Anasayfaİletişim
  
English

1922 YILINDA ERMEN?LER?N ANTEP'TEN SUR?YE'YE GÖÇLER?NDE SOSYO-EKONOM?K FAKTÖRLER

Yrd.Doç. Dr. Bülent ÇUKUROVA*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 .n@ le="text-align: juğÿ‘R1922 YILINDA ERMEN?LER?N ANTEP'TEN SUR?YE'YE GÖÇLER?NDE SOSYO-EKONOM?K FAKTÖRLER288Ô¡NDA ERMEN?LER?N ANTEP’TEN SUR?YE’YE GÖÇLER?NDE SOSYO-EKONOM?K FAKTÖRLER

Yrd.Doç.Dr.Bülent ÇUKUROVA*



7512 km2 yüzölçüme sahip olan Antep,ham ipek ve sahtiyan üretiminin yap?ld??? Diyarbak?r ile yine kuma? üretimi aç?s?ndan kervanlar?n u?rak yeri Halep’in yollar? üzerinde bulundu?undan,yüzy?llarca bu yollar üzerinde önemini korumu?,XVII.Yüzy?ldan sonra ipek ve baharat?n deniz yoluyla bat?ya ta??nmas?yla,kuma? üreten bölgeler olan ve ticaret yollar? üzerinde bulunan ?am, Halep,Ba?dat,Diyarbak?r ile birlikte önemini kaybetmeye ba?lam??t?r.XIX.yüzy?ldan sonra ticarette buharl? gemilerin kullan?ma girmesi,bu bölgeleri daha da zora sokmu?tur.[1]

Ba?lang?çta Arap Vilayeti içinde yer alan Antep,XVII.Yüzy?lda Halep Vilayeti’ne ba?lanm??,XIX.yy.ba?lar?nda k?sa bir süre Mara? Eyaleti’ne ba?l? bir sancak olmu?,Tanzimat döneminde tekrar Halep Eyaleti’ne ba?lanm??t?r.1864 Vilayet Nizamnamesi sonras?,köy say?s? aç?s?ndan Antep Halep Sanca??’n?n ikinci büyük kazas?d?r.[2]1913’te kaza müstakil sancak yap?lm??, Cumhuriyetin ilan?ndan sonra il olmu?tur.[3]XX.Yüzy?l ba?lar?na kadar kaymakamlarca yönetilen Antep,sancak olduktan sonra 1925 y?l?na kadar mutasarr?flarca yönetilmi?tir.[4]Kazada kad? ile birlikte,ortaya ç?kan problemlerin halli için çal??an görevliler aras?nda haham,papaz ve tercüman bulundurulmu?tur.[5]

Tanzimat sonras?nda Müslüman olmayanlar yerel meclislerde görev almaya ba?lam??,1871’de ?dare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi ile olu?turulan idare meclislerine seçilen 4 üyeden ikisinin gayri-müslim olma zorunlulu?u getirilmi?tir.[6]1910’lara kadar çe?itli H?ristiyan mezheplerinden temsilciler Kaza ?dare Meclisi’nde görev yapm??,mal kaleminde,ziraat meclisinde,reji idaresinde,nafia komisyonunda,ticaret,ziraat,sanayi odas?nda,belediye meclisi ile bidayet ve ticaret mahkemesinde de belirli oranlarda Ermeniler görev yapm??t?r.[7]Meclislerde belirli mesle?i gerektiren,özellikle doktor mühendis gibi teknik sorumlular?n ald?klar? e?itimin gere?i olarak,Ermenilerden oldu?u görülmektedir.[8]Merkez,gayrimüslimlere bu tür olanaklar sa?larken,ta?ra yönetimlerini uyararak,ba?ka din ve mezheptekilere iyi davran?larak,i?lerinin kolayla?t?r?lmas?n? istemi?tir. XX.Yüzy?l ba?lar?nda Antep mahkemelerinde birçok Türk ve Ermeni dava vekili görev yapmakta,davalarda farkl? kesimler farkl? din ve etnik gruptan olanlar?n davalar?n? üstlenebilmektedir.[9]

Halep Eyaleti genelinde nüfus aç?s?ndan Müslümanlar,H?ristiyanlar ve Museviler üç ana dini gruptur.1868’de Antep’te 10.802 Müslüman,4933 H?ristiyan,274 Musevi ya?amaktad?r.1883’de ?ehir nüfusu 31.486,bunun 3/2’si Müslümand?r.1903-1904’de ?ehir nüfusunun %77.7’si Müslüman iken,II. Me?rutiyet y?llar?na gelindi?inde Antep’te 69.841 Müslüman,13.937 Gregorien Ermeni,4577 Protestan,849 yabanc? 675 Musevi,470 Katolik Ermeni,336 Latin,54 Ortodoks,9 Süryani ya?amaktad?r.[10]

Antep Bölgesi 1516’da Osmanl? egemenli?ine girmi?tir.Bundan yakla??k 20 y?l sonra Antep’in nüfusu 18.362,nüfusun %1.30’u Ermenidir.Bu durum Ermeni yazarlarca da kabul edilmektedir.Ermenilerin bölgeye daha sonra gelmelerinin temel nedeni,bölgenin ticari hacmi ve kervanlar?n yollar? üzerinde bulunu?udur.[11]Antep’in kuzey ve güneyinde geçimi tar?m ve hayvanc?l?ktan olan Türkmen,?lbeyli,Karakoyunlu,Savc?l? a?iretleri yerle?mi?tir.Bölgede bulunan Af?ar,Alacalu,Atmacalu,Aynallu,Çermüklü, Kabasakal,Kebeli,Küllüce,Salur,Turgudi,Türkman,Zulkadiri gibi yer ve a?iret isimleri XVI.yy.dan itibaren bölgenin Türk a?iretlerince beslendi?ini göstermektedir.Antep’te her dönemde hakim dil Türkçe olmu?tur.[12]

Türklerden çok sonralar? bölgeye gelen Antep Ermenilerini Sarafian eserinde ?öyle tan?mlamaktad?r:“Diyarbak?r,Mara?,Kilis vb. oldu?u gibi Antep’te de Ermenilerin statüsü yükseldi ve yeni kanla tan??t?lar,bir veya iki ku?ak sonra bu insanlar kimliklerini kaybettiler.Onlar,ana dilleri olan Ermenice yerine(bat? ?ivesi)Türkçe konu?an Antepliler oldular”.[13]

Yüzy?llar boyunca Türklerin nüfusça fazla ve sosyal-siyasi yap?da egemen oldu?u Antep toplumunda farkl? etnik kimlikler uyum içinde ya?am??t?r.[14]XX.yy.ba?lar?nda bu uyumun bozulmas?n?n temel nedeni,dinsel farkl?l?klar?n,özellikle Amerikal?lar taraf?ndan Ermenilerin etnik kimliklerinin farkl?ll??n?n da gündeme getirilerek,e?itimin bu yolda yap?lmas?,misyonerlerin faaliyetleridir.1893-1908 y?llar? aras?nda Protestanlar?n H?ristiyan nüfus içinde artmas? ve %16.3’ten %24.10’a ç?kmas?,[15] Amerikal? misyonerler sayesinde gerçekle?mi?tir.Katchadour?an bu faaliyetleri ?öyle anlatmaktad?r:“Osmanl? ?mparatorlu?u’nun son günleri itibariyle ?ngiliz,Alman ve Amerikal? misyonerler bir yüzy?ld?r Anadolu’da çal???yorlard?.Onlar ?mparatorlu?un her yan?na birkaç yüz görev istasyonu,okullar,hastaneler,kolejler kurdular”.[16]1867’ye kadar kazada 3 kiliseden biri Protestanlara ait iken,1867’den sonra Protestan nüfus H?ristiyanlar içinde 1/5 oran?nda olmas?na kar??n,5 kiliseden üçü Protestanlar için göreve ba?lam??t?r.[17]Protestanlar?n Ermeni ve Rum kiliselerine gitmemek ko?uluyla ayr?cal?klar? korunmu?,defter tutarak do?um ve ölüm i?lemlerini yapm??lar,kendilerinden harç al?nmam??t?r.[18]

?stanbul Ermeni patrikli?inin çabalar? ile Antep’e gelen doktor misyonerler Thomas Johnson,Azariah Smith,Andrew Pratt,Dr. Shepard sayesinde,[19]1855de gayri-müslimlere ait 1 s?byan mektebi varken,bu say? 1883’te 18’e yükselmi?tir.[20]Bu dönemde Müslümanlara ait ibtidailerde nicelik de?i?mesine kar??n,e?itimin niteli?inde bir de?i?me olmam??t?r.[21]Müslümanlara ait ibtidailerde ö?renciler namaz sureleri,Kuran okuma,yaz? me?ki,din prati?i okurken,gayri-müslimler matematik,cebir,co?rafya, Türkçe,Ermenice,Ermeni tarihi,kompozisyon,müzik,jimnastik,diki?,tarih,Osmanl? Türkçesi dersleri görmü?tür.[22]

1876’da Müslüman toplum için 1 rü?tiye varken,ikinci rü?tiye 1908’de aç?lm??t?r.?dadi ise 1911‘de e?itime girmi?tir.[23]1 854’te gayri-müslimlerin 3 rü?tiyesi varken 1900’de ortaö?retim yapan okul say?s?l 1‘e ç?km??t?r.[24]

Osmanl? yüksek ö?retiminde medreselerde okutulan dersler aras?nda sarf,nahiv,maani,mant?k,akaid,felekiyat,f?k?h,feraiz,hadis, tefsir varken,[25]Antep Merkezi Türkiye Koleji’nde ö?renciler haz?rl?k s?n?f? I.y?lda ?ngilizce,modern Ermenice,Türkçe, matematik,cebir,co?rafya,II.Y?lda ?ngilizce,modern Ermenice,Türkçe,yüksek cebir,psikoloji,Ermeni ve Türk Tarihi;Kollej I. s?n?fta ?ngilizce,modern Ermenice,Türkçe,geometri,fiziki Co?rafya,Lise döneminde ?ngilizce,eski Ermenice,Türkçe,Dünya tarihi, trigonometri ve ölçüm,do?a felsefesi,astronomi okumu?tur.[26]Antep Koleji ve t?p fakültesinde Antep,Mara?,Urfa,Gürün,Haçin, Kilis,Diyarbak?r,Sivas,Siverek,Hatay,Harput,Arapkir,Çermik,Adana’dan toplanan Ermeni çocuklar? e?itim alm??t?r.[27]American Board’a ba?l? olarak 1874’de Merkezi Türkiye Koleji,1876’da Kolejin t?p departman? aç?lm??t?r.[28]Kolejin di?er bölümleri aras?nda eczac?l?k,di?çilik,ekonomi,matbaac?l?k ve edebiyat bulunmaktad?r.[29]

Orta ve yüksek ö?retimde okuyan gayri-müslim ö?rencilerin haz?rlam?? olduklar? tezler,verilen e?itimin siyasili?i hakk?nda bir fikir vermektedir.Bunlar aras?nda,1910-1911 y?l?nda Antep Sanayii,Ermeni Manast?rlar?,Türkiye’de Vak?f Kurumu, Evrensel Hakemlikler, Zorluklar?, Çözümleri, Ermenilerde Güzel Sanatlar,[30] 1912-1913’de Akdamar Manast?r?,Türk ?talyan Sava??, ?ttihat-Terakki’nin Orijini ve Tarihi,Balkan Sava??,Ermeni Protestanl???n?n Tarihi ve Gelece?i,1828-1913 Rus Hükümeti ile Ermeniler Aras?ndaki Politikalar,Çin Devrimi,Ermeni Politik Dernekleri,Kargam?? ve Hititler,Kapitülasyonlar?n Orijini ve Tarihi,Türkiye’deki Ermenilerin Ticari Tarihi,[31]Urfa’n?n Dinsel Tarihi,Urfa Ermenilerinin Diyalekti,Urfa’da çal??an
Çocuklar,Harran ve Burada ?kamet Edenler,Antep’te Ta?ç?l?k ve Ta? Kesme Endüstrisi,Zeytun’un Bugün ve Gelecekteki Ekonomik ?artlar?,Feminizm,Türkiye’de Mahkumlar,Türkler Aras?nda Sosyal Ya?am,Ermenilerin Ayd?nlanma Devriminde Felsefenin Yeri, Ermeni Müzi?i ve ?lahileri,Bahaizmin Ele?tirel Dü?ünce ve H?ristiyanl?kla Kar??la?t?r?lmas?,Ermeni Irk?n?n Psikolojisi,Karl Marx ve Ö?retisi,Türkiye’deki Alman Kurumlar?[32]bulunmaktad?r.

?lk matbaa 1870’lerde ?ehre Amerikal? misyonerlerce getirilmi?,Merkezi Türkiye Koleji deste?inde ç?kan Ay?ntab,Avedaper, Rehnüma gazeteleri,[33]kamuoyu olu?turmada misyonerlere yard?mc? olmu?tur.Amerikal?lar?n e?itim programlar? ve misyonerlerin yapt?klar? propagandalar sonucu yüzy?llard?r Türkçe konu?an Ermeniler Ermenice konu?maya ba?lam??t?r.[34]

XIX.yy.sonlar?na kadar Antep mahallelerinde Müslüman,H?ristiyan ve Museviler iç içe oturmakta idiler.[35]Özellikle 1895 olaylar?ndan sonra H?ristiyan mezhepler Ermeni Apostolik kilisesinin çat?s? alt?nda toplanm??,[36]Ermeniler mezhep fark? olmaks?z?n belirli mahallelerde toplanmaya ba?lam??,Antep Sava?? s?ras?nda farkl?l?klar iyice belirginle?erek,mahalleler ayr?lm??t?r.

Terekeler,ki?ilerin servetlerini belirlemek aç?s?ndan çok önemli bilgiler vermektedir.XIX.yüzy?lda Ermenilerin servetlerini tesbit aç?s?ndan terekelerden yola ç?k?lm??t?r.Bu döneme ili?kin 576 terekeden 48’i Ermenilere aittir.[37]1830-1849 y?llar? aras?nda 21.734 kuru? servet ile Kuyumcu Sar? Kirkor veled-i Agob 84 ki?i aras?nda en zengin ki?idir.Di?er 8 Ermeninin serveti Türk toplumundaki ortalamaya yak?nd?r.1850-1874 aral???ndaki 277 terekeden 22’si Ermenilere aittir.En zenginler s?ralamas?nda 3.s?rada arazileri bulunan Karamenek o?lu Kirkor veled-i Karabet 24.500,5.s?rada Ke?i?o?lu Okancan bin A?yan isimli üretici bulunmaktad?r.1880-1890 aral???ndaki 180 ki?iden 17’si Ermenidir.Bu grup içinde olan en zengin ki?i,serveti en yak?n rakibinin(70.220 kuru?)yakla??k iki kat? olan(120.307 kuru?)Nizibli Artin A?a’d?r.Servetinin büyük k?sm?n? Antep civar?nda ba?lar,Nizip civar?nda f?st?kl?klar olu?turmaktad?r.1897-1908 aras?nda ise en zengin ki?i,yine çok geni? topraklara ve Antep içinde emlaka sahip olan,serveti 296.800 kuru?u bulan Kürkçüyan Dr.Nazar veled-i Agob A?a veled-i Karabet A?a’d?r. Dr.Nazar’?n bir o?lu Amerika’da okumaktad?r.?ehirden toplad??? y?ll?k kira geliri 14.700 kuru?dur[38]ve bu gelir dahi 1830-1 908 y?llar? aras?nda terekesi bulunan 528 Türk’ün %90’?n?n servetinden daha fazlad?r.

Daha çok kuma? ticareti,kuma? üretimi,çilingirlik,kazanc?l?k,bak?rc?l?k,kuyumculuk,terzilik,mermercilik,berberlik gibi i?lerle u?ra?an Ermenilerin ço?unun Antep civar?nda ba?lar? bulunmaktad?r.K?rsalda ya?ayanlar çiftçilik yapmaktad?r. Terekelerinde dikkat çeken bir ba?ka özellik ise,mal varl?klar? içinde alacak-verecek ili?kilerinin çok fazla olmas?d?r.Bu durum Ermenilerin zenginle?mesinde faizle para vermelerinin önemli rol oynad???n? göstermektedir.Faiz ili?kileri öncelikle akrabalarla,daha sonra kendi toplumuyla ve son olarak Müslümanlarla olmaktad?r.[39]

Ermeniler özellikle II.Me?rutiyet sonras? yabanc?larla kurduklar? ticari ili?kiler[40]ve faizle verdikleri para kar??l??? toplad?klar? geni? topraklarla I.Dünya Sava?? y?llar?na kadar h?zla zenginle?mi?tir.[41]XIX.yy.?n ikinci yar?s?nda Antep kazas?nda 3 ülkenin konsolosu görev yapmaktad?r.Bu ülkeler Amerika,Fransa ve Yunanistan’d?r.[42]

XIX.yüzy?l?n ikinci yar?s?nda Do?u ve Güneydo?u Anadolu’nun çe?itli bölgelerinde bat?l? devletlerin deste?i ve komitelerin etkileriyle 1890’da Erzurum,1894’te Sasun ve Diyarbak?r,1895’te Zeytun,Antep,1896’da Van’da isyanlar organize edilmi?tir.[43] Antep’te Ermeni isyan hareketi Ermeni ve Türkler aras?ndaki gerginli?in ba?lang?c?n? te?kil etmektedir.Kaynaklarda“Balta Sava??”[44]olarak geçen bu hareket sonucu birçok Türk ve Ermeni Antep’ten göç etmi?tir.

Paris’te e?itim gören Ta?nak F?rkas? üyesi Antep Ermenilerinden Babikyan ve Martin isimli bir arkada?? olaylar öncesi Fransa’dan getirdikleri silahlarla birçok Türkü öldürmü?tür.Bu silahlarda kullan?lan mermilere Antepliler taraf?ndan ilk kez görülmü?tür.[45]Ekim 1895’te H?nçak Cemiyeti üyelerinin ba?latt???,50 subay ve 600 erin ?ehit edildi?i Zeytun isyan?na[46] Antep Ermenilerinden de kat?lanlar olmu?,ayr?ca bu isyana finansal destek sa?lanm??t?r.Bölge Ermenilerini 1895 isyanlar? öncesi örgütleyen H?nçak Cemiyeti’nin,bu olaylar sonras?nda etkili üyeleri da??t?lm??,Bunlar?n yerini Beyrut,Halep ve Mersin’den ate?li silah sa?lama konusunda aktif olan Ta?naklar alm??t?r.[47]

16 Kas?m 1895’te ba?layan“Balta Sava??”ad? verilen olaylarda Ermeni k??k?rt?c?lar?n davran??lar?na kar?? halk ellerinde sopa ve baltalarla mücadeleye ba?lam??,George Danielyan isimli bir Ermeni Türk grubun liderini vurmu?,Ermeni mahallerinde toplanan silahl? gruplar Türkler üzerine ate? açm??t?r.Bu olaylar sonras?nda yakalanan baz? Ermeni çeteba??lar?,önce Antep’te hapsedilmi?ler,daha sonra Haleb’e gönderilmi?ler ve Abdülhamit’e yap?lan ba?vurular üzerine serbest b?rak?lm??lared?r.[48]Bu olaylardan sonra Ermenilerin Türklere kar?? harekete geçmelerini önleyebilmek amac?yla,Ermenilerle meskun mahalleler civar?na dört karakol yap?lm??t?r.[49]

1907-1908 y?llar?nda Antep Ermenileri aras?nda H?nçak F?rkas? üyeleri etkili olmaya,Ermenileri örgütlemeye ba?lam??t?r.27 Mart 1909 Adana olaylar?ndan sonra,[50]Antepli Ermeniler kaynaklar?n? bir araya getirerek,Gazarian Kö?kü’nü merkez yapm??, ?ehirde Ermenilerin oturdu?u mahalleleri de?i?ik bölümlere ay?rm??lar,saptad?klar? görev noktalar?na silahl? Ermeni gruplar yerle?tirmi?lerdir.Türk yetkililer bu giri?imleri haber alm?? olmas?na kar??n,[51]bu k??k?rt?c? hareketlere uymam?? ve bu dönemde Antep’te olay ç?kmam??t?r.

I.Dünya Sava?? ba?lar?nda ba?lang?çta Ermenilere askere al?nmam??,yaln?zca doktorlar göreve ça?r?lm??,gençler askere al?nmaya ba?lad???nda Ermenilere ço?unlu?u muafiyet bedeli ödeyerek askere gitmemi?tir.Ermeniler sava? s?ras?nda daha önceki faaliyetleri nedeniyle silahs?zland?r?lm?? ve baz? Ermeni gençleri özel çal??ma gruplar?nda çal??t?r?lm??t?r.[52]Sava? süresince Antep yöresinden baz? Ermeni liderleri ve k??k?rt?c?lar?(yakla??k 1200 ki?i)Halep,Hama,Humus ve ?am civar?nda zorunlu ikamete tabi tutulmu?lar,[53]mütareeke sonras? tamam? Antep’e geri dönmü?tür.Bunlar için Halep valisi ve padi?ah nezdinde Amerikal?lar devreye girerek(Dr.Shepard)bu gönderilmenin önlenmesi için giri?imlerde bulunmu?lard?r.[54]

1916 y?l?nda yap?lan Sykes-Picot Antla?mas? uyar?nca Antep 15.1.1919’da ?ngilizlerce i?gal edilmi?,?ehrin ileri gelenleri Halep ve oradan M?s?r’a sürgüne gönderilmi?tir.Antep Ermenileri ?ngilizlere“minnettarl?k”lar?n? göstermek için koro kurarak, Apostolik kilisesinde konser verip,?ngilizce ve Ermenice ?ark?lar söyleyerek geli?lerini kutlam??t?r.[55]Ermeniler ?ngilizlerle iyi ili?kiler kurdu iseler de 5.11.1919’da ?ngilizler ?ehri terketti Frans?zlar askerleri ?ehre girdi.

Antep Sava??’na bütün cephelerde i?tirak eden,Sakarya’da fiilen sava?an Ali Nadi Ünler,Antep Ermenilerinin durumunu k?saca ?öyle özetlemektedir:

“...Gaziantep Ermenileri bütünü ile Türk halk?n? benimsemi?lerdi.Adetler,görenekleri,dilleri Türklerin ayn? idi.Hepsi Antep ?ivesiyle Türkçe konu?urdu.Konu?urken bir Ermeniyi bir Türekten ay?rmak mümkün de?il gibiydi.Ancak Türkler“A?am,Ermeniler “gülüm”diye hitap ederlerdi.Hiçbir Ermeni Ermenice bilmezdi.Kiliselerinde bile ibadetlerini,ayinlerini,vaazlar?n? Türkçe yaparlard?.Yeni terimler bulacak kadar Türkçeyi benimsemi?lerdi.Örne?in Amerikan hastanesindeki Amerikal? hem?irelere ?ngilizce Miss.Sözü kar??l??? olarak“k?z han?m”derlerdi.Amerikan kolejlerinin kurulu?undan,1876 tarihinden sonrad?r ki koleje devam eden Ermeni gençleri Ermeniceyi ö?renmi?leredir.Amerikan Koleji,Ermenilere Ermeniceyi ö?rettikten ba?ka milliyet duygusunu ve Türk dü?manl???n? da a??lam??t?r.Kolej idaresinin bu alanda izledi?i kötü yol Ermenilerin felaketine sebeb olmu?,devlete kar?? giri?tikleri ayaklanmalar sonunda Ermeniler Türk topraklar?ndan at?lmak suretiyle h?yanetlerinin cezas?n? bulmu?lard?r.Antep Ermenileri,Antebin ve çok geni? olan hinterland?n?n iktisadi egemenli?ini ellerinde tutuyorlard?.Bütün ticaret ve sanat kollar? ellerinde idi.Geçmi?i çok eski devirlere dayanan Antep dokumac?l??? Ermenilere geçmi?ti.Bu sanat kolunun ayak kalfal???n?,boyac?l???n?,presçili?ini nihayet patronlu?unu Ermeniler yap?yordu.Türkler,bu sanat kolunun,yar? bellerine kadar çukur içinde mekik atan ve az para kazanan i?çili?ini yaparlard?.Sabunculu?un büyük k?sm? Ermenilerde idi. Çok geli?mi? olan kuyumculuk,bak?rc?l?k,kundurac?l?k,terzilik,yap? ustal??? ve kalfal???,ta? yontuculu?u,kiremitçilik, demircilik,b?çakç?l?k,çilingirlik,yazmac?l?k gibi hemen bütün sanatlar da Ermenilerde idi.Bu sanat kollar?nda çok ileriydiler.Sanatlar?n? k?skançl?kla korurlar,Türklere ö?retmezlerdi.Büyük sanayiden yaln?z tabakl?k ile k?smen sabunculuk, küçük sanatlardan marangozluk,sabanc?l?k,tenekecilik,saraçl?k,kö?kerlik Türklerde idi.

Gaziantep ticareti de Ermenilerin ellerinde idi.Türkler Ermenilerin büyük tüccarlar?na komisyonculuk ederlerdi.Tar?m ve sanat ürünlerini yurt içine ve yabanc? ülkelere Ermeni tüccarlar sevkeder,d??ar?dan gelen e?yay? da Ermeniler ithal ederlerdi. Amerika’ya f?st?k,Antep eli?leri,üzüm;M?s?r’a deli tütün,Antep sahtiyanlar?;Avrupa’ya sar? naturel boya(cehre),ba??rsak ihraç ederlerdi.Dokumalar?,sabunu,bak?r i?lerini,kuyumculuk mamullerini,üzüm,pekmez ve di?er yer ürünlerini yurt içine yükleyen de onlard?.Herbiri nefis bir tablo kadar göz al?c? olan Antep eli?lerinin i?çili?ini,göz nuru dökerek Türk k?zlar? yapar, Ermeniler ise patronlu?unu yapar,paras?n? kazan?rd?.?ehrin en büyük manifatura,tuhafiye ma?azalar? Ermenilerindi.Doktor, eczac? ve di?çilerin(bir Türk di?çisi vard?)hepsi Ermeniydiler.Ellerinde tuttuklar? bütün sanat ve ticarete ilaveten Osmanl? Bankas?’ndan az faizle çektikleri para ile murabahac?l?k yapar,a??r faizlerle Türk halk?n? soyarlard?.Bu suretle köylerin ve ?ehrin en k?ymetli ta??nmaz ve ta??n?r mallar?n? ele geçirmi?lerdi.Ermeni murabahac?lara borçlu olmayan Türk tüccar? ve mülk sahibi yok gibiydi.Çocuklar?n? Türk okullar?na göndermezler,Ermeni cemaat?n?n açt??? kendi okullar?nda ö?retim ve e?itim yaparlard?.Okul ça??ndaki k?z,erkek çocuklar?n? okutacak ilk okullardan ba?ka bir(idadi)lise ve bir ö?retmen okullar? vard?. Katolik Fransisken Kilisesindeki Frans?z Mektebi ile koleje de yaln?z Ermeni çocuklar? giderdi.Memlekette hakim unsur olan Türkler fakr ü zaruret içinde bocalar,emlak ve arazi sahipleri atadan kalma nazl? mülklerini Ermeniler lehine ellerinden ç?kar?rken Ermeniler,sosyal,kültürel,ekonomik alanlarda elde ettikleri üstünlük ile bu yurdun hakimi olarak refah ve bolluk içinde ya?arlard?.Daha önceleri fakirlik ve sefalet içinde ömür süren Ermeniler Tanzimattan,özellikle Amerikan Kolejinin kurulu?undan sonra çok ilerlemi?,bu refah ve bollu?a kavu?mu?lard?.O zamanki sosyal ortam da Ermenilerin lehine,Türklerin aleyhine idi.Türkler ?mparatorlu?un çe?itli s?n?rlar?nda pençele?ir;Yemen’de,Hicaz’da,Dürzi Da?lar?nda,Rumelinde isyanlar? bast?rmak için kanlar?n? ak?t?r,gençliklerini çürütürken,Ermeniler,di?er Müslüman olmayan unsurlar gibi askerlik yapmazlard?. Bu sayede hem ço?almak,hem de memlekete hakim olmak f?rsat?n? bulmu?lard?.Türkler ne Frans?z Okuluna ne de koleje ra?bet etmezlerdi.Bunda taassup ve cehaletin rolü oldu?u kadar bu isteksizli?i körükleyen yabanc? okullar idarecilerinin din gayretiyle Ermeniler lehine Türkler aleyhine yönelen tutumlar?n?n da büyük etkisi vard?r.

Ermeniler 1908 Me?rutiyet ink?lab?ndan ve özellikle Balkan Harbinden sonra çok ??marm??lar,evvelce önlerinde boyun kestikleri Türklere adeta bir has?m durumu alm??lard?.Bilhassa Ermeni gençleri çok ??mar?kt?.Alleben ve Kavakl?k mesireleri adeta Ermenilerin tekelinde idi.Ermeni gençleri buralarda yaln?z bulduklar? Türkleri döver,koyar,hakaret ederlerdi”.[56]

Yabanc? kaynaklarda bahsedilmese de,Antep Sava?? s?ras?nda 5.11.1919’dan 9.2.1921’e kadar yüzy?llarca birlikte ya?ad?klar? Türk toplumuna kar?? Frans?zlar ve Ermeni lejyonlar? yan?nda ba??ms?z olma arzusuyla sava?an yerli Ermeniler 20.10.1921’de Ankara Antla?mas?’n?n imzalanmas? sonucu 25.12.1921’de Frans?z askerleri ile birlikte ?ehri terketmi?,1922 sonlar?na kadar ?ehirde Ermeni kalmam??t?r.








[1]Lütfü GÜÇER,XVI. ve XVII.As?rlarda Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Hububat Meselesi ve Hububattan Al?nan Vergiler,Sermet Matb., ?stanbul 1964,s.197; Mehmet SOLMAZ-Hulusi YETK?N, Gaziantep Çevre ?ncelemesi, Gaziantep Kültür Derne?i Yay., Yeni Matb., Gaziantep 1969, s. 1-4; ?. Hakk? UZUNÇAR?ILI, osmanl? Tarihi,c.III/2,T.T.K.Bas.,Ankara 1977,s.578-579;Hüseyin ÖZDE?ER,XVI.As?rda Ay?ntab Livas?,?.Ü.?ktisat Fak.Yay.,?stanbul 1988,s.119.
[2]Has?rc?zade Mustafa Fehim Efendi,Risale fi Tarif-i Kaza-i Ay?ntab,s.5(Eser Gaziantep ?ahinbey Belediyesi taraf?ndan yay?nlanacakt?r).
[3]Halep Salnamesi,Haleb Vilayeti Litografya matbaas?, Haleb, 1284, s. 165; 1285, s. 179; 1286 - 1287; 1305, s. 205; 1322, s. 247;  Uzunçar??l?, A.g.e., c. III / 2, s. 289;Tuncer BAYKARA,Anadolu’nun Tarihi Co?rafyas?na Giri? I,Anadolu’nun ?dari Taksimat?, T,K.A.E.Yay.,Ankara 1988,s.88.
[4]Mehmet Zeki PAKAL?N,Osmanl? Tarih Deyimleri ve Terimleri sözlü?ü,c.I,M.E.B.Bas.,?stanbul 1993,s.527;Orhan KILIÇ, Gaziantep’te Yap?lan Baz? ?dari ve ?ktisadi Düzenlemeler(1920-1930),Cumhuriyetin 75.Y?l?na Arma?an,Gaziantep 1999,s.21.
[5]Mehmet ?P??RL?,Klasik Dönem Osmanl? Te?kilat?,Osmanl? Devleti ve Medeniyeti Tarihi,?stanbul 1994,s.233.
[6]Bilal ERYILMAZ, Osmanl? Devleti’nde Gayri-Müslim Teban?n Yönetimi,Risale Yay.,?stanbul 1990,s.108;?lber ORTAYLI,Tanzimat Devri ve Sonras? ?dari Te?kilat,ODMT,s.309.
[7]Halep Salnameleri,1312-1326.
[8]HS.,1299(1882),s.75.
[9]Cemil Cahit GÜZELBEY,Gaziantep ?eri Mahkeme Sicilleri,c.145,G.K.D.Yay.,Gaziantep 1966,s.44;c.158,s.95;H.Remzi Ç?TC?— ?.Sabri YENER,Osmanl? Devleti’nin Son Y?llar?nda Gaziantep’te Sanat ve Ticaret Dallar?,Yeni Matb,,Gaziantep 1971,s.8.
[10]HS.,1285;1300;1322;1326.
[11]Kevork A.SARAFIAN,A Briefer History of A?ntab,A Concise History of the Cultural,Religions,Educational,Political, Industrial and Commercial Life the Armenians of A?ntab,American Board of Commisioners for Foreign Missions,Boston 1916,s.12.
[12]Cuinet Antep nüfusundan bahsederken kozmopolit bir yap?y? ortaya koymaktad?r.?ehir nüfusunun yar?s?n? Arap olarak göstermekte(40.085),%1.6’s?n?n(5.000)Türk oldu?unu belirtmektedir.Di?er etnik gruplar ise Ermeniler ve Rumlard?r.Böyle bir etnik yap? içinde ?ehirde hakim dilin Türkçe olmas? dü?ünülemez.Ayn? dönemde Halep nüfusunun yakla??k yar?s? Türk oldu?u halde Halep’te Arapça konu?ulmaktad?r(60.000-27.000).Cuinet buna kar??n kazan?n k?rsal kesim dahil her yerinde Türkçe konu?uldu?unu kabul etmektedir.Ayr?ca ?ehirde Suriyeliler,Kaldiniler,Rumlar ve Jacobitlerin ya?ad???na dair hiçbir kaynakta bilgiye rastlanmamas? verilen bilgilerin abart?l? ve hatal? oldu?u kan?s?n? güçlendirmektedir.Vital CU?NET,La Turquie D’Asia, Geographie Administrative Statistique.Descriptive et Raisonee De Chaque Province De l’Asie-Mineure,Tome II,Paris 1891.s.114-115.
[13]SARAFIAN,A.g.e.,s.2.
[14]Alice Shepard RIGGS,Shepard of Aintab,Interchurch Press,New York 1920,s.63.
[15]1893’te toplam H?ristiyan nüfus 13.946,Protestan 2319(%16.3);1896’da 15.390,3528(%22.92);1897’de 15.646,3611(%23.07); 1898’de 16809,3686(%21.92); 1906’da 18.967, 4584(%24.16); 1908’de 18.984, 4577(%24.10). HS., 1310, s. 194; 1314, s. 197; 1315, s. 194; 1316,  s. 202; 1324, s. 250; 1326,s. 243.
[16]Stina KATCHADOURIAN,Efronia,An Armenian Love Story,Northeastern University Press;boston 1993,s.116.
[17]Ali Nadi ÜNLER,Gaziantep Savunmas?,Karde?ler Matb.,?stanbul 1969,s.14;Albert Dewey,Brief History of the Medical Work in Gaziantep(1847-1957),s.2.
[18]GÜZELBEY,A.g.e.,C.142,S.74;C.145,S.37.
[19]Ayr?nt?l? bilgi için bkz.SARAFIAN.A.g.e.,s.13;V.S.B?LEZIKIAN,Abraham Hoja of A?ntab,Light and Life Press,Winona Lake, Indiana.s.127.
[20]Salname-i Nezaret-i Maarif-i Umumiye,Matbaa-i Amire,?stanbul 1317,s.1127,1130-1131.
[21]?btidai say?s? 1867’den 1883’e 17’den 57’ye ç?km??t?r.
[22]?lhan TEKEL?,Selim ILKIN,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda E?itim ve Bilgi Üretim Sisteminin Olu?umu ve Dönü?ümü,T.T.K.Yay., Ankara 1993,s.68;Hulusi YETK?N,Gençlere Ba?ar? Yolu,Cemil Alevli’nin Hayat? ve Görü?ü,I??k Matb.,Gaziantep 1963,s.17.
[23]SOLMAZ-YETK?N,A.g.e.,s.85.
[24]Ömer As?m AKSOY,80 Y?l Önceki Antep,Gaziantep Büyük?ehir Belediyesi Kültür Dergisi,Gaziantep,Aral?k 1992,s.5-6.
[25]?akir Sabri YENER,?ncilip?nar,Gaziantep’in Yak?n Geçmi?inden Hat?ralar,Haz.:Hulusi Yetkin,I??k Matb.,Gaziantep 1962, s.16-20.
[26]Catalogue of Central Turkey College at A?ntab 1880,Vilayet of Aleppo,Turkey in Asia,1881,Matteosian,Constantinople 1901, s.9.
[27]Catalogue of Central...,s.31-35.
[28]HS,1300,s.185.1883’te bu departman kapat?larak,Halep’e ta??nm??t?r.
[29]RIGGS,A.g.e.,s.74.
[30]Report of the President of Central Turkey College,Aintab,Turkey,to the Board of Managers of the College,for the year 1911-1912,s.16.
[31]Report of the President...1912-1913,s.9-10.
[32]Report of the President...1913-1914,s.19.
[33]U?urol BARLAS,Gaziantep Bas?n Tarihi,Özer Matb.,Karabük 1972,s.22.
[34]YETK?N,Alevli...,A.g.e.,s.17.
[35]Has?rc?zade Mustafa Fehim,A.g.e.,s.21-24.
[36]SARAFIAN,A.g.e.,s.130.
[37]1830-1908 aras?nda baz? y?llara ait tereke defterleri bulunamam??t?r.Bunlar 1834-1840,1875-1876,1893-1896,1903-1907’dir.
[38]Antep ?eriye Sicili,def.no.160,var.no.186-189.
[39]Antep ?eriye Sicilleri,def.no.144,var.no.180,255;145/87,100,263;148/115;149/63-64,225-226;153/113,174;154/219,247; 155/145,470.
[40]KATCHADOURIAN,A.g.e.,s.116.
[41]YETK?N,Alevli...,s.15.
[42]U?urol BARLAS,Osmanl? Döneminde Gaziantep’te Kurulan ?lk T?p Fakültesi,Yöre,Gaziantep,Haziran 1992,s.10.
[43]Detaylar? için bkz.Nejat GÖYÜNÇ,Osmanl? Devleti’nde Ermeniler Hakk?nda,Osmanl?’dan Günümüze Ermeni Sorunu,Yeni Türkiye Yay.,Ankara 2001,s.55;Ergünöz AKÇORA,Osmanl? Devleti Dönemi Ermeni ?syanlar? ve Türk-Ermeni Toplumu ?li?kilerine Etkileri, Osmanl?’dan Günümüze Ermeni Sorunu,Yeni Türkiye Yay.,Ankara 2001,s.138.
[44]O?uz GÖ?Ü?,Destan? A??k Ali,Gaziantep’i Tan?t?yoruz,Gaziantep,A?ustos 1963,s.5;KATCHADOUIRAN,A.g.e.,s.27.
[45]O?uz GÖ?Ü?,?lk ?nsanlardan Bugüne Çe?itli Yönleriyle Gaziantep,Gaziantep 1997,s.30,368.
[46]AKÇORA,A.g.m.,s.138.
[47]SARAFIAN,A.g.e.,s.123,131.
[48]SARAFIAN,A.g.e.,s.127-128.
[49]Bunlar ?eyhcan,Kozanl?,Akyol ve Ba?karakol’dur.?.Sabri YENER,Gaziantep’in Yak?n Tarihinden Notlar,Gaziantep Vilayet Merkezi’nin 76 Sene Evveline Kadar Olan Mahalli Maarif Hareketlerinin K?sa Bir Tarihçesi,Gaziantep Kültür Derne?i Yay., Gaziyurt Matb.,Gaziantep 1968,s.20.
[50]AKÇORA,A.g.m.,138-139.
[51]SARAFIAN,A.g.e.,s.132.
[52]KATCHADOURIAN,A.g.e.,s.119-120.
[53]SARAFIAN,A.g.e.,s.134.
[54]RIGGS,A.g.e.,s.191.
[55]KATCHADOURIAN,A.g.e.,s.160.
[56]Ali Nadi ÜNLER,Türkün Kurtulu? Sava??nda Gaziantep Savunmas?,Karde?ler Matb.,?stanbul 1969.s.12-
 ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri