Anasayfaİletişim
  
English

OSMANLI DEVLET?'NDE TOPLUMSAL YAPI VE ERMEN? HAREKET?

Yrd.Doç. Dr. Turgay UZUN*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 le="text-align: juğÿ‰6OSMANLI DEVLET?'NDE TOPLUMSAL YAPI VE ERMEN? HAREKET?284Tûfamily: Verdana;">OSMANLI DEVLET?’NDE TOPLUMSAL YAPI VE ERMEN? HAREKET?

Turgay UZUN*



G?R??

Çok say?da birbirinden farkl? etnik ve dini toplulu?u uzun süre bir arada ve bar?? içinde ya?atan Osmanl? Devleti,sahip oldu?u toplumsal yap?s?yla özgün nitelikler gösteren bir siyasal organizasyon olmu?tur.Etnik ve dini kimlikler üzerinde bask?n bir Osmanl? kimli?i in?a edilmeye çal???lm??,bu kimlik alt?ndaki di?er alt kimlikler kendi içlerinde görece özgür bir ortamda bulunmu?lard?r.Çok etnikli bir toplum olan Osmanl? toplumu,her dini dairenin kendi özerk alan? içinde tasarrufta bulunabilmeyi,dini ve idari hareket serbestisine sahip olabilmeyi öngören“millet sistemi”sayesinde uzun bir süre belirli bir düzen içinde kalmay? ba?arabilmi?tir.?stanbul’un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmet,imparatorlu?un dinsel anlamda tan?mlanm?? topluluklar? olan Rum,Yahudi ve Ermenilere kendi dinsel önderleri arac?l??? ile geni? bir özeklik vermi?tir.Bu noktadan sonra devlet,kendisi ve bu topluluklar aras?ndaki ili?kilerde topluluklar?n dinsel önderlerini muhatap alm??,bu ki?iler adeta resmi bir ünvan ta??yan dinsel topluluk önderleri olmu?lard?r.[1]



OSMANLI DEVLET?’NDE TOPLUMSAL YAPI

Osmanl? Devletini,üyelerinin dolays?z sadakatini isteyen bir cemaatler grubu olarak tek bir topluluk saymak da do?ru olmayacakt?r.Millet ad? verilen cemaatler,bölgesel,dini ya da i?levsel ya da bir ölçüde bunlar?n üçünün kar???m? olan bir niteliktedir.Osmanl?’daki temel bölümlenmeler-bunlara kurucu bölümlenme de denilebilir-iki tanedir:Bunlar yöneten ve yönetilen anlam?na gelen asker ve reaya ile Müslüman ve Gayrimüslim ay?r?m?d?r.Devlet temelde Sünni Müslüman niteli?e sahip bir devlettir ve ?rk? ya da dili ne olursa olsun bütün Sünni Müslümanlar?n siyasal toplulu?un tam ve e?it üyeleri oldu?u ve bu hakka ba?ka hiç kimsenin sahip bulunmad??? anlay??? mevcut bulunmaktad?r.Ülke içinde-di?er Sünni olmayan Müslüman toplumlar?n bulunmas? onlara ayr? topluluk niteli?i vermese de,hükümet merkezinden uzakta ya?ad?klar? ve vergilerini ödedikleri sürece kendilerine serbest bir alan sa?lamaktad?r.[2]

Osmanl? Devleti’nde ister Müslüman ister H?ristiyan olsun nüfusun çok önemli bir k?sm? k?rsal topluluklarda ya?amakta[3]ve genellikle tar?mla u?ra?maktad?r.?stanbul ve ?zmir gibi büyük kentlerde ya?ayan Müslüman halk ise,genellikle askerlik ve devlet memurlu?u ile geçimlerini sa?lamakta,Rum,Yahudi ve Ermeniler ise,ticari faaliyetin hemen tümünü ellerinde bulundurmaktad?r.[4]Özellikle ?stanbul’dan uzak s?n?r kentlerinde Gayrimüslimler ile Müslümanlar aras?ndaki ili?kilerde iktisadi ili?kiler daha yo?un olarak kendisini göstermektedir.Bunun yan?nda devletin ba?kentinde topluluk önderleri bireysel sorunlar?n çözümünde dahi bir arac? olarak devrede bulunmakta,devlet bu ki?ilerle ancak muhatap olmaktad?r.

Osmanl? toplumsal yap?s?nda k?rsal topluluklar?n en küçük birimi olan köy,dini sadakatle beraber,as?l sadakat ve kimlik oda??n? sa?lamaktad?r.Dini cemaat“hayali”iken,ki?inin grup içinde bulunan herkesi tan?mas? anlam?ndaki köy,“gerçek”bir cemaat meydana getirmektedir.II.Mahmut’un reformlar?na ve II.Abdülhamit’in yönetimine kadar Osmanl? Devleti k?rsal çevreye nüfuz etmede ba?ar? sa?layamam??t?r.Ancak Osmanl? döneminde h?s?ml?k ba?lar? yan?nda köyün,yerle?ik cemaatlerin kimliklerini olu?turan temel kaynaklar?ndan biri oldu?u sonucuna var?labilir.[5]

Osmanl?’da görülen küçük yerle?im birimlerinin toplumsal alanda gördü?ü büyük i?lev,asl?nda bir yönetilebilirlik ve otorite kurulabilirlik yönünden kolayl?k sa?lad??? içindir.[6]Her birimin ba??nda bulunan ve o birim üzerinde otorite sa?lam?? bulunan bir ki?inin varl??? devletin halk? kontrol etmesinde büyük kolayl?k sa?lamaktad?r.Osmanl? siyasal ve toplumsal yap?s? üzerinde ?ekillendirici etkisi bulunan ?slam hukukunun[7]yap?s? da böyle bir örgütlenmeyi kolayla?t?rmakta hatta öngörmektedir.Nitekim Bernard Lewis,?slam’?n ?ehirlere dayanan bir uygarl?k oldu?unu belirttikten sonra,?slam Hukukunun (F?k?h),tüzel ki?i kavram?na yer vermemesini ve devleti de?il,hükümdar?,mahkemeyi de?il hakimi,?ehirleri de?il,kendi yöneticileri olan aileler,loncalar ve semtler kar???m?n? tan?mlad???n? ifade etmektedir.[8]?slam Hukukunun çok büyük oranda bireyler aras?ndaki ili?kileri düzenleyen normlar getirmesi,kurumlar?n olu?umu ve i?leyi?inde,özellikle kamusal hukuka ve kamu yönetimine ili?kin alanda kesin hükümler getirmemesi,yöneticiye geni? bir hareket alan? tan?m??t?r.Benzerlikler olsa da her toplumsal yap?da özgün kurumlar?n olu?umu bu ?ekilde sa?lanabilmi?tir.[9]



GAYR?MÜSL?M CEMAATLER VE M?LLET S?STEM?

Osmanl? topraklar?nda Türk,Arap,Bosnal?,Arnavut gibi farkl? etnik kökenden Müslüman topluluklar?n yan? s?ra,Müslüman olmayan farkl? etnik kökenden ve farkl? din ve mezheplere mensup topluluklar da ya??yordu.Bunlar ?slam Hukukunun Gayrimüslimlerle ilgili hükümleri ile birlikte zaman zaman ç?kar?lan örfi hükümlerin sa?lad??? bir düzen içinde ya?ad?lar.[10]Bu ba?lamda, Osmanl? Devleti’nin kurulu?undan Fatih dönemine kadar Gayrimüslimlere ?slam Hukukunun tan?d??? haklar çerçevesinde muamele yap?lm??;ancak onlara devletin hiyerar?ik yap?s? içinde örgütlenmi?,dini-siyasal topluluklar olarak özerk bir statü tan?nmam??t?r.Gayrimüslim tebaaya,devlet organizasyonu içinde otonom haklara sahip bir“millet”statüsü verilmesi Fatih zaman?nda gerçekle?tirilmi?tir.[11]?stanbul’un fethinden sonraki süreçte,?stanbul’da ya?ayan ba?ta Ortodoks H?ristiyan halk olmak üzere,Gayrimüslimlere verilen idari ve dini özgürlükler alan?,daha sonra olgunla?acak millet sisteminin özünü olu?turmu?tur.

?stanbul’un fethinden itibaren H?ristiyan ve Yahudi milletleri daha resmi bir kabul görmü?tür.Bu tarihlerde Ortodoks ve Ermeni patrikleriyle Büyük Haham,bütün Ortodoks,Ermeni ve Yahudi nüfusun dini oldu?u kadar siyasal liderleri olarak kabul edilmi?tir.Patrikler ve hahamlar padi?ahtan resmi olarak ünvan alm??lar,cemaatlerini ilgilendiren bütün meseleler hakk?nda hükümetle temas halinde bulunmu?lar ve kendi cemaatleri içinde karar ve hükümleri kanun gücü niteli?i kazanm??t?r.[12] Osmanl? Devleti,Gayrimüslimlere idari oldu?u kadar hukuksal aç?dan da geni? bir hareket alan? sa?lam??t?r.Gayrimüslimler, yabanc? devletlerle i?birli?i içine girmedikçe yönetim onlar?n i?lerine çok nadir olarak kar??m??t?r.Birbirleri aras?ndaki uyu?mazl?klarda yine kendi dini hukuk normlar? ile örf ve adet kurallar?n? kullanm??lard?r.

Osmanl?’da devlet kar??s?nda yükümlülüklerini yerine getirdi?i sürece,görece ba??ms?z,parçal? ve içe dönük cemaatler bütünü, toplumsal yap?n?n temelini olu?turmu?tur.Geleneksel toplum yap?s? tan?m?na uygun olarak,Osmanl? toplumsal yap?s?n?n,standart olmayan,yerel ili?kiler a??n?n önemli roller üstlendi?i ve alt kültürlerin egemen oldu?u bir karma??k yap? oldU?u söylenebilir.Devletin bu alt kültür ve cemaatler üzerinde nüfuz edici etkisinin zay?f olmas?,devlete de?il de,a?irete,köye ve cemaate ba?l?l???n güçlenmesini sa?lam??t?r.Osmanl? millet sisteminin yap?s?,özellikle Gayrimüslimlerin kendi cemaatlerine ba?l?l???n? peki?tirmi? ve cemaat içi ili?kilerin,cemaat-devlet,cemaat-cemaat ili?kilerinden daha yo?un ve sa?lam oldu?u bir yap?y? ortaya ç?karm??t?r.Bu nedenle Osmanl? millet sistemi,cemaatlere ve alt kültürel yap?lara geni? oranda serbest bir hareket alan? olu?turmu?tur.



CEMAATLER ARASI ?L??K?LER

Osmanl? Devleti’nde ulusal sorun,yani devlet ve az?nl?klar aras?ndaki ili?kilerde,?slam gelenekleri ve pratik anlay??lar uyar?nca düzen koymu?tur Bu gelenekler,Müslümanlarla“Ehl-i Kitap”aras?ndaki ili?kiyi düzenlemektedir.Bireyler aras?ndaki s?n?rlar,etnik ya da toplumsal de?il,dinidir.Gayrimüslimler millet biçiminde örgütlenmi?ler,dinlerini,kültürlerini özgürce geli?tirebilen yar? özerk toplumlar halini alm??lard?r.Onlar? yöneten hiyerar?i,yaln?z dini sorunlar? de?il,bireyin ki?isel ve hukuksal statüsünü de düzenlemektedir.[13]Devlet kar??s?nda bireyin konumu,kendi cemaatleri aras?nda tan?mlanabilmektedir.

Osmanl? Devleti’nde ki?iler aras? hukuksal ili?kilerde temel referans kayna?? dini hukuk kurallar?d?r.Ülke içinde ya?ayan Müslümanlar kamu hukuku alan?nda Gayrimüslimlerden daha öndedir.Bütün Müslümanlar Müslüman millet içinde resmi olarak birinci s?n?f Müslümanlar olarak kabul edilmi?lerdir.Di?er“kitapl? dinler”e mensup olanlar,yani Ermeniler,Yahudiler,Süryaniler ayr? milletler olarak örgütlenmi?lerdir.Burada milletler aras?ndaki fark de?i?ik etnisitelere ba?l? olmalar? de?il,farkl? dinlere ba?l? olmalar?ndan kaynaklanmaktad?r.Ancak,dinler içindeki de?i?ik mezheplere mensup olanlar da de?i?ik milletler olarak adland?r?lm??lard?r.Örne?in Ermeni Katolik Kilisesine mensup olanla,Gregoryen Kilisesine mensup olan ayn? dine mensup olsa da de?i?ik millet bölümlerine ait görülmü?tür.

Osmanl? toplumunda millet,bir dini toplulu?a aidiyeti ifade etmektedir.Bu kavram? bugünkü“ulus”anlam?nda kullanmak,Do?u uluslar?na Osmanl? yüzy?llar?n?n,özellikle son yüzy?lda getirdi?i bir kullan?m biçimidir.Birey do?du?u millet kompart?man?n?n içinde o cemaatin ruhani,mali,idari otoritesine ba?l? olarak ya?ar.Gayrimüslim birey,e?er Müslüman olursa bu kompart?man? de?i?tirebilir,zira Gayrimüslimler içinde din de?i?tirme ?slam Devleti taraf?ndan ho? kar??lanmaz.Ancak H?ristiyan cemaatin kendi içinde mezhep de?i?tirme olaylar? görülebilir.Millet,bir kavram de?il,bir toplumsal te?kilatlanma,bir ruh hali ve teba’n?n birbirine bak???n? ifade etmektedir.Bu do?rultuda“ekalliyet”(az?nl?k)sözü devlet ve toplum hayat?na imparatorlu?un son y?llar?nda girmi?tir.[14]Osmanl? yönetimi,millet kavram?n?n dini içeri?ine uygun olarak,egemenli?i alt?ndaki topluluklar? inanç ya da din esas?na göre örgütlemi?tir.Bu sistemin esas? ?slam dinindeki“zimmi”hukukuna dayanmaktad?r.Bat?l?lar da bu sistemi“millet sistemi”olarak adland?rm??lard?r.[15]

Osmanl? toplumsal yap?s?ndaki,kökenleri ister tahmini ister gerçek olsun,milletler kabul görmü?,önderleri ise ?eriattan çok, kendi düzenlemelerine ba?l? olan cemaatleri üzerinde geni? bir yarg? yetkisine sahip olmu?lard?r.Farkl? milletlere anonim yap?lar gibi davran?lm??,kendi iç yap?lar?na ve hiyerar?ilerine kar???lmam??t?r.Osmanl? Devleti de,bu cemaatlerin tek tek üyeleriyle de?il,ba?kanlar?yla ili?ki kurarak bu durumu te?vik etmi?tir.Farkl? dini cemaatlerin e?itim sistemleri bu yap?lar?n içinde kalm??,dini cemaat,ailenin ve yerelli?in d???nda ba?l?ca kimlik oda?? haline gelmi?tir.Özellikle H?ristiyanlar için millet sisteminin,Bat?dan gelen yeni milliyetçilik dü?üncesinin iletilmesine ideal biçimde uygun oldu?u görülmü?tür.[16]



MÜSLÜMAN-GAYR?MÜSL?M AYIRIMI

Gayrimüslimler Osmanl? toplumsal yap?s? içerinde kendilerine ait bir özgürlük alan?na sahip olmalar?na ra?men,di?er toplumsal gruplarla ili?kilerinde belli kurallara uymak zorunda kalm??lard?r.Örne?in Gayrimüslimler k?l?k-k?yafet hususunda baz? düzenlemelere tabi tutulmu?lard?r.Bu konuda Müslümanlara benzemeleri yasakt?r.Gayrimüslimlerin lüks kuma?lar kullanmalar?, ekonomik ve toplumsal gerekçelerle yasaklanm??t?r.Her bir Gayrimüslim topluluk için baz? renkler belirlenmi?tir.[17]Di?er yandan,Gayrimüslimlerin evlerine baz? s?n?rlamalar getirilmi?,Müslümanlar?n evlerinden daha büyük ve gösteri?li evler yapmalar? yasaklanm??,dini mekanlar in?a ederken de izin ?art?na ba?lanm??lard?r.Ayn? ?ekilde Müslümanlar?n da Gayrimüslimlere benzemesi yasakt?r.Bu düzenlemelerin,milletler aras?ndaki ekonomik ve toplumsal farkl?l?klardan ve Gayrimüslimlerin,Müslümanlar?n hakimiyetinde bir“mahkum millet”(millet-i mahkume)olmas?ndan kaynakland???n? söylemek mümkündür.Gayrimüslimlerin bu statüsü Tanzimat Ferman?’n?n ilan edilmesine kadar sürmü?,bu tarihten sonra da Müslümanlarla e?it bir konuma gelmi?lerdir.

Bunlara benzer toplumsal davran??lar?n k?s?tlanmas? yan?nda Gayrimüslimlerin, Müslümanlardan farkl? yükümlülükleri de bulunmaktad?r. Yükümlülüklerin ba??nda vergiler gelmektedir. Bunlar da“cizye”(güvenlik vergisi) ve “haraç” (toprak vergisi) olmak üzere iki biçimde düzenlenmi?tir.Kad?nlar, köleler, çocuklar, ihtiyarlar, hastalar ve din görevlileri bu vergilerden muaf tutulmu?lard?r.Gayrimüslimlere getirilen s?n?rlamalar?n da ba??nda siyasal faaliyetler, kamu ve genel adaba ayk?r? i?ler gelmektedir.[18]

Müslümanlar aras?nda ise resmi bir dil ya da ?rk ay?r?m? yoktur.On dokuzuncu yüzy?l?n sonuna kadar modern dilde kullan?lan biçimiyle“Türk”kavram?,kendilerini Türkler olarak de?il,Osmanl?lar olarak gören Osmanl? elitlerine yabanc?d?r.Onlar için Türk,“e?itim görmemi? köylü”anlam?na gelmektedir.Osmanl? bürokrasisinde yükselmek için–büyük oranda-Müslüman olmak[19]ve Osmanl?ca bilmek d???nda bir ?art aranmam?? ve bu görevler için etnik kimlik önem kazanmam??t?r.Zaten dev?irme sisteminin varl??? do?al olarak etnik aç?dan saf bir yönetici s?n?f?n olu?mas?na engel te?kil etmektedir.Küçük ya?ta“dev?irilen” Arnavut,S?rp,Slav ve di?er etnik gruplardan çocuklar,yönetici olarak yeti?tirilmek üzere,yönetici yeti?tiren bir okul olan Enderun’a al?nm??,?slam ve Osmanl? gelenekleri do?rultusunda e?itime tabi tutulmu?lard?r.

Osmanl? Devleti’nin resmi dili aç?s?ndan bak?ld???nda Osmanl?ca’y?,resmi yaz??malarda ve seçkinler aras? ileti?imde kullan?lan ve birden çok dilin bir arada ya?ad??? bir dil olarak görmek mümkündür.Osmanl? Türkçesi zorunlu dildir ancak bu herkesin konu?tu?u dilden farkl?d?r.Dilin yap?s?nda görülen bu“kar???m”?n,?slam toplumunda bulunan k?l?ç ehlinin(seyfiyye), kalem ehlinin(kalemiyye)ve din ehlinin(ulema)dilini yans?tt??? söylenebilir.Askerlikte Türkçe terimler a??r basarken,Farsça terimler ve formlar edebi sanatlarda egemendir.Hz.Muhammed’in ve Kur’an’?n dili olan Arapça ise do?al olarak din alan?na egemen bir dildir.[20]

Di?er yandan milletin kurucu unsuru ve“millet-i hakime”olan Türk unsur sava?larda k?r?l?rken,Gayrimüslim halk-özellikle K?r?m Sava?? sonras? dönemde-sava? ortam?n?n sa?lad??? imkanlardan da yararlanarak iktisadi aç?dan zenginle?mi?,[21]Osmanl? Devletinin ho?görüsüyle son dönemde idari-bürokratik kademelerin en üst basamaklar?na kadar yükselebilmi?lerdir.Osmanl? resmi dü?üncesinin tamamen milliyetçili?e yabanc? hatta dü?man oldu?unu söylemek yerine milliyetçilik konusunda çok uluslu bir devlete sahip olman?n getirdi?i zorunluluktan kaynaklanan ve anla??labilir bir politika olu?turdu?unu söylemek daha do?ru olacakt?r.



ETN?K AYRI?MA VE M?LLET S?STEM?N?N ÇÖZÜLMES?

On sekizinci yüzy?l?n sonunda Osmanl? ayd?n ve yöneticileri devletin her alanda,Avrupa devletlerinden geri kald???n? fark ederek çözümler üretmeye ba?lam??lard?r.Ülke ekonomisine birbiri ard?na darbeler vuran askeri yenilgiler,idari)ve askeri alanda bir reform dü?üncesini öne ç?karm??t?r.ilk akla gelen askeri ba?ar? gösteremeyen,S?rplar?n ve Yunanl?lar?n ç?kard??? ayaklanmalar? bast?ramayan ordunun revize edilmesidir.Reform hareketi di?er alanlarda yay?ld?ysa da temel amaç,askeri teknolojinin yenilenerek kaybedilen topraklar?n geri al?nmas?d?r.

Reform hareketi III.Selim döneminde ba?lad?ysa da,bundan önemli bir sonuç al?namamas? yeni bir giri?imi zorunlu k?lmaktad?r. bu hareket de II.Mahmut döneminde ba?lam??,bu dönemde ?mparatorluk,Bat?l? güçler taraf?ndan sürekli bask? alt?na al?nm??t?r.

Rusya ve M?s?r H?divi Mehmet Ali Pa?a’dan gelen tehditlere kar?? koymak için,Avrupal? devletlere bir dizi taviz verilmi?, serbest ticaretin kabul edilmesi,kapitülasyonlar?n geni?letilmesi ve Gayrimüslim az?nl?klar ile Müslümanlar aras?nda hukuksal e?itli?in kabul edilmesi bunlar?n ba??nda gelmi?tir.Tanzimat Ferman? olarak an?lan,1839 Gülhane Hatt-? Hümayun’u ile birlikte vatanda?lara ya?am ve mülkiyet güvencesi,adil ve aç?k yarg?lanma hakk? ve laik mahkemelerde herkesin e?it ?ekilde yarg?lanmas? Osmanl? Devlet sistemini derinden sarsm??t?r.O zamana kadar dini farkl?l?k temelinde ayr?lan ve kendi içlerinde görece ba??ms?z bir idari sistem kuran milletler art?k ayn? mahkemelerde yarg?lanacak ve ayn? yasalara tabi olacakt?.Bunun uygulamadaki anlam?,H?ristiyanlar?n,Yahudilerin ve Müslümanlar?n devlet okullar?nda ve yönetimde e?it olarak bulunmalar?d?r. Bu dönemde özellikle Rumlar ve Ermeniler hükümet hizmetine girme imkan?ndan h?zl? bir ?ekilde yararlanarak kamu hizmetine girmeye ba?lam??lard?r.

Yeni sistemde millet,saf anlamda dini bir örgütlenme olman?n ötesine geçmi?,birey ile devlet aras?ndaki ili?kilerin bütün yönlerini kapsam??t?.1856 y?l?nda yay?nlanan Emirname,?eyh-ül ?slam’a ba?l? memurlar?n dereceli olarak bürokratla?t?r?lmas?yla ayn? çizgide,H?ristiyan milletlerin içindeki ruhbana,daha önceki Kilise m?nt?kas?ndan aidat alma yöntemi yerine,sabit maa? yöntemini getirmi?tir.Bu uygulama hem alt ruhban?n düzeyini yükseltecek,hem de dini makamlar?n sat?lmas?ndan kaynaklanan çürümenin sona ermesine yard?mc? olacakt?r.[22]

Tanzimat Ferman?n?n ard?ndan ilan edilen Islahat Ferman? ile ?mparatorluk topraklar? üzerinde ya?ayan herkese tek vatanda?l?k s?fat? alt?nda,ancak imparatorlu?unu geleneklerine zarar vermeksizin e?it hak ve görevler tan?ma yönünde bir sistem de?i?ikli?i süreci ba?lam??t?r.Bu dü?ünce,az?nl?klar? ?mparatorlu?a ba?lamak ve onlar?n ba??ms?zl?k ideallerini yat??t?rmak amac?n?n gerçekle?tirilmesine yöneliktir.Ancak bunun mant?ksal sonucu elbette Osmanl? Devleti’nin do?u?undan beri yürütülen millet sisteminin sona ermesi demek olacakt?r.Osmanl?l?k,Osmanl? ?mparatorlu?u’nun bütün tebaas?n? e?it vatanda? sayma fikri, sonunda 1876 Anayasas? ile kabul olunmu? ve teorik olarak 1918 y?l?na kadar da yürürlükte kalm??t?r.Gerçekte ise,az?nl?klar aras?nda ba? gösteren milliyetçilik dü?ünceleri daha sonra Türkler taraf?ndan da benimsenerek Osmanl? vatanda?l??? fikri, anlam?n? kaybetmi?tir.[23]

Tanzimat hareketiyle ba?layan reformlar,bir Osmanl?l?k anlay???n?n ve Osmanl?“birey”inin olu?turulmas?na yetmemi?tir. Milliyetçi dü?ünceler ba?ta H?ristiyan halk? etkilemeye devam etmi? ve ?mparatorlu?un H?ristiyanlar?n ço?unlukta oldu?u bölgelerinin ayr?lmas?nda etkili olmu?tur.Osmanl? ?mparatorlu?unun,toplumsal ve idari sisteminin yeni olu?an durumlar kar??s?nda de?i?ememesi ve temelde fetihlere dayal? olan iktisadi yap?n?n,yeni toprak kazan?mlar? olmamas?,hatta kay?plar? olmas? nedeniyle çökü?ü,modernle?me kar??s?nda geleneksel yap?lar?n ayakta tutulma çabas? ve reform hareketlerinin sorunlar? çözmemesi ?mparatorlu?un çökü?ünü h?zland?ran etkenler olarak say?labilir.

Gayrimüslim ve Türk olmayan di?er Müslüman unsurlar?n devlet içinde kalamayaca?? görülünce,imparatorluk co?rafyas? içinde ya?ayan Türk unsurun egemenli?ine dayanan,ulusal bir devlet kurulmas? ve bu co?rafya d???nda kalan di?er Türk halklar?yla da olas? bir birli?i savunan yeni bir ideoloji olan Türkçülük-Türk milliyetçili?i ideolojisi önce ayd?nlar aras?nda h?zla taraftar bulmaya ba?lam??t?r.



AYRILIKÇI ERMEN? HAREKET?N?N DO?U?U

Osmanl? Devletinin son dönemlerinde sahip olduklar? haklarla yetinmeyen Gayrimüslimler birbiri ard?na ba?latt?klar? isyanlarla kendi devletlerini kurma süreci içine girmi?lerdir.Az?nl?klarda ba?layan ulusal hareketlerin önüne geçmek için al?nan askeri ve idari önlemlere ra?men ba?ta Balkan uluslar? ayr?l?kç? hareketlerini ba?latm??lard?r.O güne kadar dini, etnik,mali ve idari bir çok ayr?cal?k ve özgürlüklerden yararlanan az?nl?klar?n böylesine güçlü bir ayr?l?kç? hareket içine girmeleri,ba?ta Osmanl?l?k dü?üncesini savunan ve bunun devletin da??lmas?n? önleyecek tek ç?k?? yolu oldu?unu dü?ünen ayd?nlar üzerinde olumsuz etkiler yaratm??t?r.Gayrimüslim ve Türk olmayan di?er Müslüman unsurlar?n devlet içinde kalamayaca?? görülünce,imparatorluk co?rafyas? içinde ya?ayan Türk unsurun egemenli?ine dayanan,ulusal bir devlet kurulmas? ve bu co?rafya d???nda kalan di?er Türk halklar?yla da olas? bir birli?i savunan yeni bir ideoloji olan Türkçülük-Türk milliyetçili?i ideolojisi önce ayd?nlar aras?nda h?zla taraftar bulmaya ba?lam??t?r.

Gayrimüslimlerin ba?latt??? ayr?l?kç? hareket di?erleriyle benzer yöntemler kullansa bile farkl? bir konumda bulundu?u söylenebilir. Ermeniler, “güvenilen” bir etnik topluluk olarak Osmanl? Devleti içinde bürokratik kadrolarda üst düzey mevkilere kadar yükselmi?ler,[24]iktisadi alanda da geli?mi? bir topluluk olu?turmu?lar,Türk unsurla iyi ili?kiler kurmu?lard?r.[25] Ancak Ermeniler,sahip olduklar? haklar,devlet bürokrasisi içindeki yerleri ve Türklerle kurduklar? iyi ili?kilere ra?men, halklar aras?nda neredeyse topyekün çat??ma ortam?n?n yarat?ld???,d??ardan desteklenen bir ayr?l?kç? hareket ba?latm?? ve bu silahl? hareket etkileri günümüze kadar gelecek sonuçlar do?urmu?tur.

Ermenilerde ayr?l?kç? hareketin olu?mas?nda Avrupa’dan dönen Ermeni gençlerin sahip olduklar? ba??ms?zl?k dü?üncelerini kendi cemaatleri içinde yaymalar? en büyük etkenlerden birisi olmu?tur.Di?er yandan,Gülhane Hatt? Hümayunu ile Ermeni toplumuna verilen yeni haklar?n da ayr?l?kç? hareket için uygun siyasal ve hukuki zeminin yarat?lmas?n? sa?lad??? söylenebilir.1847 y?l?nda Rum Patrikhanesi’ne,kendi cemaatlerinin i?lerini yürütme yetkisi veren muht?ran?n Ermenileri de kapsayacak ?ekilde geni?letilmesi çabas? bu haklar? daha ileri bir noktaya götürdü.Ermeni isteklerinin kabulü sonras?nda,Ermeniler,kendilerini temsil edecek biri ruhani,di?eri cismani olmak üzere iki meclise sahip oldular.

Sa?lanan bu yeni haklar Ermenilerden baz?lar? için yeterli görülmedi ve bunlar kendilerine daha çok özerklik getirecek bir düzenlemenin yap?lmas? için çal??maya ba?lad?lar.Bu çal??man?n amac?,Ermeni az?nl??? özerk bir duruma getirilebilmek ve kendilerine ait bir yönetim alan?na sahip olmakt?.1848’de Meclis-i Maarif olu?turulmas?,1851‘de Encümen’i Dani?,1854 K?r?m Sava??n?n ç?kmas? Ermeni milliyetçi hareketine ivme kazand?rd?.Ermeniler kendi isteklerini içeren bir nizamname haz?rlayarak Sadr-? Azam Mustafa Re?it,Ali ve Fuat kabinesine iletti ve bunun(Nizamname-i Ermeniyan)kabul edilmesini sa?lad?.[26]Bu belge Ermenilerin siyasal ve toplumsal varl?klar? aç?s?ndan yeni bir dönemin ba?lang?c? olmu?tur.Nizamname-i Ermeniyan,[27]Ermeni toplumunun devlet içindeki durumu bak?m?ndan de?il de,Patri?in yetkilerinin,mutlak olmaktan ç?kar?larak Ermeni cemaati ile bölü?ülmesi noktas?nda,toplumun lehinde ancak Patrikhane’nin aleyhinde bir durum yaratmaktayd?.[28]

Nizamname ile Patrikhane ile kendi cemaati aras?nda süregelen otorite sava??m? cemaat lehine sonuçlanm?? ve Patrikhanenin kendi otoritesini yeniden kurma yolunda,Osmanl? Devleti’nden ba??ms?z bir Ermenistan devleti kurulmas? tek seçenek olarak seçilmi?tir.Bu seçene?in ortaya ç?kmas?nda Osmanl? Devleti içinde ya?ayan tüm H?ristiyanlar?n tek bir cismani lidere ba?lanma ve Ermeni Patri?inin sadece ruhani bir lider olarak kalmas? ihtimali de önemli rol oynam??t?r.

?stanbul Konferans?n?n ard?ndan Rusya’n?n Osmanl? Devleti’ne sava? açmas?,Padi?ah II.Abdülhamid’in de bunu gerekçe göstererek Anayasay? geçersiz sayarak Meclisi da??tmas? bir bask? dönemini getirmi?,Ermenilerde bu dönemin ?artlar?ndan yararlanm??lard?r.Ermeni milliyetçileri Padi?ah II.Abdülhamid ve hükümete kar?? silahl? mücadele yöntemini benimseyen gizli dernekler kurarak tedhi? hareketlerine giri?mi?lerdir.

II.Abdülhamid hem d?? destekçilerini Ermenilere kar??,Ermenileri birbirine,di?er yandan Ermenilerin ya?ad?klar? bölgelerdeki halk? Ermenilere kar?? kullanarak bu isyanlar? bast?rm??t?r.[29]Ermenilerin bu dönemde ilk büyük ayaklanma hareketi Zeytun[30]adl? bir kasabada ortaya ç?km??t?r.1862 y?l?nda radikal milliyetçi Ermeniler bir ayaklanmay? ba?latm?? ve ba??ms?z Ermenistan? kurma isteklerini aç?kça ilan etmi?lerdir.Ayaklanmay? ba?latan grubun önde gelenleri ?stanbul’a geldi?inde Ermeniler taraf?ndan co?kuyla kar??lanm??t?r.Ayaklanma üzerine özellikle Fransa’n?n bask?lar? ile bir komisyon kurulmu?, Patrik Varjabetyan’da bu komisyonda yer alm??t?r.Hükümetin Zeytun’a kaymakam tayin etmesi ayaklanmay? durduramam??, kar???kl?klar devam etmi?tir.[31]

Bu noktadan sonra Ermeniler,ayr?l?kç? örgütler kurarak gençleri bu örgütler etraf?nda toplamaya ba?lad?lar.Derneklerin görünen amac?n?n kültürel unsurlara dayanmas?na ra?men,as?l istenen ba??ms?z bir Ermenistan devletidir.1873 y?l?nda Portakalyan adl? bir Ermeni ilk Ermeni ihtilal grubunu kurarak“Asya”adl? bir gazete yay?mlamaya ba?lad?.Daha sonra ba??ms?zl?k amaçl? yeni yeni dernekler kurulma süreci ba?lad?.Özellikle Araratyan komitesi ba??ms?zl?k yanl?s? Ermenilere daha uygun bir zemin haline geldi.“Cemiyet-i Tedrisiye”,“Cemiye-ti Hayriye”adlar? alt?nda kurulan gruplar,milliyetçi hareketin örgütlenmesinde önemli roller oynad?.Portakalyan’?n giri?imleri sonunda Van’da ayr?l?kç? dü?ünceleri yaymak ve geli?tirmek için ünlü Ermeni Kilisesi aç?ld?.Daha sonra iç çeki?meler sonunda Fransa’ya giden Portakalyan,Paris’te“Armenia” gazetesini ç?kartarak ayr?l?kç? hareketin sözcülü?üne soyundu.[32]

Ermeni milliyetçi hareketi 1829 y?l?nda Yunanl?lar?n ayaklanma sonucunda ba??ms?zl?klar?n? kazanmalar?ndan olumlu bir biçimde etkilendi.Bu a?amadan sonra Ermenilerin ba??ms?zl?k yönündeki faaliyetleri artm??,özellikle kiliseler,milliyetçi hareketin örgütlendi?i ve gençlere aktar?ld??? yerler olmu?tur.Bosna-Hersek,S?rbistan ve Bulgaristan’da milliyetçi karakterde isyanlar?n ç?kmas? da Ermenileri bu yolda cesaretlendirmi?tir.Ayestefanos Antla?mas?’yla buralar?n ba??ms?zl?klar?na kavu?mas? ve Osmanl? Devleti’nin içine dü?tü?ü durum da Ermenilerin bir an önce isyan hareketi ba?latma yönündeki isteklerini art?rm??t?r.



ERMEN? TEDH?? KOM?TELER?N?N KURULU?U

Ermeni ba??ms?zl?k hareketinde,bu hareketin odaklar?n? olu?turan komitelerin önemli rolü olmu?tur.Bu komitelerden ilki olan H?nçak Komitesi,1887 y?l?nda Kafkas Ermenilerinin önderli?inde Avedis Nazarbekian ve e?i Marian Vardaniyan taraf?ndan Marksist ilkeler do?rultusunda kurulmu?tur.[33]?lk olarak“Türkiye Ermenistan?”diye adland?rd?klar? bölgeyi temel faaliyet alan? olarak belirlemi?lerdir.Örgütün amac?,Osmanl? Devleti s?n?rlar? içinde ba??ms?z Ermenistan’? kurmak ve daha sonra Rus ve ?ran Ermenistan’?yla birle?erek efsanevi ideal olan“Büyük Ermenistan”? kurmakt?r.Örgüt,?ngiliz hükümetinin sa?lad??? destek sonucu merkezini Londra’ya kayd?rm??,daha sonrada ?stanbul’da bir temsilcilik açm?? ve tüm milliyetçi örgütler bu komiteye ba?lanm??t?r.Büyüyen örgüt,s?ras?yla ?zmir,Halep ve di?er büyük kentlerde örgütlenmi?tir.

Ayr?l?kç? Ermeni hareketinin bir di?er önemli örgütü,1890 y?l?nda Kafkasya’da kurulmu?tur.Komitenin as?l ad?,“Ermeni ?htilal Cemiyetleri ?ttifak?”d?r.Örgütün tam ad? federasyon anlam?na gelen“Ta?naksutyun”dur.Rusya Ermenilerinin kat?l?m?yla kurulan komite,H?nçak komiteleriyle birle?erek Rusya’dan Türkiye’ye giren çetelere yard?m amac?n? ta??maktad?r.Ta?nak komitesi, Türkiye’ye silahl? Ermeni güçlerini sokmak,Türkiye Ermenilerini silahland?rarak bir ba??ms?zl?k hareketini ba?latma amac? gütmektedir.

Ermeni ayr?l?kç?-milliyetçi hareketini örgütleyen iki büyük örgütün,bu süreç içerisinde görü? ayr?l???na dü?tükleri görülmektedir.Marksist ideolojiyi benimseyen H?nçaklarla,Türkiye’de i?çi s?n?f?n?n bulunmad???n? ve bu nedenle de Türkiye Ermenilerinin harekete kat?l?m?n?n az olaca??n? söyleyen Ta?nak Komitesi aras?nda ideolojik ve yöntemsel farkl?l?klar nedeniyle görü? ayr?l?klar? olu?mu?tur.Bu nedenden dolay? iki örgüt 1896 y?l?na kadar iki ayr? örgüt olarak faaliyetlerini sürdürmü?,Ta?nak Komitesine ba?l? güçler 1890 y?l?nda Erzurum ve çevresinde çe?itli silahl? eylemlerde bulunmu?lard?r.Üçüncü Türk kolordusu ile çat??malara giren örgüt militanlar?,Müslüman köylerine yapt??? bask?nlarla sürekli bir çat??ma ortam? yaratmay? bir strateji haline getirmi?,1896 y?l?nda da silahl? çeteler Türk-Rus s?n?r?n? geçmi?lerdir.

Ermeni ayr?l?kç? örgütleri devletin içinde bulundu?u olumsuz d?? politik ortam? iyi bir biçimde kullanm??,Osmanl? Devletinin tarihsel has?m? olan Rusya,ayr?l?kç? harekete askeri ve lojistik anlamda önemli yard?mlarda bulunmu?tur.[34]Ta?nak Komitesi, tüzü?ünde,kendisine“sosyalist demokrat”,“sosyalist devrimci”,“milliyetçi”,“adem-i merkeziyetçi”gibi tutars?z tan?mlamalar getiriyorsa da,Ermeni toprak sahiplerini,din adamlar?n?,tüccarlar?,i?çi s?n?f?n? sömürmekle suçlam??sa da,i?çi ve köylülerle beraber yap?s?nda bunlara da yer vermekten kaç?nmam??t?r.[35]Ta?nak Komitesinin program?ndan,amaçlar?n? gerçekle?tirmek için silahl? mücadele yolunu seçtikleri ve bir terör örgütü kimli?ini ta??d?klar? görülmektedir.Di?er yandan Ta?naklar ilk programlar?nda ba??ms?zl?ktan hiç söz etmemi?ler ve H?nçak Partisi’nden kesin çizgilerle ayr?lm??lard?r.

Ta?nak komitesi bölgedeki di?er etnik unsurlar ile i?birli?i kurmay? ve onlar?n deste?ini alarak ayr?l?kç? hareketin alan?n? geni?letmeyi de istemi?tir.Özellikle bölgedeki Kürt a?iretleriyle i?birli?i içinde bir ayaklanma ba?latmaya çal??m?? ancak bunda ba?ar?l? olamam??t?r.Ta?nak Komitesi’nin Makedon ve Bulgar milliyetçi örgütleriyle bir ittifak sa?lama giri?imi ba?ar?yla sonuçlanm??,Ermeni gençlerine Makedon ve Bulgar örgütleri taraf?ndan askeri e?itim verilmesi ve askeri yard?m sa?lanmas? konusunda antla?ma yap?lm??t?r.

Ermeni tedhi? örgütlerinin sivil halka,Türk köylerine yönelik eylemleri giderek artm??t?r.Ermeni örgütlerinin,bölgedeki Türk varl???n? ortadan kald?rarak veya en aza indirerek burada bir Ermeni devletinin kurulmas?n? kolayla?t?rma ve bu yolda d?? deste?i art?rma amac? ta??d?klar? söylenebilir.Ermeni sald?r?lar? mütareke döneminde giderek daha da artm??,Frans?z ve Rus i?gal güçlerinin yard?m?yla Ermeni tedhi? Kars,Ardahan ve çevresini i?gal etmi?ler,bu bölgelerde sivil halka yönelik toplu katliamlarda bulunmu?lard?r.[36]Katliamlar?n yo?unla?mas? üzerine Ankara Hükümeti,bu hareketi durdurma görevini Ulusal Kurtulu? Sava??n?n tek düzenli kolordusu olan Kaz?m Karabekir Pa?a komutas?ndaki kolorduya vermi? ve Do?u Cephesi böylelikle Ermeni ve Ruslara kar?? olu?turulmu?tur.Bu ordu ba?latt??? bir operasyon ile Ermeni tedhi? örgütlerinin etkinli?ini k?rm?? ve bu çetelerin büyük bir bölümünü ortadan kald?rm??t?r.Daha sonra s?n?r? geçen Türk ordusu Ermenileri anla?ma yapmaya zorlam?? ve Gümrü Antla?mas? ile ate?kes ilan edilmi?tir.Rusya’da Ekim Devrimi sonras?nda Ermenistan’?n Sovyetler içinde yer almas? ile Ermeni ayr?l?kç? hareketi uzun bir dönem için ortadan kalkm?? ya da sadece Ermenistan s?n?rlar? içinde ve disporada faaliyette bulunan bir hareket haline gelmi?tir.



SONUÇ

Osmanl? Devleti’nin hukuksal ve toplumsal yap?s?n? ?ekillendiren Millet Sistemi,temel olarak din unsurunu tan?mlay?c? ve ay?r?c? bir unsur olarak ele alm?? ve devletin s?n?rlar? içinde ya?ayan Müslüman ve Müslüman olmayanlar? iki ayr?“millet” olarak ele alm??t?r.Elbette yüzlerce etnik gruptan olu?an büyük bir devlet olan Osmanl? Devleti’nin etnik kimlikler üzerinde Osmanl? kimli?i yaratma giri?imi anlay??la kar??lanabilir;ayr?ca kabul edilmelidir ki Osmanl? Devleti kurulu?undan y?k?lmas?na dek,ülkesi içindeki etnik kimlikleri yok etme ve“söndürme”yönünde bir devlet politikas? uygulamam??,dini ve etnik temelli özgürlükleri cemaatlerin kendi içlerinde tan?ma yoluna gitmi?tir.

Osmanl? Devleti’nde yurtta?lar?n din kriterine göre s?n?fland?r?lmas? demek olan millet sisteminin bozulmas? ve etnik kimlikler temelinde bir ayr?mla?maya gidilerek,devlet taraf?ndan Türk etnisitesinin di?er etnisiteler üzerinde egemen konuma gelmesi,asl?nda modernle?me süreciyle yak?ndan ilgilidir.Geleneksel toplumdan modern topluma geçi? sürecinde,yerel alt kültürler üzerinde tüm kimlikleri kapsayan ve devlet taraf?ndan olu?turulan üst kültürün benimsetilerek,geleneksel yap?lar?n k?r?lmas?,Osmanl? ?mparatorlu?undaki millet sisteminin çözülü?ünü de aç?klar niteliktedir.Önceleri yerel ili?kilerin ve cemaat yap?lar?n?n öne ç?kt??? ve dini farkl?l?klar üzerine oturtulan yap? yerine,herkesin resmi dili konu?tu?u,e?it vatanda?l?k ba??yla ba?lanm?? ve Türk ulusal kimli?inin bir üst kimlik olarak benimsendi?i bir yap?y? yerle?tirme çabas? do?al olarak ulus devlete giden yolu da açm??t?r.Anderson’un terminolojisiyle,asl?nda hiçbir zaman varolmam??,köy,a?iret ve aile yap?lar?n?n öne ç?kt???,“hayali”Osmanl? kimli?inin ortak kimlik olarak kabul edildi?i toplumsal yap?,yerini insanlar?n do?umlar?yla birlikte ta??d?klar? etnisitelerine b?rakm??t?r.

Bir ho?görü sistemi olan Millet Sisteminin sa?lad??? ortam ile gayrimüslimlerin sahip oldu?u haklar?n Islahat Ferman? ile geni?letilmesi ba??ms?zl?k hareketleri için“uygun”bir zemin yaratm??t?r.Islahat Ferman? ile yeni özgürlük alanlar? ortaya ç?km??,Gayrimüslimler,kamu hizmetine girebilmeleri,askeri okullara kabul edilmeleri ve kendi aralar?ndaki uyu?mazl?klar?n kendi dinsel otoritelerince çözüme ba?lanabilmesi gibi yeni haklar kazanm??lard?r.Bu noktadan sonra giderek geni?leyen özgürlükler,gayrimüslim unsurlar taraf?ndan ço?unlukla-devletin içinde bulundu?u güç durumun da etkisiyle-siyasal ba??ms?zl???n sa?lanmas?na yönelik olarak kullan?lm??t?r.Millet sistemi ve daha sonra geni?letilen haklar?n,genel olarak, gayrimüslimlerin ayr?l?kç? hareketlerini kolayla?t?r?c? bir etki yapt??? söylenebilir.Ancak tek ba??na Millet Sistemini,bu hareketlerin temel nedeni olarak saymak do?ru olmayacakt?r.Osmanl? Devleti’nin ya?ad??? iktisadi ve siyasal zorluklar,
Avrupa’da ortaya ç?kan milliyetçilik ak?m?n etkileri ve Avrupal? devletlerin gayrimüslimleri kendi siyasal amaçlar? için mobilize etmeleri ayr?l?kç? hareketlerin ba?ta itici gücünü olu?turmaktad?r.

Gayrimüslimler,içinde bulunduklar? özgürlük ve ho?görü ortam?n? ortadan kald?rarak kendi ulus devletlerini kurmay? bir amaç olarak belirlemi?lerdir.Yunan isyan? Yunanistan’?n,Bulgar isyan? Bulgaristan’?n ba??ms?zl???n? getirmi?,1858’de Bosna Hersek ve 1897’de de Girit ba??ms?zl???n? ilan etmi?tir.Bu ba??ms?zl?k hareketlerinde kullan?lan yöntem silahl? ayaklanma yöntemidir.Yani bir ba??ms?z devlet içinde ya?ayan topluluklar kendi devletlerine kar?? isyan etmi?ler ve silahl? bir hareket ba?latm??lard?r.Hukuksal anlamda bu hareketlerin me?ru ve yasal bir zemine dayand??? söylenemez.Özellikle Osmanl? Devleti’ne yönelik soyk?r?m iddialar?n? bu noktada de?erlendirmek gerekmektedir.

Gayrimüslim topluluk içinde Ermenilerin özel bir yeri oldu?unu söylemek yanl?? olmayacakt?r.Ermeniler‘millet-i sad?ka’olarak adland?r?lm??lar ve kamu yönetiminin üst mevkilerine kadar yükselmi?lerdir.XIX.yüzy?l?n kültürel pluralizmi içerisinde Ermeniler,Osmanl? toplumunda etkin roller oynam??lar,kendilerini Osmanl? toplumuna eklemleyerek,sanat ve edebiyat alan?nda önemli eserler vermi?lerdir.Daha sonra olu?an ortamda Ermeniler de di?er az?nl?klar gibi sahip olduklar? hak ve imkanlar? ba??ms?zl?k amac?yla kullanm??lard?r.Bu noktada,Ermeni toplumunun Osmanl? toplumsal yap?s? içindeki yeri,ayr?l?kç? harekette kullan?lan yo?un askeri yöntem ve Müslüman unsurlarla topyekün çat??ma ortam?na girmeleri ve bu ortam?n etkisinin uzun y?llar sürmesi aç?s?ndan,Ermeni ayr?l?kç? hareketi,di?er hareketlerden ayr?lmaktad?r.

Mütareke döneminde Rus ve Frans?z güçleri Ermeni hareketine do?rudan destek vermi?,Ermeniler de bizzat bu ülkelerin ordular? içerisinde kendi devletlerine,Osmanl? Devleti’ne yönelik eylemler gerçekle?tirmi?lerdir.??te Osmanl? Devleti’nin kendi me?ru askeri güçlerine kar?? silahl? ayaklanma ba?latan ve önemli ölçüde Türk ve Müslüman sivil halka yönelik etnik temizlik hareketine giri?en,yabanc? i?gal güçlerine lojistik ve do?rudan destek veren—ki hukuksal anlamda“vatan hainli?i”suçudur- Ermenilerin,bu deste?ini ortadan kald?rmaya yönelik yer de?i?tirme operasyonunu ve burada olu?an can kay?plar?n? bir soyk?r?m eylemi olarak kabul etmek mümkün de?ildir.Bu operasyon kendi ba??ms?zl???n? korumak amac?yla kendi“yurtta?lar?”taraf?ndan devlete kar?? yöneltilen tehdide kar?? al?nabilecek en“masumane”önlemdir ve günümüzde bile bu yöntem devletler taraf?ndan kullan?lmaktad?r.

Sava? ?artlar? içinde çok say?da ki?inin ülke s?n?rlar? içinde bir yerden bir yere nakli sorunlu olmu? ve gerek olumsuz yolculuk ko?ullar?,al?nan tedbirlerin yetersizli?i,gerekse de tehcir edilen sivillere yönelik çevreden yap?lan sald?r?lar nedeniyle ölümler ya?anm??t?r.Ancak bu ölümlerin gerçek rakamlar?n?n çok ötesinde milyonlarla ifade edilmesi,ölenlerin haklar?n? savunmaktan çok,Türk devletine kar?? giri?ilen bir propaganda ve y?ld?rma faaliyetinin sonucudur.Türk ulusu, tarihinin hiçbir evresinde ne bir Genocide,ne de toplu katliam say?labilecek insanl??a kar?? bir eylemin içinde olmu?tur. Türk ulusunun tarihinde ne bir K?z?lderili soyk?r?m?,ne Yahudi soyk?r?m?,ne de bir Sabra-?atilla katliam? bulunmaktad?r.Bu ba?lamda,Ermeni iddialar?na kar?? Türk tezinin anlat?lmas? ve savunulmas?na bütün platformlarda devam edilmeli,tart??maktan korkulmamal?d?r.Bununla beraber,Türkiye’de ya?ayan Ermenilerin Türkiye Cumhuriyeti’nin e?it yurtta?lar? oldu?u unutulmamal?, ASALA teröristleri veya diaspora Ermenileri ile Türkiye Ermenileri aras?nda mutlak bir ay?r?m yap?lmal?,Devlet ve Türkiye Ermenileri aras?na yeni engeller konulmamal?d?r.







[1]Fatih Sultan Mehmet’in gayrimüslimlere yönelik ilk uygulamas?,Rumlar aras?nda sevilen bir ki?i olan papaz Gennadius’a güvenini belirtmesidir.Fatih Sultan Mehmet,bu papaz? ?stanbul’daki Rumlar?n patri?i ve lideri olarak tan?m?? ve emrindeki yönetici ve askerlere patri?e gereken sayg?y? göstermelerini emretmi?tir.Arshi Khan,“Osmanl? ?mparatorlu?u:Çok Kültürlülü?ün Do?ulu Mimar?”,içinde Hasan Celal Güzel(ed.)Osmanl?’dan Günümüze Ermeni Sorunu,(Ankara:Yeni Türkiye Yay?nlar?,2000),s.177.
[2]Hourani,a.g.e,s.46.
[3]Osmanl? Devleti’nde nüfus yap?s? hakk?nda daha geni? bilgi için bkz.Yusuf Halaço?lu,“Osmanl? Döneminde Türkiye’nin Nüfus Yap?s? ve A?iretler,Tarih Boyunca Anadolu’da Türk Nüfus ve Kültür Yap?s?;Milliyetçilik ve Milliyetçilik Tarihi Ara?t?rmalar? V.?lmi Kongresine Sunulan Tebli?ler,(Ankara:Türk Yurdu Yay?nlar?,1995),s.40-53.
[4]Bayram Sakall?,Milli Mücadelenin Sosyal Tarihi(?stanbul:?z Yay?nlar?,1997),s.18.
[5]Hugh Poulton,Top Hat,Grey Wolf and Crescent,(London:Hurst&Company,1997),s.39.
[6]Osmanl? Devletinde kentlerin yap?s? ve fonksiyonlar? konusunda geni? bilgi için bkz.Suraiya Faroqhi,Osmanl?’da Kent ve Kentliler,(?stanbul:Tarih vakf? Yurt Yay?nlar?,1994)
[7]?slam Hukukuna göre gayrimüslimlerin konumu hakk?nda bkz.Abdülkadir ?ener,“?slam Hukunda Gayr-i Müslimler”,Türk Tarihinde Ermeniler,(?zmir:Dokuz Eylül Üniversitesi Yay?nlar?),1983,s.41-56.
[8]Bernard Lewis,The Emergence of Modern Turkey,(Oxford University Press,1961),s.386.
[9]?slam-siyaset ili?kisi hakk?nda bkz.Ebu’l-a’la el Mevdudi,“?slam’da Siyaset Anlay???”içinde Erol Güngör,?slam?n Bugünkü Meseleleri,(Ankara:Ötüken Yay?nlar?),ss.275-296.
[10]Yavuz Ercan,“Osmanl? Devleti’nde Müslüman Olmayan Topluluklar(Millet Sistemi),içinde Hasan Celal Güzel(ed.)Osmanl?’dan Günümüze Ermeni Sorunu,(Ankara:Yeni Türkiye Yay?nlar?,2000),s.146
[11]Bilal Ery?lmaz,“Birlikte Ya?ama Düzeni:Osmanl? Millet Sistemi”,Bilgi ve Hikmet Dergisi,(?stanbul:?z Yay?nlar?,1994),s.94.
[12]Albert Hourani,Ça?da? Arap Dü?üncesi,Çev.:Latif Boyac?-Hüseyin Y?lmaz,(?stanbul:?nsan Yay?nlar?,1993),s.46.
[13]François Georgeon,Türk Milliyetçili?inin Kökenleri Yusuf Akçura(1876-1935),(?stanbul:Tarih Vakf? Yurt Yay?nlar?,1996), s.9
[14]Ortayl?,a.g.m.,s.82.
[15]Amerikal? tarihçi Benjamin Braude millet Siteminin yüzy?llar boyunca az?nl?klara muamelesinin temelini olu?turan bir araç oldu?u sav?na kat?lmamakta,buna imparatorluk çap?nda toplumsal ili?kileri belirleyen sitemli kurumlar?n bulunmay???na ba?lamakta ve“az?nl?k”kelimesine de itiraz etmektedir.Bkz.Benjamin Braude,“Millet Sisteminin ?lginç Tarihi”,içinde Hasan Celal Güzel(ed.)Osmanl?’dan Günümüze Ermeni Sorunu,(Ankara:Yeni Türkiye Yay?nlar?,2000),s.132
[16]Poulton,a.g.e.,s.60.
[17]Ermenilerin ?apka ve ayakkab?lar?n?n k?rm?z?,Rumlar?n siyah,Yahudilerin ise mavi olmas? gerekiyordu.Müslümanlar?n kavuk ve ayakkab?lar? sar? idi.Zengin Yahudi,Rum ve Ermeniler Müslümanlar gibi giyinip onlar gibi davranmaya özen gösteriyorlard?.
[18]Kadir Canatan,“Toplum Tasar?mlar? ve‘Birlikte Ya?ama’Felsefesi”,Bilgi ve Hikmet Dergisi,(?stanbul:?z yay?nlar?,1994),s. 105.
[19]Özellikle Osmanl? Devleti’nin son dönemlerinde gayrimüslimlerin üst düzey kamu görevlerine ve daha çok elçilik görevlerine atand?klar? bilinmektedir.
[20]Poulton,a.g.e.,s.57.
[21]Osmanl? Devleti içinde Müslüman Osmanl? tüccarlar?(Hayriye Tüccari)da bulunmaktayd?,ancak bunlar on dokuzuncu yüzy?l?n ikinci yar?s?nda yerlerini Bat?l? güçlerin himayesi alt?ndaki az?nl?klara b?rakarak kaybolmu?lar ve bir Türk burjuvazisi yarat?lamam??t?r.
[22]Poulton,a.g.e.,s.71.
[23]Kemal Karpat,Türk Demokrasi Tarihi,(?stanbul:?stanbul Matbaas?,1967),s.124.
[24]Osmanl? bürokratik yap?s? içinde bir çok Ermeni üst düzey kamu görevlerine kadar yükselebilmi?lerdir.Bunlardan baz?lar? ?unlard?r:Ayan Azas? Mare?al Ohannes Kuyumcuyan,Maliye Bakan? ve Hazine-i Hassa Naz?r?;P.T.T Bakanlar? Mare?al Karabet Artin Davut Pa?a ve Andan T?nger Yaver Pa?a;Bay?nd?rl?k Bakanlar? Bedros Hallaçyan,Avukat Kirkor Finapyan,Kirkor Agafyan;Hazine-i Hassa Naz?rlar? Mikael Portakalyan Pa?a ve Sak?z Ohannes Pa?a.Di?er yandan 1876 ve 1908 Me?rutiyet Meclislerinde çok say?da Ermeni milletvekili de bulunmaktad?r.
[25]Ermeni ve Türkler aras?ndaki kültürel ili?ki konusunda bkz.Fikret Türkmen,“Tarih Boyunca Türk-Ermeni Kültür ?li?kileri”, Türk Tarihinde Ermeniler,(?zmir:Dokuz Eylül Üniversitesi Yay?nlar?,1983),s.57-67.
[26]Hocao?lu,a.g.e.,s.23.
[27]Bu nizamname 6 bend ve 95 maddeden olu?maktad?r.Ermenice metinde Ermenileri Te?kilat-? Esasiyesi,be?inci bendinde Ermeni milletvekilleri deyimi yer alm??t?r.Bu yönetmeli?in yap?s? Ermenilerin ba??ms?zl??a haz?rlanmas? yolunda önemli bir ad?m att?klar?n? göstermektedir.?lginç olan ise bu yönetmeli?in devlet taraf?ndan onaylanm?? olmas?d?r.Hocao?lu,a.g.e.,s.27.
[28]Kendi hak ve imtiyazlar?n?n erozyona u?rad???n? gören dönemin Patri?i Çuhaciyan ve Keresteciyan gibi patrikler görevlerinden istifa etmi?lerdir.Bunlar?n her ikisi de ileriki tarihlerde Eçmiyazin Katolikoslu?una seçileceklerdir.Bkz. Kamuran Gürün,“Türkiye’de Ermeni Sorununun Yarat?l???”,Türk Tarihinde Ermeniler,(?zmir:Dokuz Eylül Üniversitesi Yay?nlar?, 1983),s.21.
[29]Recep ?ahin,“Tarih Boyunca Türk Devletlerinin Ermeni Politikalar?”,Türk Tarihinde Ermeniler,(?zmir:Dokuz Eylül Üniversitesi Yay?nlar?,1983),s.36.
[30]Zeytun,yeni ad? Süleymanl? olan Kahramanmara? ilinin kuzeyinde bir kasabad?r.
[31]Hocao?lu,a.g.e.,s.30.
[32]Hocao?lu,a.g.e.,s.30.
[33]Metin,a.g.e.,s.90.
[34]Ermeni hareketi ve 1915 Ermeni ayaklanmalar?nda Rusya’n?n etkisi konusunda bkz.Ayd?n Süer,1915 Ermeni Ayaklanmalar?nda Çarl?k Rusyas?n?n Rolü,(Ankara:Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Co?rafya Fakültesi Dergisi,C.33,S.1-2)1990,s.459-466.Ta?nak Komitesi’nin kurucusu olan Christopher Mikaelyan,Ruslar?n gizli bir örgütü olan Norotonovlets’de uzun zaman çal??m??,Ta?nak Komitesi’nin program?n? buradan adapte etmi?tir
[35]Hocao?lu,a.g.e.,s.34.
[36]Ermeni zulmüne u?rayan Türklerin bu katliamlara ili?kin tan?kl?klar? ve anlat?mlar? için bkz. Gürsoy Solmaz, “Do?u’da Ermeni Zulmü Gören vatanda?lar?m?z?n ?fadeleri”, içinde Hasan Celal Güzel (ed.), Osmanl?’dan Günümüze Ermeni Sorunu, (Ankara: Yeni Türkiye Yay?nlar?, 2000), s. 213-281
 ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri