Anasayfaİletişim
  
English

ANTEP'TE TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER 1895-1922

Yrd.Doç. Dr. Celal PEKDOĞAN*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 le="text-align: juğÿ)ANTEP'TE TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER 1895-1922287–ƒstyle="font-family: Verdana;">ANTEP’TE TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER? 1895-1922

Celal PEKDO?AN*



Ermeni konusu çe?itli a?amalardan geçerek ya?ad???m?z yüzy?lda de?i?ik anlamlar kazand?.Oysa bilim adamlar? taraf?ndan ar?iv belgelerine dayal? olarak yap?lan ara?t?rmalarda,Ermeniler,yüzy?llar boyu Osmanl? Devleti idaresinde,üst düzey sorumluluklar üstlenmi?ler,Anadolu’nun köylerinde,kasabalar?nda çiftçilik,mahalli endüstri ve küçük çapta ticaretle u?ra?m??lar;?ehirlerde ise iç ve d?? ticaret,sarrafl?k,bankerlik ve müteahhitlik gibi i?ler yapm??lar,engin bir ho?görü ve tolerans içinde e?it yurtta?lar olarak huzur içinde ya?am??lard?r.?stanbul’un Türkler taraf?ndan fethinden sonra,Bizans yasa??n?n kald?r?lmas?ndan yararlanan Ermeniler,Anadolu’ya ve Osmanl? topraklar?na göç etme hürriyetine kavu?mu? dini ve sosyal hayatlar?n? özgürce ya?am??lard?r.Fatih Sultan Mehmet’in,1461’de ?stanbul’da Rum Patrikhanesi’nin yan? s?ra bir Ermeni Patrikli?i de kurmas? bunun en güzel örne?ini te?kil eder.Öyle ki,Orta Asya’dan göç eden baz? Türkmen oymaklar? da Ermenilerle iç içe ya?amaktan dolay? H?ristiyanla?m??lard?r.

Ne var ki,uluslararas? ç?kar çat??malar?nda piyon olarak kullan?lan Ermeniler ve paralelinde geli?en Ermeni konusu,“Do?u Sorunu”nun ayr?lmaz bir parças? haline getirilmi?,Ermeniler,Do?u ve Güneydo?u Anadolu’da Ermeni devleti kurma hayaliyle silahl? örgütler kurarak uydurma gerekçelerle Türk vatan?nda Türk nüfusunu hunharca katletmi?lerdir.Yap?lan kaz?larda ortaya ç?kar?lan toplu mezarlar Ermeni vah?etinin boyutunu bütün dünyaya göstermi?tir.

Bu ba?lamda Antep’teki Türk-Ermeni ili?kilerini ara?t?r?rken ilkönce kentin nüfusuna bakman?n gerekti?i kan?s?nday?z.Konu ile ilgili tespit edebildi?imiz ilk verilere göre Ermeniler,1536(Hicri 943)y?l?nda,toplam nüfusun 1,3’ünü,[1]1575(H.982)y?l?nda,% 2,7’sini,[2]1892-1914 y?llar? aras?nda ise,%14’ünü olu?turmaktad?r.[3]

Mesrob K.Krikorian,Patrikhane kay?tlar?na dayanarak 1908 y?l?nda Antep[4]ve Kilis’teki Ermeni nüfusunu 35.000 olarak göstermektedir.[5]Oysa Patrikhane kay?tlar?n?n güvenilir olmad??? McCarty taraf?ndan kan?tlanm??t?r.[6]Antep’teki Ermeni nüfusu hakk?nda Ermeni kaynaklar?ndan yalan-yanl??,farkl? ve çeli?kili bilgiler verilmektedir.Yves Ternon’a göre,1915 y?l?nda “...70.000 nüfuslu Antep’te,32.000 Ermeni ya??yordu...”[7]ve“...1-19 A?ustos 1915 aras? Antep’teki bütün Ermeni nüfus tahliye edilmi?ti...”.[8]Ayn? yazara göre,1916 y?l? sonlar?nda Antep’te 45.000 Ermeni kalm??t?.[9]Sarafian,hiç bir kaynak göstermeden,1914’te Antep’in nüfusunu yakla??k 80,000,az?nl??? olu?turan Ermeni nüfusunu ise 30,000 olarak,bunlar? da,Ermeni Protestanlar?-4000,Katolikler-400 ve geri kalanlar?,Ermeni ulusal apostolik kilisesine ba?l? olarak göstermektedir.[10]Yine Sarafian’a göre,1918 y?l?nda Antep’in nüfusu 40,000’e dü?mü?tü ve bunun 18,000’i Ermeniydi.[11]S?vazl?yan’a göre ise,1 Nisan 1920’de Antep’te 10.000 Ermeni bulunmaktayd?.[12]Oysa,Shaw’?n ar?iv kaynaklar?na dayanarak yapt??? ara?t?rmada,1914 y?l?nda Antep’te 89.769 Müslüman,14.466 Ermeni ya?amaktad?r.[13]Görülece?i üzere,Ermeni ara?t?r?c?lar?n genelde hiçbir kayna?a dayanmadan ileri sürdü?ü rakamlar hem kendi aralar?nda,hem di?er ara?t?r?c?larla,hem de Osmanl? ar?ivlerinin verileriyle uyu?mamaktad?r.Bu nedenle,Ermeni ara?t?r?c?lar?n Antep’teki Ermeni nüfusuna ili?kin ileri sürdü?ü rakamlar gerçekleri yans?tmamaktad?r ve dayanaks?zd?r.

Antep’teki Ermeniler,daha önceki yüzy?llarda oldu?u gibi,XVIII.yüzy?l?n ilk yar?s?nda da özgürce ya??yorlard? ve dini vecibelerini yerine getirebiliyorlard?.Osmanl? Devleti,Ermenilerin ibadet mekanlar?n?n onar?m? hususunda gereken hassasiyeti göstermi?tir.?er’i mahkeme kay?tlar?na göre,Antep’teki Ermenilerin ke?i?inin ve cemaattan baz? kimselerin 1704 y?l?nda mahkemeye ba?vurarak kiliselerinin tamiri için izin istemeleri üzerine,mahkeme taraf?ndan eski mimarba?? üstad Osman,yeni mirnarba?? el-Hac Ebubekir ve yap? i?lerinden anlayan esnaftan olu?an bir bilirki?i heyeti görevlendirir ve mahkeme,heyetin görü?ü do?rultusunda kilisenin tamirine karar verir.[14]Ermeniler,Hayik Z?mmiyan mahallesindeki kiliselerinin tamiri için 1739 y?l?nda yine ba?vuruda bulunurlar.Mahkeme bu kez de,Mevlana el-Hac Hasan Efendi b.Mehmed A?a,voyvoda el-Hac Mehmed A?a taraf?ndan çukadar? Receb b.el-Hac Ramazan ve ?ehirde mimar-? hassa vekili olan es-Seyyid el-Hac Abdullah b.el-Hac Mehmed ile bina yap?m?yla u?ra?an kimselerden olu?an bir heyeti görevlendirir ve mahkeme heyetin-görü?ü do?rultusunda kilisenin tamir edilmesine karar verir.[15]

Antep’teki Ermeni taifesi Sis Murahhasl???’na* ba?l? idi.10 Rebiülahir 1115/23 A?ustos 1703 tarihinde yap?lan Cülus-? Hümayün nedeniyle eski beratlar?n yenileriyle de?i?tirilmesi s?ras?nda,Sis Murahhasl???’na ba?l? bulunan Antep ve Birecik kazalar?ndaki Ermeni taifesine daha önce murahhas tayin olunan Bagos V.Bani(Bogos v.Yani),eski berat?n? ?stanbul’a getirip Hazine-i Amire’ye teslim etmi? ve 500 akça‘pi?ke?’kar??l???nda murahhasl?k berat?n? yeniletmi?tir.Konu ile ilgili 18 Safer 1116/22 Haziran 1704 tarihli fermanda,Antep ve Birecik kazalar?nda bulunan Ermeni taifesine Bagos V.Bani(Bogos v.Yani)’nin murahhas oldu?u,murahhasl??? dahilindeki papazlar?n,ayinlerinin gere?i d???nda,nikah caiz olmayan Ermenilere nikah k?ymamalar?,ölen Ermeni papazlar? ve di?er cemaat?n kendi ayinleri gere?i kiliseleri fukaras?na yapt?klar? vasiyetlerine her ne nedenle olursa olsun kimsenin müdahale etmemesi,kiliselere ait ba?,bahçe,tarla,manast?r ve di?er e?yalar?n ait olanlar?n tasarrufunda olmas?,nikah ve benzeri adlar alt?nda al?nan murahhasl?k vergilerinin al?nmamas? gibi daha önce de var olan uygulamalar yeniden vurgulanm??t?r.[16]

Osmanl? Devleti,Ermenilere kar?? güttü?ü politikay? XIX.yüzy?lda da aral?ks?z sürdürmü? ve Antep’te de uygulam??t?r.Sözkonusu uygulamalarla ilgili olarak ?u örnekler verilebilir:

“Karabet adl? bir rahibin,Ermeni tayfas?n?n manast?rlar?na,ziyaret yerlerine gidi? geli?lerinde toprak bast? paras?n?n al?nmamas?,rahibin kendi taifesinden sadaka al?nmas?na dokunulmamas?(13 Rebiulevvel 1244/23.09.1828”,[17]“Memleketteki Ermeni Kiliseleriyle devletin emir ve yasaklar?n? kendi cemaatlerine bildirmek için ?stanbul Ermeni Patri?i taraf?ndan birer iki?er hatta üçer papaz gönderildi?inden ve bunlar sadaka ile geçindiklerinden,gönderildikleri yerlerde vergi mükellefleri içine sokulmalar?yla görevlendirildikleri yerlere ra?bet etmedikleri bildirilmi? olduklar?ndan bu gibilerin ba? ve bahçeleri, yeti?mi? evlatlar? dahi olsa kendilerinden vergi istenmemesi(21 Rebiülahir 1250/27.08.1834)”.[18]

“Ermeni cemaatinden A?ç? o?lu Kesbar Kavrak’?n vasiyeti üzere kilisede gümü? tak?mlar sat?larak bundan elde edilen para ve Ermeni hay?r sahiplerinden sa?lanan para ile yapt?r?lan Kazaz Çar??s?,?shak Pa?a o?lu Kadri beyin yapt?rd??? çar?? ve B?çakç? Pazar? ile çevrili altl? üstlü ah?r ve sofalar? bulunan Aziziye Han? ad? Verilen han ve ayr?ca bir kahvehane yapt?r?larak han?n tamam? ve kahvehanenin gelirinin yar? hissesinin geliri Ermeni okulunun ö?retmenlerine ayl?k olarak verilmesi,okul malzemelerine harcanmas? ko?ullar?yla vakfedilmi?tir(7 Rebiülevvel 1291/24.04.1874)”.[19]“Antep’te ticaretle u?ra?an Senafil o?lu Senafilyan Karabet,Orul köyündeki 33 parça Zeytinlik ve Hay?rl???n?,Arapkir’de Meryem Ana Kilisesi yan?nda yap?lan Senafilyan okulunun ihtiyaçlar?na harcanmak üzere vakfetmi?tir(12 Receb 1298/09.06.1881)”.[20]

Belgelerden anla??laca?? üzere Antep’te bulunan Ermenilerin vak?flar kurma yoluyla kendi soyda?lar?na ait olan okullar?ndaki ö?rencilerin ve di?er yard?ma muhtaç olan soyda?lar?n?n ihtiyaçlar?n? özgürce kar??lad?klar? bir gerçektir.Öte yandan Sarafian da,M?s?r ordusu Antep bölgesine girdi?inde Antep halk?n?n Antep’teki Ermenilere kar?? gösterdi?i konukseverli?i, Ermenilerin de,Antep halk?n? ?brahim Pa?an?n zulmünden korumak için çaba sarf ettiklerini vurgulamaktad?r.[21]

Ekonomik yönden geli?mekte olan Ermeniler,yabanc? devletlerin ve misyoner faaliyetlerinin sonucunda siyasi ba??ms?zl?k istemeye ba?lam??lard?r.Bu fikirlerin uygulanmas?nda Ermenilerin kendi kurdu?u okullar da etkili olmu?tur.Özellikle Amerikan misyonerler büyük uyan?? diye tan?mlanan Protestanl?k harekat?n? yaymak amac?yla American Board Of Commissioners for Foreign Missions(ABCFM)[22]ad?yla bilinen kurulu? alt?nda örgütlenmi?lerdi.[23]1830 y?l?nda Ba?dat’a giderken Antep’e u?rayan Amerikal? misyonerler Parnell,Hamilton ve Newman,kentte 1819 St.Petersburg bask?s? Ermeni harfli Türkçe ?nciller da??t?rlar. Sonraki y?llarda da bu kente ?zmir’den çok say?da kutsal yay?nlar gönderilir.Dr.Azariah Smith,1844 Kas?m?nda Antep’te bir yandan dinsel kitaplar?n sat???n? yaparken,bir yandan da Ermenice ö?renmeye çal???r.Boston’daki Ermeni cemaatinin 1847’deki tavsiyesini yerine getiren BOARD(ABCFM),Van Lennep’i Antep’e gönderir.28 Mart 1848’de Antep’e gelen Lennep’in ilk i?i 12 üyesi olan bir Protestan Kilisesi olu?turmak olmu?tur.Yerel ruhban?n ve yerel yöneticilerin çe?itli engelleriyle kar??la?makla beraber,kurulu?undan 7-8 ay sonra Antep Protestan Kilisesinin üye say?s? 86’ya yükselmi?ti.1852 y?l?nda Misyoner Schneider,Misyoner Crane ve Dr.Smith e?leriyle birlikte Antep’e gönderilirler.Dördü Amerikal?lar?n çocuklar? olmak üzere,18 ö?rencisi olan bir lise,120’si Ermeni olmak üzere,200 mevcutlu bir de ilkokul açarlar.1860 y?l?na gelindi?inde, Merkezi Türkiye Misyonu’nun ya da önceki ad?yla Güney Ermenistan Misyonu’nun ba?kenti Antep olur.[24]

Yukar?da belirtildi?i üzere,uluslararas? ç?kar çat??malar?n?n piyonu olarak kullan?lan ve“Do?u Sorunu”nun ayr?lmaz bir parças? olarak görülen Ermeniler,1895 y?l?na gelindi?inde,Osmanl? Devleti’nin di?er yörelerinde oldu?u gibi,terörist faaliyetler yürütmek üzere Antep’te de örgütlenmi?lerdir.[25]Osmanl? ar?iv belgelerine göre,savunmas?z insanlara sald?rarak bir islam çocu?unu katl eden Ermeniler,olaylar?n ç?kmas?na neden olmu?lard?r:

“?ehr-i hal-i Rumi’nin dördüncü Cumartesi günü(16.11.1895)ale’s-sabah Ermeni fesedesinden Babek o?ullar?n?n kö?klerinden endaht etmi? olduklar? silahdan bir nefer islam çocu?u katl olunmas? üzerine ?slam ve H?ristiyan aras?nda vuku’ bulan arbedede...”[26]hükümet güçleri yeti?inceye kadar ?slam’dan 51 erkek,8 kad?n,Ermenilerden de 103 erkek,sekiz kad?n hayat?n? kaybetmi?,?slam’dan 110 ki?i,Ermenilerden de 97 ki?i yaralanm??t?r.30 Kas?m gecesi,Ayntab’?n Eblehan mahallesinde birkaç el silah sesi i?itilmesi üzerine yap?lan ara?t?rma sonunda berber Kigork ile Mardo’nun kendi hanelerinden oradaki karakol haneye kur?un att?klar? görülmektedir.[27]

?ngiliz belgelerine göre de,Ay?ntab’da,Müslümanlarla H?ristiyanlar aras?nda kar???kl?k ç?kmas?n?n temel nedeni,Müslümanlar?n Ermeniler taraf?ndan öldürülmesidir.[28]?ngiltere’nin Halep konsolosu Barnham,bir Çerkez görevliyi 24 Kas?m günü Anteb ve Mara?’taki Ermeni misyonerlerine bir mektup vermek üzere gönderir.Çerkez görevlinin bunlarla ileti?im kuramamas?na ra?men Anteb,Mara? ve Zeytun’daki kar???kl?klara dair çok ilginç ve güvenilir bilgilerle geri döner ve raporunu konsolosa sunar. Konsolos ise bu bilgileri Sir.P.Currie’ye bildirir.Rapora göre,

“Antep’teki katliam,rapor edildi?i gibi,ay?n on alt?s?nda Cumartesi günü[16 Kas?m 1895]gerçekle?ti ve sabah saat 8’de ba?lay?p ö?leden sonra saat 4’e kadar devam etti.Silahlar?n,tabancalar?n,b?çaklar?n ve hatta çak?lar?n ac?mas?zca kullan?ld??? fevkalade vah?i kavgada can kayb?,tahmin edilenden çok daha fazlayd?.Can kayb?n?n büyük k?sm? Ermeni evlerinin pencerelerinden f?rlat?lan bombalar?n patlamas? sebebiyle oldu.Özellikle,evini dinamit ve bomba deposu haline getiren Babik O?lu’nun evinden at?lan bombalar ve dinamitler gece boyunca ölüm kustu ve kendi evinde oturan çok say?da masum insan?n hayat?n? kaybetmesine neden oldu.Ermeni evlerinden,sokaktan geçen insanlar?n yüzlerine sülfürik asit(zaç ya??) f??k?rt?l?yordu ve Çerkez,yüzleri hemen hemen yok edilmi? iki zaptiyenin ta??narak götürüldüklerini görmü?.Sular?n zehirlenmi? olmas?na gelince Çerkez,?ehrin iki veya üç taraf?nda tepelerden gelen sularla beslenen su sarn?çlar?n?n varl???ndan ve Cumartesi günü bunlardan birisinin yan?na gitti?inde bir zaptiye taraf?ndan içmemesi için uyar?l???n?n ard?ndan suyu içtikten hemen sonra ölen iki köpe?in le?ini kendisine gösterdi?ini belirtti.Ertesi gün bir ba?ka sarn?c?n yan?nda içtikleri sudan zehirlenerek ölen dört köpek ve çökmü? bir halde hastaneye kald?r?lan iki adam görmü?.Sonuçta ?unu aç?kça belirtmeliyim ki,sülfürik asit ve bomba atarak yeteri kadar barbarl?k yapanlar ayn? zamanda bu katliam?n sorumlular?d?r.K?saca,çar??-pazar?n ya?malanmas? d??ar?dan gelen Kürtlerin,Araplar?n ve Türkmenlerin i?i olsa da,görünen o ki,anar?i tarihinde ilk kez böylesine cehennemi bir yöntem kullanarak mezalimi gerçekle?tiren Ermenilerdi”.[29]

Son derece organize ve planl? hareket eden Ermeniler,1895 y?l?n?n Ekim ay? ba?lar?nda Zeytun ve çevresinde gerçekle?tirdikleri katliamda Antep,Mara?,Urfa,Haleb,?skenderun,Adana,Haçin,Kayseri,Gürün,Sivas,Ma’müretülaziz,Diyarbekir, Van ve Bitlis vilayetlerinde bulunan Ermenilerden her türlü yard?m? alm??lard?r.[30]

Osmanl? Devleti,Ermenilerin terör faaliyetlerine kar??n sürekli hukuksal önlemlerle sorunu çözmeyi tercih etmi?tir.Osmanl? Devletinin izledi?i politika sayesindedir ki,Antep’teki Ermeniler 1915 y?l?nda bölgenin en zenginleri konumuna gelmi?lerdir.[31]

Ne var ki,I.Dünya Sava?? ile birlikte Osmanl? Devleti içinde ya?ayan Ermenilerin isyan ve ?ekavet hareketlerine devam etmelerinden dolay?,Osmanl? Hükümeti,6 Eylül 1914’te Ermenilerin kalabal?k oldu?u vilayetlere bir ?ifre tamim göndererek, eleba?lar?n?n hareketlerinin devaml? kontrol alt?nda tutulmas? talimat?n? vermi?tir.[32]Be?inci kol faaliyetlerinin giderek artan bir oranda ço?almas? nedeniyle,Talat Pa?a,10 May?s 1331/23 May?s 1915 tarihinde 4.Ordu Komutanl???na gönderdi?i ?ifrede sevk ve iskan edilecek Ermeniler ve yerleri hakk?nda aç?klama yapmaktad?r.Sözkonusu yaz?n?n Halep vilayeti ile ilgili hükmüne göre,Halep vilayetinin merkez kazas? hariç olmak üzere ?skenderun,Beylan,Cisr-i ?u?ur ve Antakya kazalar? dahilindeki köy ve kasabalarda bulunan Ermeniler,hükümetin tayin ve tahsis etti?i yerlere nakledilecektir.[33]Görüldü?ü üzere,an?lan tarihte Ermenilerin Antep’ten nakledilmesi sözkonusu de?ildir.

Talat Pa?a,uygulamay?,bir yandan Rusya,Fransa ve ?ngiltere Hükumetlerinin 24 May?s 1915’te yay?nlad?klar? bildirideki Ermenilerin öldürüldükleri iddias?na kar??,di?er yandan da hukuki bir çerçeveye oturtmak için 13 May?s 1331/26 May?s 1915 tarih ve 270 numaral? tezkireyi Sadaret’e gönderdi.[34]Tezkirede,sava??n devam etti?i yerlerin biti?i?indeki mahallerde oturan Ermenilerin bir k?sm?n?n,Osmanl? Devletini dü?manlara kar?? korumaya çal??an ordunun hareketini güçle?tirmek ve dü?man ile i?birli?i yapt???,bir k?sm?n?n dü?man saflar?na kat?ld???,askeri birliklere ve masum halka silahl? sald?r?da bulundu?u, ?ehir ve kasabalarda katl ve ya?mac?l?k yapt???,dü?man deniz kuvvetlerine erzak temin etti?i ve müstahkem mevkileri dü?mana gösterdi?i gerekçesiyle‘..tayin ve tahsis edilen mahallere nakil ve iskan?na müba?eret ve devam edilmekte bulUnuldu?u...’ vurgulan?r.[35]14 May?s 1331(27 May?s 1915)tarihinde“Vakti seferde icraat-i hükümete kar?? gelenler için cihet-i askeriyece ittihaz olunacak tedabir hakk?nda Kanun-il Muvakkat”[36]ç?kararak,“...icabat-? askeriyeye mebni veya casusluk ve h?yanetlerini hissettikleri kur’a ve kasabat ahalisini münferiden veya müctemian di?er mahallere sevk ve iskan”[37]yetkisini orduya veren hükümet,Dahiliye Nezaretinin tezkiresini de 17 May?s 1331/30 May?s 1915 tarihli Bakanlar Kurulu karar?yla onaylar,sevk ve iskan?n emniyet içinde yap?lmas? hususunda ilgililere gerekli talimat?n bildirilmesi karar?n? verir[38]ve 28 May?s 1331(10 Haziran 1915)tarihinde yay?mlanan talimatname[39]ile de di?er mahallere sevk ve iskan edilen Ermenilerin mallar?n? koruma alt?na al?r.[40]

Ne var ki,Ermenilerin be?inci kol faaliyetleri yurt çap?nda yayg?nla??nca,Katolik ve Protestan Ermenilerden de zararl? faaliyetleri görülenler sevke tabi tutulur ve 22 Haziran 1331/5 Temmuz 1915 tarihinde Adana,Erzurum,Bitlis,Halep,Diyarbekir, Suriye,Sivas,Trabzon,Mamuretülaziz,Musul vilayetleriyle,Adana Emval-i Metruke Komisyonu Riyasetleriyle,Zor,Mara?,Canik, Kayseri,?zmit Mutasarr?fl?klar?na gönderilen ?ifre yaz?da iskan?n s?n?r? geni?letilir.[41]

Hükümet,16 A?ustos 1331(29 A?ustos 1915)tarihinde Hüdavendigar, Konya, Ankara, Adana, ?zmit, Halep, Zor, Urfa, Mara?, Sivas, Ni?de, Karesi, Kütahya, Karahisar-? Sahip, Diyarbekir, Mamuretülaziz, Kayseri ve Erzurum’daki vali ve mutasarr?flar?na gönderilen bir ?ifre ile gayesini ?u ?ekilde aç?klam??t?r:

“Ermenilerin bulunduklar? yerlerden ç?kar?larak tayin edilen m?ntakalara sevklerinden hükümetçe takib edilen gaye,bu unsurun hükümet aleyhine faaliyetlerde bulunmamalar?na ve bir Ermenistan Hükümeti te?viki hakk?ndaki milli emellerini takib edemeyecek bir hale getirilmelerini temin esas?na matuf olup,bu kimselerin imhas? sözkonusu olmad??? gibi,sevkiyat esnas?nda kafilelerin hayatlar?n?n emniyeti sa?lanarak ve muhacirin tahsisat?ndan sarfiyat yap?larak ia?elerine ait her türlü tedbir etrafl?ca al?nmal?d?r.Yerlerinden ç?kar?l?p,sevkedilmekte olanlardan ba?ka yerlerinde kalan Ermeniler bundan sonra yerlerinden ç?kar?lmamal?d?r.Daha önce de tebli? edildi?i gibi asker aileleriyle ihtiyaç nisbetinde sanatkar,Protestan ve Katolik Ermenilerin sevk edilmemesi hükümetçe kesin olarak kararla?t?r?lm??t?r.Ermeni kafilelerine sald?r?da bulunanlar veya bu gibiler derhal azl edilerek Divan-? Harbilere teslim edilmelidir.Bu gibi olaylar?n tekrar?ndan vilayet ve sancaklar sorumlu tutulacakt?r”.[42]

Osmanl? Ar?iv belgelerine göre,5 Eylül 1331/18 Eylül 1915 tarihi itibariyle Halep’ten iskan sahalar?na 26.064 Ermeni,Suriye, Urfa,Zor,Musul,Menç,Bab,Ma’arra cihetlerine hükümetin karar? do?rultusunda sevk edilmi?lerdir.[43]Ku?kusuz Antep’teki Ermeni nüfusun da bir bölümü iskana tabi tutulmu?tur,[44]ancak konu üzerinde ayr?nt?l? bilgiye rastlanmam??t?r.

Ermeni yazarlardan Sarafian,“Antep’teki s?n?r d???*(!)edilme esnas?nda,Ermenilerin kendilerini savunma hususunda organize bir çabalar?n?n olmad???n? belirterek,1915 yaz?nda Osmanl? Devletindeki s?n?r d???(!)edilme s?ras?nda Antep’te,özellikle Ermeni entelektüeller ve önde gelen liderlerinin(k??k?rt?c?lar?n?n)ayn? ?artlar alt?nda Antep’ten ayr?ld???n?,onlar?n katledilmedi?ini,Halep,Hama,Humus ve ?am’da bar?nacak yerler bulduklar?n?,ulusal kiliyse ait Ermenilerin tamamen kentten bo?alt?l?ncaya kadar ikinci ve üçüncü s?n?r d???(!)edilmelerin devam etti?ini,ilk önceleri Protestan Ermenilerin,Amerikan elçili?inin korumas? alt?nda olmas?ndan dolay?,s?n?r d???(!)edilmediklerini,daha sonra Amerika’n?n Müttefikler lehine sava?a girmesiyle bunlar?n da Deyr zor’a gönderildiklerini ve burada trajik ?artlar alt?nda yok edildiklerini,öyle de olsa birkaç bin zanaatkar ve sanatç?n?n Antep’te kald???n?”[45]ileri sürmektedir.?lk önce ?unu belirtmek gerekir ki,Sarafian’?n ileri sürdü?ü olaylarda bir s?n?r d??? edilme ya da sürgün sözkonusu de?ildir.Çünkü casusluk,ihanet ve masum insanlar? katletme v.s,gibi nedenlerle yerleri de?i?tirilen Ermeniler,Osmanl? Devletinin s?n?rlar? içinde yer alan bir kente veya biti?ik bir yere,bütün imkanlar? sa?lanarak,gönderilmi?lerdir.[46]Dolay?s?yla gerçekle?tirilen uygulama,bir s?n?r d??? etme ya da sürgün de?il,devletin varl??? gerekçesiyle yer de?i?tirme eylemidir ki,bunda insanlar?n öldürülmesi hedeflenmemi?tir.Nitekim,1873 Antep do?umlu olan ve Sarafiana’a göre Antep’teki“sürgünlerde(!)“ve sava? döneminde Ermenileri organize eden ve aktif görevler üstlenen papaz Nerses Avar Kahana Tavookç?jan din adam? olarak 1934 y?l?na kadar Antep’te ya?am?? ve yine bir Ermeni taraf?ndan öldürülmü?tür.[47]

Öte yandan Amerikan Sefiri Morgenthau,Ermeni Protestanlar?n?n vekili olan Zenop Bezciyan’?n,“...Zor’daki Ermenilerin hallerinden memnun olduklar?n? söylemesi...,i?lerini kurup,hayatlar?n? kazanmaya ba?lad?klar?n? belirtmesi...bunlar ilk gönderilenler olup katledilmeden oraya varm??a benziyorlar...”[48]ifadeleri kar??s?nda ?a??rd???n? vurgulam??t?r.

Görüldü?ü üzere,Osmanl? Devletinin di?er yerlerinde oldu?u gibi,Halep Eyaletinde de bir soyk?r?m veya topyekün bir yer de?i?tirme sözkonusu de?ildir.Bununla beraber iskan s?ras?nda tabiat ?artlar?ndan,çe?itli hastal?klardan,e?kiya ve urban?n (Arap a?iretleri)sald?r?s?ndan dolay? ölümler olmu? olabilir.Ancak ?uras? bir gerçektir ki,yer de?i?tirmesi gerekenlerin çok büyük bir bölümü sa? salim iskan yerlerine varm??lard?r.[49]Kald? ki,Osmanl? Devletinde yaln?zca Ermeniler de?il Rumlar, Museviler,Nasturiler,Süryaniler,Keldaniler,Araplar,Arnavutlar,Müslüman muhacir ve mülteciler ve Türkler de sevk ve iskana tabi tutulmu?lard?r.[50]

Ne var ki,yerleri de?i?tirilen ve de?i?tirilmeyen Ermeniler,casusluk,ihanet ve katliam harekat?na devam etmi?lerdir:23 Temmuz 1915’te Bo?azl?yan’da,1 A?ustos 1915’te F?nd?kc?k’ta(Mara?),9 A?ustos 1915’te Urfa’n?n Germü? köyünde,14 Eylül 1915’te Antakya’da(Musa Da??),29 Eylül 1915’te Urfa’n?n içinde,4 Nisan 1916’da Akda?madeni’nde,9 Nisan 1916’da Tosya’da[51]isyanlar ç?karm??lard?r.1 ?ubat 1917’de ?slahiye’nin ??hl? köyü civar?ndaki ormanda ortaya ç?kan otuz ki?ilik bir Ermeni çetesi ile on be? ki?ilik jandarma müfrezesi aras?nda ç?kan çat??mada,Türklerden dört ki?iyi ?ehit,bir ki?iyi yaralayarak kaçan Ermeniler, Islahiye’ye alt? saat mesafede bulunan Eriklibel’de de 5 ?ubat 1917’de meydana gelen çat??mada,e?k?yadan iki ölü,bir yaral?, Türklerden üç ?ehit,bir yaral? oldu?u,e?kiyan?n Antep istikametine gitmekte oldu?u bildirilmektedir.[52]Mara? Jandarma Tabur Kumandanl???’ndan al?nan 21/1/[13]35/21 Ocak 1919 tarihli telgraf name suretinde :

“Frans?z ordusuna gönüllü yaz?lmak üzere ?ngiliz askerleri muhafazas?nda Haleb’den hareketle ?skenderun’a gelen 400 kadar Ermeni,Kilis bölük m?nt?kas?nda Azrab[Arzab]’a gelip geceyi geçirmek üzere orada kald?klar?ndan beray-? vazife devriye dola?an hücum tak?m? efrad?ndan Kilisli Hac? Osman o?lu Ali ile Cum’a o?lu Salih,der-dest ve silahlar? al?nd?kdan sonra tevkif edilmi?lerdir.Gecenin bir zaman?nda bu iki nefer Azraba’n?n[Arzab’?n]be? dakika mesafesinde bir dereye götürülerek “Buralarda hiç Osmanl? askeri dola?amaz”diyerek kulaklar?,burunlar?,parmaklar? kesilmek ve bo?azlanmak,süngülenmek suretiyle feci bir süretle ?ehid edilmi?lerdir....”.[53]

Yerleri de?i?tirilmeyen Ermeniler katliam harekat?na devam ederken,Osmanl? Hükümeti,yerleri de?i?tirilen Ermenilerden isteyenlerin tekrar eski yerlerine dönmeleri için 18 Kanun-? evvel 1334/31 Aral?k 1918 tarihli bir kararname haz?rlam?? ve 22 Kanun-? evvel 1334/4 Ocak 1919’da Sadaret’e sunmu?tur.[54]Daha önce oldu?u gibi,bu kararname ile de Ermenilerin ia?e ve ta??nmalar?n?n sa?l?kl? ve emniyetli bir ?ekilde sa?lanaca??,tüm ihtiyaçlar?n?n kar??lanaca??,evlerinin,arazilerinin ve dini kurumlar?n?n,her ne sebeple olursa olsun,kendilerine teslim edilece?i belirtilmi?tir.

Ermeniler,?ngilizlerin Antep’i,17 Aral?k 1918’de i?gal etmelerinin hemen akabinde onlar?n hizmetine girmi?ler,özellikle Antepli tercümanlardan Ador Levoniyan ba?ta olmak üzere ?ngilizleri Türklere kar?? tahrik ve te?vik etmi?lerdir.?ngiliz Generali Mac Andrew,Halep’ten Antep’e gelir gelmez,Ermenilerin de k??k?rtmas?yla,Antep’in dü?man i?galinden kurtar?lmas? için halk? bilinçlendirmeye çal??an baz? kimseleri,“Ermenilerin tehcirinde”görev ald?klar? gerekçesiyle tutuklar ve Halep’e sevk eder:

“...me’mürin-i mahalliyeden Muhasebeci Nesim ve Defter-i Hakani me’müru Eyüb Sabri ve Evkaf me’muru Hakk? beyler ile ahaliden Ta?c?zade Abdullah ve Hüseyin Cemil ve Urfa’dan oraya gelmi? olan Di?ik?r?k o?lu Hulüsi’yi koleje celb ederek tehcir mesa’ilinde alakadar olduklar? beyan?yla Haleb’e sevk...”[55]eder.

O günlerde Antep’in Defter-i Hakani Memuru olan Eyüb Sabri(Akgöl)’ün hat?rat?nda,Antep’ten tutuklanarak Halep’e götürülen ?ah?slar ?unlard?r:Muhasebeci Besim,Defter-i Hakani me’muru Eyüb Sabri,Evkaf me’muru Hakk? Bey,ahaliden Ta?c?zade Hoca Abdullah Efendi,Kethüda zade ?brahim Efendinin o?lu Hüseyin Cemil.[56]Bu vatanseverlerin be?i birlikte 23 Ocak 1919’da Antep’ten al?narak ayn? günün ak?am? Haleb’te Cemiliye mahallesinde bulunan ?ngiliz polis karakoluna oradan da Sultani mektebine götürülürler.Burada iken yanlar?na,kendilerinden evvel tutuklanarak Antep’ten Halep’e gönderilen Muallim Sedat ve Urfa’dan iki araba ile Antep’e gelen ve Ermeniler taraf?ndan arabalar? elinden al?narak i?kence edilen Urfal? Di?ik?r?k o?lu Halil A?a dahil edilirler.Hamidiye k??las?na nakledildiklerinde ise burada,Haleb’de tutuklanarak Arap zab?tas?n?n nezareti alt?nda bulunan Ay?ntabl? Patpatzade Nuri,Diyarbekirli Abdulvahab,arkada?? Halil ve Sabri,Cizreli Hac? Mehmed,Mardin polislerinden Hac? Süleyman Efendiler ile Antakya jandarma çavu?lar?ndan Yusuf Çavu? ve Haleb ?ube ba?kanl???ndan emekli Hüseyin Beyi bulurlar.Buradan da bu on alt? masum insan ?erbetçi Han?nda bir ah?ra hapsedilirler ve hukuk di?i davran??lara maruz b?rak?l?rlar.Vatan?nda özgürce ya?ama hakk?n? elde etmek için mücadele etmekten ba?ka hiçbir suçu olmayan bu savunmas?z insanlara yap?lan insanl?k d??? bir çok muameleden bir tanesini Eyüp Sabri,hat?rat?nda ?u cümlelerle anlat?r:

“...Bizler tarifi mümkün olmayan tecavüz ve hakaretlere maruz kald?k.Her gün sabahtan ak?ama kadar ve hatta geceleri alafranga saat sekize de?in erkek ve kad?n binlerce Ermeni,mevkuf bulundu?umuz ah?r?n kar??s?na seyirci olarak toplan?rlar, bize kar?? her türlü galiz kelimeleri ba??rarak söylerler,ta? atarlar bir saniye göz açt?rmazlard?.Medeniyet ve insanl?k d??? olan ?u muamele tam on sekiz gün bilafas?la o pis ah?rda devam etti.. “.[57]

Ermeniler,Türklere kar?? uygulad?klar? insanl?k ve hukuk d??? davran??lar?n? her vesile ile gerçekle?tirmi?lerdir.Hükümetin 18 Kanun-? evvel 1334/31 Aral?k 1918 tarihli kararnamesi ile Antep’e dönen ve Antep’te kalan Ermeniler,?ngilizlerin tutumundan da yararlanarak rast geldikleri yerlerde,Türklere çirkin sözlerle hakaret etmeye ba?lad?lar.[58]Antep’i i?gal eden ?ngilizler de kararname gere?i eski yerlerine dönen Ermenileri,Türklerin evlerine yerle?tirmi?lerdir.Eyüb Sabri,o günleri de hat?rat?nda ?u cümlelerle dile getirmektedir:

“[?ngilizlerin],...müfreze kumandan? her gün üç be? defa hükümete gelerek memlekete avdet etmekte olan Ermenilerin yerle?tirilmesi,ia?eleri ve onlar?n rahatlar?n?n sa?lanmas? hakk?nda adeta emirler veriyor.Güya daireler bu babda vazifesini bilmez ve yapm?yormu? gibi hükümet ve dairelere azarlama yollu tenkit ve tebligatta bulunuyordu.Zavall? Türk muhacirleri k???n o dondurucu so?uklar?nda,kollar?nda tutup d??ar?ya att?r?yor,bir Ermeni’nin gösterdi?i evler gerek kendi mülkü olsun ve gerek ba?kas?na ait bulunsun hemen tahliye ettiriliyordu...”.[59]

Türklerin tüm silahlar?n? toplayan ?ngilizler,binlerce mavzer bulunan Ermenilerden bir tek silah bile almam??lard?r.[60] Böylece silahl? Ermenilerin kar??s?nda Antepliler savunmas?z b?rak?l?r.Her bak?mdan desteklenen Ermeniler,?ehirde i?renç hilelere de ba?vurmu?lard?r.Hulusi Yetkin,Antep sava?? ile ilgili yapt??? derlemelerde Ermenilerin duygular?n? ve davran??lar?n? ?u cümlelerle ifade etmektedir:

“...Di?çi Kirkor Çam?tç?yan ve arkada?lar?,birbirlerine tam zaman? geldi,Türklerden intikam alaca??z,hepsini öldürece?iz, ya?asin ?ngiliz babam?z diyorlard?...Ermeniler,Türklere iftiralar yapmaya ba?lad?lar.Çar??da ve pazarda sat?lan her e?yaya sahip ç?k?yorlard?.?ngilizlere ?ikayet edip herkesi hapsettiriyorlard?..Fakat i? uzay?nca ?ngiliz komutan? bu ?ikayetlerden ?üphelendi.Pazardan muhtelif hal?,kilim ve di?er e?yalar? sat?n al?p karargahlar?na götürdüler.Bir zaman sonra gizlice pazarda sat??a ç?kard?lar.Ermenilerin her biri birer e?yaya benimdir diyerek sahip ç?k?p ?ngiliz karargah?na ?ikayette bulundular.Hakikat hep anla??ld?.Yalanc?,iftirac? Ermeniler tevkif edildi.Ermenilere ?ngilizlerin itimad? kalmam??t?...”.[61]

?ngilizlerin 5 Kas?m 1919’da Gaziantep’i terk ederek yerlerini Frans?z kuvvetlerine b?rakmalar? Ermeniler için daha büyük bir fIrsat olmu?tur.Frans?z birlikleri Do?u Lejyonuna kat?lan Ermeni gönüllülerinden olu?maktayd?.[62]?ngilizlerin,Antep’i, Frans?zlara devrinden sonra,Adana’da Türklere kar?? insan?n tüylerini ürpertecek birçok mezalim ve fecaat yapt?ktan sonra Antep’e gelen Ermeniler,buradaki Ermenilerle birle?erek yapt?klar? insanl?k ve hukuk d??? faaliyetleri,bizzat sava??n içinde bulunan Lohanizade Mustafa Nureddin hat?rat?nda ?u sat?rlarla dile getirmektedir:

“...rast geldikleri Türkleri tahkir,hatta Allah’a peygambere sövüp sayd?lar....10 Kas?m’da bir Türk kad?n? yoluna giderken Ermeni askerleri taraf?ndan tecavüze u?rad?,peçesi y?rt?ld?,buna müdahale eden Türk polisleri tehdit olundu.Ermeni askerleri Adana’da yapt?klar?n? Antep’te da tatbike ba?lad?lar...“.[63]

Sözkonusu olaylar? o dönemi ya?ayan babas?ndan dinleyen Hulusi Yetkin ise ?unlar? nakletmektedir:

“...Yerli ve yabanc? Ermeniler yerlere hal?lar,kilimler,ipekli kuma?lar serdiler.Frans?z alaylar?n? kar??lad?lar.Onlar? çiçek ya?muruna tuttular...Ta?k?nl?klar? günden güne artan Ermeniler,Bal?kl? kütüphanesinin yerindeki mescitte okunan ezana aç?ktan aç??a küfürler savuruyorlar,dinimize,peygamberimize,Allah’?m?za a?za al?nmayacak laflar söylüyorlard?.Türklere kar?? olanca zulmü,hakareti,?en’i tecavüzleri,katilleri reva gördüler.Akyol karakolunun üzerine bir Cuma günü çekilen Türk bayra??n?n baz? Ermeni gençleri taraf?ndan indirilmesi ?ehirde bir heyecan tevlidine sebep oldu...”.[64]

Dönemin Antep Mutasarr?f Vekili Sabri,mevcut durumu,2 Kas?m 1919 tarihli ?ifre yaz?s?yla Antep’teki Frans?z K?taat? Kumandanl???na bildirir:

“A)Ermeniler,sokak ve çar??lardan geçerken kar??la?t?klar? Müslümanlar?n dinine sövüp saymaktad?rlar.Bunlar meyan?nda, kisvesine hürmet gösterilmesi gereken bir hoca sald?r?ya u?ram??t?r,B)Uzun(Lo?)Hamam? civar?nda toplanan silahl? Ermeniler zavall? Müslüman kad?nlar?n?n çar?aflar?n? s?rtlar?ndan alma?a te?ebbüs etmi?tir.Bunlar?n imdad?na ko?an Hac? ?mam,Said Efendi,Gaffar Kabulo?lu Osman nam?nda üç Müslüman bunlar taraf?ndan dipçikle ve kur?unla a??r surette yaraland?lar.Ayn? zamanda medrese üzerine ate? ederek Zülfikar Çavu? o?lu Hüseyin’i ?ehit ettiler,C)Müslümanlar? katl edip kad?nlar?n? alacaklar?n?,k??la yolu üzerinde ba??ra ba??ra ilan ettiler,D)Taraf?n?zdan verilen teminat?n akabinde bir Müslüman muhaciri katl edildi.Büyük bir ço?unlu?un yan?nda az?nl?kta kald?klar?n? ve kendilerine gereken dersi verebilecek bir kuvvet ve kudrette bulundu?umuzu bilen bu canavarlar,milli ve dini duygular?m?za sald?rarak Müslümanlar?n öldürülmesine varacak kadar kötü olaylar?n ç?kmas?na hizmet ediyorlar.Fakat bunlara ra?men Müslümanlar,so?uk kanl?l??? koruyarak kar??l?k vermeye tenezzül etmiyorlar.Biz asayi?i tamamen sa?lamakla beraber zikri geçen olaylar?n galeyan do?uraca??n? milli hükümet ve i?gal kuvvetleri komutanl???na haber verdik.Kumandan verdi?i cevapta bir daha bu gibi olaylar?n tekrar etmeyece?ini bildiriyordu. Böyle söylenmesine ra?men i?gal kuvvetleri aras?nda bulunan Ermeniler yine cinayet i?liyorlar.Bu çe?it olaylar her gün devam edip duruyor.Bundan ba?ka Müslüman halk?n namus ve haysiyetinin emniyette olmad???n? dü?ünmek hakk?na sahip oldu?umuzu sayg?lar?m?zla arz ederiz....”.[65]

Antep’teki Ermenilerin Frans?zlarla birlikte Türkleri katletmelerinde Frans?z komutanlar da büyük rol oynam??lard?r.Yerli Ermeniler de çevreye yabanc? olan Frans?zlara,Antep ve civar?ndaki tüm askeri harekatlarda onlara rehberlik etmi?lerdir. Sahir Üzel’e göre,Ermeniler buna mecburlard? çünkü,Frans?zlardan ayr?lmayacaklar?na dair söz vermi?lerdi.[66]

Milli Mücadele döneminde Ermeniler,Antep’te daha sava? ba?lamazdan önce gizliden gizliye haz?rlanmaya ba?lad?lar.Olay?n tan??? Yetkin ?unlar? yazm??t?r:

“?ehrin muhtelif mahallelerinde oturan Ermeniler yava? yava? evlerini bo?alt?p Ermenilerin en çok bulundu?u ve Frans?zlara yak?n semtlere çekilmeye ba?lad?lar.Bal?kl? veya Bal?kl?gan çar??s? civar?ndaki Kürkçünün evindeki pencerelere gizlice geceleri,bez çekilmi? ve çar??ya bakan k?sm?nda perdelerin arka taraf? ta?larla kapat?lm?? ve mazgal delikleri kapat?lm?? ve mazgal delikleri konulmu?tu.Ben bunlar? görmü?tüm.Hatta küçük oldu?umdan bilmeyerek Kürkçünün evinde bir sinema kurmu?lar, baz? Ermeniler bu sinemaya giriyorlard?.Ben de girdim ve seyrettim.Benim Türk oldu?umu fark etmediler.Bu film Türk Müslümanlar?n aleyhine heyecanlar verici ve Ermeni gençlerinin hissiyat?n? kabart?c? filmlerdi...Antep’teki sava??n ilk günlerinde,Ermeniler gönüllü olarak Frans?z birliklerinde vazife al?yorlar,muntazam birliklere kat?lmayan Ermeniler de ?ehir içinde kendi çaplar?nda Türklerle sava??yorlard?.Bugünkü hükümet kona?? civar?nda Bal?kl? semtinde Türk ve Ermeni evleri kar?? kar??ya idi.Bizim ev de burada idi.Ermeni gençler demirleri,çivileri,cam parçalar?n? kireç ile ?i?elere koyarak bomba yaparak Türklere at?yorlard?.Hele bir makineli tüfek yapm??lard? ki,müthi? sesler ç?kararak tak?rdayarak tahtadan bir aletti bu.Tüfekle Türklere her f?rsatta ate? ediyorlar,di?er yandan bombalar?n? at?yorlard?.Ermeniler,evlerin pencerelerini örmü?ler,yapt?klar? mazgallardan bu ate?leri yap?yorlard?...”[67]

Antep savunmas? s?ras?nda,Ermenilerin kur?unlar?yla yaralanan,ilk etapta Türk olduklar? bilinmeyen ?smail ve Mehmet lejyon askerlerinden iki siyah nefer taraf?ndan Antep’teki Amerikan hasta hanesine kald?r?l?r.Ancak hastahanedeki tedavileri s?ras?nda Türk olduklar?n?n anla??lmas? üzerine Ermeni hastabak?c?lar bir damla su dahi vermemi?lerdir.Konu ile ilgili ara?t?rma yapan Sahir Üzel,?u bilgileri aktarmaktad?r:

“Ermeni hastabak?c?lar s?k s?k gelip bizimle konu?uyor ve isimlerimizi söyleyerek bize gülü?üyorlard? ve anlad?m ki, hüviyetimiz anla??lm??,tutulmam?z bilhassa Ermeniler aras?nda sevinç uyand?rm??t?.Bir aral?k ?smail yine:-Mehmet,aman bir damla su,ölüyorum karde?im diye hayk?rd?.Benim ba?ucumda duran Ermeniler ?smail’in ?st?rab?yla,can çeki?mesiyle zevk duyuyor ve onunla alay ediyorlard?.?smail’e bir damla su vermelerini ümit ediyordum,bekledim,vermediler...”.[68]

Diyarbekir’den Harbiye Nezaretine gelen Antep kaleminin,Antep civar?ndaki Büyükarablar köyü yakas?na ili?kin raporuna göre:

“Sakçagözü’ne müteveccihen ?ehr-i halin on ikisinde[12 Ocak 1920]Antep’ten hareket eden piyade bir tak?m süvari ve dört cebel topuyla alt? makineli tüfengden mürekkeb olan yüz elli ki?ilik bir Frans?z müfrezesi 12/13 gecesi sa’at yedide Büyükarablar köyüne vas?l olup gerek Frans?z ve gerekse bu müfrezedeki Ermeniler evlerin kap?lar?n? k?rarak mal ve ?rza tasalluta ba?lay?nca köylüler civar köylere ve da?lara ilticaya mecbur sabahleyin mütreze yoluna devam ederek köy nihayeti köyden bir kilometre kadar aç?ld?kdan sonra köylerine avdet etmekde olan ahali üzerine makineli tüfeng ate?i edilerek köylülerden bir maktül iki mecrüh olmu?dur.Antep mutasarr?f?n?n riyasetinde ve Frans?zlardan iki yüzba??n?n refakatiyle yap?lan tahkikatda bu husus sabit olmu?dur...”[699

12/13 Ocak 1920 gecesi Frans?zlar?n Araptar(Büyükarablar)köyüne yapt?klar? bask?n yörede ?u ?ekilde yank? bulmu?tur:

“Frans?zlar?n içinde bulunan yerli Ermeniler,geceleyin ittifak ederek Adana havalisinde yapt?klar? gibi köyün ahalisini özellikle her türlü savunmadan yoksun kad?nlara zulüm ve i?kence edip hane sahiplerini d??ar? koyarlar.Ocak ayinin o so?uk günlerinde biçare köylüler kar çamur içinde kad?nlar?n?,çoluk ve çocuklar?n? alarak peri?an bir halde gecenin karanl???nda civar köylere iltica ve meseleyi anlat?rlar.O gece köyde kalan dü?man kuvveti ve özellikle Ermeniler köylülerin sand?klar?n? k?r?p e?yalar?n? ya?ma ve baz?lar?n?n evlerini yakarlar.Kaçamayan ihtiyarlara da bask? yaparak,kuzu,tavuk k?zartmas? gibi tedariki mü?kül ?eyler isterler ve hatta baz? kad?nlar?n ?rz?na da tecavüz ederler”.[70]“...Bu Ermeniler cephelerden bize ?öyle ba??r?yorlard?:‘Ulan Mehmetçikler,k?zlar?n?z?n çeyizini getirdik,buraya gönderin gelin edelim’.Daha ba?ka edepsizce ne laflar söylüyorlard?.Ermenilerin yapt??? rezalet pek çoktur.Hatta yaz?lacak olursa yüzlerce sayfal?k kitap olur”.[71]

Antep’te s?cak sava??n ba?lad??? 1 Nisan 1920’deki Ermeni vah?etini Te?men Lohanizade Mustafa Nureddin ?u cümlelerle anlatm??t?r:

“Ermeniler de bize kar?? cephe al?p müdafaa ediyor ve rast geldikleri Türk’ü kur?unla vuruyorlard?.Harbin birinci günü bir ki?i ?ehit,üç ki?i yaraland?...ve...Ermeni mahallesinde bulunan ?slamlar bütün e?yalar?n? b?rak?p can?n? kurtarabilmi?,bu suretle binlerce Türk hanesi Ermenilerin ellerinde kalm??t?.Türk mahallesinde yerle?mi? bulunan Ermenilerin bir çok k?sm? da ev e?yalar?n? daha sava? ba?lamazdan evvel Ermeni mahallesindeki akrabalar?na ta??m??,fakat baz?lar? ba?ar?l? olamayarak evlerini terk edip gitmi?ti.Sava??n ba?lamas?n? müteakip Hey’eti Merkeziye bu gibi Ermeni emval ve e?yas?n? bir tanesi bile zayi olmaks?z?n komisyon vas?tas?yla celb ve muhafaza ettirdi.Sonradan yap?lan mütareke üzerine bir i?neleri bile kaybolmay?p tamamen ellerine teslim ve hanelerinin de velev bir çivisi olsun ç?kar?lmay?p muhafaza edildi.Buna mukabil Ermeniler,kendi taraflar?nda kalan binlerce Türk hanelerinin e?yas?n? kamilen ya?ma ve binalar?n? da umumiyet itibariyle ta temelinden tahrip edip ta?lar?n? siperlere y??d?lar.Tahta ve direklerini de mutfaklara götürüp yakt?lar ve iki bin haneyi a?k?n Kozanl?,Akyol, Pa?a soka?? ve Kürt mahallelerinde bir tek oturacak hane b?rakmad?lar,...yaln?z Kozanl? mahallesinde 2657 hanenin de oturulamayacak bir halde tahrip olundu?u komisyon-u mahsus taraf?ndan verilen rapordan anla??lmaktad?r”.[72]

Milli Mücadele döneminde,Ermenilerin gerçekle?tirdikleri mezalime kar??l?k Türkler bar??ç? davran?rlar.Sivas Kongresindeki karar gere?i Mustafa Kemal taraf?ndan Antep’e gönderilen K?l?ç Ali Bey,6 Nisan 1920’de Ermeni mahallesinde bulunan Ermeni temsilcilerine,a?a??daki beyanat? yollar:

“Vatanda?lar bizim sizinle harbimiz yoktur,bizim dü?man?m?z Frans?zlard?r.Frans?zlar?n i?falat?na kap?lmay?n?z,Frans?zlar sizi aldat?yorlar,onlara inanmay?n?z,siz bizimle 600 seneden beri beraber ya??yorsunuz bundan böyle yine ya?ayacaks?n?z,buna emin olunuz"mealinde bir mektup göndermi? ise de Ermeniler bu nasihat? kat’iyyen kabul etmeyip‘Ya Ermenistan ya mezaristan cevab? ile kar??l?k verdiler”.[73]

K?l?ç Ali,Ermenilere yönelik bar?? çabalar?n? sürdürerek,Mara?’tan bir iki papaz ile Ermeni ileri gelenlerinden olu?an bir nasihat heyeti getirterek Antep Ermenilerini bar??a ikna etti ve sonuçta,[74]a?a??da ?artlar? belirtilen bir antla?ma yap?l?r:

“a.9 Nisan 1920 günü saat 21.00’de her iki taraf da ate?kes emri verecektir,b.Bir yerden ate? aç?l?rsa,di?er yerler buna kat?lmayacak ve aç?lan yerdeki ate? saptanacak,sorumlular yakalanacak,c.Her iki taraf da yang?n ç?kar?lmas?n? ve yeni bir çat??maya ba?lanmas?n? önleyecek,d.Türk ve Ermenilerden olu?an iki komisyon,her iki taraf? dola??p taraflar aras?nda uzla?ma çarelerini arayacak,e.Antep’in kurtar?lmas? için d??ar?dan gelen sivil halk,yava? yava? ?ehirden ç?kar?lacak,içeride yaln?z yerliler kalacak,f.Ermeniler,dükkan ve i?yerlerini açarak i?leri ve güçleriyle u?ra?acaklard?r”.[75]“...Ne yaz?k ki,aradan üç-be? saat geçmeden Ermeniler taraf?ndan müthi? bir surette yine ate? aç?ld?.Öyle cehennemi bir ate? ki o güne kadar misli görülmemi?ti,..üç ?ehit verildi”[76]

Ermenilerin insanl?k d??? davran??lar?na ra?men,daima bar?? yanl?s? olan Türk taraf? bu kez de,“...jandarma bölü?ü kumandan? Yüzba?? Esad Bey,e?raftan ?eyh Mustafa Efendi,Komiser Muavini Mustafa Nuri Efendi v.s.'den mürekkep bir heyeti,Ermeni mahallesindeki Mardin ?nas Numune Mektebine..“[77]gönderir ve Ermenilerin temsilcili?ini üstlenen Doktor Shepart ve Kolej Mektebi Müdürü Mr.Merill ile yap?lan konu?mada dü?manl???n sona erdirildi?i ve buna uyulmas? gerekti?i hat?rlat?l?r.[78] Toplant?da ilk sözü Ahmet Muhtar Bey al?r:

“..Ermenilerle Türkler aras?nda tarihin uzun zamandan beri ba?layan münasebetinden birbirine çok kar??m?? oldu?unu, as?rlardan beri birlikte ya?ayan bu milletin bundan böyle de birlikte ya?amas?nda hiçbir mani bulunmad???n?,bilakis her iki taraf?n birbirlerinden çok istifade edeceklerini,hep beraber Türk bayra?? alt?nda ana vatan? yükseltebileceklerini söylemi? bundan sonra söz Ermeni hatibine gelmi?ti.Fakat Mister Merill Ermeni katibine meydan b?rakmayarak hemen aya?a kalkm?? mukabelede bulunmu? Türklerin Ermenilere çok zulüm yapt???n?,Türklere kar?? itimat edemeyeceklerini son senelerde Türklerin Ermenileri tehcir etmelerinden bahsetmi? ve en sonunda maddi teminatlar isteyecek kadar ileri gitmi?ti.Buna kar?? Ahmet Muhtar Bey ?u cevab? vermi?tir:...Antepliler,tehcir[sevk]zamanlar?nda ellerinden gelen bütün iyilikleri Ermenilere yapm??lard?r.Mallar?na,canlar?na,namuslar?na kar?? Antep ahalisi taraf?ndan tecavüz vaki oldu?una dair tek bir misal gösterebilir misiniz?E?er Amerikal?lar?n maksad? Türklerle Ermenilerin birle?mesine mani olmaksa ve fikirleri kar??t?rmaksa ?unu hat?rlatmak isterim ki,bugün Amerikal?lar bitaraft?rlar ve bu,bitarafl??a yak???r bir hareket de?ildir.Mamafih Ermeni vatanda?lar?m?z hay?r ile ?erri idrak edecek bir durumdad?rlar.Bu sözlerinize kar?? lay?k oldu?unuz hükmü vereceklerdir!.. Bundan sonra bir Ermeni hatibi söz alm?? Mister Merill’in sözlerini tadil ve fena tesirlerini gidertecek tarzda beyanatta bulunmu?tur”.[79]

Ancak heyet oradan ayr?ld?ktan hemen sonra Ermenilerce arkalar?ndan ate? aç?l?r,canlar?n? güçlükle kurtarabilirler ve Ermenilerle yap?lan bu görü?meye Ermeniler sadece yirmi dakika uyarlar.[80]Bu giri?im de sonuçsuz kal?r,Ermeniler yine Frans?zlara iltihak ederler.

Antep’teki sava? esnas?nda ?artlar,Frans?zlar? Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile görü?me yapmaya zorlar.Taraflar aras?nda yap?lan görü?me sonunda 30 May?s 1920 sabah?ndan itibaren 20 günlük bir sözle?me(convention)imzalan?r.[81]Bu sözle?me süresince de Türkler bar??ç? çabalar?n? sürdürürler:

“...Ermenilerin kalbindeki fenal??? silmek ve Türklerin ciddi,mert ve hakiki bir insan evlad? olup,Ermenilere kar?? kalplerinde kesinlikle kötülük beslemediklerini anlatmak ve ispat etmek için,Ermeni komite reisi olup,sava?ta bütün Ermeni cephelerini idare eden Levonyan Ador,Felemkar Ohannes,F?st?kç?yan ve arkada?lar? ?erefine Y?ld?r?m Taburu subaylar? taraf?ndan çok gösteri?li ve mükellef bir yemek verildi.Türk,Ermeni her ikisi birlikte karde? gibi ya?amak,birlikte çal??mak fikirlerini aç?klamak için her iki taraftan konu?malar yap?ld?.Birkaç gün sonra da kar??l?k olarak Ermeni gençleri taraf?ndan Y?ld?r?m Taburu subaylar?na mükemmel bir ziyafet verildi ve yine her iki taraftan etkili konu?malar yap?ld?.Fakat ne fayda, kalplerinde daima kötülük besleyen bu hainler bu ?ekilde bizi aldatarak bir taraftan yiyecek sa?l?yorlar,di?er taraftan da cephede bulunan baz? mücahitlerimizi geri döndürmek için parayla çal???yorlard?”.[82]

Gerçekten de Katolik Ermenileri dini reisinin Paris’teki Ermeni milli delegasyonuna ?skenderun’dan gönderdi?i 29 Kas?m 1921 tarihli mektupta,Antep’teki Ermenilerin davran???n? pek anlaml? olarak ?u cümlelerle vurgulam??t?r:

“Antep Ermenileri,aylarca,Frans?z ç?karlar? için çarp??t?lar.Türklerin gösterdikleri istek üzerine birkaç defa kendileriyle itibarl? bar??lar yapt?lar,dostluk tesis ettiler.Sonra yine Frans?zlar?n bask?s? üzerine,tekrar Türklerle mücadeleye giri?mek mecburiyetinde kald?lar”.[83]

Ancak,Antep’te Frans?zlarla 20 günlük ate?kes antla?mas? s?ras?nda Frans?z egemenli?inin yo?un olmad??? Kilis’teki Ermeni cemaat?,Mustafa Kemal Pa?aya ?u mühim telgraf? vermi?tir:

“Mustafa Kemal Pa?a Hazretlerine

Büyük Millet Meclisi Reisi

Ankara

As?rlardan beri Hükumet-i Osmaniyenin zir-i idaresinde bir rab?tai içtimaiye ve i?tiraki menafi ve hissiyatla bir arada ya?am?? ve ya?amakta oldu?umuz Türkler hukukumuza riayetkar hürriyeti mezhebiye ve ?ahs?m?za hürmetle me’luf,terakki ve inki?af?m?za hadim öz vatan karde?lerimizdir.Bu uhuvvetin cümle-i tesirat?ndan olarak ?ehrimiz asayi?i bugüne kadar ihlal edilmemi?tir.Kadimden beri devam eden bu samimiyeti mütekabile ayn? aileye mensup efrat aras?ndaki aheng-i uhuvvet kadar sa?lam ve layezaldir.Binaenaleyh ?imdiye kadar oldu?u gibi bundan sonra da Türk vatanda?lar?m?zla beraber camiay? Osmaniyenin bir cüz’ü layenfaki olarak ya?ama?a azmetmi? oldu?umuzdan keyfiyetin alakadara ibla??n? hissiyat? samimane-i hürmetkaranemizin kabulü maraz?nda arz ve istirham eyleriz.Ferman.17 Haziran 1336.


Ermeni Reisi Ruhanisi Protestan Reisi Ruhanisi Eshab-? Emlakdan
Vartan Ohanis Ohanis Yeni Kom?iyan Avik


Dava Vekili Dava Vekili Eshab-? Emlakdan
Hamparsun Berberyan Osep Surupyan Ohanis Bayramyan”.[84]

Frans?z Mebuslar Meclisinin 24 ve 25 Temmuz 1920 tarihli oturumunda milletvekili Edouard Daladier,hükümetine yöneltti?i bir sözlü soru münasebetiyle,“Memleketini savunmaktan ba?ka hiçbir ?ey dü?ünmeyen bir k?s?m vatansever Türk’ün asi diye Frans?z makamlar? taraf?ndan kur?una dizildiklerini itiraf etmek gerekir”[85]ifadesini dile getirirken,Antep Ermenileri,Antep Halk?na ?u duyuruyu yay?nlam??lard?r:

“Bugün ak?ama kadar siz Türkler bilakaydü?art Frans?z kuvay? i?galiyesine teslim-i silah etmezseniz biz Ermeniler bu teslim ?eraitini size kabul ettirmek üzere bu ak?amdan itibaren bütün kuvvetimizle tekrar muhasemata ba?lama?? pek zaruri telakki ediyoruz.13 A?ustos 1920

Lionyan Ador Nazar F?st?kç?yan Girkor.[86]

Güney cephesinin ayr?lmaz bir parças? olan Ay?ntap savunmas?,9 ?ubat 1921’de ?ehrin teslimi ile de?il sükutu ile sona erdi?inde,yerel bazda yap?lan sözle?me gere?i,silahl? hiçbir Ermeni,Türk mahallelerine,silahl? hiçbir Türk Ermeni mahallelerine giremeyecekti.[87]

Nihayet Ay?ntab,20 Ekim 1921‘de Frans?zlarla imzalanan Ankara ?’tilafnamesinden sonra,25 Aral?k 1921‘de özgürlü?üne kavu?ur, Frans?zlar ?ehri terk ederler ve buradaki Ermenilerin bir k?sm?n?,[88]metruk evrak?,kiliselerde bulunan ta??nabilir e?yalar? ve sözde yetim Ermeni çocu?u ad? alt?nda bir k?s?m Türk çocu?unu beraberinde götürürler.McCarty,1921 Aral?k’?nda Frans?zlar kesin olarak Kilikya’y? terk ederken yanlar? s?ra 30.000 Ermeni götürdüklerini,geri kalan Ermeni nüfusun da az sonra onlar? izledi?ini belirtmektedir.[89]Veou’ya göre,1 Aral?k 1921’den 4 Ocak 1922 tarihine kadar Kilikya bölgesinden ayr?lan az?nl?klar?n miktar? ?öyledir:a.Mersinden gemiyle gidenler 37.885,(bunlar?n 30.023’ü Ermeni,6.392’si Grek,1.129’u Suriyeli, 59’u yabanc?),b.Dörtyol’dan ?skenderun’a demiryolu ile gidenler 12.066(bunlar?n 10.000’i Ermenidir),c.1 Ocak 1922 tarihi itibariyle Kilikya’da kalan H?ristiyan az?nl?k miktar?,3.761 ki?i olup bunun 637’si Ermeni,518’i Grek,2.606’s? Suriyelidir, d.Antep ve Kilis’ten Suriye yönüne gidenler,yakla??k 4.500 ki?idir,yakla??k olarak 5.500 ki?i de yerinde kalm??t?r.Sonuç olarak 1 Aral?k 1921 ile 4 Ocak 1922 tarihleri aras?nda Ankara antla?mas?na göre Türklere b?rak?lan topraklardan toplam 54.451 H?ristiyan göç etmi?.Buna kara yolu ile gizlice kaçanlar da eklenirse azami 60.000’i bulur.1 Ocak 1922 tarihinde sözkonusu topraklarda kalan yakla??k 8.760 ki?inin yakla??k 5.000’i Antep ve Kilis’te idi.23,24,25 Ocak 1922’de deniz yoluyla Suriye’ye götürülen Ermenilerden 9.646 ki?i Yukar? Lübnan’a(yar?s? Beyrut’a),4.500 ki?i ?am ve civar?na,2.266 ki?i Laskiye-Trablus?am’a yerle?tirilmi?lerdir ki bunlar toplam 16.412 ki?idir.[90]Gaziantep’te ya?ayan ve o dönemi çok iyi bilen Yetkin ise,25 Aral?k 1921’de giden Ermenilerden geriye kalanlar,9 Eylül 1922 ?zmir’in kurtulu?una kadar Antep’te ümitle beklediklerini,ancak Büyük Zaferden sonra ümitleri kalmayan Ermenilerin Antep’teki mallar?n? ve mülklerini satarak Suriye’ye göçtüklerini belirtmektedir[91]ki,1925 Haziran?nda kuzey Suriye’de Ermeni nüfus 89.000 idi.[92]

Adana Havalisi Komutan? Tu?general Muhittin’in Genelkurmay Ba?kanl???’na sundu?u 30 Mart 1922 gün ve 1618 say?l? yaz?da, Antep’te 40,Kilis’te 16 köy Ermeniler taraf?ndan yak?l?p y?k?lm??t?r.[93]Öteden beri bir Türk ?ehri olan Antep’i hukuk d??? gerekçelerle i?gal eden Frans?z-Ermeni kuvvetleri ve onlar?n yerli i?birlikçisi Ermeniler,vatanlar?nda özgürce ya?amak için mücadele eden bu insanlardan 11.000’nini çoluk-çocuk,ya?l?-genç,erkek-kad?n,hasta ve özürlü demeden,anne karn?ndaki bebekleri dahi hunharca katletmi?lerdir.



SONUÇ

Belgeler çok aç?k bir ?ekilde göstermektedir ki,ara?t?rd???m?z y?llar aras?nda Ermeniler,Antep’te daima çok az?nl?kta kalm??lard?r ve bu kentte refah içinde oldukça rahat bir hayat geçirmi?lerdir.Yine belgeler göstermektedir ki,Antep’teki tüm olaylar?n sorumlular? Ermenilerdir ve bu kentin gerçek sahibi olan Türkleri,hukukun,insanl???n ve akl?n kabul edemeyece?i derecede zulüm ve i?kencelerle katletmi?lerdir.Bir ba?ka deyi?le bu kenti yakm??lar,y?km??lar ve harabeye çevirmi?lerdir ve bu kentte binlerce insan hayat?n? kaybetmi?,binlerce insan aç,susuz,evsiz,çaresiz,korku ve endi?e içinde b?rak?lm??lard?r. Bundan dolay? bu kentin insanlar?n?n bir k?sm? hayatlar?n? idame etmek,ölüm ve i?kenceden kurtulmak için yak?n illere, kasabalara,köylere s???nmak için yollara dü?mü?ler ve çok a??r ?artlarla kar?? kar??ya kalm??lard?r.Ermeniler ve Frans?zlar bu kentin insanlar?n? zerdali çekirde?ini ö?üterek ekmek yap?p yemeye bu da bitince ölen atlar?n etini ve ot yemeye mahkum etmi?lerdir.Ermenilerin bu zalimce hareketlerine kar?? Türklerin bar??ç? çabalar? ne yaz?k ki,kar??l?ks?z kalm??t?r.

Ermeniler,1915 y?l?ndan önce de sonra da isyan,katletme ve be?inci kol faaliyetlerini aral?ks?z sürdürmü?lerdir.?uras? bir gerçektir ki,çok a??r sava? ?artlar? alt?nda devletin varl???-yoklu?u ile kar?? kar??ya kalan Osmanl? Devleti yöneticilerinin,devleti yok etmek için her türlü faaliyeti yürüten unsurlar? bertaraf etmekten ba?ka seçenekleri yoktu.Bu nedenle de hukuki çerçeve içinde bir tak?m önlemler al?nm?? ve bu ba?lamda,sadece Ermeniler de?il,lüzum görülen yerle?im yerlerindeki insanlar devletin s?n?rlar? içinde bulunan sava??n cereyan etmedi?i ba?ka yerle?im bölgelerine nakledilmi?tir. Sava? ortam?ndaki nakil s?ras?nda olumsuzluklar?n olmas? do?ald?r.Kald? ki,nüfus ile ilgili veriler nakledilenlerin tamam?na yak?n?n?n yerle?im yerlerine sa? salim vard?klar?n? göstermektedir.Bütün bunlara kar?? inkar edilmesi mümkün olmayan bir gerçek vard?r ki,o da,Ermenilerin ve Frans?zlar?n Antep’te bir Türk soyk?r?m? yapm?? olmalar?d?r.








[1]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Tapu-Tahrir Defteri(BOA,TD),nr.186,s.7-84(943/1536 y?l?nda Antep ?ehri ve nahiyelerinin nüfusunu ihtiva etmektedir).Antep’teki 18.126 nüfusun 236’s? Ermenidir ki,bunlardan,4’ü Ergani,3’ü Mardin,2’si Mara?,2’si Harput,2’si Zeytun,1‘i Çermik,1‘i Erzincan,1‘i Urfa’dan gelip buraya yerle?mi?lerdir.Ayr?ca bkz.,Halaço?lu,Yusuf,Ermeni Terörü ve Gerçekler,Ankara 2001,s.7.
[2]BOA,TD,373,s.8-45;Nejat Göyünç,“XVI.Yüzy?lda Güney-Do?u Anadolu’nun Ekonomik Durumu(Kanuni Süleyman ve II.Selim devirleri)”,Türkiye ?ktisat Tarihi Semineri-Metinler/Tart??malar(8-10 Haziran 1973),Ankara 1975,s.78.?ehirdeki 14,545 nüfusun 395’i Ermenidir.
[3]Salname-i Vilayet-i Haleb,Haleb 1313 Hicri senesi(1895)Def’a 23,Halep,Matbaa-i vilayet 1311,s.187;Salname-i Vilayet-i Haleb,Haleb 1314 Hicri senesi(1896)Def’a 24,Halep,Matbaa-i vilayet 1312,s.190;Salname-i Vilayet-i Haleb,Haleb 1315 Hicri senesi(1897)Def’a 25,Halep,Matbaa-i Vilayet 1313,s.194;Salname-i Vilayet-i Haleb,Haleb 1316 Hicri senesi(1898)Def’a 26,Halep,Matbaa-i vilayet 1314,s.202;Salname-i Vilayet-i Haleb,Haleb 1318 Hicri senesi(1900)Def’a 28,Halep, Matbaa-i vilayet 1316,s.222;Salname-i Vilayet-i Haleb,Haleb 1320 Hicrisenesi(1902)Def’a 31,Halep,Matbaa-i Vilayet 1318,s.235; Salname-i Vilayet-i Haleb,Haleb 1321 Hicri senesi(1903)Def’a 31,Halep,Matbaa-i vilayet 1319,s.243;Salname-i vilayet-i Haleb, Haleb 1322 Hicri senesi(1904)Def’a 32,Halep,Matbaa-i Vilayet 1320,s.248;Salname-i Vilayet-i Haleb,Haleb 1323 Hicri senesi (1905)Def’a 33,Halep,Matbaa-i Vilayet 1321,s.263;Salname-i Vilayet-i Haleb,Haleb 1324 Hicri senesi(1906)Def’a 34,Halep, Matbaa-i Vilayet 1322,s.250;Salname-i Vilayet-i Haleb,Haleb 1326 Hicri senesi(1908)Def’a 35,Halep, Matbaa-i Vilayet 1324,s.
243;Vital Cuinet,La Turquie D’Asie Geographie Administrative,II,Paris 1892,s.114,188-189.
[4]Kentin ad?,Osmanl? dönemi ar?iv belgelerinde‘Ayntab’,cumhuriyet dönemi ar?iv belgelerinde,‘Ay?ntab’,‘Antep’,8 ?ubat 1921’de‘Gazi’ünvan?n?n verilmesinden itibaren de‘Gaziayntab’,‘Gaziay?ntap’ve‘Gaziantep’adlar?n? alm??t?r.
[5]Krikorian K.,Mesrob,Armenians in the Service of The Ottoman Empire 1860-1908,London 1977,s.82.
[6]McCarty,Justin,Muslims and Minorities The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire,New York University Press,New York 1983,s.54-57.
[7]Ternon,Yves,Les Armeniens-Histoire D’un Genocide(Editions du Seuil,Paris 1977),Türkçe’si:Emirhan O?uz,Ermeni Tabusu, ?stanbul 1993,s.298.
[8]Ternon,a.g.e.,s.299.
[9]Ternon,a.g.e.,s.316.
[10]Sarafian,Kevork A,A Brief History of Aintab,U.S.A.1957,s.11.
[11]Sarafian,ayn? yer.
[12]S?vazlian,Verjine,The Armenian Genocide in The Memoirs and Turk?sh-Language Songs of the Eye-Witness Survivors,Translated from the Armenian by Tigran Tsulikian,Yerevan 1999,s.30-40.
[13]Shaw,Stanford J.,“Otoman Population Movements The Last Years of The Empire,1885-1914:Some Preliminary Remarks”,Osmanl? Ara?t?rmalar?-The Journal of Otoman Studies,C.1.,?stanbul 1980,s.191-205.
[14]Ayntab ?eriyye Sicilleri(A?S),53/81,Ayntab Kad?s?n?n 15 Muharrem 1116/20 May?s 1704 tarihli karar?.
[15]A?S,94/37.
*Ermeni Piskoposlu?u.
[16]A?S,54/323.
[17]A?S,142/55.
[18]A?S,143/8.
[19]A?S,148/182.
[20]A?S,150/205.
[21]Sarafian,a.g.e.,s.10.
[22]ABCFM,Kalvinci gelene?i temsil eden,XVI.Yüzy?l sonlar? ile XVII.Yüzy?lda ?ngiltere ile Amerika’n?n do?usunda filizlenen Puritan ak?m?n?n belli ba?l? üç temsilcisinden birisi olan Congregationalistlerce 1810 y?l?nda Boston’da kurulmu?tur.Bkz. Kocaba?o?lu,Uygur,Anadolu’daki Amerika,Kendi Belgeleriyle 19.Yüzy?lda Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki Amerikan Misyoner Okullar?, 3.Bask?,Ankara 2000,s.15.
[23]?lknur Polat Haydaro?lu,Osmanl? ?mparatorlu?unda Yabanc? Okullar,Ankara 1993,s.122.
[24]Kocaba?o?lu,a.g.e.,s.69-70.
[25]“...Zeytun’da haydudlar?n süret-i te?kili maksada muvaf?k olmad?.Bunlar çok cahildirler.Mara? ve Ayntab’daki haydud çetelerinin te?kili iyidir.Muhaberatda matba’alar hurufat?na mü?abih yaz?larla mektup yaz?n?z.Yaz?lar kimin oldu?u belli olmas?n.Haydud çetelerinin te?kili için evvelce gönderilen ta’limat? güzelce ve muntazaman icra eyleyiniz...”.Londra ve Marsilya Ermeni Komitesinin ?dare-i Müttehide-i Tahririyesi Taraf?ndan Adana Ermeni Murahhasl???’na Gönderilen 9 A?ustos 1892 Tarihli Mektup.Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? Tarihi I.,Ankara 1994,s.56-58.
[26]Halep Vilayeti Polis Komiserli?i’nden Varid Olan 12 Te?rin-i sani sene 1311(24.11.1895)Tarih ve Yirmi ?ki Numaral? Tahrmrat?n Suretidir.Hüseyin Naz?m,a.g.e.,s.131.
[27]Halep Vilayeti Polis Komiser Vekaleti’nden Al?nan 4 Kanun-? evvel sene 1311(16.12.1895)Tarihli Tahrirat?n Suretidir.
Hüseyin Naz?m,a.g.e.,s.135.Türkiye’deki hiçbir ar?ivi görmeden,Stina Katchadourian,Efronia An Armenian Love Story, Northeastern Universtiy Press,Boston 1993,s.27’den al?nt? yaparak konuyu de?erlendiren Uftade Çukurova,Katchadourian’?n ifadesiyle olay?“Balta Sava??”olarak adland?rarak 150 Ermeni’nin yaraland???n?,Alice Shepard Riggs,Shepard of Aintab, American Board of Comissioners for Foreign Missions,Boston 1916,s.111‘de al?nt? yaparak da,“Mücadelenin ilerleyen günlerinde ölü say?s? günde 4-5’e dü?mü?tür”görü?ünü ileri sürmektedir.Bkz.Üftade Çukurova,Gaziantep’de Sosyal Yap?(1856-1950), Hacettepe Üniversitesi Atatürk ?lkeleri ve ?nk?lap Tarihi Enstitüsü,Ankara 1999,s.75 vdd,(Yay?nlanmam?? Doktora Tezi). Çukurova,görü?üne,göstermelik olarak,O?uz Gö?ü?’ün,Gaziantep’i Tan?t?yoruz,Gaziantep,A?ustos 1963,s.5’teki“Destan-? A??k Ali” yi de gösteriyorsa da,bu destanda“Balta Sava??”ibaresi geçmemektedir.Öte yandan U.Çukurova’n?n hiçbir Türk ar?ivini dikkate almadan,tek yanl? olarak,Ermeni görü?ünü ileri sürmesi ve Türklerden öldürülenleri,yay?mlanmas?na ra?men,belirtmemesi üzücü ve dü?ündürücüdür.
[28]Public Record Office,Foreign Office,Confidental Print,(F.O.)424/184.p.272,No.516,Mr.Herbert to the Marquess of Salisbury, Constantinople,November 21,1895,10.13 a.m.(Telegraphic).
[29]F.O.424/184.pp.448-450,No.783/2.Consul Barnharn to Sir P.Currie,Aleppo,Növember 28,1895.
[30]Mara? Polis Komiserli?i’nden Al?nan 11 Kanun-? sani sene 1311(23.12.1895)Tarihli Tahrirat?n Suretidir.Hüseyin Naz?m, a.g.e.,s.147.
[31]The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire 1915-16,Documents presented to viscount Grey of Fallodon Secretary of State for Foreign Affairs By Viscount B?yce With a preface by Viscount Bryce,London:Printed under the authority of his majesty’s stationery office,London 1916,XVIII.Bölüm.
[33]Dahiliye Nezareti Emniyet Umum Müdürlü?ü,Dosya 44,844/51’den aktaran Gürün,a.g.e.s.212.
[33]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Dahiliye Nezareti ?ifre Kalemi(BOA,DH.?FR.),nr.53/94.
[34]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Babali Evrak Odas?(BOA,BEO),nr.326758.
[35]BOA,BEO,nr.326758.
[36]Bayur,Yusuf Hikmet,Türk ?nk?lab? Tarihi,C.III K?s?m 3,Ankara 1983,s.40;Gürün,Kamuran,Ermeni Dosyas?,Ankara 1983,s.214.
[37]Bayur,a.g.e. s.40-42(17 May?s 1331)30 May?s 1915 tarihli Bakanlar Kurulu zapt?ndan.
[38]Bayur,a.g.e.,s.40-42.
[39]Askeri Tarih Belgeleri Dergisi,Aral?k 1982,say?:81,Belge No:1832.
[40]BOA.DH.?FR.,nr.54/226.
[41]BOA,DH.?FR.,nr.54/315.
[42]BOA,DH.?FR.nr.55/292.
[43]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umümiye Müdüriyeti(BOA.DH.EUM).2.?ube,nr.68/76.
[44]BOA,DH.?FR.,52/51(Ay?ntab Muhacirlerinin Zeytun’a Sevkleri),BOA,DH.EUM.,2.?b.,69/6,69/7.
*Sarafian,olay?“deportation”sözcü?ü ile ifade etmektedir.Oysa Ermeniler,Osmanl? Devletinin s?n?rlar?n?n d???na de?il, s?n?rlar? dahilinde bulunan vilayet ve kazalara iskan edilmi?lerdir.
[45]Sarafian,a.g.e.,s.133-134.
[46]BOA.DH.?FR.,nr.54/156.
[47]Sarafian,a.g.e.,s.39.
[48]Lowry,Heat W.,The Story Behind Ambassador Morgenthau’s Story,?stanbul 2001,s.62.
[49]Geni? bilgi için bkz.,Halaço?lu Yusuf,Ermeni Tehciri ve Gerçekler 1914-1918,Türk Tarih Kurumu,Ankara 2001.
[50]BOA.DH.?FR.,nr.46,55,57,64,78,93,154,273,293.
[51]Gürün,a.g.e.,s.211.
[52]Adana Jandarma Alay? Kumandanl???ndan mevrud 25 Kanun-? sani 332(7 ?ubat 1917)tarihli ?ifre telgrafname suretidir,Askeri Tarih Belgeleri Dergisi,Mart 1983,say?:83,Belge No:1925.
[53]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi Hariciye Siyasi Harb-i Umumi(BOA.HR.SYS.)2602/1,Belge no:23,24.
[54]BOA,BEO,nr.341055.
[55]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Hariciye,Harb-i Umumi(BOA.HR.HU.)Karton.43/61.
[56]Eyüp Sabri(Akgöl),Bir Esirin Hat?ralar? Gaziay?ntab’da ?ngiliz Tecavüzünün Ba?lang?c? ve M?s?r’da Türk Esirlerine
Yap?lan Zulüm ve ??kenceler,Ankara 1338,s.13-15.
[57]Eyüp Sabri(Akgöl),a.g.e.s.15-31.Gerçek neden,‘Ta?ç?zade Hoca Abdullah Efendinin,e?raftan Kethüdazade Hüseyin Cemil Bey, Haf?z ?ahin Efendi,Kürt Hac? Osman A?a,Mamat A?azade Ali Efendi ve ba?kalar?yla görü?erek memleketin dü?mandan temizlenmesi çarelerini görü?mek üzere tüccardan Apo A?azade Ali A?an?n evinde toplanmay? gerçekle?tirmesiydi.Bkz.Eyüp Sabri(Akgöl), a.g.e.,s.11-12.Bundan dolay? ?ngilizlere göre,uydurma gerekçelerle ad? geçen ?ah?slar?n en önemlilerinden ba?lanarak Antep’in d???na ç?kar?lmalar? gerekmekteydi.
[58]Lohanizade,Mustafa Nureddin,Hubb-? ?stiklalin Abidesi Gaziantep Müdafaas?,?stanbul 1340-1342,s.24-25.
[59]Eyüb Sabri,a.g.e.,s.10.
[60]Lohanizade,a.g.e.,s.27.
[61]Yetkin,Hulusi(Haz?rlayan),Gaziantep Sava?? Hat?ralar?ndan Derlemeler,Gaziantep 1962,s.108.
[62]Evans,Laurence,United States Policy and The Partition of Turkey 1914-1924,1965,s.258.
[63]Lohanizade,a.g.e.,s.30-31.
[64]Yetkin,a.g.e.,s.10,11,111.
[65]Lohanizade,a.g.e.,s.391-393.
[66]"...19 Nisan 1920’de Frans?z ?kinci Kolordu Kumandan?‘General Dölamot’uçak ile Antep’e gelmi? ve Ermenilerle do?rudan do?ruya temasa geçerek Frans?zlardan ayr?lmamalar?na ve Türklerle herhangi bir anla?ma yapmamalar?na dair senet ve söz alm??t?.”Hosaper(Ermenice),No:113,1920’den aktaran Uzel,Sahir,Gaziantep Sava??n?n ?çyüzü,Ankara 1952,s.41,64-65.
[67]Yetkin,a.g.e.,s.120,121,127.
[68]Üzel,Sahir,Gaziantep Yollar?nda Kahramanlar?n ?zinde,T.B.M.M.Kültür ve Sanat Yay?nlar?,Ankara 1987,s.25.
[69]BOA.BEO.Siyasi 345945
[70]14 Ocak 1920 günü Türk ve Frans?zlardan olu?an bir heyet Araptar köyünde incelemelerde bulunur,sonuçta Frans?zlar?n suçlu oldu?u kabul edilir ve konu öylece kapat?l?r.Lohanizade,a.g.e.,s.39-40.
[71]Lohanizade,a.g.e.,s.193-194.
[72]Lohanizade,a.g.e.,s.53,110-111.
[73]Lohanizade,a.g.e.,s.54-55.
[74]Lohanizade,a.g.e.,s.55-56.
[75]Sakarya,?hsan(Haz?rlayan),Belgelerde Ermeni Sorurnu,T.C. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Ba?kanl??? Askeri Tarih Ya?nlar?,Ankara 1984,s.414.
[76]Lohanizade,a.g.e.,s.56.
[77]Lohanizade,a.g.e.,ayn? yer.
[78]Lohanizade,a.g.e.,ayn? yer.
[79]Üzel,Sahir,Gaziantep Sava??n?n ?ç Yüzü,Ankara 1952,s.64-65.
[80]Lohanizade,a.g.e.,ayn? yer.
[81]Veou,Paul,La Passion de la Cilicie 1919-1922,Paris 1937,s.179;“Frans?z Türk ?li?kileri Konusunda Gizli Rapor:Mustafa Kemal Pa?a’dan Konya,Diyarbak?r ve Sivas’taki Kolordulara,Ni?de’deki 11.Tümen ve Antep ve Kilikya’daki Kuva-yi Milliyye’ye 28/29 May?s 1920 Tarihli Tebligat Örne?i”?im?ir,Bilal N.,British Documents on Atatürk(1919-1938),Volume-2 April-December 1920,Ankara 1975,s.160.
[82]Lohanizade,a.g.e.,s.113-114.“Antep Y?ld?r?m Taburunun Dördüncü Bölük Ba?çavu?u,Milli Mücadelede fedakarl??? görülen Nizipli Hanefi Çavu?un,Antep Ermenilerinden(Haçadoro?lu Girkor ve Ac?n?n o?lu Nazar)isminde yak?ndan tan?d??? iki Ermeni vard?.Mütarekenin verdi?i serbestiyle,Hanefi Çavu? bunlarla görü?mü? kendisi için bir ziyafet tertip etmi?lerdi.Bu ziyafete, Ermeni ileri gelenlerinden,o zaman Frans?zlarla el ele verip çal??an Lionyan Ador[Ador Levonyan]isminde ve Ador Pa?a ad?yle an?lan nüfuzlu bir Ermeni genci de i?tirak etmi?ti.Ziyafette Ermeniler,silah ve cephaneye muhtaç olduklar?n?,Hanefi Çavu? bunu temin ederse kendisine külliyetli miktarda para vereceklerini vaad ve daha ileri giderek bilhassa bulundu?u Y?ld?r?m Taburunun silahlar?n?,aralar?nda tespit edilecek plan mucibince Frans?z ve Ermenilere teslim ederse,ümidinin üstünde mükafata nail olaca??n? da teklif ediyorlar.Hanefi Çavu? buna muvakkat cevab? veriyor,aralar?nda ?u ?ekilde bir anla?ma oluyor:Hanefi Çavu? mütarekenin hitam?na yak?n tayin edilecek bir günde Y?ld?r?m Taburunun dördüncü bölü?ünü silahlar?yla beraber Ba?çavu? s?fat?yla ve talim bahanesiyle Amerikan K?z Kolejinin arkas?ndaki meydanl??a götürecek bira talimden sonra efrada silah çatt?r?p mola verdirecektir.Efrat istirahat halindeyken haz?rlanm?? bulunan Frans?z-Ermeni askerleri bunlar?n üzerine hücum edecek hem silahlar? zapt hem de efrad? esir alacaklard?r.Bu karar üzerine Hanefi Çavu? ertesi gün tekrar görü?mek üzere ayr?l?yor.Hanefi Çavu? bu hayas?zca suikast tertibat?ndan ?rfan Beyi haberdar ediyor.?rfan Bey Ermenilerle temas?na devam etmesini,muayyen günde mukabil bir hareketle Frans?z-Ermeni askerlerinin milli kuvvetler taraf?ndan esir edilmesini tasvip ve tertip ediyor.Hanefi Çavu? ertesi gün Lionyan Ador ile tekrar görü?meye gitti?i vakit kendisine bir tezkere yazarak Frans?z istihbarat amiri Mösyö(Ronel)’e gönderiyor.Hanefi Çavu? bu esnada Lionya’n?n yan?nda hem?ehrilerinden(sünnetçi cimo’nun o?lu Habe?)isminde birisin de bulundu?unu Ermenilerin ileri gelenleriyle bir tak?m maceralar ve tertipler pe?inde ko?tu?unu hissediyor.Ermeni cemaat?n?n Habe?’e 250 alt?n lira vererek silah,cephane erzak almak üzere Birecik taraflar?na göndermeye karar verdiklerini,Habe?’in de o gün hareket edece?ini anl?yor.Hanefi Çavu? buna mutali olduktan sonra Ador mektubuyla gidip Ronel’le kolejde görü?üyor.Ronel,Hanefi çavu?u mevki komutan? Abadi’ye götürüp takdim ediyor.Abadi,Hanefi Çavu?’a pe?in(25) alt?n lira veriyor,bölü?ü silah?yla beraber teslim etti?i takdirde 250 alt?n lira daha verece?ini vaad ediyor.Hanefi Çavu? dönüp geldi?inde ?rfan Bey ile görü?üyor.Nizipli sünnetçio?lu Habe?’in vaziyetini de anlat?yor.?rfan Bey,sam köyüne gelmi? olan Kolordu Komutan? Selahaddin Adil Bey’i bir mektupla bizzat Hanefi Çavu?u göndermek suretiyle vaziyetten haberdar ediyor. Fakat Selahaddin Adil Bey,bu plan?n icras?n?n mütareke ahkam?na uygun olmad???n? mütarekeyi ihlal için vuku bulacak hadiselerin Türkler tarf?ndan de?il,Frans?zlar taraf?ndan yap?lmas?n?n daha muvaf?k olaca??n? ?rfan Beye yaz?yor,bu suretle mürettep plan tatbik edilemiyor”.Üzel,Sahir,Gaziantep sava??n?n ?ç Yüzü,Ankara 1952,s.90-92.
[83]Veou,a.g.e.,s.366.
[84]Üzel,Sahir,Gaziantep Sava??n?n ?ç Yüzü,Ankara 1952,s.90-91.
[85]Veou,a.g.e.,s.216-217.
[86]Üzel,Sahir,Gaziantep Sava??n?n ?ç Yüzü,Ankara 1952,s.129.
[87]Lohanizade,a.g.e.,s.372-375.
[88]Yetkin,Hulusi,Gaziantep ?çin Söylenenler,Gaziantep 1969,s.46.
[89]Mccarty,Justin,Ölüm ve Sürgün 1821-1922(Deat and Exile),Çev.:Bilge Umar,?stanbul 1998,s.238.
[90]Veou,a.g.e.,s.285-286.
[91]Yetkin,1969,s.46.
[92]Longrigg,Stephen Hemsley,Syria and Lebanon under French Mandate,London 1958,s.138’den aktaran,McCarty,1998s.239.
[93]Askeri Tarih Stratejik Etüt Ba?kanl??? Ar?ivi(ATASE), No.1 / 4283, Klasör: 1663, Dosya: 358, Fihrist: 1, 1-5’ten aktaran, Sakarya (Haz.),a.g.e.,s.422.
 ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri