetkililerince (Genelkurmay Ba?kan?) Türk-Amerikan il?ikilerinde ABD'nin Irak politikas?, PKK'ya verdi?i somut destek ve böylece ittifak?n tekrar gözden geçirilmesi ilk kez ayn? yönde ve sert bir dille hem dünya, hem de Türk kamuoyuna aç?klanmaktad?r. TSK 1952'den beri ilk kez bu denli ABD kar??t? aç?klamalar yaparken, Ba?bakan Erdo?an'?n üslubu da hem ?smet Pa?a'dan hem de Ecevit ve Demirel'den çok daha çarp?c?d?r. Ancak uluslararas? politika düzeyinde bak?ld???nda iki ülke aras?ndaki çat??an ç?karlar?n, gücü fazla olan ülke lehine düzenlenece?i bilindi?ine göre, Irak ve PKK konusunda Türkiye'nin pazarl?k gücünü ABD kar??s?nda ne kadar direngen olaca??n? dü?ünmek pek iç aç?c? görünmemektedir.


Tepki ve politika
Bu ba?lamda tekrar gerginle?en Türk-Amerikan ili?kilerine Türk kamuoyunun tepkisine gelince: Bir tepkinin politikaya dönü?mesi için, önce o konu hakk?nda bilgilenmek, sonra bu bilgi çerçevesinde bilinçlenmek, bilinci eyleme dönü?türmek ve eylemin çap?na göre karar almak ve yasal düzenlemelere gitmek gerekir. Ancak ulusal önemi göreceli olarak daha az olan gerek 1964-1967, 1974 süreçlerinde gerekse, iddiaya dayanan Ermeni soyk?r?m tasar?s?n?n ABD kongresinde kabul edilmesinin Türkiye için hiçbir hukuksal yapt?r?ma dönü?emeyece?i bilindi?i halde, bu dönemlerde Türk kamuoyununda olu?an tepkilerin oldukça geni? çapl? oldu?u söylenebilir. 'Amerikanc? bas?n' olarak ulusalc?larca suçlanan medya grubu bile ABD'nin bu politikas?n? ele?tirmektedir.
Dahas?, ?u ünlü yüzde 47 ile onlar?n muhalifi yüzde 53'ü ayn? paydada toplayan ve Irakl?lardan bile daha yüksek ve Türk-Amerikan ili?kilerinin tarihinde ilk kez yüzde 93 oran?nda Amerikan kar??tl??? olu?mas?na ve son y?llarda ülke bütünlü?ü ekseninde artan kayg?lara kar??n, ABD'nin PKK politikas?na gösterilen tepki, eyleme dönü?memektedir. Bunun nedeni, Türkiye'nin ekonomik d?? ba??ml?l??? m?d?r, yoksa tepkileri yaln?zca söylemde b?rakan , eyleme dönü?mesini istemeyen politik odaklar?n güçlülü?ü müdür ya da olaylar kar??s?nda duyars?zl?ktan daha vahim olan, olaylar? kan?ksama m?d?r, bilemiyorum. Bildi?im, 10 Ekim'de de 24 Nisan'da da ipteki cambaza Türk kamuoyunun dikkatleri çekilerek, ABD'nin Irak politikas?nda Türkiye'den ödün koparaca?? yönünde bir kayg? ta??yor olmam. Bu ba?lamda, 100 bin dolara bile muhtaç olan zavall? Ermenistan'a yard?m etmekten kaç?n?p, milyon dolarlar? soyk?r?m tasar?s?na harcayan Ermeni diasporas? m? daha zavall?d?r, yoksa d?? politikada siyasal irade gösteremeyen Türkiye mi? Belki de 'c' ??kk?: her ikisi, belki de 'd' ??kk?:...
Prof. Dr. Nur?en Maz?c?: Siyaset Bilimci, Marmara Üniversitesi ö?retim üyesi

    Makaleye Yorum Yaz        Tavsiye Et

«  Geri
Yorumlar


«  »