Anasayfaİletişim
  
English

TÜRK-ERMEN? HALK EDEB?YATI ?L??K?LER?

Prof.Dr. Fikret TÜRKMEN*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 .n@ le="text-align: juğÿ‡%TÜRK-ERMEN? HALK EDEB?YATI ?L??K?LER?280ɕpan style="font-family: Verdana;">II.BÖLÜM



SOSYAL YA?AM(KÜLTÜR,D?N,D?L)



TÜRK-ERMEN? HALK EDEB?YATI ?L??K?LER?

Prof.Dr.Fikret TÜRKMEN*



Türklerle Ermenilerin tarih içindeki ili?kilerini kronolojik olarak ?öyle s?ralayabiliriz:

1-OsmanlIlara kadar Türk-Ermeni ili?kileri

2-Osmanl? dönemi ili?kileri

a)Tanzimat’a kadar

b)Bat?l?la?ma reformlar?na kadar

c)Bat?l?la?ma dönemi

3-Cumhuriyet dönemi

1-Birinci dönemde,özellikle Selçuklular?n dü?ü? halinde bulundu?u bu dönemde,Türkler,Ermeniler ve di?er gayrimüslim halklara genel olarak(slam prensiplere ba?l? bir politika izlemi?lerdir.Hatta Malazgirt sava??nda Bizans’?n hakim oldu?u bölgelerde ya?ayan Ermenilerin bir k?sm? gönüllü,bir k?sm? zoraki olmak üzere Bizans ordusunda görev alm?? veya Bizans’la i?birli?i yapm??t?r.Bunlardan pasif kalanlar da dahil olmak üzere büyük bir ço?unlu?u Bizansl?larla birlikte Bat?ya ve Güneye çekilmi?lerdir.Böylece Anadolu’nun de?i?ik bölgelerine yerle?meler olmu?,ancak buralar?n da fethedilmesiyle genellikle huzurlu bir ?ekilde ya?ama imkan?na kavu?mu?lard?r.Bu husus Ermeni tarihçisi Edesli Mathieü’nün de ifade etti?i gibi “Ermenilere huzur bah?eden”bir idare yaratm??t?r.Ancak bu ortama ra?men Ermeniler bazen Bizans’a kar?? Haçl?larla,bazen Türk -Müslümanlara kar?? Mo?ollarla i?birli?i içinde olmaya devam edebilmi?lerdir.Ermenilerle ili?kilerde Türk devletlerinin genellikle iyi ve adil davranmas? onlar?n Türklerle iyi geçinmelerine,geli?melerine sebep olmu?,daha sonra bunlara“Millet-i Sad?ka”denmesi sonucunu do?urmu?tur.

2-ikinci dönem Osmanl? döneminde de,Osmanl?lar nas?l Selçuklular?n varisi olarak ayn? topraklarda devam etmi?lerse,di?er taraftan da Do?u Roma’n?n varisi olmu?lar,bu da Bizansl?la?maya ba?lamak anlam?n? ta??m??t?r.Özellikle Ermeni Patrikhanesi’nin kurulmas? Fener Patrikli?i’nin kar??s?nda(1461)istanbul’da yeni bir denge unsuru olmas? bak?m?ndan dikkate ?ayand?r.Bütün bu siyasi ve din? ili?kiler Türk-Ermeni yak?nla?mas?n?n ve Ermenilerin toplumun her kademesine rahat girmesinin,k?saca Osmanl? düzeni ile bütünle?mesinin ba?l?ca sebebi olmu?tur.Ermeni zümreleri daha sonralar? geli?ecekler ve 18.yüzy?ldan itibaren Küçük Kaynarca Anla?mas?(1774)ile Rusya’n?n ?stanbul’da bir kilise yapma hakk?n? elde etmesi ve H?ristiyanlar?n durumlar? ile ilgilenmesi,di?er taraftan da Osmanl? Devleti’ndeki genel çözülme,bu çözülmeden kurtulmak için de çözülmenin esas sebebi olan Bat?l? ülkelere s???nma mecburiyeti bu iki milleti sürekli olarak kar?? kar??ya getirmeye ba?lam??t?r.Bu i?in siyasi yönüdür.Edebi yönüne bakt???m?z zaman,özellikle halk edebiyat? ili?kilerinin çok yo?un oldu?u görülmektedir.Özellikle Ermeni saz ?airlerinin Kafkas bölgesindeki ilk temastan itibaren Türkçe’deki“a??k”kelimesinden bozulmu? olarak“a?ug”ismiyle an?lmalar?,bu ili?kilerin en çarp?c? örne?idir.Türkiye’de Türk a??klar?n?n geli?me çizgisi ile Ermeni a?uglar?n?n geli?me çizgisi de büyük bir paralellik göstermektedir.Aynen Türklerde oldu?u gibi Türk saz ?airleri nas?l 16.yüzy?la kadar“ozan”ismini alm??,16.yüzy?ldan itibaren“a??k”olarak de?i?mi? ise(Bkz:Fuat Köprülü,Türk Edebiyat?n?n Ermeni Edebiyat?na Tesiri,Edebiyat Mec.C:2,Nu:1,1922).Ermeni a?uglar? da 16.yüzy?la kadar“varsak”,“gusan”veya“mutrib”ismi ile an?lm??lar,daha sonra“a?ug”ad?n? alm??lard?r.Manuk Abegyan“Gadim Gusan Halk Na?meleri”isimli eserinde“gusan”kelimesinin kendi eserlerini çal?p söyleyen a??klar için,“varsak”kelimesinin ise daha çok kad?n ?airler için kullan?ld???n? söylemektedir. Abegyan,bu a?uglar?n söyledi?i ?iirlere“hayren”veya“hayeren”dendi?ini“hay”kelimesinin Ermeni,“hayeren”in ise Ermenilere ait demek oldu?unu yazmaktad?r(s.175).Türk a??klar?n?n söyledi?i ?iirlere de“Türk”e “?” ilgi eki getirilerek“Türk’e ait, Türklerle ilgili”anlam?nda Türki(Türkü)denildi?ini göz önüne getirirsek nas?l bir tesirin söz konusu oldu?unu daha iyi anlar?z.Anadolu Selçuklular?ndan sonra bu Türk tesiri daha da art?p pek çok Ermeni a?u?unun Türkçe söyleyerek ve Türkçe mahlaslar alarak,Türk a??klar?ndan fark edilmeyecek kadar ba?ar?l? ?iirleri bugün elimizdedir.Anadolu sahas?n?n çok büyük öneme haiz ilk ?iirlerinden biri olan Erzincanl? Bluz Hovannes’in 13.yüzy?lda Ermenice ?iirlerinin aras?nda 20 m?sral?k Türkçe be? dörtlü?ünün de oldu?u görülmektedir.Bu yazma Ermenistan El yazmalar?(Matenederan)Kütüphanesi’nde 2394 numarada kay?tl? bulunmaktad?r.?iir aynen ?öyledir:


Sensin ar? g?z Meeriem
Yaz?klar?ma derman
Tanr?d?r senden do?an
Tanr?m anas? Meeriem


Evvel atadan ald?
O?ul dünyaya geldi
Kristos,Meeriem’den dogd?
Tanr?m anas? Meeriem

Alt?ndan eziz Meeriem
Cöherden eziz Meeriem
Uçmak yeesi Meeriem
Tanr?m anas? Meeriem(Fikret Türkmen,Türk Halk Edebiyat?n?n Ermeni Kültürüne Tesiri,?zmir:1992.s.27-28).


Görüldü?ü gibi,bu ?iir dönemi Anadolu Türk Halk Edebiyat? için de ayr? bir öneme sahiptir.Anadolu sahas? A??k Edebiyat?nda günümüzde bilinen klasik dörtlüklerin yap? bak?m?ndan en sa?lam örneklerinden birinin örne?i olan bu ?iir,tertemiz bir Türkçe ile söylenmi?tir.

14.yüzy?lda Hovannes Tilkurantsi’nin

15.yüzy?lda Arakel Bag??esi ve Mk?rt?ç Naga?i

16.yüzy?lda Aktamarl? Gr?gor’un Ermenice’nin yan?nda Türkçe ve Türk Halk ?iiri tarz?nda ?iir söyleyen ?airler olduklar?n? biliyoruz.Bunlardan Aktamarl? Gr?gor’a kadar olanlar?n ismi“gusan”d?r.16.yüzy?lda ya?ayan Vanl? Kuçak devrinin usta a??klar?ndan biri olmu? as?l ad? Nahapet olmas?na ra?men“a?ug”kelimesini ilk defa kullanm??t?r.1637’de o?lu taraf?ndan yaz?lan bir hat?ra kitab?nda onun mezar?n?n Ermenilerin yan?s?ra Türkler taraf?ndan da ziyaret edildi?ini belirtilmektedir.

1960’da Nahapet Kuçak’?n“Ermeni Harfleri ile Yaz?lm?? Türkçe Na?meleri”ad?yla bir inceleme yay?nlayan (Matenederan’?n Haberleri, No:5, Erivan) O. Yegenyan,onun ba?ar?l? a?k ?iirlerinin yan? s?ra Türk ve ?slam gelene?ine ba?l? ?iirlerinden de örnekler vermi?tir.Mesela,

K?rk gününde k?l köprüyü yapt?lar
O köprüden geçendedir tema?a,veya,

Kimse beni bilmez idi
Geldim ki beyan eyleyem

Ben ezeli göyde idim
Geldim ki eyan eyleyem

Can?ma çara eyleyem
Ruhuma haray eyleyem

?iirin son dörtlü?ündeki“Ben Hovannes Tilkurantsi”m?sra?n? Ermenice söylemekte ve

Hüda ba???las?n seni
Ben seni imam eyleyim
Can?m? imam eyleyim
 
 
diyerek bitirmektedir.Bugün Ermenistan M.Ma?tos Ad?na El Yazmalar? Enstitüsü’nde Ermenice ve Türkçe söylenmi? pek çok a?u?un ?iirlerini saklayan yüzlerce yazma bulunmaktad?r.Bu tür yazmalardan biri de,Türk kültürü bak?m?ndan son derece önemli olan ve halen Moskova’da D?? ??leri Bakanl??? Ar?ivi,Rus D?? Politikas? Bölümü’nde saklanan(Delo No:2“g”str.89)Elyas Mu?ekyan’?n yazm?? oldu?u“Na?meler”dir.Elyas Mu?ekyan 1700’lü y?llar?n ba??nda do?mu? ?stanbul ve ?ran’la ticaret yapm??,bu arada 1724 y?l?nda Çarl?k Rusya’s? taraf?ndan casusluk suçu isnad?yla tutuklanm?? ve bütün mal varl???na el konulmu?tur.E?yalar? aras?nda devrinin me?hur devlet adamlar?na mektuplar?,türkçe,Ermenice ve Farsça sözlükleri bulunmu?tur.Yine“?sa’n?n Do?um günü çobanlar?n türküsü”ad?yla Frans?zca’dan bir tiyatro eser çevirmi?tir.Na?meler kitab?n? 25 Ocak 1721‘de bitirmi?, derledi?i malzemeleri Türk a??klar?n?n ?iirleri,türküler,bayat?lar ve Ermeni as?ll? a?uglar?n ?iirleri ?eklinde s?n?fland?rm??t?r.Burada ismi bilinen me?hur a??klar?n yan?nda,o zamana kadar ismi bilinmeyen pek çok a????n ?iirlerinden örnekler bulunmaktad?r.Bunlar?n içinde Türkçe mahias alm?? a??klar?n yan? s?ra kendi öz Ermenice isimleriyle ?iir söyleyen a?uglar da yer almaktad?r.Mesela:A?ug Mihran(k?saca Miran deniliyor),içli ve sade Türkçe’yle Türk mutasavv?f?na uygun pek çok ?iir söylemi?tir.Bu yazmadan anla??ld???na göre Ermeni a?uglar?ndan baz?lar? bizim Alevi-Bekta?i ?iirimizin etkisiyle Kul, Dede gibi isimler alm??lar ve“ba?-ayak”,“lebde?mez”,“satranç”,“mütekellim” gibi büyük ustalar?n söyleyebildi?i türlerde ?iirler söylemi?lerdir.Gul Artin,Turab Dede,A??k Miskin Burcu gibi...Bunlar?n içinde baz?lar? tamamen Türk kültürünün mazmunlar?n? kullanm??t?r.Ermenilerin en büyük ?airi kabul edilen Sayat Nova’n?n ?u dörtlü?ü bu bak?mdan son derece dikkat çekicidir:


Gavvas olup deryalara dalm??am
Ferhat gibi a?k gayas? delmi?em
Mecnun gibi leyla deyp kalm??am
Gözüm kalm?? nazl? yarin yolunda


Ermeni ara?t?r?c?s? G.Levonyan,Ermeni A??k Mekteplerini a?a??daki ?ekilde s?n?fland?rmaktad?r.Bu mektepler ?unlard?r:

Birinci mektep,?ran Mektebidir.17.yüzy?l?n ikinci yar?s?na kadar devam eden bir mekteptir.En önemli ?airleri aras?nda Gul Egaz,M?g?rd?ç,Gul Sekis,Gul Arzumi,Ermiro?lu,Bah?ro?lu gibi ?airlerdir.En me?hur temsilcisi ise Gul Artun’dur,Ermeniler aras?ndaki bir ad? da Haro’dur.Mektebin ad? ?ran Mektebi olmas?na ra?men bu ?airlerin hemen hepsi üç dilde ?iir söylemi?lerdir,Ermenice,Farsça ve Türkçe.Mesela Gul Artun’un ?u ?iiri sade bir Türkçe ile söylenilmi? bir muammad?r:


Ey a?alar ey gaziler
Göy çad?rda duran kimdi
Ezel mizan terazini
Ora çekip uran kimdi

Sen insansan cin de?ilsin
Toprahs?n sen tin de?ilsin
Salmasl? Artun de?ilsin
Seni senden soran kimdi(A?uglar,Bakü 1957)


?kinci mektep,Türk-Ermeni Mektebidir.Bu mektepte merkez ?stanbul’dur.Artin ve Rumani adl? a?uglar taraf?ndan kurulmu? hem hece hem de Baki,Fuzuli’ve Nabi gibi büyük Türk ?airlerinin tesiri ile aruzlu ?iirler söylemi?lerdir.Di?er önemli temsilcileri,Ke?i?o?lu,?ükrü,Necumi’dir.

Üçüncü mektep Gürcü mektebidir.En büyük temsilcisi Sayat Nova’d?r.Mahlaslar?n?n Türkçe olu?lar?na bak?l?rsa bu ?airlerin de Ço?u Türk mektebine mensup olmal?d?r.Zaten bu ?airlerin tamam? da Gürcüce,Ermenice ve Türkçe ?iirler söyleyen ve Türk halk edebiyat?n?n aç?k etkisinin görüldü?ü ?airlerdir.

Halk edebiyat?n?n Ermeni edebiyat? üzerindeki en büyük etkisinin görüldü?ü bir alan da halk hikayeleridir.Bilhassa 18. yüzy?ldan itibaren yukar?da sözünü etti?imiz bu a??klar,Türk halk hikayesi da?arc???nda bulunan halk hikayelerimizi bazen aynen ve Türkçe olarak bazen tercüme ederek,bazen Ermenice’ye uyarlayarak,bazen da ayn? yolla Türk halk hikayelerine benzetilerek yeniden yaratma yoluyla halk hikayelerimizi kullanm??lard?r.Baz? a?uglar kendi ?iirlerinden çok bu türdeki ba?ar?lar? ile ?öhret kazanm??lard?r.Bunlardan tespit edebildiklerim ?unlard?r:

1-A?ug Civani(1848-1909 ya?am? ve Ermeniler aras?nda Serope ad? ile me?hur olmu?tur)bir mektep kuracak kadar büyük ba?ar? göstermi?,A??k Garip ve ?ahsenem’i,Kerem ile Asl?’y? ?ah ?smail ile Gülizar’? ilk defa Ermenice’ye aktarm??t?r.Ayn? yoldan giden A?ug Cemali(1898-1904)Köro?lu kollar?n?,A?ug Sezai Emrah ile Selvi’yi,C.M.A. ?mzal? bir a?ug Ferhat ile ?irin’i tercüme etmi?lerdir.

2-A?ug Agek Mihiteryan ise tercüme yaparken anlatma k?s?mlar?n? tercüme etmi? ve ?iirlerini Türkçe b?rakm??t?r.A??k Garip, Tahir ile Zühre,?ah ?smail,Leyla ile Mecnun,Ferhat ile ?irin bu tür çevirmelerdir.

Bu hikayelerin Ermeniler aras?nda ne kadar çok tutuldu?unu ve sevildi?ini göstermek bak?m?ndan tez konum olan A??k Garip Hikayesi’nin 25 y?ll?k bir sürede 9 defa bask?s?n?n yap?ld???n? söylemek isterim.Ayn? ?ekilde 1877-1914 y?llar? aras?nda Kerem ile Asl? Hikayesi’nin 5 bask? yapt???n? biliyoruz.A?ug Mihiteryan’?n baz? çevirilerinde ?iirlerin hem Türkçesini hem de Ermenice tercümesini verdi?i de görülmektedir.

3-A?ug Civani’nin yolundan giden baz? a?uglar Türk halk hikayelerinin ?ah?s isimlerini Ermenile?tirerek aktarm??lard?r.A?uk Cemali(M?g?rd?? Taleantsi),A?ug Heyat(Sukas Karpetyan)bu yoldan giden a??klardan baz?lar?d?r.Sözgelimi A?ug Civani,A??k Garip’teki kahramanlar?n isimleri ?öyle de?i?tirilmi?tir.A??k garip,Ar?ak.Garip’in babas?n?n Sevdakar olan ismi Abraham, anas?n?n ismi Arusyak,?ahsenem’in babas?n?n ismi Hoca Sinan iken Sahak olmu?tur.

4-Türk halk hikaye gelene?inin ?ekil ve olaylar?n?n taklidi ile tamamen Ermeni toplumunu ve Ermeni kahramanlar?n? konu alan hikayeler de yarat?lm??t?r.Bunlardan iki çok önemli örnek dikkatimizi çekmektedir.Ermenilerin milli destan? kabul edilen “Sasonlu Davit”destan?,Köro?lu’nun de?i?ik bir çevrede isimlerin de?i?tirilerek yeniden sahnelenmesi gibidir.Köro?lu’nun K?rat?,burada Kurkik Celali olmu?tur.Bu at da K?rat gibi sudan ç?kan k?sraktan do?an efsanevi bir att?r.Hikayenin içindeki kahramanlar?n maceralar? a??kl?k ve hikayenin ihtiyaçlar? ve iç yap?s? aynen Köro?lu’nda oldu?u gibidir.

5-Bir ba?ka önemli etki de Ermenilerin aras?nda anlat?lan“Aslan A?a Hikayesi”nde görülmektedir.Aslan A?a,Dede Korkut’taki Deli Dumrul Hikayesi’nin varyant? denecek kadar ona benzemektedir.Konusu ?öyledir:“Aslan A?a süslü çad?r?nda oturmakta ve içki içmektedir.?çkisi ve yiyecekleri tükenir,hizmetçisini yiyecek ve ?arap almak için çar??ya gönderir.Hizmetçi çar??ya gider,çar??da yoksul birinin bir kö?ede öldü?ünü görür.Ona yard?m etmek için ke?i?e haber verir,ke?i?in gelmesini berkler hatta o yoksulu gömer.Bu gecikmeye çok sinirlenen Aslan A?a hizmetçisine gecikmesinin sebebini sorar ve durumu hizmetçisinden ö?renen Aslan A?a;

-O kimdir ki benim fakirimin can?n? alan?

Diyerek Boz Bedevi adl? at?n?n getirilmesini emreder ve at?na binerek Azrail ile sava?maya gider.(metinde Azrail yerine Cebrail denmektedir)Aslan a?a çar??ya gelir meydan?n ortas?nda at?ndan dü?tükten sonra Cebrail’e;

-Benim adam?mdan ne istedin

Diyerek onunla sava?maya ba?lar.Ak?ama kadar vuru?urlar ve iyice yorulurlar.Sonunda melek gözlerini Aslan A?a’ya diker ve dikkatlice ona bakar.Aslan A?a’n?n bacaklar?n? ba?? çözülür sendeleye sendeleye evini zor bulur ve yata??na uzan?r.Babas? o?lunun bu halini görünce ona neler oldu?unu sorar ve durumu ö?renince;

-Sen ona Boz Bedevi’ni ve Sedef e?erini ver,Kirmani k?l?c?n? ver,yedi heybe alt?n,yedi heybe gümü? ve ama ?irin can?n? verme
der.Aslan A?a,o benim;

-O benim can?m? istiyor,o ilahi bir melek dünya mal?na tamah etmiyor.E?er can?m?n yerine bir can bulursam can?m? ba???layacak
Der.Bunun üzerine babas?;

-Benim üç yüz ya??m var,daha yeni evlenenler gibiyim,ben kendi can?m? senin can?n?n yerine veremem der.Anas? gelir ve o da benzer ?eyler söyleyerek can?n? vermez.Sonunda Aslan A?a’n?n han?m? gelir ve ona neler oldu?unu sorar.Aslan A?a da ayn? ?ekilde ak?ama kadar Azrail ile vuru?tu?unu ancak onu can?n?n yerine bir can bulursa ba???layaca??n? söyledi?ini belirtir. Bunu üzerine han?m?;

-Bilmiyordum.Senin can?n?n yerine ben can?m? veririm,der.

Azrail(Metinde Cebrail)Aslan A?a’n?n han?m?n? bu fikrinden vazgeçirmeye çal???r.Kad?n;

-Ben can? yürekten kendi can?m? onun can? yerine veriyorum,dul olarak ya?amaktansa,onunla ölmek daha iyidir,der.

Sonunda melek Tanr? kat?na ç?kar olanlar? anlat?r.Tanr? da;

-Git atas?n?n,anas?n?n can?n? al,Aslan ile han?m?na be? yüz y?l ömür verdim ya?as?nlar,der.

Aslan A?a Hikayesi’nin konusu Dede Korkut Hikayelerinde Duha koca O?lu Deli Dumrul kolundaki konusundan al?nm??t?r.(Orijinal Metin için bkz.Mireli Seyidov,Azerbaycan-Ermeni Edebi Elegalar?,Bakü,1976,ss.11-13;Ayr?ca bu konunun Türk,Ermeni ve Menasvale adl? Gürcü destan? ile kar??la?t?r?lmas? için bkz.H.Arasl?,“Garda? Halglar?n Gehremanl?g Hati?resinden”,Edebiyyet Gazeti, 1942,No:20)

Dede Korkut’taki Deli Dumrul hikayesini hat?rlayacak olursak orada da Deli Dumrul kuru bir çay üzerine köprü yapar ve geçenden otuz üç,geçmeyenden döve döve k?rk akça al?r.Bunu da kendisinden daha güçlü kimse olmad???n? göstermek için yapar. Bir gün köprünün civar?na küçük bir oba konar o obada bir delikanl? ölür.A?lama s?zlama seslerini duyan Deli Dumrul oraya gider ve durumu ö?renerek delikanl?n?n can?n? alan Azrail’i yenip delikanl?n?n an?n? kurtarmak ister.Ancak vuru?mada kaybeder ve Allah’a yalvararak af diler.Tanr?’dan Azrail’e can yerine can bulsun onun can? azat olsun diye nida gelir.Deli Dumrul önce babas?na,sonra anas?na can? yerine can vermeleri için ba?vurur onlar kabul etmezler,sonunda kar?s? kendi can?n? vermeyi teklif eder bu durum Tanr?’n?n ho?una gider ve Azrail’e Deli Dumrul’un anas?n?n babas?n?n can?n? almas?n? emreder,Deli Dumrul ile kar?s?na yüz k?rk y?l ömür verir.

Görüldü?ü gibi,Türk Halk Edebiyat? ile Ermeni Halk Edebiyat? aras?nda iç içe denecek kadar büyük bir ili?ki vard?r.Bu ili?kiler kar??l?kl? sevgi,sayg? ve güvene dayan?r.K?saca,bir duygu ortakl???n?n ürünüdür.Durumun böyle olmas?na ra?men 20. yüzy?lda bu konular üzerinde çal??an Ermeni bilim adamlar?ndan Kevork Ahverdyan“A?uglar?n dindar olanlar? zengin Ermeni dilini sadece kendi dualar?n? ederken ve dini ö?ütlerde kullanm??lar dünyevi duygular?n? ise Türkçe ve Farsça gibi ba?ka dillerde söylemi?lerdir(Sayat-nova,Moskova,ss.3,4).Garekin Levonyan ise,Türklerle Ermenilerin her zamana iç içe ya?ad?klar?n? bu yüzden pek çok Ermeni a?u?unun hem Türkçe söyledi?ini hem de Türkçe isimler ald???n? teslim etmi?tir.(Garekin Levonyan, Ermeni A?uglar?,Aleksandropol,s.133).Bu konuyu tamamen sapt?rarak siyasi alana kayd?rmak isteyen ara?t?rmac?lar daha çok 20. yüzy?l Ermeni ara?t?rmac?lar? olmu?tur.Özellikle G.Agayan,Ermeni a?uglar?n? zulümden korktuklar? için veya hükümdarlara yakla?mak,onlar?n lütuflar?ndan faydalanmak veya zulümlerini azaltmak u?runa kendi dillerini b?rak?p,ba?ka dillerde söylediklerini iddia etmi?tir.Bütün bu iddialar bilimsel temelden yoksundur.Çünkü,ilk iddiada söylendi?i gibi a?uglar dini ve terbiyevi ?iirlerini sadece Emenice söylememi?ler,bunlarla beraber pek çok Türkçe ?iir söylemi?lerdir.Ayr?ca,Sayad Nova d???nda hiçbir Ermeni a?u?unu saray veya yöneticilerle yak?n temaslar? oldu?una dair elimizde belge bulunmamaktad?r.Ayr?ca Kafkas,?ran ve Anadolu sahas?nda ya?am?? dört yüzü a?k?n Ermeni a?u?unun hiçbirinde siyasi konulu idarede,Türk zulmünden ?ikayet eden ?iirlerine de rastlanmam??t?r.Türk a??k ?iirinde geleneksel olarak i?lenen zamandan ?ikayet,Ermeni ?iirinde de vard?r.Zaman?n geçmesi,zenginlerin fakirleri ezmesi,vefas?zl?k,dünya mal?n?n dünyada kalmas? gibi konular? Ermeni a?uglar? da i?lemi?ler ama idari bir zulümden bahseden hiçbir ?iire rastlanmam??t?r.

Bize göre Türk Halk Edebiyat?’n?n Ermeni Halk Edebiyat? üzerindeki etkisi ?u sebeplere ba?lanabilir;

1.Türkçe’nin çok geni? bir co?rafyada konu?ulan yayg?n bir dil olmas?.

2.Ermenilerle Türklerin s?k? bir kom?uluk ili?kisi içinde ve dostane ili?kilerinin bulunmas?

3.Günümüzdeki dönemde,yani Cumhuriyet döneminde Türk-Ermeni halk edebiyat? ili?kilerini ise Anadolu’da hiç fark gözetilmeden medeni bir ?ekilde Türk vatanda?lar? a??k ve a?u?lar gelene?in gücü nispetinde birlikte ya?am??lar,birlikte yaratm??lard?r.

4.Yerli halka kendisini daha yak?n gösterme arzusu.

5.16.yüzy?ldan itibaren Türk Halk ?iiri’nde görülen büyük geli?menin Ermeni Halk ?iiri’ni etkilemesi.

6.Eski Ermenice’nin(Graparca)bir taraftan devam etmesi,Ermeni halk?n?n bu dili anlamamas?.

7.Ermeni a?uglar?n? Türklerin yo?un oldu?u bölgelerde yeti?mi? olmas? ve a??kl?k gelene?ini küçük ya?tan beri tan?malar?.

8.Do?al olarak da a?uglar?n ?ahsi yetenekleri.

Sonuç olarak,Türk kültürünün bu kadar etkili olmas?na ra?men 20.yüzy?l Ermenilerini neden de?i?tiremedi?i,Türklere kar?? dü?manl???n neden bu boyutlara yükseldi?i sorusu akla gelebilir.Bunun cevab? d?? tesirlerde aranmal?d?r.Ayr?ca,Ermenilerin özellikle diyasporadaki kaybolma tehlikesini bertaraf etmek için yaratt?klar? suni bir dü?man ile ayakta kalma ve gelecek ku?aklar? ayakta tutma psikolojileri en önemli sebepler olarak dü?ünülebilir.



ÖNEML? BAZI KAYNAKLAR

1.Deny,Jean-Edward Trjarsky,La Litterature Armeno-Turque,(Philologie Turcicae Fundamenta II.)
2.EkberYerevanl?,Ermeni-Azerbaycan ?ifahi Halg Edebiyat? Elagalar?,(Yerevan:1985).
3.H.Berberian,La Litterature Armeno r Turque,(Philologie Turcicae Fundamenta II.)
4.?srafil Abbasov,Azerbaycan Folkloru XIX.Esr Ermeni Menbelerinde,Bakü,1997.
5.Jean cazalbou,Si M’etait contee,(Paris:1968).
6.M.Arif Dada?zade,Azerbaycan Edebiyat?nda Zagafkasya Halklar?n?n Dostlu?u,(Bakü:1942).
7.Seyidov,Mirali,Sayat-Nova,(Bakü:1954).
8.---,Azerbaycan-Ermeni Edebi Elagalar?,(Bakü:1976)
9.Türkmen,Fikret,Türk Halk Edebiyat?n?n Ermeni Kültürüne Tesiri,(?zmir:Akademi Kitabevi,1992).
10.Yusuf Ramazanov,Azerbaycan Dilinde Yaz?p Yaradan Ermeni A?uglar?,(Bakü:1977).
 ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri