Anasayfaİletişim
  
English

ERMEN?-KÜRT SOYB?RL??? ?DD?ALARI

Doç. Dr. Kenan Ziya TAŞ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 .n@ le="text-align: juğÿˆ ERMEN?-KÜRT SOYB?RL??? ?DD?ALARI281 Verdana; font-weight: bold;">ERMENi-KÜRT SOYB?RL??? ?DD?ALARI

Doç.Dr.Kenan Ziya TA?*



Öncelikle tarihi,siyasi ve sosyal olarak Kürtlerin bir ulus/millet olmas? ile ilgili tart??malar? ve tezleri bir kenara koyarak,günümüzde yaz?l?p konu?ulan bir olgu olarak kabul edilen anlamda bir Kürt kavram?ndan yola ç?kt???m? söylemek istiyorum.Bu anlamda tarih içinde bir Ermeni ve Kürt soybirli?inin var olup olmad???n? tarihi kaynaklar?n yan?nda konunun özelli?i dolay?s?yla a??rl?kl? olarak antropolojik ve k?smen arkeolojik kaynaklar? kullanarak tespit etmek mümkündür.Ancak bu tebli?de,böyle bir birli?in varl???n? veya yoklu?unu ad?n? belirtti?imiz kaynaklardan yeni malzemeler ilave edilmi? bir metotla inceleyecek de?ilim.Elbette ki daha önceden yap?lm?? ara?t?rmalar veya ortaya konulmu? tezlerden yararlan?lacakt?r. As?l ele al?nacak ?ey,ba?l?kta da ifade edildi?i üzere bu iddialar?n tarihi arka plan?d?r ve siyasi hedefleridir.Hemen ?unu belirtelim ki,bu iddialar?n gerçeklik derecesi,hedeflere isabet kaydetmede çok büyük faktördür.Ancak tamamen in?a edilmi? veya yeniden dizayn edilmi? iddialar da gerçeklerin yerini tutmasalar bile geçici bir süre de olsa onlar kadar etkilidirler ve kendisine yüklenilen vazifeyi yerine getirebilirler.

Ermeni toplumu yaz?l? kaynaklar?n ço?ald??? tarihi devirler dikkate al?nd???nda 11.yüzy?ldan itibaren hep Türklerin hakim oldu?u co?rafyada yer alm??lard?r.Ba?ka bir deyi?le Orta Asya’dan Balkanlar’a uzanan Türk co?rafyas?n?n daimi unsuru olarak günümüze kadar varl?klar?n? sürdürmü?lerdir.A??rl?kl? olarak Kuzeydo?u Anadolu olmak üzere Do?u ve Güney Anadolu’nun de?i?ik k?s?mlar?nda da Ermeni topluluklar? görülmektedir.Ermenilerin soy kökenlerinin yan?s?ra Anadolu’ya nereden geldiklerine dair çe?itli kabullerden en yayg?n? ve Ermeni tarihçilerin de ço?unlukla kabul etti?i görü? Balkan kökenli olduklar?d?r.Bazen ba??ms?z bir devlete sahip olarak bazen ba?l? olduklar? bir devletin tebaas? olarak Türklerle iç içedirler.[1]Bu beraberlik 11.yüzy?ldan 20.yüzy?la uzanan yakla??k bin senelik Selçuklu-Osmanl? çizgisidir.Bu uzun dönemde devletleraras? siyasi mücadelelerde az veya çok etkili bir aktör olarak rol alm??lard?r.Ancak bu mücadele hiç bir zaman toplumlararas? bir nefret ve yok etme(soyk?r?m/jenosid)boyutuna ula?mam??t?r.Bütün ili?kilerin dönüm noktas?,Osmanl? Devleti’nin zay?flamas? ile beraber ortaya ç?kan ve Osmanl? Devleti’nin üzerine odaklanan siyasi geli?melerdir.Bu da tarih olarak 18.yüzy?l?n sonlar?d?r. Tarihi“?ark Meselesi”ne ba?l? olarak geli?en olaylar Ermenileri,Osmanl? Devleti’nin kar??s?na bir problem olarak ç?kard?. Gittikçe büyüyen konu,Osmanl? Devleti’nin sonunu belirleyen 1.Dünya Sava??’nda(1914-1918)Türk milletinin varl?k yokluk davas?n?n en önemli parças? haline geldi.Devrin ?artlar?n?n zorlamas?yla 1915 y?l?nda ç?kar?lan kanunla tehcire(mecburi göç) tabi tutulan Ermeniler,bunu dünya siyasi literatürüne soyk?r?m olarak soktular ve bunun siyasi sonuçlar?n? toplaman?n mücadelesini hala daha da sürdürüyorlar.

Bu çerçeve içinde konuyu ele ald???m?zda özellikle Osmanl? Devleti’nin son dönemlerinde gerçekle?enler,bildiri ba?l???m?z?n gösterdi?i olaylar?n ortaya ç?kt??? dönemdeki geli?melerle yüz yüze geliyoruz.Bu dönemde ya?ananlar,etkileri bak?m?ndan de?erlendirildi?inde en dikkate de?er geli?meler,Frans?z ?htilali’nin ortaya ç?kard??? sonuçlar?n ve di?er bat?l? devletlerin sömürgecilik hareketlerinin Osmanl? Devleti’ni etkilemeye ba?lamas? ve Rusya’n?n hem Osmanl? Devleti’ne hem de Avrupa’ya kar?? tutumudur.Osmanl? Devleti’nin kar?? kar??ya kald??? ilk husus bat?l?lar?n himayesinde geli?en bir Hristiyan az?nl?k konusudur.Bu Hristiyan az?nl?klardan bizim konumuz olan Ermeniler ilk planda Rusya nezdinde büyük bir yer i?gal ederler. Bunun somut ifadesi 1877-1878 Osmanl?-Rus Sava??(93 Harbi)ve bu sava??n sonucunda yenilen Osmanl? Devleti’nin imzalamak zorunda kald??? Ayastefenos(Ye?ilköy)Antla?mas?’n?n 16.maddesinde kendini gösterir.Bu madde:

“Ermenistan’da Rusya askerinin istilas? alt?nda bulunup yüce devletimize verilmesi gereken yerlerin bo?alt?lmas?,oralarda iki devletin dostane münasebetlerine zarar verebilece?inden,yüce devletimiz Ermenilerin bar?nd??? eyaletlerde mahalli menfaatlerin gerektirdi?i ?slahat ve düzenlemeyi vakit kaybetmeksizin yapmay? Ermenilerin,Kürtlere ve Çerkezlere kar?? emniyetlerini sa?lamay? garanti eder.”[2]

Görülece?i üzere anla?ma maddesinin muhtevas?nda din en büyük belirleyicidir.Bu bak?mdan henüz“Kürtler”önemli bir me?guliyet konusu de?ildir.Kürtlerin Bat? taraf?ndan farkedilip ele al?nmas? Ermenilerle ilgili geli?melerin sonucunda olmu?tur.

Bu noktada tekrar belirtelim ki,yaz?n?n ba??nda i?aret etti?imiz gibi Kürtlerin sosyal bir topluluk veya ulus/millet ba?lam?nda ele al?nmas? apayr? ve uzun bir konudur.[3]Ancak siyasi bir mücadelenin bir aktörü olarak,özellikle 19.yüzy?l?n ikinci yar?s?ndan sonra Kürt unsuru devrededir ve Kürt-Ermeni ili?kisi,üzerinde çok durulan bir konudur.Bu ili?kileri inceleyen ve ortaya koyan bir çok çal??ma yap?lm??t?r.Bu çal??malar yap?l?rken hedef yaln?zca bu ili?kilerin mahiyetini ortaya ç?karmak olmay?p,her iki unsurun da içinde yer ald??? Türk devletini etkilemektir.Bu bak?mdan yap?lan çal??malar da güdülen maksada göre yo?unla??r ve odakla??r.Bu sahada daha önceleri yap?lan çal??malar?n bir k?sm? Türkiye’de de yay?nland?. Bu yaz?da özellikle son y?llarda say?lar? artan bu yay?nlardan da yararlan?larak Kürt-Ermeni ili?kileri ve özellikle onlar?n soybirli?i iddialar?na bak??lar? ele al?nd?.

Bunlardan birinde ?u ifade yer al?yor:

“Do?u Eremnistan’?n elden ç?kmas?ndan sonra Bat? Ermenistan’?n da kopaca?? korkusu,Osmanl? yönetimini daha da rahats?z etmeye ba?lad?.Osmanl? hegemonyas? alt?ndaki di?er guruplar?n kendi sava??mlar? ve büyük devletlerin yard?mlar? sonucu,ardarda gerici Osmanl? Devleti’nden kopmalar?ndan sonra da ak?llanan olmad? ve Osmanl? yönetimi gerçekten de ders almaya haz?r de?ildi.Ermenilerin toplumsal ya?amlar?n? iyile?tirecekleri ulusal ve dinsel bask?lara son verecekleri yerde ?iddet politikalar?n? art?rarak sürdürmeyi ye?lediler.Bu II.Abdulhamid döneminde(1876-1909)daha belirgin bir biçim kazand?.Sultan Ermenileri yok etme hayalini kafas?na koymu?tu.Bu nedenle panislamizmi,ba?l?ca devlet politikas? haline getirerek çevresindeki ki?i ve kurumlara benimsetti.Abdulhamid bu ve benzeri nedenlerle Rusya ile s?n?r Ermeni bölgelerinde yaln?z Müslümanlar olsun istiyordu...Abdulhamid,Ermenileri ve Asurileri ortadan kald?rmak istiyordu.Bu niyetini gerçekle?tirmek için de Kürtlerden ba?kas?n? aramad?.Bu onlar?n do?al e?ilimleri gere?i kan dökücü olmalar?ndan ileri geliyordu.Öylesine büyük bir katliam yap?ld? hala bugün de torunlar?n?n vicdanlar?nda ç?nlamaya devam ediyor.”[4]Ayn? konuda bir ba?ka yazar ise ?unlar? söylüyor:“Belirtmek gerekir ki,Sultan Abdulhamid’den önce 19.yüzy?l?n ba?lar?nda Osmanl?lar,Kürt beyliklerini merkezile?tirmek isterken sürekli olarak Ermenilerin yard?mlar?n? elde etmeyi dü?ündüler.Kürt derebeyleri zaman zaman kom?ular? Ermenilerden destek buldularsa da Ermeni din adamlar?na yazd?klar? mektuplarla,kendilerine bask? yapan barbar Kürtlerden intikam almak ve onlardan kurtulmak için devlete yard?m etmelerini istediler.Ba?ar?l? oldular denebilir.Son dönemde baz? Ermeni ve Kürt ayd?nlar?,iki halk aras?ndaki ili?kileri zedeler dü?üncesiyle bu hususlar?n üzerinde durmad?lar.”[5]

Ancak aradan zaman geçmi? ba?ta ?ngilizler olmak üzere Avrupal?lar taraf?ndan“H?ristiyan olduklar? için kendilerini ellerinden tutmaya mecbur hissettikleri Ermenileri katleden vah?i bir topluluk olarak görülen Kürtler”,bu tarihten sonra sahiplenilmi? gibi gösterilerek,?ark Meselesi’ne yeni bir boyut getirilmi?tir.[6]Bu sahiplenmenin yans?malar?ndan biri de Ermenileri ve Kürtleri birbirine yak?nla?t?rma ve kayna?t?rma siyaseti ?eklinde ortaya ç?kt?.Öncelikle iki unsur aras?ndaki en büyük ayr?l?k noktas? olan din/?slamiyet ?u ifadelerde görüldü?ü gibi sorguland?.

“?slamiyetin en az iki kez katlimize sebep olarak kullan?ld???n? görmemek mümkün de?ildir.Gelirken Müslüman olun,diye katlettiler.Sonra gün geldi halk?m?z öylesine müslümanla?t? ki,bu defa fazla müslümanla?t?n?z,mürtecisiniz diye yeniden katlettiler...Bu son haliyle dinin ulusal uyan?? üzerinde olumsuz rol oynayabilece?ini söylemek istiyorum.Bu anlamda i?galci güçlerin Kürdistan’da,dinimiz bir Allah?m?z bir,peygamberimiz bir,diye ba?layan demogojilerini ve bunun kitleler üzerindeki etkilerini unutmamak ve ?unu göz ard? etmemek gerekir.?slam Türkiye’de bölücülükten ziyade milli birlik faktörü olarak rol oynuyor.”[7]

?imdi bu tarihi süreç nas?l i?ledi ona bakal?m.1879’da Van’da ?ngiltere vis-konsülü olarak görev yapan Yüzba?? Clayton’un haz?rlad??? raporda ?u tavsiyelerde bulunuyor:Rusya’n?n güneye inmesine set te?kil etmesi için büyük bir Ermenistan kurulmas? dü?ünülmekte ve bunun tahakkuku için de bir yandan d??ar?dan Ermeni göçü te?vik edilirken öte yandan bölgedeki meskun Türk nüfus da ba?ka bölgelere ?iddet kullanarak taciz,y?ld?rma,korkutma metoduyla göç etmelerini sa?lamak yoluna gitmektedirler. Ancak istenilen Ermeni nüfus kesafetini sa?lamak için bunlar?n da yeterli olmad??? anla??ld???ndan aynen ?unu teklif etmektedir:

“Ermenilerin bu yöreye aktar?lmalar?n? te?vik etmenin büyük faydas? olacakt?r.E?er bu i? sessiz sedas?z yap?labilirse geriye Kürtlerle Nesturiler kal?r.Kürtler Ermenilerle kader birli?i etmeye te?vik edilmelidir.Serbest bir e?itimle aralar?ndaki dini nefret yumu?at?lmal?,bu iki ?rk bütünle?tirilmelidir.”[8]Bu hedef tesbit edildikten sonra bu istikamette di?er devletler de ?artlara ve zamana göre ayn? ?ekilde hareket etmi?lerdir.Tiflis’te ç?kan Ermenice Mi?ak gazetesinde Berlin Konferans?’n? de?erlendiren Kirkor Azruni.“E?er Ermeniler,Berlin Konferans?’nda Kürtleri,Asurileri,Yezidileri,Ermeni yapt?ktan sonra kuvvetli kesif bir millet halinde müracaat etmi? olsalard?,bunlardan ba?ka da silah kullanmaya kan dökmeye muktedir, kabiliyetli olarak görülselerdi o zaman Berlin Konferans?’nda mutlaka ?imdikinden daha ço?unluk olabilirler ve Türkiye Ermenileri de siyasi hayatta daha lay?k bir millet olarak tan?n?rlard?.”demektedir.[9]I.Dünya Sava?? öncesinde bölgede istihbari maksatla gezip,çe?itli bilgiler toplay?p bunlar? istatistiklere döken Rus generalinin bu konudaki tespitleri ise ?öyledir:

“Y?llarca Kürt ve Ermeni aras?nda hiçbir olay yokken birdenbire aralar?nda yüzy?llarca sürecek böyle bir kin ve nefretin girece?ini hiç kimse dü?ünmemi?tir.Fakat Ermeni olaylar?n? uzaktan idare edenler(?ayet Ermeni-Kürt ili?kilerini hakk?yla bilselerdi)Kürtleri,Ermenilerin aleyhine tahrik için de?il,aksine aralar?nda bulunan ili?kilerin geli?tirilmesi ve ilerletilmesi için büyük bir çaba harcarlard? ve bunlar?n aralar?ndaki te?riki mesai için büyük emek vermek zorunda kal?rlard?...Kürt ve Ermenilerin birlikte ayaklanmalar? i?e ba?ka ?ekil verirdi.Bu ayaklanmay? hiç kimse reddetmezdi.Çünkü öyle Ermeni köyleri vard? ki Kürtçe’den ba?ka hiç bir dil bilmezler...E?er Avrupal?lar ile ?stanbul’daki komitac?lar ve tüm Ermeniler,Ermenistan yerine Kürdistan kelimesini kullanabilselerdi,bütün Kürtleri arkalar?na al?rlard?.”[10]

Daha ileri zamanlarda Kürtlerle-Ermenilerin ayn? oldu?unu kabul ettirip bunu yayg?nla?t?rmak için yeni ad?mlar at?lmaya ba?land?.Özellikle Sovyet Ermenistan’?nda yap?lan ve oradan yönlendirilen ara?t?rma ve yay?nlarda bu konu ?srarla i?lenmeye ba?lad?.Bunlar?n etkisinde kalarak yap?lan çal??malarda da bu konu s?kl?kla dile getirilir oldu.Hatta bu süreci ba?latabilmek için önce yaz?l? bir edebiyat meydana getirmek gerekiyordu ki,bunun da yap?ld???na dair Bazil Nikitin’in[11]ifadesi aynen ?udur:“Böylece 1928’den itibaren Ermenistan’da Kürtçe bir edebiyat yarat?ld?.”[12]Bu yoktan in?a edilen edebiyat?n ürünleri vas?tas?yla i?aret etti?imiz fikirler i?lenmeye ba?land?.?imdi baz? örnek al?nt?larla konuyu sürdürelim.

“Kürtlerin tarihi ve köken öyküsü bir çok yönleriyle Ermenilerinkiyle çak???yor...?ki halk ve iki kom?u ülke olarak Kürt-Ermeni ili?kilerinin tarihi ilk ça?lara,Medlere kadar uzan?r.Ancak ?slamiyetin ortaya ç?k??? ve özellikle ondan sonra Ermenistan,t?pk? Kürdistan gibi ?ran ve Türkiye’nin bir parças? haline geldi...Kürt ve Ermeni halklar?n? ve özellikle de bu iki toplumun halk kitlelerini birbirine yakla?t?ran güçlü etkenler de vard?.En ba?ta ve her ?eyden önce her iki ulusu sömüren ve ülkelerini i?gal eden güçler ayn?yd?.Kürtler ve Ermeniler bir yandan Safevi ?ahlar? di?er yandan Osmanl? sultanlar? taraf?ndan bask? alt?nda tutuluyordu.?ah Abbas binlerce Ermeniyi topraklar?ndan sürmü?tü.Çok daha büyük say?da Kürdü de sürgün etmi?ti.Osmanl? padi?ahlar? da Kürt toplumunun geli?mesine olanak veren tüm kap?lar? kapam??t?.Ermenistan’?n geli?mesinin önüne dikilenler de yine bunlard?.Ku?kusuz bütün bu olgular Ermenilerle kürtlerin istemlerini birle?tirici bir niteli?e sahipti her ne kadar ilk s?ralar bu gerçek dar görü?lü hesaplar yüzünden istenen ve beklenen sonucu vermediyse de daha sonralar? bu gerçek etkisini göstermekte gecikmedi.”[13]

Bu ifadelerde iki unsur aras?nda bir tarih ve kader ortakl??? olu?turarak yak?nla?ma ve birlik sa?laman?n gayreti kendini aç?kça gösteriyor.Geçmi?te var oldu?u kabul edilen bu birli?in gelecekte de ortak hareketi gerektirece?inin delili olarak uluslararas? görü?melerdeki faaliyetleri gösterebiliriz.Bunun yans?mas?n? I.Dünya Sava?? sonundaki Paris Bar?? Konferans?’ndaki(1919)görü?melerle ilgili olarak Kadir Cemil Pa?a’n?n(Zinar Silopi)yapt??? de?erlendirmelerde görüyoruz.

“Konferans’da ?erif Pa?a ile Ermeni delegesi Nubar Pa?a kararla?t?rd?klar? esas üzerinde tart??maya ba?land?.Her iki milleti hakimiyeti alt?nda ezen Türk hükümeti bunlar?n özel durumlar?n? kötüye kullanarak,hürriyet ve istiklal mücadelelerinde i?birli?i yapmalar?na mani oldu?una hem fikirdiler...?ki millet aras?nda has?l olan anla?mazl?k sebebiyle uzun zamandan beri Ermenilerin kürtler aleyhine yapt?klar? propogandalar?n durdurulmas? gerekti?ini Ermeni delegesi kabul etti.Ermeniler sahip olduklar? yay?nlar arac?l???yla hangi memlekette olursa olsun Kürt davas?n? savunacaklar?n?,Avrupa’da Amerika’da yapt?klar? aleyhdar propogandalar?n aksine olarak Kürtler lehine propogandada bulunmaya söz veriyorlard?.Sonra Ermenilerin çe?itli memleketlerde bulunan Kürtlerin birbirleriyle ili?kilerine Kürt örgütü kuruluncaya kadar arac? olacaklard?.Kürdistan’?n büyük bir k?sm?n? içine alan hayali büyük bir Ermeni davas?ndan vaz geçeceklerdi.”[14]

“?ç ve d?? dünyada propoganda yap?lmas?n?n gere?i kar??s?nda Kürt milletinin elinde kendisini medeni aleme tan?tacak en küçük bir yay?n arac? yoktu.Hakikaten ilk dönemlerde Ermenilerin araçlar?ndan çok yararlan?ld?.”[15]Bu dü?üncelerin ve niyetlerin Türkiye’de ilk tatbiki 1910 y?l?nda kurulan Kürt Ne?r-i Maarif Cemiyeti’nin faaliyetlerinde görüldü.Cemiyetin Tüzü?üne uygun olarak,Kürt-Ermeni ili?kilerini iyile?tirmek için Ta?nak Partisi ile olumlu diyaloglar kuruldu.S?k s?k düzenlenen toplant?lara Ermeniler de ça?r?ld?.Ayn? ça?r?,Ermeniler taraf?ndan Kürtlere yap?ld?.[16]1927 Y?l?nda Lübnan’da kurulan Hoybun adl? cemiyet ifade edilen maksat ve i?birli?inin gerçekle?tirildi?i bir zemin olmu?tu.Zaten cemiyetin ad? bile özellikle seçilmi?ti.Ermenice’de görülmek,belirmek demek olan Hoybun Ermeni Yurdu anlam?nda kullan?l?rken;ayn? tabir K?rmanç a?z?nda ba??ms?zl?k anlam?n? ça?r??t?ran benlik anlam?nda kullan?l?yordu.??te bu cemiyetin esaslar?na bakt???m?zda gördü?ümüz ?u üç madde,güdülen maksad? aç?kça ortaya koyuyor:

-Kürt a?iretleri aras?ndaki ihtilaflar? ortadan kald?rarak Türkiye aleyhinde birli?i sa?lamak(ayakland?rmak)

-Ermenilerle Süryaniler aras?nda da bu birli?i sa?layarak Kürtleri de ayn? gayeye hizmet ettirmek.

-Ermeni Kürt ?rk birli?i iddias?yla halk? bu gayeye yana?t?rarak tarihi ve co?rafi bir hak kazanmak.[17]

Hoybun’un kurucular?ndan ve faal mensuplar?ndan Süreyya Bedirhan 1928’de yazd??? kitab?nda ?unlar? söyler.“1927 Ekim’inde Kürt halk?n? temsil eden Hoybun ve Ermeni halk?n?n temsilcileri,Türkü ortak dü?manlar? bilerek ve ç?karlar?n?n birli?ini kabul ederek genel bir uzla?maya vard?lar.Irk?m?n ad?na ben yi?it Ermeni halk?na derin sempatimi ifade ediyor ve onlar?n ba??ms?z ve birle?ik bir Ermenistan yolundaki me?ru ulusal isteklerine sayg? duydu?umuza inanmalar?n? istiyorum.”[18]1930 A?ustosu’nda Zürih’te toplanan II.Enternasyonal Kongresi’nde Kürtlerle ilgili konular bir Ermeni önerisi olarak gündeme getirilmi?tir.[19]

1933’te Ermenistan’?n Erivan ?ehrinde toplanan Kürdoloji Kongresin’de de benzeri kararlar(Kürtlerle Yezidilerin ve Ermenilerin ?rki münasebetlerini bulmak)al?nm??t?r.Bu durum 1935-1943 y?llar? aras?nda bölgede umumi müfetti? olarak görev yapan Abidin Özmen’in raporuna da ?u tesbitlerle yans?m??t?r:“Bugün Suriye’de bulunan Kürt,Ermeni,Süryani bir çok isimleri hükümetçe de malum e?has Ermenilerle Kürtleri daha s?k? bir surette birle?tirip Süryani,Asuri ve Yezidi gibi ekalliyetlerden de istifade ederek Elcezire de dahil olmak üzere Toroslardan ba?lamak üzere büyük bir Ermenistan ve Kürdistan birli?i kurmak için çal??mak...“[20]

Bu dü?ünceleri uygulama sahas?na koymak ve onlar? bilimsel(!)bir tabana oturtmak maksad?yla özellikle ba?ta Minorsky,Marr ve Nikitin olmak üzere onlar?n yapt?klar? çal??malardan yararlanmalar gittikçe artt?.Minorsky 1938 y?l?nda 20.Uluslararas? Do?u Bilimciler Kongresi’ne sundu?u tezde Kürtlerin orijinlerini ara?t?r?rken isim benzerli?inden çok,tarihi ve co?rafi delillere dayanmak gerekti?ini belirtirek Kürtlerin Medlere dayand???n? söylüyordu.Di?er yandan Kürtlerin bölgenin yerli halk? oldu?unu,onlar?n Haldiler,Ermeniler ve Gürcülerle akraba olduklar?n? ve Kürt dilinin burada olu?tu?unu savunan tezin(Yafetik okul)ba?ta gelen temsilcisi N.J.Marr da Kürt dilinin daha sonra de?i?ime u?rayarak Hint-Avrupallla?t???n? ve Medce ile çok s?k? ba?lar?n? kabul ediyor.Hatta onu Medce’nin mirasç?s? say?yor.Bazil Nikitin de bu ikisinin çeli?meyip sonuçta birbirine yakla?t???n? ifade ediyor.[21]

Son dönemde bu konular daha somut ifadelerde kendini aç?kça gösterdi.“...Türk asimilasyonunun da büyük etkisiyle Bat? Ermenistan co?rafi bir adland?rma olarak dahi kabul edilmeyip,Do?u Anadolu olarak adland?r?l?r ve buralarda kendi kimliklerine sahip ç?kan çok az say?da Ermeni vard?r.”[22]?fadelerinde görüldü?ü gibi bölgeyi ifade etmek üzere özellikle seçilen ve Bat? Ermenistan ad? verilen Erzurum vilayetindeki baz? a?iretlerin aslen Ermeni oldu?u iddia ediliyor.Buradaki büyük a?iretlerden biri olan Mamakanl? a?iretinin bunlardan biri oldu?u ve Mamikonyan ad? ile geçti?i ileri sürülüyor.Rus yazar Averniov da Celali adl? a?iretin ki bunlar Kotanl?,Soranl?,Saganl?,Hasananl?,Keçenanl?,Dutkanl?,Kapdekanl? ve Cinankanl? adlar?yla sekiz klana ayr?ld???n? söyleyerek bunlar?n kürtle?mi? Ermenilerden oldu?unu iddia ediyor.[23]Yine Nikitin’in kitab?nda Kuzey Kürtlerinden bahsederken dipnotta verdi?i ?u kay?t da ayn? do?rultudad?r:“19.Yüzy?l Ermeni gezginlerinin ço?u zaman sözünü ettikleri bir tak?m Kürt a?iretlerinin reisleri Ermeni as?ll? olduklar?n? bir s?r olarak söylemi?lerdir.Burada söz konusu olan a?iretler,Kürtçe konu?an ve Ermeni kilisesiyle ba?lar?n? koparmam?? olup milliyetlerini de hiç bir zaman saklamayan Ermeniler de?ildir.”[24]Bu fikirlerin etkisini 1937 Dersim olaylar? dolay?s?yla yap?lan bir konu?madan al?nan ?u sözlerde rahatça görmek mümkündür:“...Vank Kilisesi,zaman?nda Ermenilerle Kürtlerin iç içe ya?ad??? bir bölgede kurulmu?.Ermenilerle Kürtlerin tarihten gelen bir soyba?lar? oldu?u söylenir.Dersim’deki Ermeniler de Kürtle?mi?lerdi zaten...”[25]

Adeta parçadan bütüne giden bir metodla yeni bir kimlik in?aas? veya transferi yap?lmak istenmektedir.Biraz önce kendisinden bir al?nt? verdi?imiz yazar,bölgenin güya Türk i?galinden kurtar?l?p tekrar Bat? Ermenistan haline getirilmesi için Ermeni örgütlerine uzun sürecek ve ülke topraklar?nda örgütlü bir mücadele verilmesi gerekti?i bildirilmektedir.[26]Ancak bu tavsiyeyi yapan yazar Sevr Antla?mas?’nda taahüd edilen Ermeni Devleti’nin kurulmas? için gereken öz gücü temin veya Ermeni nüfusunu yeterli seviyeye ç?karmak için özellikle Zazalar?n Ermeni as?ll? olduklar?n?n gösterilmesine de kar?? ç?kar gibi görünmektedir.

Zazalar?n,Türk oldu?una dair çal??malar? ve tezleri devletin,Kürtlerde bir kafa kar???kl??? meydana getirerek mücadeleyi bölmek ve pasifle?tirmek maksad?yla giri?ti?i bir faaliyet olarak de?erlendirirken,[27]bunun aksinin daha geçerli bir metod olaca??n? hiç hesaba katmamaktad?r.

Sonuç olarak yukar?da i?aret etti?imiz yakla??mlar çerçevesinde Kürt unsurunu,hem din hem de milliyet ba?lar? itibar? ile Türklerden tamamen tecrid ederek,bölgede tarih içinde hadiselerin geli?mesine paralel olarak olu?mu? tabii ve be?eri direni?i ortadan kald?rarak,Türkiye aleyhine olan emellerin tahakkuku için daha uygun bir zemin haz?rlamak maksad?yla sab?rla her metodunun kullan?labilece?inin bir örne?ini daha görüyoruz.Bu konuda Türkiye’ye dü?en,ara?t?rmalar?n te?vik edilerek kesintisiz ve geni?letilerek sürdürülmesidir.Son söz olarak ?unu söyleyelim:?u husus ilmi bir hakikattir ki,köklü bir tarihe ve geni? unsurlar?yla bir milli kültüre ve onlara mesned ve makes olan bir vatana sahip olmak mazhariyeti dünyada her kavime nasip olmam??t?r ve olmayacakt?r.[28]








[1]Bu konuda geni? bilgi için bkz.Sadi Koça?,Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk Ermeni ili?kileri,(Ankara:1967);Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,(?stanbul:1987)
[2]Re?at Ekrem(Koçu),Osmanl? Muahedleri ve Kapitülasyonlar(1300-1920),(?stanbul:1934),s.218.
[3]Bu konuda say?lar? özellikle son y?llarda artan pek çok yay?n yap?ld?.Yine bu konu ile ilgili olarak yapt???m?z bir çal??ma dolay?s?yla yüzlerce eser taram??t?k.Bu yay?nlara dayal? bir de?erlendirme ve örnek bir liste için bkz.Kena Ziya Ta?, “Do?u ve Güneydo?u Anadolu Bölgesinin Etnik Kültürel ve Tarihi Yap?s? ile ilgili Eserler ve Bunlar?n Bölge Sorunlar?ndaki Yeri”,1.Milletleraras? Do?u ve Güneydo?u Anadolu’da Güvenlik ve Huzur Sempozyumu Bildiriler,(Elaz??:2000),s.1041-1051.
[4]Loqa Zoda,Irak’ta Kürt Sorunu ve Ulusal Unsurlar,(Beyrut:1969),s.80’den aktaran Kemal Mazhar Ahmed,I.Dünya Sava?? Y?llar?nda Kürdistan,(Çev.Mustafa Düzgün),(Ankara:1992),s.13 ve 58.
[5]Naci Kutlay,Kürt Kimli?i Olu?um Süreci,(?stanbul:1997),s.33.
[6]Sait A?g?n,“Do?u ve Güneydo?u Anadolu’daki Toplumsal Huzursuzlu?un Tarihi Boyutu,I.Milletleraras? Do?u ve Güneydo?u Anadolu’da Güvenlik ve Huzur Sempozyumu Bildiriler,(Elaz??:2000),s.862.
[7]Malmisanij,Said-i Nursi ve Kürt Sorunu,(?stanbul:1991),s.18 ve 19.
[8]Salim Cöhce,“Büyük Ermenistan? Kurma Projesinde Kürtlere Biçilen Rol”I.Milletleraras? Do?u ve Güneydo?u Anadolu’da Güvenlik ve Huzur Sempozyumu Bildiriler,(Elaz??:2000),s.520,522.
[9]Uras,Tarihte...,s.254.
[10]VT.Mayevsriy,19.Yüzy?lda Kürdistan’?n Sosyo-Kültürel Yap?s? Kürt-Ermeni ili?kileri,(Osmanl?ca Trc.Mehmed Sad?k, Osmanl?ca’dan Haydar Varl?),(Sipan yay,1997),s.86,128.
[11]V.Minorsky ve B.Nikitin,Çarl?k Rusya’s?n?n halef selef Urmiye konsoloslar? olarak vazife yaparken özellikle bu konuda çal??malar yapm??lar daha sonra Bol?evik ihitilali dolays?yla gittikleri bat? ?ehirlerinde de Kürdoloji Enstitülerinde ayn? mahiyetteki çal??malar?n? sürdürmü?lerdir.Mahmut R?vano?lu,Saklanan Gerçek Kurmançlar ve Zazalar?n Kimli?i,(Ankara:1994), C.2,s.649.
[12]Bazil Nikitin,Kürtler Sosyolojik ve Tarihi inceleme,C.1-2,(?stanbul,1994),s.485.
[13]Ahmet,Kürdistan,s.51-53.
[14]Kadri Cemil Pa?a(Zinar Silopi),Doza Kürdistan(Kürdistan Davas?),(Ankara:1991),s.105.
[15]Pa?a,Doza Kürdistan,s.109.
[16]Kemal Burkay,Geçmi?ten Bugüne Kürtler ve Kürdistan,(?stanbul:1992),Cilt:1,ss.448-449.
[17]BCA KL 69 D 455 En 14.1.Umumi Müfetti? ?brahim Tali Bey’in 22.12.1931 tarihli zata mahsus tel yaz?s??ndan aktaran Hüseyin Koca,Yak?n Tarihten Günümüze Hükümetlerin Do?u ve Güneydo?u Anadolu Politikalar?,(Konya:1998),s.52.
[18]Süreyya Bedirhan,Türkiye’ye Kar?? Kürdistan’?n Davas?,(Princeton,N.J.:1928),s.27-28’den aktaran Nikitin,Kürtler...,s.326.
[19]Nikitin,Kürtler...,s.340.
[20]Ahmet Mesut,?ngiliz Belgelerinde Kürdistan,1918-1958,(?stanbul:1992),ss.266-267.
[21]Minorsky,Kürtler,?A,Cilt:6,s.1089 vd;B.Nikitin,Kürtler,s.24 vd.;Kemal Burkay,Kürtler ve Kürdistan,Cilt:I,ss.49-50.
[22]M.Kalman,Belge ve Tan?klar?yla Dersim Direni?leri,(?stanbul:1995),s.33.
[23]Nikitin,Kürtler...,s.279.
[24]Nikitin,Kürtler...,s.53.
[25]Faik Bulut,Belgelerle Dersim Raporlar?,(?stanbul:1991),s.193.
[26]Kalman,Belge...,s.33.
[27]Kalman,Belge...,s.19,33-34.
[28]Emin Bilgiç, Erzurum ve Çevresinin Urartu Tarihindeki Yeri ve Urartular?n Ermeniler ile Münasebetleri ?ddias?n?n münaka?as?, (Ankara: 1993), s.20.
 ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri