Anasayfaİletişim
  
English

TÜRK HALK H?KAYELER?NE ERMEN?LER?N BAKI? AÇILARI

Doç. Dr. Zeynelabidin MAKAS*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 !âmààle="text-align: juğÿ0TÜRK HALK H?KAYELER?NE ERMEN?LER?N BAKI? AÇILARI286#g"font-family: Verdana;">TÜRK HALK H?KAYELER?NE ERMEN?LER?N BAKI? AÇILARI

Doç.Dr.Zeynelabidin MAKAS*



Mevcut bilgiler,hikaye türünün XV.as?rdan itibaren ?ekillendi?ini ortaya koymaktad?r.Destan?n devrini tamamlamas? da takriben bu döneme tekabül eder.Bu dönem,toplumumuzda cemiyet içi çat??malar?n ön plana ç?kt??? bir devre olarak da tarihte yerini alm??t?r.Türk dehas? hem destan? aratmayacak,hem de prosaik çat??malar? gündemde tutup i?leyecek yeni bir edebi tür olarak halk hikayesini ?ekillendirir.

Destanlar,ço?u kez kopuz yani musiki e?li?inde icra edilseler de eserin tamam?n?n manzum olu?u ve makam?n genellikle yeknesakl??? bir süre sonra hem anlat?c?da,hem de dinleyicide b?kk?nl?k yaratabilir.Bu durumu tabi kar??lamal?d?r.Zira destanlar da ad?ndan anla??ld??? gibi uzun manzum hikayelerdir.Hikayenin destana nazaran daha geli?mi? ve zengin olu?u sadece ?ekille s?n?rl? de?ildir.Manzumelerin türleri,icra edildikleri makamlar?n farkl?l???,bu farkl?l??? yarat?rken musiki aletinin—ki bu genellikle sazd?r-akordundaki de?i?iklikler bu elvanl??a ayr? ayr? zevkler katar.Dolay?s?yla mahir bir a????n (anlat?c?n?n)anlatt??? hikaye günlerce sürse dahi zevkle dinlenilir.

Yap?lan ara?t?rmalar gerçek anlamdaki halk hikayelerinin—konular?n? klasik edebiyattan alanlar hariç-anavatanlar?n?n Kafkasya oldu?unu ortaya koymu?tur.Birçok hikayemizin ise do?u? yerinin Gence,Tebriz ve Tiflis olu?u da bu tezi ayr?ca ispatlamaktad?r.Bu üçlüye müteakip as?rlarda Isfahan,Erzurum,?stanbul gibi isimler ilave olunmu?tur.Hikayelerin te?ekkül etti?i dönemlerde söz konusu üçgen ve havalisinin Türk co?rafyas?n?n merkezi niteli?inde oldu?u da bilinmektedir.Bilinen bir gerçek ise zikrolunan dönemde belirtilen co?rafyada ba?ka uluslar ya?asalar dahi hakim unsur daima Türkler olmu?tur.Bu hakimiyet sadece siyasi ve askeri alanlarda de?il sosyal ve kültürel sahalarda da kendini uzun süre göstermi?tir.Hakimiyet döneminin Hikayelerin olu?up geli?me gösterdi?i as?rlarda daha belirgin olmas? bu türün an?lan co?rafyada ya?ayan uluslar aras?nda yay?lma sürecini h?zland?rd??? gibi,alan? da geni?letmi?tir.Bunda oldukça zengin bir sözlü edebiyat gelene?imizin varl??? da olumlu rol oynam??t?r.Söz konusu yöremiz bu özelli?ini her ?eye ra?men günümüzde dahi muhafaza edebilmektedir.Hal böyleyken yöredeki az?nl?klar?n kültürümüzün bu yeni ve rengarenk nimetinden istifade etmemeleri dü?ünülemezdi ve nitekim öyle de olmu?tur.An?lan bölgede zengin Türk dili ve kültürü sayesinde kendi edebi kimliklerini ?ekillendirmek,hatta millile?tirmek isteyen uluslar aras?nda Ermeni ve Gürcüler ilk s?ray? alm??lard?r.Her iki ulus aras?nda da ilkin Türkçe yaz?lan ?iirleri ezberleyen sonra Türkçe ?iirler yaz?p onlar? önce kemence,daha sonra da saz e?li?inde icra eden gusan ve mgosanlar?n say?s? yüzlercedir.Bu durum,bilinmeyen bir husus olmad??? gibi,ispata da ihtiyaç gerektirmez.Çünkü ad? geçen milletlerin ar?ivlerinde bize intikal edenlerin fevkinde belgeler mevcuttur.Türkçe yazd??? yahut ezberledi?i ?iirleri ilkin kemençe e?li?inde icra eden Ermeni gusanlart(a??k),daha sonra Türk saz?n? benimsemi? hatta zamanla orant?l? olarak mahir saz imalatç?lar?n?n Ermenilerin aras?ndan ç?kt??? görülmü?tür.

Tan?nm?? Ermeni alim ve yazar? Q.A?ayan,Ermeni a??klar?n?n türkülü hikayelerinin olmad???n? bu türü Türklerden ald?klar?n? beyan eder.A?ayan’la ayn? görü?ü payla?an O.Antonyan ise,konuya biraz daha aç?kl?k getirerek Ermeni a??klar?n?n Asl? ve Kerem,?ah ?smail,A??k Garib,Köro?lu v.s,gibi halk hikayelerini esas itibariyle Türkçe icra ettiklerini Ermenice’ye de Türkçe’den tercümelerinin yap?ld???n? belirtir.Bölgede bizimle birlikte ya?ayan uluslar?n yaz?l? edebiyatlar? da kültürümüzün gölgesi alt?nda geli?mesini gösterir.XIX.Asr?n ba?lar?ndan itibaren üçüncü bir ulusun ortaya ç?k?p bölgede hakimiyeti ele geçirmesi,denilebilir ki mevcut bütün dengelerin bozulmas?na zemin haz?rlar.Bölgede zengin petrol yataklar?n?n ortaya ç?k?p i?letmeye aç?lmas? ise bu prosesi daha da çabukla?t?r?r.Kafkasya’daki varl?klar?n? ilanihaye devam ettirmek isteyen bu yeni misafir,çe?itli sebeplerden ötürü tercihini daha çok Ermenilerden yana kullanarak onlar?n milli kimlik kazanmalar?na zemin haz?rlar.Matbuat tarihine bak?ld???nda,XIX.Asr?n ikinci yar?s?ndan itibaren Ermenice yay?nlara a??rl?k verildi?i görülmektedir.Bu husus elbette tesadüfi olmasa gerek.XX.Yüzy?l?n ba??ndan itibaren ise Ermenice eserlerin ne?rolundu?u yerlerle birlikte yay?nlanan eser say?s? da artar.Kendi milli edebiyatlar?n? olu?turmak için Türk kültür ve edebiyat?ndan azami derecede istifade yolunu seçen Ermenilerin kitleye hitap eden halk hikayelerimize bigane kalmalar? elbette dü?ünülemezdi.Bu hususu baz? Ermeni yazarlar da itiraf etmektedir.Öyle ya kom?uda pi?er bize de dü?er.Ermenice’ye tercüme olunan hikayelerimizin ilk ne?irlerinde fazla de?i?ikli?e gidilmemesi farkl?la?man?n müteakip bask?larda daha çok oldu?u ayr?ca dikkate de?erdir.Ermenilerce millile?tirme ad?na yap?lan tercümelerde hikayenin muhtevas?na k?smen müdahale edilirken, yer ve ?ah?s adlar? daha çok tahribe maruz kalm??,ayr?ca dini(H?ristiyan)bask? da art?r?lm??t?r.Tercüme ve tebdil i?ini bilinçli yapanlar?n ba??nda ?üphesiz A??k Civani(1848-1909)gelmektedir.Civaninin Ermenile?tirmeye çal??t??? hikayeler Ermeni halk? taraf?ndan zevkle okunup Ermeni a??klar? taraf?ndan hevesle icra olunmas? onun Ermeniler aras?nda itibar?n?n artmas?na vesile olur.O,bu yönüyle denilebilir ki bir ekol yeti?tirmi?tir.Nitekim onu örnek alan Cemali,Xeyyat,Sazayi,Hayat,Fizahi gibi Ermeni a??klar? bu gelene?i devam ettirirler.

Ermenice’ye tercüme ve tebdil olunan hikayelerimiz aras?nda ilk s?ray? Kerem ?le Asl? ve Köro?lu almaktad?r.Bunlar?n üzerinde daha çok kalem oynat?lmas? sebepsiz de?ildir elbette.

Bilindi?i gibi Kerem ?le Asl? hikayesinin bizdeki varyantlar?n?n hemen hemen hepsinde Kerem Türk ve Müslüman,Asl? ise Ermeni ve dolay?s?yla Hristiyan olarak gösterilmektedir.Be?ik kertmesi olan ve birbirlerini seven bu gençleri dini farkl?l??? ileri süren ke?i?(Asl?’n?n babas?)birbirinden ay?r?r;hikayenin sonunda vuslat olamaz,sevgililer yan?p kül olurlar.Yine bizdeki varyantlara göre hikaye Gence’de-bazen ?sfahan-do?ar,Kars,Erzurum,Erzincan hatt?yla Kayseri’de son bulur.

Kerem ile Asl?’ya Gazaros A?ayan ve Hovannes Tumanyan gibi yazarlar roman ve hikayelerinde yer vermi?;hikayeyi millile?tirme görevini Civani yerine getirmi?tir.Hikayenin bize ait varyantlar?nda Asl?’n?n milliyet itibariyle Ermeni,din itibariyle de Hristiyan olmas? Ermenileri ilgilendiren ba?l?ca sebeplerdir.Civani bu iki hususu ön plana ç?kar?p nazikle?tirmek suretiyle milli ve dini bir görevi yerine getirmeye çal??t??? gibi okuyucudan da bu hususlar? dikkate almas? istenmi?tir.Hikayede a??k ve ma?ukun kavu?mas?na mani olan bu iki hususun ön plana ç?kar?lmas?yla Ermenilere milli ve dini aç?lardan özellik kazand?r?lmak istenmi?tir.Cinani,bu amac?na ula?m?? olmal? ki,onun varyant? defalarca yay?nlanm??t?r.(1888-1891-1895...) eserde dikkati çeken hususlardan biri de hayali de olsa adeta bir Ermenistan haritas?n?n çizilmeye çal???lmas?d?r.Asl?’n?n pe?inden giden Kerem’in u?rad??? yerler aras?nda bizce malum ve me?hur yerlerin yan? s?ra çok özel olanlar? da vard?r.Eserde ad? geçen yerler aras?nda Xoy Gandzak(Gence),Karaba?(?u?a’da köy ad?), Erivan, Kars, Acur, Ç?ld?r, Axalska(Ah?ska), Kutayis, Ani,  ?irak(?üregel), Oltu, Neriman(Narman), Van, Bayezed(Do?uBeyaz?t), Bitlis, Mu?, Yerzinka(Erzincan), Sar?lar, Novameck(Gemibeli), K?z?l?rmak), Siva?(Sivas), Zengi, Aras Sahilleri, Acur, Orhan, Sara Köyü, Gülbe, Irkip, A?erk, Surp Karapet Kilisesi, Manazkert, Basen, Uzun Ahmet Köyü, Ho?abert(Toprakkale), Hesenqala, gümü?lü, Hatunlu, Deve Boyun Da??, A?ani Berd(A?an Kalesi), ?uni Dersi, Vartik Kasabas?, Ba?çifte Köyü, Cebeci, Yo?gat(Yozgat), ?rbit, Engüri(Ankara), Aya?, Zili(Zile), Sev Ho?er(Kara Topraklar), Sebastiya, Dzak Gar(Delikta?), Tokat, Almal?, Qeseriya(Kayseri), Sevsar(Karada?), ?tek, Seva?byur(Karabulak), Nor Amranots(Yeni Yayla), Beli, Antiok, Tergü? gibi isimler zikredilmektedir. Bu isimlerin harita üzerinde gösterildikleri zaman ortaya hayali Ermenistan haritas? ç?kmaktad?r.Civani bununla da kalmam??,yukar?da adlar? geçen yerlerden baz?lar? hakk?nda görü?ler belirtmi?,nüfuslar?yla ilgili rakamlar vermi?tir.Mesela Tokat’?n kalabal?k ve ticaret ?ehri oldu?u Erzincan’la alakal? olarak havas?n?n temiz, suyunun bol,evlerin bahçe içinde olduklar? ahalinin ise Türk ve Ermenilerden ibaret oldu?u belirtilmekte,Ermenilerin 1 55.879,Müslümanlar?n ise 31.091 oldu?u belirtilmektedir.Sebantiya’n?n tamamen Ermenilerden ibaret oldu?unu kaydeden Civani, Van’da 52.229 müslümana kar??l?k 75.644 Ermeninin ya?ad???n? Van’?n bir Ermeni ?ehri oldu?unu,kalesinin Ermeniler taraf?ndan yap?ld???n? ve hiç sava? görmedi?ini,Ermeni delikanl?y? seven k?z?n kendini bu kaleden at?p intihar etti?ini kaydetmi?tir. Bitlis’te 46.266 Müslüman(Türk),30.400 Ermeni,Mu? Sanca??’nda 63.813 müslüman,61.201 Ermeni,Erzurum’da 233.815 müslüman, 67.792 Ermeni,Bayaz?t’ta 38.801 müslüman,7.885 Ermeni ya?ad???na dair bilgilere de rastlan?lmaktad?r.Bilindi?i gibi bu üslup hikaye gelene?ine uygun de?ildir.Bu da bize hikayenin ba?ka amaçlar için tebdil edildi?ini gösterir.Benzer de?i?iklikler, ?ah?s adlar?nda da göze çarpar.Özellikle vurgulanmak istenen hususlar ise,Ermenilerin millet baz?nda üstün ?rk olduklar?, dinlerine ve milliyetlerine sad?k olduklar?(onlar? a?ktan dahi üstün görmeleri)ve Ermenistan denilen bir ülkenin olmas?d?r. Civani ve ba?kalar?n?n Ermeni k?zlar?n? bu hususu bir vasiyet gibi defalarca nasihat etmelerine ra?men,XX.yüzy?l Asd?iglerinin(Asl?)Türk gençlerini tercih etmelerini anlamakta zorluk çekilmektedir.

De?i?ime en çok tabi tutulan hikayelerimizden biri de Köro?lu’dur.Hikayenin a??k Cemali varyant? 1898 ve 1904’te Tiflis’te yay?nlan?r.?air Sarmen,Köro?lu operas?n? yazar.A?ot Gra?i’nin Ampabert(Çaml?bel-Çenlibel)adl? dram eseri 1945’de Bakü’de ne?rolunur.Tan?nm?? Ermeni yazar? Gazaros A?ayan,Köro?lu için“Türkle?mi? Ermeni”ifadesini kullan?r.

Köro?lu’nun Ermeni varyant? on dört koldan ibaret olup manzumdur.En çok yay?lm?? baz? kollar ile musannifleri ?unlard?r:

Ayg?r Gölü ve Karasu Kolu-Pro?yan

Nigar Kolu-Taroyan

Körolu’nun Hastal??? ve Ölümü-Taroyan

Köro?lu ve Peri?an-Vartanyan

Köro?lu ve Çobano?lu-Vartanyan

Köro?lu’nun Ad?-Mk?rt?ç

Ayvaz Bolu Kolu

Demircio?lu Kolu

Köro?lu’nun Türeyi?i

Hikayede Sultan Murad ve ?ah Abbas gibi tarihi ?ah?iyetlere yer verilir.Köro?lu’nun adlar? geçen sultanlara kar?? mücadele verdi?i belirtilir.Xorxoryanlar sülalesinden olan Xoro?lu’nun yeni bir Ermeni kahraman? ?ah Abbas ve Sultan Murad’a kar?? ba??ms?zl?k mücadelesi vermesi ayn? zamanda onlar?n ?ahs?nda Ermenilerin Türklere kar?? ba??ms?zl?k mücadelesi vermesi anlam?n? ta??r.Eserde verilmek istenen mesaj da zaten budur.Eserin bir ba?ka varyant?nda(Makar Karahamyan’?n 1908-1909’da Eçmiadzin’de—E?meyaz?-derledi?i varyant)yine benzeri bir yol izlenmi? bu sefer hikayeye Kürtler de dahil edilir.Bu cümleden Köro?lu’nun Kürtçe varyant?n? Kürt as?ll? ara?t?rmac? Hac?ye Cndi on sekiz kol halinde 1953’te Erivan’da Ermenice olarak ne?retmi?tir.)bahsi geçen varyanta göre Cafer ve Aslan adl? karde? iki Celali Kürt vard?r.Bunlar?n çocuklar? olmamaktad?r. Bir süre sonra Cafer beyin bir k?z?,Aslan’?n da bir o?lu olur.K?z?n ad?n? Nigar o?lan?nkini ise Röv?en koyup,be?ik kertmesi yaparlar.Bunlar evlenme ça??na geldiklerinde,Cafer sözünde durmaz,k?z? vermez.Bu hadiseden oldukça etkilenen Aslan o?lunu da al?p ?sfahan’da ?ah Abbas’?n yan?na gider ve orada y?lk? çobanl??? yapar.Bu varyanta göre Köro?lu Ka?zvan(Ka??zman) Pa?as?’n?n k?z? Nigar’la evlenir.Polis(?stanbul)ve Ani gibi ?ehirlerden geçen Köro?lu,Vaxan adl? yi?itle sava?mak zorunda kal?r.Demircio?lu kolunda ise,at?n? bir Ermeni kasabas? olan Gerni’de nallat?r.Varyantta bundan sonraki olaylar,önce Kürt, sonra da Ermenile?en Köro?lu’nun Osmanl? ve ?ran ?ahlar?na kar?? mücadelesi ?ekline dönü?ür.Yani mücadele yine Türklere kar?? verilmektedir.

Ermeni varyantlar?na Köro?lu’nun en sad?k ve en mahir silah arkada?lar? Kürdo?lu ile Arap Reyhan’d?r.Böylece eserde Ermeni, Kürt ve Araplar?n ortak mücadeleye giri?tikleri verilmektedir.

Türk co?rafyas?n?n hemen hemen her yerinde Türk kimli?iyle kar??m?za ç?kan Köro?lu’nun Ermenile?tirilmesi baz? sebeplerden ötürü do?al kar??lanabilir.

Tebdile tabi tutulan hikayelerimizden biri de A??k Garip hikayesidir.Hikayenin Ermeni varyant?ndaki ?ah?s adlar? ?öyledir:

Ar?ak-Garip

Areknazar-Akçak?z

Qndak Doni-Gülo?lan

Melik Abraham-Ahmet Tacir(Garip’in babas?)

Arusyak-Banu Han?m(Garip’in annesi)

Nergiz-?ehreban?(Garip’in k?z karde?i)

Hace Sayax-Hoca Sayad(Senemin babas?)

Eserin Civani varyant? 1887’de Aleksanrapol’de(Gümrü),1889’da Tiflis’te,1918’de de Bakü’de yay?nlanm??t?r.Eseri bir ba?ka varyant?(Ter-A?eksandryan Varyant?)1885’te Tiflis’te Q.Axverdyan Varyant? ise yine Tiflis’te 1952’de yay?nlanm??t?r.Civani varyant?nda geçen yer adlar?n?n Ermenilerin yo?un oldu?u yerler aras?nda seçilip,Ermenilere aitmi? gibi gösterilmesi dikkat çekicidir. Qo?aveng, Erzurum, Arpaçay, Halep, Sofid, Merend, Cu?a, Be?ta?, Ervan, Dzalka, ?irak, Koxb, Xnus(H?n?s), Yeruselim,Aras bunlarda baz?lar?d?r.Varyantta Garib’i birkaç dakikada Kars’tan Tiflis’e getiren kutsal Serkis’tir.Hikayenin bizdeki varyantlar?nda ise bu görevi H?z?r veya Hz.Ali yapar.Hikayenin Azeri varyant?nda Resul’a Garib ad?n? H?z?r,Ermeni varyant?nda ise Tiflis a??klar? verir.Darda kalan Garip Grigor,Surp Trdat,Surp Teodros,Surp Abkaz,Surp Govork,Surp Sahak ve vartan gibi Ermenilerce kutsal say?lan hristiyan din adamlar?ndan yard?m diler.Yine bu varyanta göre ?ahsenem Tiflis’li Ayag Ayaz’?n k?z?,Garip ise yoksul bir a??kt?r;dü?ünlerde kemençe çal?p türkü okumakta geçimini temin etmektedir.Kemençeyi milli musiki aletlerinden biri kabul eden Ermeniler böylece Garibi dolayl? olarak Ermenile?tirmi?lerdir.

De?i?tirilen hikayelerden biri de ?ah ?smail ile Gülizar’d?r.Hikayenin ilk Ermeni varyant? XIX.as?rda ya?am?? olan a??k Hallaço?lu’na aittir.Bir ba?ka varyant? N.Kala?ev ?amah?’da kaleme alm??,1889’da Rusça yay?nlanm??t?r.Civani varyant?n?n yay?n tarihi ise 1895’tir.Hikayede ?ah?s adlar?nda millile?tirmeye gidilmi?tir.N.Kala?ev’in ?amah?’dan derledi?i hikayeler aras?nda Alixan-Peri ile Novruz-Qendab da vard?r.Bunlardan Al?xan-Peri Hikayesi 1889’da Rusça ne?rolunur.Hikaye üzerinde fazla tebdilat yap?lmam??t?r;ancak Novruz-Qendab hikayesinde Novruv’u denizden H?z?r de?il,denizci kurtarm?? Qendab’in ad? da Kandattur olarak de?i?tirilmi?tir.

Melik?ah ve Güllü hikayesini derleyen Atrpet de Civani’nin izinden giderek hikayenin ad?n? Melik?ah ve Vartiter Han?m’?n Na??li ?eklinde de?i?tirmekle kalmam??,k?z?n Ermeni ?ah?n?n k?z? oldu?unu kaydetmi?tir.Halbuki Ermeniler aras?nda ?ahl?k ünvan? yoktur.

Adlar? belirtilen hikayeler üzerinde yap?lan de?i?ikliklerden hareketle Q.Levonyan’in A??k Civani hakk?nda belirtti?i ?u görü?e kat?lamamak mümkün de?ildir:

“Civani tercüme yapm?yor, Ermenile?tiriyor.”

Daha ziyade Ermeni kaynaklar?na dayan?larak verilen örneklerden de anla??ld??? gibi hikayelerimiz üzerinde yap?lan de?i?iklikler s?rf laf olsun diye yap?lmam??t?r.Bu gibi tahriflerin gelecekte hangi platformlarda kar??m?za ç?kacaklar?n? fazla vakit yitirmeden dikkate al?p buna göre önlemler almak gerekir.


 
KAYNAKÇA

A??k Civani,Eserleri,Tiflis 1912-Yerevan 1965.
A?ot Gra?i,Ampabert,Bak? 1945.
Azerbaycan Dastanlar?,5 Cilt,Bak?.
Ekber Yerevanh,Azeri-Ermeni Edebi Elageleri,Yerevan 1968.
G.Hakverdyan,Ermeni A??k?ar?,Tiflis 1903
?srafil Abbasov,Esli-Kerem Dastan?n?n izi ile,Tedqiqler,C.4,Bak? 1973.
?srafil Abbasov,Azerbaycan Folkloru XIX.Esr Ermeni Menbelerinde,Bak? 1977.
?srafil Abbasov,Ermeni Elifbas? ?le Yaz?ya Al?nm?? azerbaycan Dastanlar? ve Dastan ?iirleri,Tedqiqler,C.7,Bak? 1987.
M.Abe?yan,Eserleri,Yerevan 1966.
Sar?men, Xorgol?,Yerevan 1947.
Ta?? Xalisbey?i,Mehebbete Xa?q Abidesi,Baki 1989.
Q.A?ayan,Eserleri,Yerevan 1939.
Qazaros A?ayan,Daraz,No.5,1893.
Q.Levonyan,Ermeni A??klar?,Aleksadrapol 1892.
Q,Levonyan,Eserleri,Yerevan 1963.
Q.Antonyan,Ermeni ve Azerbaycan Xalqlar?n?n Edebi Elageleri,Baki 1965.
Q.Levonyan,A??klar ve Onlar?n Senetkarl???,Yerevan 1944.
Yusif Ramazanov,Azerbaycan Dilinde Yaz?b-Yaradan Ermeni A??glar?,Bak? 1977.
 ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri