Anasayfaİletişim
  
English

ERMEN?CE VE ERMEN? HARFL? TÜRKÇE ESERLER?N TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER?NDEK? YER?

Yrd. Doç. Dr. Mehmet KUTALMIŞ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 .n@ le="text-align: juðÿŽKERMEN?CE VE ERMEN? HARFL? TÜRKÇE ESERLER?N TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER?NDEK? YER?37h§RMEN?CE VE ERMEN? HARFL? TÜRKÇE ESERLER?N TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER?NDEK? YER?

Mehmet KUTALMI?*



1.ERMEN?CE,ERMEN? ALFABES? VE ERMEN?CE ESERLER

Bu ara?t?rmada,Türk tarihinin ve Türk-Ermeni ili?kilerinin tahlilinde büyük bir yeri olan Ermenice ve Ermeni Harfli Türkçe eserler üzerinde durulacakt?r.Papaz Mesrop taraf?ndan icad edilen ve geli?tirilen Ermeni alfabesi hemen hemen hiç bir köklü de?i?ikli?e u?ramadan 5.asr?n ba??ndan itibaren kullan?lmaktad?r.As?rlar içinde kendi dil özelliklerini koruyan fakat sürekli kom?u dillerden ald??? kelimelerle söz varl???n? zenginle?tiren Ermeni dili,güçlü bir tarih yaz?m? gelene?ine sahiptir.

Akdeniz ve Bat?’ya do?ru geni?leyen Türkçe dünyan?n kültür,medeniyet ve dil bak?m?ndan en zengin co?rafyas?nda söz varl???, telaffuz ve ifade kabiliyeti bak?m?ndan fevkalade büyük bir f?rsat yakalam??t?r.Bu konuda Ortayl? ?unlar? söyler:“Türkiye tarihinin mutlu bir olay? Arap,kan,Yunan,Slav vs.gibi kültürlerin üzerinde yerle?mi? olmam?zd?r.Türkçemizde birçok dilden kalabal?k bir kelime hazinesi vard?r.Bu dillerin ise dünya uygarl???n? yaratan Akdeniz ve Ortado?u halklar?na ait oldu?u aç?kt?r.?u halde Türkçemizdeki bu renklilik utan?lacak de?il,övünülecek bir özelliktir.Tarih,dilimize bu renklili?i ba???lam??t?r”(2001,17).

Anadolu’da 1100-1300 tarihleri aras?nda geçen çok hareketli iki asr? göz önünde bulundurdu?umuzda durum,yazma ve eser ortaya koyma bak?m?ndan Türkçe’nin lehine görünmez.Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçuklu Devletlerinde yaz??ma ve e?itim dilinin Türkçe d??? olmas?,Türkçe eserlerin say?s?n?n az olmas?,Mo?ol ak?nlar?,eserlerin iyi korunamamas? gibi sebeplerden dolay? 14.asr?n ba??na dek Anadolu sahas?nda yaz?lm?? veya günümüze kadar gelebilmi? eser say?s? oldukça azd?r.Halbuki özellikle Anadolu’ya ilk ?slam ak?nlar?n?n ba?lamas? ve ilk Türk yerle?imlerinden Osmanl?lara kadar olan dönemin sa?l?kl? olarak ayd?nlat?labilmesi için pek çok yaz?l? kayna?a ihtiyaç vard?r ki,bu ihtiyaç Türkçe eserlerden kar??lanamamaktad?r.Bu durumda temel ba?vuru kaynaklar? Arapça,Farsça,Latince,Yunanca ve Ermenice,tali eserler ise Süryanice,Gürcüce ve Rusça’d?r.Bunlar?n içinde de ?slam öncesi Anadolu’da yaz?lan eserler aras?nda Yunanca ve Ermenice olanlar ön plana ç?kar.Yaz?ld?klar? dönemden itibaren Ermenice eserler çok iyi muhafaza edilmi? ve halen de özellikle Ermenistan’?n ba??ehri Erivan’da korunmaktad?r,[1] bunun yan?nda M?h?taristler taraf?ndan tarihi Ermenice el yazma eserlerin hemen tamam?n?n t?pk? bas?m? veya sadele?tirilmi? ve i?lenmi? Ermenice ile yeniden bas?m? yap?lm??t?r.?naçalp Ermenice eserlerin Bizans,Selçuklu ve hatta Asur tarihlerini ayd?nlatacak nitelikte olduklar?n? ifade eder.[2]

Anadolu Selçuklular?nda devletin yaz??ma dili,yüksek kesimin anla?ma ve edebiyat dili(Mevlana örne?inde oldu?u gibi)Farsça, ilim ve ibadet dili Arapça,halk?n konu?ma dili ise Türkçe’dir.Özellikle Selçuklu ve Osmanl? tarih ara?t?rmalar? söz konusu oldu?unda bak?lmas? gerekenlerin ba??nda Ermenice eserler gelmektedir.Latince ve Yunanca olanlar?n bir k?sm? ülkemizde Arkeoloji ara?t?rmalar?nda bu iki dil temel dillerden oldu?u için Klasik Filoloji uzmanlar? taraf?ndan Türkçe’ye çevrilmi?tir veya(Almanca,?ngilizce,Frans?zca vd.)tercümelerinden istifade edilebilmektedir.Türkçe yaz?lm?? Selçuklu ara?t?rmalar?na bakt???m?zda,Arapça ve Farsça kaynaklar?n bile Türkçe tercümelerinden faydalan?ld???n? görüyoruz.Ça?da? bat? dillerinden birini bilmek,günümüzde bir ara?t?rmac? için bir kifayet de?il,bir zarurettir.Türk Tarihi veya ba?ka dillerde Türkler hakk?nda yaz?lm?? eserlerden çekinilmemelidir;aksine bizim hakk?m?zda belki çok gerekli ve güzel bilgi ve delillere bu eserler arac?l???yla ula?abilmek de mümkündür.Kald? ki,gerek Ermeni gerekse Gürcüce tarihi kaynaklar Türkleri daha çok takdirle kaydetmektedirler.Bunlar meselenin geçmi?le ilgili yönleridir.Bir de tarihten devral?nan ve günümüzü ilgilendiren mevzular? ayd?nlatabilmemiz için de Ermenice vesika ve ar?ivlere ba?vurma zarureti vard?r;zira Osmanl? Ar?ivlerinde sadece Osmanl?ca ar?ivler de?il,?ngilizce,Almanca,Frans?zca,Ermenice gibi çe?itli dillerde yaz?lm?? belgeler de vard?r.Gayr-? Türk kavimler aras?nda Türkçe’ye en çok alaka gösteren uluslar?n ba??nda Ermeniler gelir ve halen de Osmanl? idaresinde ya?ay?p da bugün ba??ms?z olan devletler aras?nda Türkçe’nin en çok konu?uldu?u,en çok ara?t?rma ve ö?retiminin yap?ld??? ülke Ermenistan’d?r.Türk-Ermeni ili?kileri uzman? olan gayr-? Türk ara?t?rmac?lar?n hemen tamam? Osmanl?ca ve Türkçe bilmektedir. Türkiye’nin yeti?tirdi?i me?hur Ermeni Dili ve Edebiyat? ile Ermeni Tarihi ara?t?rmac?lar? olmad??? gibi,kendi halinde yeti?mi? veya yeni uzmanla?m?? bu alanda çal??abilecek ara?t?rmac? say?s? son derece azd?r.Ermenice eserlerin çok az bir k?sm? cumhuriyetin ilk y?llar?nda Andreasyan taraf?ndan Türkçe’ye kazand?r?lm??t?r.Bu eserlerin önemli bir k?sm? bu çal??man?n sonunda kaynaklar bölümünde verilmi?tir,fakat burada Andreasyan’?n söz konusu alan? içine alan Ermenice eserleri ihtiva eden“Türk Tarihine ait Ermeni kaynaklar? 1949;1950”adl? iki makalesini zikretmek gerekir.[3]Kesintiye u?ram?? bu faaliyet devam ettirilmeli ve bunlar?n tamam? orijinalleri ile birlikte Türkçe’ye tercüme edilerek yay?nlanmal?d?r.

Ermeni ve Türk-Ermeni ili?kileri üzerinde çal??an bat?l? ara?t?rmac?lar,genellikle bu alanda çal??an Türklerin tarafgir olduklar?n?,Ermenice bilmediklerini ve Türkçe yay?nlar?n büyük bir k?sm?n?n birbirinin ayn? ve hatta kopyas? oldu?unu söylemektedirler.Bu iddia ve görü?ler tart???labilir.Fakat bu alan?n uzman? olmayan ki?ilerce yaz?lan ve hemen tamam? bilimd??? olan baz? yay?nlar?n sözde bu alan?n uzman? geçinen ki?ilerce iktibas edilmesi Türk olmayan ara?t?rmac?lar?n iddialar?na mesnet olmakta belki çok kaliteli ve güvenilir çal??malara gölge dü?ürmektedir.Bu durumda her ?eyden önce özellikle Türk tarihçilerin Ermenice bilmesi,sadece mezalim,sürgün vb.konulara de?il yeni yeni mevzulara yönelmeleri,Ermeni ve di?erlerinin tarafs?zl??? olmasa bile,tarafs?z olmalar? ve bu alanda çal??an Ermeni olan veya olmayan meslekta?lar?yla ortak çal??malar yapma yollar?n? aramalar? gerekir.Elinde delilleri olan,tarihi,ekonomik,politik vs.yönlerden üstün ve hiç ?üphesiz güçlü olan taraf Türkiye’dir,zay?f olan taraf ise tarihte de oldu?u gibi,gücünü dengeleyebilmek için di?er güçlülerin arabuluculuk,yard?m ve kolluklar?na s???nacakt?r.

Ermenilerin as?l iskan bölgelerinden Anadolu’nun veya dünyan?n de?i?ik co?rafyalar?na göçlerinin devreleri,göç sebepleri vs. pek çok mevzu Ermenice eserler yoluyla daha bariz olarak ortaya konabilecektir.Türklerin Anadolu’ya ilk geli?leri,Anadoludaki Ermeni ve di?er halklarla münasebetleri vs.durumlar daha da ayd?nlanabilecek ve Türk-Ermeni ili?kileri ve di?er be?eri konularda Ermenilere kendi kaynaklar?ndan bilgi sunulabilecektir.



2.ERMEN? HARFL? TÜRKÇE ESERLER

Ermeniler[4]çe?itli yönetimler alt?nda K?r?m,Kafkasya ve Karadeniz havalisinde K?pçak[59Türkleriyle de bir arada ya?am??lard?r.[6]1064’te Selçuklular Ani’yi ald?ktan sonra,Ermeniler Güneybat?ya ve K?r?m’a göç ettiler!Emevi ve Abbasilerden sonra ?slam dünyas?n?n yeni fetihçileri olan Müslüman Selçuklulardan kaçan Ermeniler,ticaret vs.sebeplerden K?r?m’a yerle?en soyda?lar? aracal???yla,bir k?sm? Ermeni,Rus ve Gürcüler gibi Ortodoks H?ristiyanl??? benimsemi? olan K?pçak Türklerine s???nd?lar.13.as?rda K?r?m’da göçmen Ermeniler K?pçak Türkleri ile s?k? bir ili?ki içinde idiler.

Bölgenin hakim gücü olan K?pçaklarla çok s?k? dostane bir ili?ki içinde oldular ve dinlerini,yaz?lar?n? ve bir çok Ermenice kelime ve kavramlar?n? muhafaza etmekle beraber,K?pçak Türkçesi’ni benimsediler.Bu durum,Türk-Ermeni dil ve kültür ili?kilerinin geldi?i a?aman?n,K?pçak-Ermeni dostlu?unun temel vesikalar?n?n bizzat Ermenilerin kendi arzu ve çal??malar?yla yaz?ya geçirilmi? halidir:Ermeniler as?rlar boyu süren yo?un ili?ki içinde K?pçak Türkçesi’ni benimsemi?,evlerinde K?pçakça konu?mu?,kiliselerinde K?pçakça dua etmi? ve kendi alfabelerini kullanarak K?pçakça eserler kaleme alm??lard?r.Bu yazmalar?n Ço?u(dini edebiyat,ilahiler,dua kitaplar?,vaazlar,H?ristiyan aziz ve ermi?lerin hayat hikayeleri vs.)dini eserler,1636-1680 y?llar? sicilleri örne?inde oldu?u gibi Kilise kay?tlar?,1604-1613 y?llar?na ait Kamenez-Podolsk Ermeni kolonisi y?ll?klar?, 1519 y?l?na ait Ermeni Nizamnamesi,Ermenice-K?pçakça Sözlük ve Ermeni cemaati kararlar? gibi Ermeni harfli K?pçakça belgelerdir.[8]Bu eserlerin önemli bir k?sm? ikinci dünya sava?? y?llar?nda yanm??t?r.Korunabilmi? olanlar Viyana,Paris, Polonya,Almanya ve Ukrayna kütüphanelerinde bulunmaktad?r ve çok az bir k?sm? Lewicki,Kohnova,Kraelitz-Greifenhorst ve Deny taraf?ndan i?lenip yay?mlanm??t?r[9]oldu?unu göstermektedir.[10]

Türklerin Anadolu’ya iskanlar?ndan hakimiyetlerine ve nihayet cumhuriyete kadar geçen dönem içinde,di?er halklarla bar?? ve karde?lik içinde bir hayat sürdürmelerini,sadece Anadolu’da de?il Kafkasya ve Balkanlardaki bugün için bile örnek olabilecek ili?kilerini ve bunlar? belgeleyen ar?iv,kitap,seyahat yaz?lar?,ya?ayanlar?n hat?ralar?n? vs.maalesef Türk ayd?nlar? olarak de?erlendiremedik,onlar? yeterince i?leyemedik.?unu ifade edebiliriz ki,tarihte Türkler,Ermenilerle bar?? içinde yo?un bir be?eri ili?ki içinde olmu?lard?r.Bu ili?kiye ba?l? olarak Türkçe-Ermenice dil ili?kileri Türk-Ermeni dostlu?unun canl? bir timsalidir.

Tarihte Türklerle Ermenilerin a??rl?kl? olarak K?r?m ve Anadolu’da dostluktan da öte karde?çe bir arada ya?ad?klar? gerçe?i görülecektir.Bunun en belirgin vesikalar? sözlü edebi ürünlerle Ermenilerin bizzat kendi alfabeleriyle yaz?ya geçirdikleri çok çe?itli yaz?l? ürünleridir.Bundan ba?ka pek çok Ermeni,Arap harfleriyle Türkçe Eski Türk Edebiyat?(manzum,nesir vd.) ürünleri vermi?tir.?ki halk aras?ndaki dil ili?kilerinin kar??l?kl? geli?mesi ?üphesiz Ermeni harfli Türkçe eserlerin vücuda getirilmesinden çok önce te?ekkül etmi? olmal?d?r.

Anadolu Türkleri idaresinde ya?ayan Ermeniler,Türkçe ö?renmi?ler,[11]Ermeni harfleriyle fakat Türk diliyle yüzlerce eser vermi?lerdir.Büyük ?ehirlerde ya?ayan Ermeniler aktif olarak kültür,ticaret ve medeni hayat?n hatta k?smen idari sistemin içindedirler ve bu yüzden devlet dili olan Türkçe’yi ileti?im ve yay?n dili olarak kullanm??lard?r.Küçük yerle?im birimlerinde Türklerle bir arada ya?ayan Ermeniler de Türkçe bilirken,Türklerden de Ermenice bilenler vard?r.Öncelikle ?uras? ifade edilmelidir ki,Anadolu sahas?na veya Osmanl? döneminde yaz?lan-bas?lan Ermeni harfli Türkçe eserler,say?,muhteva, çe?it vs.yönlerden K?r?m sahas?nda yaz?lan eserlerden k?yas edilemeyecek derecede çoktur-zengindir.Anadolu Ermenilerinin Türkçe’ye hakimiyetleri ve hatta sadece lingua franca olarak de?il anadili olarak kullanmalar?n?n izah edilebilir en makul sebebi Türklerle çok iyi dostane bir ili?ki içinde olmalar?d?r.Zira dil ve din yönünden bask? gören kavimler dil ve dinlerine daha s?k? sar?l?rlar bunun en canl? iki örne?i din alan?nda tarihin hemen her döneminde ve her yerinde bask? gören Yahudiler,dil alan?nda ise ac?mas?z asimilasyon bask?lar?na maruz kalan Tatarlard?r.

K?r?m’dan ?stanbul’a getirilen Ermenilerin ?stanbul/Anadolu Türkçesine geçi?leri zor olmad?,zira yukar?da da ifade edildi?i gibi bunlar zaten K?r?m K?pçakças?/Türkçesi biliyorlard?,hatta bu dille eserler bile kaleme alm??lard?.Ayr?ca daha Bizans döneminden beri Ermeniler Anadolu’nun de?i?ik yerlerine da??lm?? durumda idiler.[12]Ya?ad?klar? dönemin hakim dili,devlet dili ve anla?ma dili Osmanl?ca oldu?u için alfabe olarak Ermeni harflerini fakat dil olarak Osmanl?ca’y? kullanm??lard?r. Ermenilerin Türkçeye bu derece ilgi göstermelerini ve kullanmalar?n? Türk-Ermeni kültürel ili?kilerinin yo?unlu?unda aramak gerekir.Tarihte ve günümüzde insanlar en rahat konu?up anla?abildikleri kendi bölgelerinde(ticaret,e?itim,bas?n vs.)en yayg?n olan dili tercih ederler.Bu gerçek günümüzde de canl? bir vak?a olarak kar??m?zdad?r.Ermenilerin Türkçe yay?nlar?nda Ermeni alfabesini kullanmalar?n?n sebeplerini ?öyle s?ralayabiliriz:

1.Matbaay? Türk ülkesinde önce Rumlar,Ermeniler[13]ve Yahudiler kullanm??lard?r.Osmanl?lar ise matbaay? 1729 senesinden sonra kullanmaya ba?lam??lard?r(Gerçek 1939).Nüfus oranlar?na göre en fazla gazete ç?karanlar ?stanbul’da Ermenilerdir.[14]Bu ayn? zamanda do?u halklar? aras?nda Ermenilerin ba?latt??? e?itim ve ayd?nlanma ç???r?n? ve kendilerince bu ç???rda bütün vas?talar?n kullan?ld???n? da göstermektedir.

2.Ermeni harflerinin ö?renilmesi,yaz?lmas? ve matbaada dizilmesi Arap harfleriyle k?yasland???nda son derece kolayd?r.

3.Ermeni harfli Türkçe eserler basmak,Ermeni tarihinde yeni bir hadise de?ildir.Zira Ermeniler zaten K?r?mda da Ermeni harflerini kullanarak K?pçak Türkçesi eserler vücuda getirmi?lerdi.[15]Has?l? Ermeni Harfli Türkçe eserlerin ortaya ç?kmas? as?rlar öncesinden gelen bir uygulaman?n son a?amas?d?r.

4.??in bir de milli cephesi vard?r.Ermeni harfli Türkçe eserler,sadece Ermenilere yöneliktir.Ermenilerin d???nda ba?ka kavim mensuplar?n?n bundan yararlanmas? sözkonusu de?ildir.Ayr?ca bu eserlerin dili her ne kadar Türkçe olsa da Ermeni alfabesi Ermenilere dinleri,mezhepleri ne olursa olsun ve hatta ana dillerini bilmiyor olsalar da Ermenili?ini hat?rlatmaktad?r,milli hisleri canl? tutan bir vas?ta olmaktad?r.Her ne kadar özellikle II.Abdülhamid döneminde her alanda sansür olsa da Ermeni harfli eserleri yazanlar da okuyanlar da Ermenilerdir.Bu eserler s?kl?kla Osmanl? devletini övmekte veya en az?ndan Türklerle sorunlar?n?n olmad???n? her alanda göstermektedirler.Osmanl? yönetiminin bunlar?n ilerde i?e yarayabilece?ini dü?ünerek yazd?rm?? olmas? dü?ünülemez.?u halde gerek her türlü eserler gerekse süreli yay?nlar tamamen Osmanl? devletinin ve Türkiye Türklerinin menfaat ve iddialar?n? ispatlayan belgelerdir.Fakat ne yaz?k ki yüzlerce ve hatta Osmanl? devletinin hemen her bölge,eyalet ve vilayetinde ç?km?? olan ve binlerce nüshadan olu?an süreli yay?nlar bu anlamda de?erlendirilememi?tir.

5.Ermeni harfleri,Türkçenin ses yap?s?na Arap harflerinden daha uygundur.Bu durum o dönemdeki Ermeni harfli Türkçe eserleri basan Ermenileri belki ilgilendirmemi? olsa da,bu madde üzerinde durmam?z gerekir.Bilindi?i gibi Arap harfleriyle yaz?lan Osmanl?ca’da sesli harflerin gösterilmesinde yetersizlik söz konusudur.Bu da Arap harfli Türkçe’nin ö?renimini,okunmas?n? ve tetkikini zorla?t?rmaktad?r.Ermeni harfleriyle yaz?lan Türkçe bugünkü Latin alfabesine e?de?er mahiyette,Arap harflerine k?yasla telatfuz ?ekillerini daha çok yans?t?r.Bu ise tarihi Türkçe’nin ara?t?r?lmas?nda pek çok me?kuk meselenin çözümüne yard?mc? olacakt?r.

Avrupa’da rönesansla birlikte denebilir ki,do?u halklar? aras?nda ilk defa Ermeniler okuma-yazma ve bas?n-yay?n faaliyetlerine a??rl?k vermi?lerdir.Bu faaliyet de Sivasl? h?ristiyan din adam? M?h?teryan’?n ?talya’da elde etti?i imkan ve imtiyazlarla h?z kazanm??t?r.Onun kurdu?u Sen Lazardaki bu mektep mensuplar?na M?h?taristler denir.?kinci mektep veya matbaa ise Viyana’da kurulmu?tur.Bu mektep ve matbaalarda Frans?zca,?ngilizce,Ermeni harfli Türkçe,Ermenice vs.dil ve alfabelerde binlerce eser bas?lm?? ve dünyan?n her taraf?na da??lm?? olan Ermenilere ula?t?r?lm??t?r.Bu matbu eserlerin hiç ?üphesiz büyük bir k?sm? Ermeni harfleriyle bas?lm?? Türkçe eserlerdir.[15]

Matbu eserlerin ba??nda roman,?ncil,hikaye gibi kitaplar,gazete ve dergiler gelir.Bunlardan ba?l?calar? 1839-1900 y?llar? aras?nda ç?kan Ceride-i Havadis,Ceride-i ?arkiyye,Mecmu’a-i Ahbar,Manzume-i Efkar,Zohal,Takvim-i Vekayi,Terciman-? Efkar’d?r. Hatta bunlardan baz?lar? çok küçük muhteva farklar?yla hem Arap harfleriyle hem de Ermeni harfleriyle Türkçe bas?lm??t?r. Dikkat çeken bir husus da ?udur ki,Ermenilerin topluluk olarak ya?ad?klar? küçük yerlerde(Hopa,Bahçecik vd.)yay?nlar genellikle Ermenice iken,[17]Türklerin yo?un olarak bulundu?u ileti?im dilinin a??rl?kl? olarak Türkçe oldu?u yerlerde (?stanbul,Sivas,Bursa)Ermeniler için Ermeni harfli Türkçe yay?nlar yap?lm??t?r.

Bu kitap,gazete ve dergiler o döneme ait vazgeçilmez belge ve ar?iv olmalar?n?n yan?nda,yakla??k üç as?rl?k bir süre içinde cereyan eden olaylar?(sava?lar,antla?malar,kültür olaylar?,inceleme yaz?lar?,haberler vs.)okuyucuya orijinal haliyle sunmaktad?r ve sadece ?stanbul’da de?il,imparatorlu?un ?zmir,Bursa,Kudüs gibi merkezlerinde de bas?lm??t?r,hatta bunlardan Paris ve Viyana’da ne?redilenleri bile vard?r.Bunlar tarihteki Türk-Ermeni münasebetleri için çok k?ymetli,vazgeçilemez eserler olmas?n?n yan?nda her iki milleti ilgilendiren tarihi ve güncel meselelerin halinde de çok mühim bir yere sahiptirler.

Ermeni harfleri ile yaz?lan Türkçe kitaplar?n isimleri Hayadar Turkeren K?rkeri Madenakidutyun 1727-1968,(Ermeni Harfli Türkçe Kitaplar Bibliyografyas? 1727-1968)ad?yla 1987 y?l?nda Erivan’da Stepenyan;Ermenice ve Ermeni harfli Türkçe süreli yay?nlar ise Hayotz Barperagan Mamul?(Ermenilerin Süreli Matbuat?)ad?yla 1934 senesinde Levonyan taraf?ndan Erivan’da bas?lm??t?r.Hiç ?üphesiz,özel ?ah?slarda ve kilise kütüphanelerinde bulunan eserlerle bu miktar daha da yükselecektir.Ermeni Harfli Türkçe Eserlerin varl???,Türk-Ermeni dil ili?kilerinin geldi?i a?amay? gösterir.Bunlar her alanda vaki Türk-Ermeni dostlu?unun vesikalar?d?r.Ermeni harfli Türkçe eserler,Ermenilerin kendi arzu ve çal??malar?yla yaz?ya geçirilmi?tir. Özetlemek gerekirse Ermeniler as?rlar boyu süren yo?un ili?ki içinde Türkçe’yi benimsiyorlar kendi alfabelerini koruyarak Türkçe eserler ne?rediyorlar ve istediklerini yazabiliyorlar,evlerinde Türkçe konu?uyor,mabetlerinde Türkçe dua ediyorlar. Kaydetmek laz?md?r ki,Ermenilerin Ermeni harfleriyle Türkçe eserler vücuda getirmeleri birinci s?rada kendi menfaatleri için olsa da,bu Türkçe için büyük bir ?ans ve büyük bir kazanç olmu?tur.Zira Türkçe ve Türkler bu eserlerden çok büyük de?erler elde edebilirler.



KAYNAKLAR


Akta?,M.,2001.“Bir Mübadele Öyküsü”,Milliyet Pazar eki içinde,s.9.?stanbul.
Ar?kan,?.,2001.Mahallemizdeki Ermeniler.?stanbul.
Andreasyan,H.D.,1949.Türk tarihine ait Ermeni kaynaklar?.Tarih Derg.,cilt I,say? 1,s.95-118.?stanbul.
Andreasyan,H.D.,1950.Türk tarihine ait Ermeni kaynaklar?.Tarih Derg.,cilt I,say? 2,s.401-438.?stanbul.
Andreasyan,H.D.,1963.Bir Ermeni kayna??na göre Celali isyanlar?.Tarih Derg.,cilt XIII,say? 17-18,1962-63,s.27-42.
Andreasyan,H.D.,1971.?kinci Viyana muhasaras? ve müteakip harplere ait orijinal bir ermenice kaynak.Güney-Do?u Avrupa Ara?t?rmalar? Derg.,cilt I,s.195-196.?stanbul.
Bali,R.N.,1999.Cumhuriyet Y?llar?nda Türkiye Yahudileri.?stanbul.Cahen,C.,2000.Osmanl?lardan Önce Anadolu.?stanbul.
Çark,Y.G.,1953.Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler.?stanbul.
Ekinci,N.,2000.Osmanl?’da ?lk Ermeni Matbaas?.20 Ekim 2000 tarihli Gazete Müdafaa-i Hukuk içinde,s.8.Antalya.
Gerçek,S.N.,1939.Türk Matbaac?l??? I.?stanbul.
Göyünç,N.,1983.Osmanl? ?daresinde Ermeniler.?stanbul.
Grigor,Aknerli,Mo?ol tarihi.Çeviren Hrand D.Andreasyan.?stanbul 1954,Osman Yalç?n Matbaas?.X+56 s.8.?stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay?nlar?ndan No:582.
Honigman,E.,1970.Bizans devletinin do?u s?n?r?.Grekçe,Arapça,Süryanice ve Ermenice kaynaklara göre 363’den 1071‘e kadar. Çeviren:Prof.Dr.Fikret I??ltan.LXIV+282,s.8.?stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay?nlar?ndan No:1528.
?lter,E.,1997.Türk-Ermeni ili?kileri Bibliyografyas?.Ankara Üniversitesi.Ankara.
?nançalp,M.C.,1996.Ermeni Mesai-l ?lmiyyesi:Venedik’de Sen Lazar Dervi?leri Akademisi.(Osmanl?ca’dan Latin harflerine aktaran:?smail Akçay).Müteferrika,10.Say?,s.201-210.?stanbul.
Kaplano?lu,R.,2001.Bursa’da ?lk Gazete Emirle Kurulmu?tu,Bursa Hakimiyet Gazetesi,19.02.2001 tarihli nüshas?nda.Bursa.
Keskink?l?ç,E.,1999.II.Abdülhamid,gazeteler,milliyetleri,Tarih ve Medeniyet 1999/2 içinde,s.11-18.?stanbul.
K?rz?o?lu,F.,1992.K?pçaklar.Ankara.
Kolo?lu,O.,1985.Osmanl? Bas?n?:?çeri?i ve Rejimi.Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi,C.1,içinde,s.68-93.?stanbul.
Kolo?lu,O.,1985.Türkçe-d??? Bas?n.Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi,C.I,içinde,s.94-98.?stanbul.
Koz,S.,1994.19.Yüzy?l A?uglar?ndan Nami’nin ?stanbul Destan?.Prof.Dr.Saim Sakao?lu’na 55.Y?l Arma?an? içinde,s.272-283.Kayseri.
Köprülü,F.,1986.Edebiyat Ara?t?rmalar?.Türk tarih Kurumu Yay?nlar?(2.bask?).Ankara.
Kraelitz-Greifenhorst,F.,von 1996.“Ermeni Harfleriyle Türkçe Hakk?nda Ara?t?rmalar”.(1912 tarihli Almanca asl?ndan çeviren: Hakan T.Karateke).Kebikeç,say? 4.1996,s.13-33.
Kutalm??,M.,2002a.Ermeni Hartfli Türkçe Eserlere Dair.(Manuscript).
Kutalm??,M.,2002b.Osmanl? Döneminde Bursada Yay?nlanan Arap ve Ermeni Harfli Türkçe Bir Gazete:Hüdavendigar.(Manuscript).
Kutalm??,M.,2002c.K?pçak-Ermeni Dil ve Kültür ?li?kileri.(Manuscript).
Levonyan,K.,1934.Hayotz Barperagan Mamul?(Ermenilerin Süreli Matbuat?).Erivan.
Ortayl?,I.,2001.Gelenekten Gelece?e.?stanbul.
Ortayl?,I.,2001.Osmanl? Toplumunda Ermeniler.Yeni Türkiye,Ermeni özel Say?s?.?stanbul.
Pamukciyan,K.,1987.1716 Y?l? Varadin Harbi Hakk?nda Ermeni Harfli Türkçe Bir Destan.Türkische Miszellen Editions Divit Press içinde,s.317-329.?stanbul.
Pamukciyan,K.,1993.Ermeni Harfli Türkçe Eski Bir ?ark? Mecmuas?.Müteferrika,Cild 1,s.51-55.?stanbul.
Pamukciyan,K.,1994.A??k Pesendi ve Divan?.Müteferrika Yaz 1994,say? 3 içinde,s.81-93.?stanbul.
Pamukciyan,K.,1995.A??k Nirani’den Bir Destan.Müteferrika Yaz 1995,say? 6 içinde,s.105-112.?stanbul.
Pritsak,O.,1959.Armenisch-Kiptschakisch,Philologiae Turcicae Fundamenta içinde,s.81-87.Wiesbaden.
Rorlich,A.A.,2000.Volga Tatarlar?.?stanbul.
Rosenkranz,E.1990.Türkei-lmpressionen.Reisen durch ein unbekanntes Land.Bergisch Gladbach.
Schütz,E.,(na?ir),1998.Armeno-Turcica,Selected Studies,Bloomington,Indiana.
Sevim,A.,1983.Genel Çizgileriyle Selçuklu-Ermeni ili?kileri Tarihi.Ankara.
Simeon.19992.Tarihte Ermeniler,(Polonyal? T?bir Simeon’un Seyahatnamesi,1608-1619),Ermenice’den çeviren:Hrant D.Andreasyan. ?stanbul.
Stepanyan,H.,1987.“Hayadar Turkeren K?rkeri Madenakidutyun 1727-1968,Bibliografiya knig na turetskom yaz?ke,napisann?x armyanskimi bukvami,(Ermeni Harfli Türkçe Kitaplar Bibliyografyas? 1727-1968)”.Erivan.
Tekin,T.,1997.Tarih Boyunca Türkçenin Yaz?m?.Simurg Yay?nevi.Ankara.
Türkmen,F.,1992.Türk Halk Edebiyat?n?n Ermeni Kültürüne Tesiri.Akademi Kitabevi.?zmir.
Vahabo?lu,M.H.,1997.Osmanl?dan Günümüze Az?nl?k ve Yabanc? Okullar.?stanbul.
Varl?k,B.,1985.Yerel Bas?n?n Öncüsü:Vilayet Gazeteleri.Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi,C.1,içinde,s.99-103. ?stanbul.









[1]Erivan’daki tarihi Ermenice eserler hakk?ndaki bilgilerin tamam?n? Ermenolog ve antikac? Püzant Akba? vermi?tir,kendisine te?ekkürlerimi arz ederim.
[2]“?hdas?ndan itibaren Venedik,Viyana Ermeni Akademileri matbaalar?ndan ç?kan eserler Avrupa ve ?ark’da pek makbuldür. Harflerinin güzelli?i,metinlerin tertibi,hüsn-i intibab?,do?ru bas?l??? itibariyle ?öhreti vard?r.Avrupa’da tan?nm?? müelliflerin hemen ekserisi Ermenice’ye tercüme edilmi?dir.
Bu iki akademi ve matbaa,her gün(fenni,riyazi,tarihi,co?rafi,dini)eserler basar ve ?ark’a yollar.(Singapur)dan itibaren Hind, ?ran,Türkiye,Kafkasya,Bulgaristan,Kudüs,M?s?r’da mütemekkin Ermeni cemaatlerine bilgi nuru da??t?r,en yeni malumatla,en mükemmel usullerle Ermenileri techize vesatet eder.
M?hitarist ?eyhlerin birinci hizmeti,böyle yeni asar-? ilmiye ne?r ve tercümesi,ikinci büyük hizmetleri de Ermeni edebiyat ve tarih-i millisine aid eski kitablar?n ekserisini tab’ eylemeleridir.Öyle Ermeni müverrihleri vard?r ki Türk’ler her ?ey gibi o eserleri de ihmal etdikleri halde,uzakdan Avrupa ulemas? takdir etmi?lerdir.Eski ?ran ve Anadolu,hatta Selçuk ve Bizans, Asur tarihlerini tenvir edecek bin,bin iki yüz senelik Ermeni tarihleri vard?r;Bilhassa ehl-i salib seferleri hakk?nda Arab müverrihlerinden ba?ka Ermeni müverrihleri mükemmel malumat vermi?lerdir ki Fransa kitabeler akademisi bu Ermenice tarih kolleksiyonunu ne?r ve tercümeye vesatetiyle pek büyük hay?r i?lemi?lerdir”(1996,203).
[3]Bugüne dek bu alanda yap?lan çal??malar? ?öylece s?ralayabiliriz:Andreasyan 1949;1950;1963;1971;Grigor 1954;Honigman 1970; ?nançalp 1996;Levonyan 1934;Schütz 1998;Simeon 1999;Stepanyan 1987.
[4]Türk-Ermeni münasebetleri alan?nda zengin bir bibliyografya için bkz.?lter 1997.
[5]Tarihte K?pçaklar için K?bçak,K?fcak,Kh?fçak,Kh?fçakh,K?vçak,K?pçak,Kuman,Kun,Palocs,Polovets,Palladi,Plauci,valvi,Falben, Valven ve Kharte? isimleri kullan?l?r.Bu konuda ayr?nt?l? bilgi için bu eserde yer alan K?pçaklarla ilgili makalelerden ba?ka bkz.Arat 1977,713-716;Öner 1998;Cafero?lu 19843,II.156.
[6]Bu konuda ayr?nt?l? bilgi için bkz.Cahen 2000;Sevim 1983;Sevim&Merçil 1995.
[7]K?rz?o?lu 1992.
[8]Bu konuda ayr?nt?l? malumat ve zengin kitabiyat için bkz.Fundamenta 1959,81-85;Schütz 1998;Eren 2000;Cafero?lu 19843.
[9]Bu konuda ayr?nt?l? bilgi ve bibliyografya için bkz.Pritsak 1959;Schütz 1998.
[10]Bu konuda ayr?nt?l? bilgi için bkz.Mordtmann 1872.
[11]Bu durumla ilgili yüzlerce belge mevcuttur.1910-20 aras?nda Darende ve Sivas havalisinde bizzat ya?ay?p gördüklerini anlatan Ar?kan’?n ?u cümleleri iktibas edilebilir ki,buradaki Ermeni ve Türkler aras?ndaki son derece tabii ve dostane ortam Ermeni harfleriyle Türkçe’nin yaz?lmas?na götüren yolu da bir bak?ma tasvire yard?mc? olacakt?r(ayr?ca kar??la?t?r?n von Moltke,Kalustyan):“Ermenilerin hepsi Türkçe konu?urdu ama a??zlar?ndan ilk sözcük ç?k?nca da Ermeni olduklar? farkedilirdi. /..J Türklerden Ermenice’yi anlayanlar çoktu ama konu?acak kadar bilen pek azd?.?srafiller’den her zaman Köprüba?? sohbetlerine kat?lan iki han?mla bir dairede katiplikle görevli Yunus Efendi onu kendi dilleri gibi kullan?rlard?.Öteki aileler buna al???k de?ilken Yunus Efendi ve han?mlar Ermeni ailelere gece oturmalar?na giderlerdi.Aileler aras?nda çocuklarla beraber yenilir içilir,ne?eli k?? geceleri geçirilirdi./.../Dil karma idi,Ermenice ve Türkçe birbirine kar???rd?” (2001,120).
[12]Bu konuda ayr?nt?l? bilgi için bkz.Çark 1953;Curzon 1854;Simeon 1992.
[13]“/.../1567 y?l?nda Topkap?’n?n Kefeli Mahallesi’nde Surp Nigo?ayos Kilisesi’nde,Osmanl?’n?n tüm az?nl?klara tan?m?? oldu?u geni? özgürlüklerden yararlanarak,ilk Ermeni matbaas?n? kuran Apkar T?b?r,1567-1569 y?llar? aras?nda alt? kitap basm?? bulunuyordu.?lk kitap Pok?r Keraganuttin(Küçük Gramer)’di./.../Osmanl? Devleti s?n?rlar? içinde,1567-1923 y?llar? aras?nda, ?stanbul’da 131,ta?rada 63 Ermeni matbaas? kurulmu?,Ermeni harfleriyle Türkçe bas?lan gazete ve dergi say?s? 598’i bulmu?tur (Ekinci 2000,8).Gerçek’in(1939,28)ve Çark’?n(1953,13)verdi?i bilgiler Ekinci’den yapt???m?z iktibasla örtü?mektedir,fakat matbaan?n yeri hususunda küçük farkl?l?klar vard?r ki,önemli olan da matbaa olay?n?n gerçekle?mi? olmas?d?r..
[14]Keskink?l?ç 1999.
[15]Kutalm?? 2002a.
[16]Bu konuda ayr?nt?l? bilgi için bkz.Çark 1953;?nançalp 1996.
[17]Bu alanda yap?lan en kapsaml? ve en güvenilir yay?n Levonyan 1934.
 ----------------------
* Fatih Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Öğretim Üyesi, İstanbul -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri