Anasayfaİletişim
  
English

ÇUKUROVA VE MARA?'TA FRANSIZ ??GAL? DÖNEM?NDE ERMEN? MEZAL?M?

Doç. Dr. Ahmet EYİCİL*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 .n@ le="text-align: juğÿ“>ÇUKUROVA VE MARA?'TA FRANSIZ ??GAL? DÖNEM?NDE ERMEN? MEZAL?M?82?2 Verdana;">ÇUKUROVA VE MARA?’TA FRANSIZ ??GAL? DÖNEM?NDE ERMEN? MEZAL?M?

Doç.Dr.Ahmet EY?C?L*



Ermeniler,Avrupal? devletlerin ve Amerika’n?n deste?inde Anadolu’da bir Ermenistan kurmak istiyordu.Fakat haz?rlanan çe?itli raporlara göre Anadolu’da bir Ermenistan kurmak mümkün de?ildi.Çünkü nüfuslar? az ve topraklar? yoktu.Toprak ancak iyi bir askeri kuvvetle elde edilebilirdi.Oysa Ermenilerin kuvvetleri de yoktu.Bu askeri yard?m? daha önce Rusya,?ngiltere ve Fransa’n?n yapmad??? gibi Amerika’n?n da yapmas? mümkün de?ildi.[1]

I.Dünya Sava?? s?ras?nda isyan ederek Türk ordusunu arkadan vurmalar? sebebiyle 10 Nisan 1915’te Mara?’tan tehcir edilen Ermenilerin[2]22 Ekim 1918 tarihinden itibaren ?ehre geri dönmelerine Meclis-i Vükelaca karar verildi.[3] Demiryolu ile dönen mültecilerin ula??m? ücretsiz yap?ld?.[4]Kendilerine sa?lanan kolayl?klardan yararlanan çok say?da Ermeni k?sa sürede Mara?’a geri döndü.

Ermeniler gittikleri yerlerde,Kilikya(Çukurova)ve Urfa’da birer Ermenistan devleti kuracaklar?n? ve bu iki Ermeni hükümeti aras?nda Müslümanlar? s?k??t?racaklar?n? söyleyerek buralarda ya?ayan Müslümanlardan çok zulüm gördükleri propagandas?n? yapt?lar.Propaganda etkisinde kalan do?u vilayetlerinde ya?ayan Ermeniler amaçlar?na ula?mak için,Mara?,Antep,Urfa ve Adana’ya göç etmeye ba?lad?lar.[5]

22 Ekim 1919’da Ermenilerin Mara?’ta Müslümanlara i?kence yaparak intikam alacaklar? iddialar? yay?ld?.[6]Cebel-i Bereket (Osmaniye)Valisi Yüzba?? Andre 29 Ekim’de Mara?’? ziyaret etti.Halk,Frans?zlar?n ?ehre geli?ini protesto eden telgraflar gönderdi.Frans?zlar?n yan?na gelen Ermeni lejyonlar?n?n muhtemel sald?r?lar?n? önlemek için Kuvay-? Milliye harekete geçti. [7]

30 Ekim 1918 Mondros Ate?kes Anla?mas?’ndan sonra guruplar halinde Mara?’a gelen Ermenilere Türkler taraf?ndan her türlü insani yard?m yap?ld?.Sekiz ay süren ?ngiliz i?gali döneminde asayi?i bozucu bir harekette bulunamad?lar.Fakat Frans?zlar?n gelmesiyle ??maran Ermeniler,güvenli?i bozucu davran??larda bulunmaya ba?lad?lar.Sa?a sola ate? etiler ve kad?nlara sark?nt?l?k yapt?lar.Bir polis memurunu yaralad?lar ve Berber Ökke?’i katlettiler.?eyh Mahallesi’nde bulunan kahvehanedeki Müslümanlar üzerine bomba att?lar.Kahvehanede bulunanlardan bir ki?i öldü dört ki?i de a??r bir ?ekilde yaraland?.Suçlular elini kolunu sallya sallaya kiliseye girdiler.Frans?z karakolunun çok yak?n?nda,savunmas?z iki Müslüman yine Ermeniler taraf?ndan süngü ile ?ehit edildi.Nakip Camii’nde bulunan iki çocu?u da kaç?rarak i?kence ettiler.[8]

Mara?’a gelen Frans?z birliklerinin aras?nda 40 Cezayirli Müslüman ve 3000 Ermeni askeri vard?.Ermeniler i?galin ikinci günü olan 31 Ekim’de Müslüman kad?nlara sata?maya ve halka zulmetmeye ba?lad?lar.Kad?nlar?n zorla yüzünü açarak“Daha peçeli gezecek misiniz?Serbest olunuz.”gibi sözler söylediler.500 ki?ilik kafileler halinde ?ehre gelen ve Frans?z askeri üniformas? giyen Ermeni lejyonlar? vatanda?lardan umumhaneyi sordular.Ayr?ca“Ya?as?n Kilikya Ermenistan!Kahrolsun çekemeyenler!”diye slogan att?lar.Ayr?ca hakaret amac?yla F?r?ndan ald?klar? ekme?i ayaklar? alt?na alarak tepelediler.[9]

Ermeniler,Frans?zlar?n Mara?’? i?galinin ikinci günü olan 31 Ekim 1920’de sokak ve caddelere ç?karak halk? rahats?z etmeye ba?lad?lar.Mara?’ta bulunan Ermeniler,yapt?klar? içkilerden yeni gelen misafir Ermeni askerlerine ikram ederek onlar? ?ereflendirdiler.Sarho? olan Ermeni askerlerden ikisi Uzunoluk Hamam?ndan ç?kan Müslüman kad?nlara“Çar?afa ihtiyaç yoktur! Yüzünüzü aç?n?z!”diye ba??rarak sark?nt?l?k etti.Kad?nlar?n ç??l?k atarak yard?m istemeleri üzerine yan taraftaki dükkanda sütçülük yapan ve ad? ?mam olan bir Türk,“Bire densizler,yapt?klar?n?z yeter!”diyerek askerlerin üzerine gitti.Tabancas?n? çekerek askerlerden birini öldürüp di?erini yaralad?.Tarihte Sütçü ?mam veya Uzun Oluk olay? olarak bilinen bu hareket üzerine Müslümanlarla Ermeniler aras?nda kavga ç?kt?.Gittikçe büyüyen bu kavgada iki Ermeni daha öldürüldü ve her iki taraftan toplam 14 ki?i yaraland?.Yaralanan Müslümanlardan jandarma görevinden ayr?lm?? olan Çakmakç? Sait,ald??? kur?un yaras?n?n tesiriyle daha sonra ?ehit oldu.Bu olaydan sonra Ermenilerin vah?i davran??lar? artt?.Frans?zlardan yüz bulan Ermeniler,kar??la?t?klar? Müslüman?“Bu da çeteden veya Kuvay-? Milliye’den”dir diye kur?una dizdiler.Erkekleri öldürürken kad?nlara da tecavüz ettiler.Müslümanlar,korkudan evlerinden d??ar? ç?kamaz oldular.[10]

Mara?’? i?gal eden Frans?z ordusundaki Ermeni fedaileri 1 Kas?m 1919 tarihinde Müslüman halktan intikam almak için masum insanlar? katlettiler.?ntikam ate?i içinde yanan Müslüman halk?n feryad? ve yard?m iste?i yürekleri s?zlatt?.??gal s?ras?nda gerekli tedbirler al?nd? ise de yeterli olmad?.[11]Bu nedenle Mara?’a acilen kuvvet gönderilmesi istenildi.Ayr?ca 12 Kas?m’da Frans?zlar?n Mara?’? i?gali ve ?ehirde yapt?klar? zulüm protesto edildi.[12]

22 Kas?m 1919’da Frans?zlar ?ehrin etraf?nda siperler kurarak Elbistan yolunu denetimleri alt?na ald?lar.Hükümet Kona??’ndan Osmanl? Bayra??’n? indirmek istediler ise de halk taraf?ndan yap?lan müdahale sonucu ba?ar?l? olamad?lar.Fakat bu tart??mada jandarma tüfekçisi Sadullah Efendi ?ehit oldu.[13]

24 Kas?m 1919’da Antep’te bulunan Frans?z kumandan?,Adana Kumandanl???’ndan Antep ve Mara?’ta birer alay kuvvet bulundurulmas?n? isterken di?er yandan Halep’te bulunan Ermeniler,Diyarbak?r’daki Ermenilerin Adana ve Mara?’a göç etmelerini te?vik ettiler.[14]Frans?zlar,Ermenileri silahland?r?p Türklere kar?? kulland?lar.Bölge valisi olan Albay Bremond gibi yetkililer Ermeni yanl?s? bir tutum izlediler.Bundan cesaret alan Ermeniler Frans?zlar?n uyar?lar?n? bile dinlemeyerek ileri gittiler ve Müslüman halka zulmettiler.[15]Di?er bir ifadeyle Frans?z i?gal ordusunun kanatlar? alt?na s???nan Ermeniler, Türklerden intikam almak için Fransa’y? araç olarak kulland?lar.[16]

Frans?z i?gal kumandan? Yüzba?? Andre,27 Kas?m 1919 Per?embe ak?am? Agop H?rlakyan’?n evine davet edildi.Yemekten sonra Yüzba?? Andre,H?rlakyan’?n torunu olan Hovsep’in k?z? Helena’y? dansa davet etti.Ancak Helena“Ne Frans?z ne de Ermeni bayra??n?n bulunmad??? bir ?ehirde dans etmeyi sevmem”diyerek cevap verdi.Helena’n?n iste?i üzerine Yüzba?? Andre askerlerine emir vererek kaleden Türk Bayra??’n?n indirilmesini istedi.Bunun üzerine Helena,dans davetini kabul etti.

28 Kas?m 1919 Cuma günü Mara? Kalesi’nden Osmanl? Bayra??’n?n indirilmesi ve Frans?z bayra??n?n çekilmesi halk?n galeyana gelmesine sebep oldu.Cuma namaz? k?lmak için Ulu Camii’ne gelen halk içinde bir huzursuzluk vard?.Cuma namaz? vakti oldu ve halk namaz?n ilk sünnetini k?ld?.Cuma namaz? hutbesini okumak için minbere ç?kan ?mam-Hatip R?dvan Hoca’n?n“Hür olmayan bir beldede Cuma Namaz? k?l?nmaz.”demesi üzerine halk namaz? terk etme?e ba?lad? ve sanca?? çekerek kaleye hücum etti.Buradaki askerleri etkisiz hale getirdikten sonra Frans?z bayra??n? indirerek Osmanl? Bayra??’n? göndere çekti.Hepsi birden havaya ate? açarak“Ya?as?n Osmanl?”dedi ve heyecanla hükümet binas?na gitti.Kap?da bulunan ve Ermeni olan bekçi Vahan’? istemiyoruz diyerek üzerine yürüdü.Hükümet binas?nda bulunan muhaf?zlar?n silahlar?n? zorla ellerinden ald? ve hepsini de iyice dövdü. Olay?n daha fazla büyümesi Mutasarr?f ve memurlar?n müdahalesiyle önlendi.Bu arada Frans?zlar,halk? sakinle?tirdiler ve d??ardan istedikleri kuvvetin ?ehre ula?mas? için zaman kazanmaya çal??t?lar.Fakat bu hareket sonucunda halk?n,i?galcilere ve Ermenilere kar?? kararl? bir davran?? içinde oldu?u anla??ld?.[17]Bayrak olay?ndan sonra Andre,Frans?z komutanl???nca Antep’e davet edildi ve bir daha Mara?’a dönmedi.

Frans?z Kumandan? General Querette,13 Aral?k 1919 tarihinde Mara?’?n güvenlik sorumlulu?unu üzerine ald? ise de asayi?i sa?layamad?.[18]Frans?z ve Ermenilerin birlikte Mara?’ta yapt?klar? katliam ve tecavüz devam etti.Bu sebeple yap?lan mezalim, Pazarc?k e?raf? taraf?ndan 1 Ocak 1920’de protesto edildi.[19]

1 Ocak’ta eski Ermeni mebusu Agop H?rlakyan’?n evi projektör ile ayd?nlat?larak koruma alt?na al?nd?.Türklere d??ardan gelebilecek yard?m? önlemek amac?yla Elbistan yolu gözetim alt?nda tutulmaya ba?land?.Halep’ten Mara?’a yard?m için gönderilen iki araba silaha Ermenilerin ihbar? sonucu Frans?zlar taraf?ndan el konuldu.Pazarc?k’a ba?l? Akçakoyunlu köyünden Ali Çavu? ile üç arkada?? Antep’e giderken Frans?z üniformas? giymi? 15 Ermeni asker taraf?ndan sald?r?ya u?rad?.Bu sald?r?da Ali Çavu? ile arkada??n?n biri ?ehit oldu di?eri de kaçarak kurtuldu.[20]

5 Ocak’ta Bababurnu’nda Frans?zlarla yap?lan müsademede(silahl? çat??ma)Matematik Ö?retmeni Hayrullah Efendi yaraland?[21]ve daha sonra bu yaran?n tesiriyle ?ehit oldu.Frans?zlar?n himayesinde hareket eden eli silahl? Ermeni çetesi 7 Ocak 1920’de Zeytun’a(Süleymanl?)yaya bir buçuk saat mesafede olan Dönüklü Köyü’nü bast?.Köyde bulunan toplam 12 hane Müslüman halk?n tamam?n?,çocuk,kad?n ve ya?l? demeden zorla Zeytun’a götürdü.Götürülen bu çaresiz ve suçsuz insanlar?n hiçbiri köylerine geri dönemedi?i gibi kendilerinden hiçbir haber de al?namad?.[22]

8 Ocak ak?am? üç Ermeni Çukuroba Camii’ne girerek bomba atmaya çal??t?,fakat cemaat?n müdahalesi sebebiyle ba?ar?l? olamad?. Ayn? saatte cami önünden geçen üç Frans?z askeri minarede ezan okuyan müezzine silahla üç el ate? etti.

Bu arada Frans?zlar?n silahland?rd??? Ermeni gençleri k??lada e?itilip kiliselere yerle?tirildi.Halk aras?nda Ermeniler taraf?ndan Müslümanlara bir suikast yap?laca?? ?ayias? yay?ld?.Ermeniler,güne? batt?ktan sonra ?ehre giren halk?n sorgulanmadan kur?una dizilece?ini ilan etti.[23]Frans?zlara yard?m için ?slahiye’den 300 ki?ilik takviye birlik geldi. Bababurnu ve ?mal? mevkiinde müsademe devam etti.Bu i?galci kuvvetler daha sonra Gökp?nar,K?l?l? ve Sar?lar köyünü tahrip etti.[24]

11 Ocak günü Ceceli,Gökp?nar,?erefo?lu, ve ?ekeroba köyleri Frans?zlarca top ate?ine tutuldu.?ehirde örfi idare ilan edilerek sabah 06’dan ak?am saat 18’e kadar halk?n i?ine gitmesi yasakland?.Ayr?ca üzerinde silah ta??yanlar?n idam edilece?i ilan olundu.[25]

13 Ocak gecesi Frans?z müfrezesinde bulunan bir gurup Ermeni Büyükaraplar köyüne gitti.Evlerin kap?lar?n? k?rarak zorla içeri girdi,halk?n ?rz ve namusuna tasallut etti.Bundan kurtulmak isteyen köylüler de çevre köylere ve da?lara kaçt?lar.Sabahleyin yoluna devam eden müfreze,köyüne dönmekte olan halk?n üzerine ate? açarak bir ki?iyi ?ehit etti ve iki ki?iyi yaralad?.[26]

Gün geçtikçe Ermenilerin Müslümanlara yapt??? zulmün ?ekil ve ?iddeti artt?.Yap?lan haks?zl?klar? haber alan Diyarbak?r Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti,Mara?’ta yap?lan Ermeni mezalimini 16 Ocak 1920’de protesto etti.[27]

19 Ocak’ta Colonel Normand ve General Querette bütün Frans?z askeri personelinin Ermeni ko?u?unda toplanmas?n? emretti. Ermeniler,Frans?zlar?n ku?atmas? alt?nda olacaklar? endi?esiyle bu emre uymad?lar.Bunun üzerine Ermeniler,Frans?z kumandana neden böyle yapt???n? sordu?unda Türklerin üzerine sald?r? haz?rl???nda olduklar? cevab?n? verdiler.Bugün yap?lan mezalim sebebiyle çeteler ve Türk halk? ?ehirden ayr?lmak üzereydi.

Türklerin ?ehirden ayr?lmas? demek Ermeni ve Frans?z kuvvetlerinin herhangi bir direnme ile kar??la?madan ?ehre girip hakim olmas? demekti.Türkler teslim bayra?? çekmelerine ve teslim olmalar?n? bildirmelerine ra?men Frans?zlar birden ?ehirden çekilebileceklerini ve Ermenileri Amerikan himayesine göndereceklerini duyurdular.Geli?meleri takip eden Türkler, Frans?zlarla anla?ma yap?laca??ndan memnun oldular.Ayr?ca Frans?zlar,Ermenilere çekilecekleri zaman yeni bir krizin olmayaca??na dair güvence verdiler.

Elbistan’dan gelen Mara? Müdafaa-i Hukuk-u Milliye liderlerinden biri olan Dr.Mustafa,görü?mek üzere Frans?z yetkililerinin yan?na gitti.Frans?z yetkilileri,Dr.Mustafa’ya yeni bir anla?ma yap?laca??n? resmen bildirdiler.Al?nan bu sevindirici haber Türkler aras?nda h?zla yay?ld?.Bunun üzerine köylerde çetelerin yeniden toplanmas? ve ?ehre gelmesi emri verildi.[28]

20 Ocak 1920’de ba?layan Frans?z ve Ermenilerin top ve mitralyöz ate?leri alt?nda kanl? sava?a devam edildi ve Mara?’ta halk muhasara alt?na girdi.[29]Antep’ten Mara?’a gönderilen bir Anzak(Avustralya ve Yeni Zelanda’dan getirilen askerler)kafilesine Karalar ve Tutum bölgesi aras?nda halk taraf?ndan silahla kar?? konuldu.Çat??mada 14 Frans?z askeri öldürüldü ve e?yalar?yla silahlar? ele geçirildi.Ayn? gün Antep’te 4 Frans?z askerinin evlere tecavüz etti?i ve evini tecavüzden korumak isteyen bir Müslüman gencin ?ehit edildi?i,halk?n galeyana gelerek bunlar?n üzerine yürüdü?ü haberi Mara?l?lar?n harekete geçmesine sebep oldu.Çünkü Frans?z askerleri ayn? hareketi Mara?’ta da yapabilirlerdi.[30]

Sava??n ilk günlerinde halka silahla sald?ran Ermenilere,Atatürk’ün emir ve komutas?nda olan Kuvay-? Milliye taraf?ndan sert bir ?ekilde cevap verildi.A??r? derecede ??maran Ermeni fedaileri Frans?zlar taraf?ndan kurtar?ld?.

21 Ocak sabah?nda Türkler,Ermenilerin ve Frans?zlar?n bulundu?u yerleri ku?att?.Bu sebeple Frans?z birlikleri di?er birliklerle irtibat kuramad?.Frans?z ve Ermeni birlikleri ile yard?m için gelen di?er birliklerin aras? kesildi?inden ?ehirdeki i?galci kuvvetler desteksiz b?rak?ld?.[31]Müslümanlar,Ermenilerin mezaliminden kurtulmak için kendi evlerini yakmak zorunda kald?lar.Böylece kom?ular? olan Ermenilerin evlerini de yakmaya ve onlara zarar vermeye çal??t?lar.Ayr?ca çubu?un ucuna tak?lan ya?l? bez parças?yla ula?amad?klar? yerleri yakt?lar.O gün rüzgar?n etkisiyle yang?n k?sa zamanda etrafa yay?ld?.Bu defa Ermeniler kendi evlerini kurtarmak için y?kmak zorunda kald?lar.[32]

22 Ocak’ta sava? bütün ?iddetiyle devam etti.Frans?zlar ?ehri makineli tüfek ve toplarla ate?e tuttu.Türklerin iki makineli tüfe?i vard? fakat topu yoktu.Müslümanlar tepe üzerinden geçip Frans?z karargah?na yakla?maya çal???rken üzerlerine topla ate? edildi.Ate?in ?iddetinden Türkler geriye çekildiler ve evlerine s???nmak zorunda kald?lar.

Frans?z ve Ermenilerin top at??lar?yla ?ehir ate? ve dumanlar içinde kald?.Türkler,stratejik yerlerde Frans?z karakollar?n?n bulunmas? sebebiyle gündüz ?ehre giremez oldular.Ayr?ca Ermeni evlerinin etraf? sur gibi yüksek ve kal?n duvarla örülü oldu?undan ?ehirde sava?? sürdürmek çok zordu.[33]

23 Ocak’ta Mara?’ta meydana gelen olaylardan Anadolu’da ya?ayan halk öyle etkilendi ki,Adana ve Mara?’?n anavatandan kopar?laca?? zehab?na kap?ld?.[34]

24 Ocak günü ?ehirdeki halk d??ar? ç?kamad?.Alt? yerde yang?n ç?kt?.?ehre 150 Ermeni askeriyle birlikte 1 top ve 15 araba cephane geldi.Bu toplarla ?ehir tahrip edilmeye ba?land?.Ayn? gün 150 Frans?z askeri muhafazas?nda ?slahiye’den gönderilen cephane ve mühimmat yüklü 12 arabaya Kuvay-? Milliye taraf?ndan el konuldu.Frans?z askerleri ate? ederek ?slahiye taraf?na geri dönmeye mecbur oldular.[35]

25 Ocak’ta Frans?zlar Mara?’? bombalayarak yang?n ç?kard?klar?ndan halk?n evlerinden d??ar? ç?kmas? mümkün de?ildi.Bu yang?nlar sebebiyle her taraf? duman kaplad? ve ?ehrin giri?i görünmez oldu.Gece boyunca toplarla her taraf bombaland?. Yap?lan ate?ler ve ç?kar?lan yang?nlar sebebiyle gece gündüz gibi ayd?nland? ve bomban?n ?iddetinden y?k?lmayan evler de sars?ld?.[36]Ermeniler ?ehrin de?i?ik alt? yerinde yang?n ç?kard?.Bu yang?n k?sa zamanda her tarafa yay?ld?.Ayr?ca 150 askeriyle harekete geçen dü?man,1 top ve 15 araba cephaneyle ?ehre ate? açt?.Mara?’taki Ermeniler de 10 büyük top ile etrafa ate? ederek büyük bir tahribat yapt?lar.Top ate?leri alt?nda kalan kad?nlar çocuklar feryat etmeye ba?lad?.Halk manevi gücünü tamamen kaybederek teslim olma durumuna geldi.

Halk?n bunlara kar?? koyacak cephanesi yok denecek kadar azd?.Elbistan’dan yard?m olarak bir mitralyöz ile bir miktar cephane Mara?’a gönderildi.Bir yandan Elbistan’a ba?l? köylerden yeteri kadar hayvan temin edildi ve günde 20 sand?k cephane ula?t?r?lmaya çal???ld?.Di?er yandan ?ehir çöl haline gelmeden Müslümanlar?n bir an önce bu mücahitlerin yard?m?na yeti?mesi istendi.[37]

26 Ocak’ta Frans?zlar Türklerin evlerini tek tek seçerek yakmaya ba?lad?.Duvarlar? toprak kerpiç,tavan? a?aç sütundan,çarp? (küçük a?aç parças?)ve kam??tan yap?lan ve üzeri toprakla örtülen tek katl? evlerde yang?n birden büyüdü.[39]Kuva-y? Milliye taraf?ndan Frans?z askerlerinin muhafazas?nda olan Aksu Köprüsü y?k?ld?[39]ve burada bulunan Frans?z müfrezesi tamamen imha edildi.[40]Beyaz?t Zade ?ükrü Bey ve Kadir Pa?a,Ermenilerin zulmünü önlemek amac?yla yan?ndaki 400 ki?iden olu?an bir grup çete ile kar?? koydu ve söz dinlemeyen Ermenilerin bir k?sm?n? k?l?çtan geçirdi.Bu arada çeteleri,keskin k?l?ç ve Alman yap?m? mavzer silah? ile donatt?.Bu ölüm kal?m sava??nda Çerkezler ve Kürtler de Kuvay-? Milliye k?yafeti giyerek Ermenilere kar?? yap?lan bu soylu mücadeleye kat?ld?lar.[41]

27 Ocak’ta Mara? Hukuk-u Milliye Cemiyeti nam?na Elbistan Heyet-i Merkezi çekti?i telgrafta,Mara?’taki facian?n bir an önce durdurulmas?n?,aksi halde Anadolu’da ya?ayan insanlar?n silaha sar?larak Mara? halk?na yard?m etmek için yürüyeceklerini bildirdi.Ayr?ca facian?n durdurulmas? konusunda gere?inin yap?lmas? Dersaadet(?stanbul)ve Avrupa temsilcilerinden istendi.[42]

Mara?’ta Ermeniler Türkleri katletmeye devam ederken ?zmir,Adana,Mara?,Antep ve Urfa gibi yerlerde de i?galci kuvvetlerle birle?en Osmanl? vatanda?? Gayr-i Müslimler de Müslümanlar? katlediyor,mallar?n? ya?mal?yor,mukaddes de?erlerine hakaret ediyor ve ?rzlar?na tecavüz ediyorlard?.[43]Halbuki Osmanl? vatanda?? Gayr-i Müslimler kendilerinin de vatan? olan bu topraklar? savunmak zorundayd?.Fakat onlar vatanlar?n? i?gal edenlere kar?? savunmak ?öyle dursun i?galcilerle birle?erek Türkleri arkadan vuruyorlard?.

Sava??n alt?nc? günü olan 27 Ocak’ta i?galci kuvvetlerle Türk kuvvetleri dengele?ince mücadeleden y?lan ve ümidini kaybetmek üzere olan halk geri çekilmek zorunda kald?.[44]Bu geli?meleri tehlikeli bulan Mara? Müdafaa-i Milliye taraf?ndan ?u bildiri yay?nland?:

“Bugün makam-? Hilafet olan ?stanbul’dan itibaren bütün Arap,Türk,Kürt memleketleri dü?manlar aras?nda taksim ediliyor. Cennet-asa(cennet gibi)o muazzam Suriye mamureleriyle(?ehirleriyle)büyük Ermenistan ad? alt?nda Adana,Urfa,Antep,Mara? ve daha ?imale(kuzeye)do?ru bütün ?ark(do?u)vilayetleri Frans?z tahkim(hakimiyet)ve zulmü alt?na veriliyor.Bir senedir asayi? bahanesiyle i?gal alt?nda tuttuklar? memleketlerimizde Yunan ve Frans?z mel’unlar?(lanetlenmi?)birbirine rekabet edercesine ele geçirdikleri din karde?lerimize tarihte görülmeyen vah?et ve canavarl?klar? yap?yorlar.

??te bak?n?z sevgili memleketimiz gibi hemen bütün sekenesi(sakinleri oturanlar?)ve her varl??? ile Müslüman olan Mara?,alt? gündür yerli Ermenilerle Frans?zlar?n top ?arapnelleri tesiriyle peyda(meydana gelen)olan vasi(geni?)korkunç yang?n alevleri içinde kavrulup mahvoluyor.Ya müminin!yerde bütün inananlar,gökte bütün melekler ?ahittir ki,Türk ve Müslüman olmaktan ba?ka bir günah? olmayan bu din ve millet karde?lerinizin hasbeten-?l?lah(Allah r?zas? için)imdad?na yeti?iniz.Bu zavall?lar? hain dü?manlar?n kanl? pençelerinden kurtar?n?z.Evet geliniz,görünüz Mara? yan?yor.?slam kan? dereler gibi ak?yor.Namussuz Ermeniler ve insaniyetten bi-nasip(nasipsiz)Frans?zlar?n eman-? na-pezir(geçerli olmayan eman)top at??lar? baran-? bela(bela ya?muru)gibi dökülen mitralyöz ya?murlar? y?ld?r?mlar bu muhataralar(tehlike-korku)içinde bo?uluyor.Kad?n,çoluk çocuk,ihtiyar hasta gibi s?n?f-? acezenin(güçsüz s?n?flar)kopard?klar? vaveyla-y? istimdad(yard?m ç??l?klar?)dergah-? uluhiyyete(Allah kat?na)kadar yükseliyor.Fakat halas ve necat(kurtulu?)dakikalar?n?n pek yak?nda hulul(gelip çatmas?)edece?ine Ashab-? Kiram gibi k?r?lmaz bir azimle(kararl?l?k)dönmez bir yüzle iman eden Mara?l? din karde?leriniz alt? gün alt? gecedir susuz,uykusuz, sükun ve arams?z(durup dinlenmeden)bir halde dü?man?n kahr-u gazap(helak ve azap)ya?d?ran ve cehennemden ni?an veren bir türlü azap ve helak vesaitiyle mütehevvir(k?zg?n)arslanlar gibi pençe-i ?uyur(aslan pençesi)olan Mara?,?u dakikada bütün esaretzede(esir olan)dünya sükkan?na(çar??)bir ders-i fazilet(erdemlik örne?i)verme?e çal???yor.Zira biliyor ki insan? behaimeden(hayvanlardan)tefvik(üstün k?lan)eden din ü devlet(devlet ve din)ve millet muhabbeti(sevgisi)ve namus ve haysiyet (edep ve onur)duygusudur.Bugün ruh vicdana tamam?yla ve bütün mazisiyle(geçmi?iyle)hakim olan bu mefküreler(fikirler)yolunda dü?man ne kadar kavi(kuvvetli)tali’in(?ans)mürettip zebun(tertip edilmi? zay?f)olursa olsun hükm-ü kaza ve kaderden asla yüz çevirmeyecek,bu azim(kararl?l?k)ve iradesinin ?iddet ve kuvvetiyle dir ki sonuna kadar can verip can alacakt?r.Siz de bütün kudret-i iman ve iz’an?n?zla(iman ve ak?l gücü)dide-i basiret(basiret gözü)ve intiban?zla(kanaat)içiniz mutaass?p(körü körüne ba?l?)ehl-i salip(H?ristiyan)tarafdaran?n?n(taraftarlar?n?n)bugün Mara?’ta açt?klar? kan ve ate? ç???rlar?,görecekleri imkan nisbetinde bütün memalik(ülkeler)ve bilad-? ?slamiye(?slam beldeleri)hakk?nda mansur(üstün gelen)bi-rahm ve bi-eman (merhametsiz ve güvensiz)siyasetin fat?me-i(ba?lang?ç)tatbikat?d?r.Uyan?n?z ehl-i iman uyan?n?z!?nsana kanl? ya?lar döktürecek ve belki insaniyete lanetler ya?d?racak ?u feci (ac?kl?)hallerimizden ibret al?n?z.?u alt? gün kadar pek k?sa bir müddet zarf?nda biz gördük ve emin olduk ki dü?man layetezelzel(sars?lmaz)azim(dayan?kl?l?k)ve iman?m?z kar??s?nda haib ve hasir(eli bo? ve hüsrana u?ram??)kalacak.Yirminci as?r medeniyette kurun-? vusta(orta ça?)zihniyetiyle temin etmek istedi?i o mevki-i muallay?(yüksek mevki)ihtiram ve ihti?amgah(sayg? duyulan makam)ehl-i tevhid ve iman?n alamet-i diniye-i semaviyesi (iman?n dini ve semavi sembolü)olan eski pür-nur(nurlu)hilalimize nasip ve müyesser(nasip)olacakt?r.Gayret(çal??ma)bizden tevfik(zafer)Allah’tan karde?ler.”[45]

28 Ocak’ta Mara?’?n stratejik noktalar? olan Ato?lu,Durakl? ve Kuyucak Mahalleleri tamamen,Çar??ba?? ile Hatuniye mahallesinin bir k?sm? Kuvay-? Milliye’nin kontrolü alt?na girdi.?ehir içinde silahl? çat??ma ak?ama kadar devam etti. Mahallelerin ve çar??n?n güvenli?ini sa?lamak için karakollar kuruldu.[46]Fakat bu geli?meler uzun sürmedi.Ayn? gün Frans?zlar Ermenilerle birlikte 20 top ve birçok makineli tüfekle savunmas?z halk?n üzerine a??r bir ?ekilde ate? ederek esas amaçlar?n? ortaya koydular.Müslümanlara vah?ice sald?rd?klar? gibi ?ehre gelip gidenleri sorup ara?t?rmadan katlettiler.[47]

Frans?z ve Ermenilerin sald?r?lar? kar??s?nda Türk halk? pani?e kap?ld?.Mara?’tan kaçmaya ba?lad?.Sava??n yedinci günü olan 28 Ocak’ta Frans?z kuvvetleri bir direni?le kar??la?madan ?ehre girerek istedi?i stratejik noktalara yerle?ti.Halk ?ehirden d??ar? kaçmaya devam ediyordu.Yani mahalli ifade ile mecaz anlamda söylenen“kaç kaç”ba?lam??t?.Fakat bu durum gece yar?s? de?i?ti.Türkler,cesaretle Frans?zlar?n içine nüfuz ederek 29 Ocak’tan itibaren yeniden azim ve kararl?l?kla sava?a devam ettiler.[48]

29 Ocak Per?embe günü k??ladan ?ehre mitralyöz ve bomba ile devaml? ate? edildi.Daha önce sava? karargah? haline getirilen kiliselerden Müslüman halk üzerine ate? aç?ld?.Ermeni askerleri taraf?ndan Müslümanlar?n evlerinin ço?u yak?ld?.[49]Halk?n elinde 3 top ve bir miktar havan topu vard?.Müslümanlar bu silahlar? kullanarak k??la ve cephanelik olarak kullan?lan Amerikan Yetimhanesi ile Gregoryan Kilisesi’ni bombalad?.

Mara? kurtulu? sava??nda Emeniler,Frans?zlara a??r? derecede yard?m ediyordu.Müslümanlar kar?? sald?r?ya geçince Ermeniler, Frans?zlara Türklerin bütün evlerini yakmay? teklif ettiler.Frans?zlar,bu teklifi kabul etmedi?i gibi Türklerin katledilmesini önlemek amac?yla Katolik Kilisesi ve Shalom Yetimhanesi yan?ndaki Müslümanlar?n evlerinin yak?lmas?na da engel oldu.[50]

30 Ocak’ta Frans?z askerleri ate? ederek ?ehri her taraftan ku?att?.At?lan bombalar sonucu ç?kan yang?n olumsuz hava ?artlar? ve kuzeyden ?iddetli esen poyraz rüzgar?n?n etkisiyle ?ehrin her taraf?na yay?ld?.?ehir harabeye döndü ve halk aras?nda açl?k tehlikeli boyuta ula?t?.General Querette bu olumsuz ?artlarla hiç ilgilenmedi.Bu arada halk da her dakikas? kanla geçen savunma mücadelesine devam etti.

31 Ocak’ta k??la istikametinde önemli bir olay olmamakla beraber sokak sava?? ve yang?nlar devam etti.Çar?? ve pazar ya?ma edildi.[51]K??laya ve Ermeni Katolik Kilisesi’ne s???nan dü?manla müsademe yap?ld?.Müslüman halk büyük bir azimle dü?mana kar?? direndi.Dü?man?n sald?r?lar? etkisiz hale getirildi ve ?ekerdere Kilisesi’nden ç?kan Ermeniler imha edildi.Bugün Türko?lu ve ?erefo?lu aras?nda devriye gezen dü?man kuvvetlerinden 3 makineli tüfek ile bunlar?n hayvanlar? al?nd? ve elde edilen hayvanlarla nakliye kolu kuruldu.Dü?man?n ?slahiye demiryolunu kesmek için And?r?n’dan bir Kuva-y? Milliye müfrezesi hareket etti.[52]

31 Ocak’? 1 ?ubat’a ba?layan gece Belediye binas? civar?ndaki evler ate?e verildi?inden çok büyük bir yang?n ç?kt?.Yang?ndan faydalanan halk çar??y? ya?malamaya ba?lad?.Ya?malamay? durdurmak için cayd?r?c? ve gerekli tedbirler al?nd?.Ya?malaman?n önlenmesi için ?ehre ula?an seyyar Milli kuvvetlerden 150 asker kuzeyde bulunan bo? evlere yerle?ti.Bunlardan bir tabur Karamanl? Mahallesi’nin güney bat?s?nda bulunan Mercimek Tepe’ye ve di?er bir tabur k??laya bakan Tav?an Tepe’ye konu?land?.[53]Buralarda halk?n elinde bulunan top ve tüfeklerle müsademeye devam edildi.Bu arada yurdun di?er yerlerindeki Milli kuvvetlerden gönüllü olarak gelen askerler de Mara? kurtulu? sava??na kat?ld?.[54]

1 ?ubat’ta General Querette,Mara?’ta bomba ve mitralyöz ate?ine devam ettirdi.At?lan mitralyöz ve bombalarla ?ehrin baz? mahalleleri harabe haline döndü.Ate? alt?nda kalan suçsuz çocuk,kad?n ve ya?l?lar katledildi.[55]?ehirdeki Müslümanlar?n mallar? ve evleri yand? bir çok insan da ?ehit edildi.Bu sebeple Müslümanlar ile Ermeniler aras?nda dü?manl?k a??r? derecede artt?.Halk,Frans?z ve Ermenilerin ?ehri tamamen bo?altmas?n? istedi.?ehrin kurtar?lmas? için tek çare Frans?zlar?n çekilmesiydi.Frans?zlar ?ehirde kald??? sürece Ermeni katliam? devam edecek dolay?s?yla sava? da sürecekti.Zira bunun böyle olmas?n? Ermeniler ve Frans?zlar istiyordu.O zaman da Müslümanlar,tamamen yok oluncaya veya ?ehri Ermeni ve Frans?zlardan temizleyinceye kadar mücadeleye devam edecekti.[56]

1 ?ubat’ta Ermenilerin evleri ve kiliseleri Frans?z askerlerince koruma alt?na al?nd?.Frans?z üniformas? giymi? 400 Ermeni askeri top ve tüfek ile halka ate? etti.Bu arada k??lada bulunan da? topu ile de ate?e devam edildi.Yard?m için çevre köylerden Mara?’a gelen Müslümanlar,Ermenilerce pusuya dü?ürülerek ?ehit edildi.Bugün Ceza Reisi de Ermenilerce ?ehit edildi. ?ehirde bulunan mazlum insanlar ellerine geçirdikleri silahla hayatlar?n? savunmaya ve ?ehri kurtarmaya çal???rken d??ar?da bulunan Ermeni Ve Frans?z kuvvetleri de ?ehre sald?rmaya devam etti.[57]

Mütareke hükümlerine uymadan Frans?zlara yatakl?k eden Ermeniler taraf?ndan Mara?’ta yap?lan mezalim 1 ?ubat 1920’de Darende halk? taraf?ndan yap?lan mitingde k?nand?.[56]Ayr?ca top ve mitralyöz ate?leri içinde mahsur kalan Mara? halk?na yard?m etmek üzere kurulan bir tabur Milli Kuvvetin gönderildi?i bildirildi.[59]

2 ?ubat’ta Ermenilerin s???nd?klar? ?ekerdere Kilisesi’nin içinde 6 sand?k cephane,20 bomba ve 1 otomatik tüfek bulundu.Ayn? gün askeri k??la gibi kullan?lan ?ekerdere Kilisesi yak?ld?.Ermenilerin ve Frans?zlar?n ellerinde tutmaya çal??t?klar? yukar? Bedesten ile Belediye binas? ve ?ehrin ço?u Milli Kuvvetlerin denetimine geçti.Antep yolu üzerindeki da?l?k bölgede bulunan 150 ki?ilik dü?man müfrezesi ve Mara?’?n güney bat?s?ndaki Atizi mevkiinde bulunan Frans?z müfrezesi Kuva-y? Milliye taraf?ndan ku?at?ld?.Buralarda meydana gelen silahl? çat??mada 412.Frans?z Alay?’na mensup dört asker esir al?nd?.[60]Yap?lan katliamlara kar?? duyarl? olan ve Mara?’taki yükü hafifletmek için Develi halk? 2 ?ubat tarihli telgraf?yla yard?ma haz?r oldu?unu bildirdi.[61]

?ehir içinde yapt??? katliam ile yetinmeyen bir Frans?z süvari müfrezesi 2 ?ubat’ta Pazarc?k’?n bat?s?nda bulunan Karahasan Köyü’ne sald?rd?.Kuva-y? Milliye taraf?ndan silahla kar??lanan Frans?z birli?i geri çekildi ve müsademede alt? Frans?z askeri öldürüldü.Buradan Arapkir Köyü istikametine giden Frans?z süvari müfrezesi demiryolunu tahrip etti.Mara?’a gelmeye cesaret edemeyen birlik S?rçal?’ya gitti.Müfreze,burada bir miktar kald?ktan sonra Birecik istikametine do?ru ilerledi.[62]

3 ?ubat’ta ?ekerdere ve Tekke mahallesi’nde dü?man kuvvetleri imha edildi.Hatuniye mahallesine giden bir k?s?m halk oradaki dü?man kuvvetlerini etkisiz hale getirdi.Mahallede ç?kan yang?nda bir çok insan ?ehit oldu ve bir k?sm? da yaraland?.Bugün, Frans?zlar?n 18 arabayla Mara?’a göndermi? oldu?u 10.000 k?yye[63]un,?eker ve kahve,Karabilal ile Tulum mevkii aras?nda halk taraf?ndan ele geçirildi.[64]Çat??mada 14 Frans?z askeri öldürüldü.[65]

5 ?ubat günü halk sonuna kadar direnerek kurtulmak veya tamamen yok olmak karar?nda oldu?unu ortaya koydu.Halk?n bu kararl? tutumu Frans?zlar?n tela?lanmas?na sebep oldu.Özellikle d??ar? ç?kamayan Ermeniler s???nd?klar? kilise,okul ve evlerden Müslümanlara kar?? ate?e devam ettiler.[66]Dü?man? muhasara alt?na almak için yeniden cayd?r?c? tedbirler al?nd?.Evliya Efendi,arkada?larIyla birlikte hareket etmek isteyince gerekli talimat verildi.Ermeniler;Divanl?,Kanl?dere mahallelerinde ve Çar??ba??’nda yang?n ç?kard?klar?ndan bir çok bina harap oldu.Bugün ?slahiye ve Antep yollar?ndan dü?man askerlerinin gelme ihtimali oldu?undan bunlara engel olmak amac?yla bir süvari müfrezesi gönderildi.[67]Ayr?ca ?ehirde Ermenilerin yapt?klar? katliam insanl??? tehdit edecek boyuta ula?t???ndan protesto için mitingler yap?lmas? ve felaketzede Mara?l? dinda?lara yap?lan zulmün d?? dünyaya bildirilmesi istendi.[68]

6 ?ubat’ta bir Frans?z uça?? ?ehrin üzerinde bir kaç tur att? ve Frans?z yetkililerine mesaj b?rakt?.Uçak Mara? semalar?nda uçarken Türkler ate? etti.Buna Frans?zlar top ate?iyle kar??l?k verdi.[69]

7 ?ubat günü Frans?z Kolordusu Mara?’a ula?t? ve ?ehrin güneyinde 4 km. uzakta bulunan Atizi mevkiine karargah?n? kurdu.Bu kuvvetlerin bir k?sm? ?ehrin güney ve kuzeyine yerle?tirildi.Birli?in bir k?sm? da Mara?’?n bat? taraf?ndan girdi ve ?ehirdeki kumandanla irtibat kurdu.[70]Ayn? gün Frans?z ve Ermenilerin yapt?klar? katliam ve zulüm devam etti.Kad?nlar ve çocuklar top ve mitralyöz ate?i alt?nda yand?.Binlerce insan bu vah?ete kurban edildi.Dü?man muhasaras? ve sansürü alt?nda bulunan bu insanlar?n feryad?n? kimse duymad?.[71]Çaresiz kalan halk müsademeye devam etti.

?slahiye istikametinden gelen 500 Frans?z askeri ve 2 sahra topu,Mara?’a yakla??k 8 km. uzakl?kta bulunan mevkide Kuva-y? Milliye taraf?ndan ele geçirildi.Ayr?ca Antep’ten gelen 60 arabal?k dü?man cephanesine Kuva-y? Milliye taraf?ndan el konuldu.

Ermeniler kilise ve mekteplerde s?k s?k toplant? yapt?lar.Bahçe(Bulan?k)ve Haruniye(Düziçi)civar?nda bulunan Ermeniler, Müslüman köylerdeki insanlar? zincirleyerek bo?azlad?lar ve bir k?sm?n? da vah?ice katlettiler.[72]

Mara?’ta sokak sava?? devam etti.Dü?man?n istinat ve s???nak noktalar? olan Kümbet,K?rklar ve Tekke kiliseleri yak?larak imha edildi.??h,Ekmekçi ve Hatuniye mahalleleri Kuva-y? Milliye taraf?ndan kurtar?ld?.Ku?atma alt?nda bulunan Frans?zlar,Amerikan Koleji’nde bulunan Amerikan misyonerleri vas?tas?yla sava??n durdurulmas? için müracaatta bulundular.

Frans?z uça?? 7 ?ubat’ta Mara? semalar? üzerinde dola??rken Frans?z kumandan?na hitaben yaz?lan mevcut durumun ve kay?plar?n bildirilmesi hakk?ndaki evrak b?rak?ld?.Ayn? gün ?slahiye istikametinden Mara?’a gönderilen 300 piyade asker,1 top ve 2 mitralyöz ile Elo?lu(Türko?lu)yak?n?nda bulunan Bababurnu’nda 150 asker,100 araba Milli Kuvvetler taraf?ndan ku?at?ld?. Kilis-Antep yolu mücahitler taraf?ndan tutuldu.Akçakoyunlu ve Halas istasyonlar? aras?ndaki demiryolu tahrip edildi.[73]

8 ?ubat’ta Frans?z ve Ermenilerin top ve mitralyöz ate?leri alt?nda ?ehirde bulunan ya?l?,kad?n ve çocuklar alevler alt?nda yan?yordu.Kur?un ve ate? yaralar?yla ölen binlerce masum insan?n cesetleri yerde yat?yordu.Muhasara alt?nda bulunan bu insanlar?n feryad? d?? dünyaya sansür edildi?inden yard?m ç??l?klar?n? duyan da yoktu.Bu mazlum insanlar?n yard?m ça?r?s?na ancak Milli Kuvvetler ko?uyordu.[74]Ermenilerin askeri karargah olarak kulland?klar? Kümbet Kilisesi’nde ve dü?man?n s???nd??? çevredeki evlerde çat??maya devam edildi.Heyet-i Temsiliye üyesi Evliyazade,dü?man?n bulundu?u stratejik be? noktay? muhasara alt?na alarak ba?ar?l? bir ?ekilde taarruza devam etti.Taarruz esnas?nda Evliyazade ve arkada?lar?ndan bir kaç? ?ehit olunca harekat akim kald?.Ermenilerden al?nan bu stratejik yerler terk edilince dü?man tekrar Kümbet Kilisesi ve çevresindeki evlere s???narak harekete devam etti.[75]

8 ?ubat gecesi ?ehirdeki Frans?z birliklerinin hepsi k??lada topland?.Bundan endi?elenen Ermeniler neden topland?klar?n? sorduklar?nda Frans?zlar,askeri manevra oldu?unu söylediler.Ayr?ca Frans?zlar,Ermenilere bir mesaj göndererek evlerinde kalmalar?n? aksi takdirde d??ar? ç?kanlar?n kur?unlanaca??n? bildirdiler.Mesaj? alan Ermeniler derin bir dü?ünceye kap?ld?lar.Her ?eyin fark?nda olan Türkler,açl?k ve çaresizlik içinde sava??yordu.[76]

9 ?ubat günü hava çok so?uktu ve a??r? bir kar f?rt?nas? vard?.Kar o kadar kal?nd? ki evlerin üzerini örtmü? ve bir ?ey görünmüyordu.Çukurlar? kar doldurdu?undan çevre dümdüz görünüyordu.Bu çok a??r ve so?uk hava ?artlar?na ra?men 9 ?ubat’ta 1000 asker ve 8 toptan olu?an Frans?z yard?m birli?i Mara?’a geldi.[77]

10 ?ubat’ta sava? bütün ?iddetiyle devam etti.Frans?zlar?n top ate?iyle ç?kard?klar? yang?nlar ?ehrin büyük bir k?sm?n?n harap olmas?na neden oldu ve ak?ama kadar yang?n devam etti.Her taraftan ku?at?lan ve sava?tan yorulan Frans?z kuvvetleri ba?ar?l? olma ümitlerini kaybettiler.?ehir semt semt Milli Kuvvetlerin eline geçti.General Querette,Ermeni komutac?lar?yla Amerikan Koleji’ne s???nd? ve buraya Amerikan bayra?? çektirdi.Bundan sonra Ermeni ve Frans?z kuvvetleri Müslümanlara taarruz etmekten ziyade onlara kar?? savunmaya geçti.[78]

Frans?z komutanlar? vas?tas?yla gönderilen telgrafta;Frans?zlar?n Ermenilerden kurdu?u taburla Mara?’ta ac? olaylar?n ç?kmas?na sebep olundu?u,katliam yap?larak kanlar ak?t?ld???,namusa tecavüz edildi?i,saf ve masum insanlara zulmedildi?i ifade edildi.Halk?n vatan ve namus u?runa ya?l?,kad?n ve çocuk demeden toptan Frans?zlarla sava?ma karar?nda oldu?u,Frans?z askerlerinin himayesindeki Ermenilerle yapt?klar? mezalimin ülkeleri taraf?ndan kabul edilemeyece?i,Ermenilerin hayalci olduklar?,tarihte Osmanl?’n?n Frans?zlar? çok iyi tan?d???,medeni Fransa’n?n Mara?’ta katliama izin vermeyece?i,Müslüman halk? rencide etmenin Fransa’n?n iktisadi ve siyasi menfaatine yararl? olmayaca?? belirtildi.[79]

10 ?ubat Sal? günü ak?am?na kadar ?ehir bombaland?.Ermenilerin ve Frans?zlar?n amac? ?ehri tamamen teslim almakt?.Bu ?iddetli bomban?n etkisiyle Müslüman halk?n morali bozuldu.Halk?n çok az bir k?sm? Frans?zlar?n çekilece?ine inan?yordu.Bu sebeple Türklerin ço?u teslim bayra??n? çekerek ?ehri bo?altmaya ba?lad?lar.Fakat bugün Frans?z kumandan?na de?i?tirilmesi mümkün olmayan ?ehri bo?altma emri verildi.Bu emir üzerine Ermeni karargah?na gelen Capital Arlabose,Frans?zlar?n Mara?’tan çekilece?ini söyledi.[80]Bunu duyan Ermeniler ?a?k?na döndüler ve üzüntülerinden kahroldular.Çünkü Ermeniler aras?nda Türklerin Frans?zlara teslim olaca?? haberi yay?lm??t?.?imdi ise bu haberin do?ru olmad??? ortaya ç?km??t?.Bunlar ?tilaf Devletleri’ne güvenerek gelmi?ti ve ?imdi gitmek zorunda kal?yordu.??galciler ve i?birlikçileri mecburi olarak ?ehri terk etme?e ba?lay?nca Türkler tekrar ?ehre dönmeye ba?lad?lar.

Ermenilere göre,Frans?z memurlar?na herhangi bir sorumluluk yüklenmeden ve yapt?klar? hatan?n cezas?n? çekmeden ?ehirden ayr?lma izni verildi.Çaresiz kalan Ermeniler de Mara?’tan ayr?lmak zorunda kald?.

Ermeniler,geride Türklere y?k?lm?? evlerini,alamad?klar? intikam dolu kinlerini ve ac? dolu hat?ralar?n? b?rakarak hayvanlar?yla birlikte Mara?’tan ayr?ld?lar.[81]Mara?’tan ayr?lan Ermeniler öyle bir kinle ayr?ld?lar ki,ayr?l?rken Türklere kalmas?n diye kale gibi s???nd?klar?,siper olarak kulland?klar? ve canlar?ndan çok sevdikleri sa?lam kalan evlerini kendi elleriyle yakt?lar.Ekonomik durumlar? iyi olmas?ndan dolay? onlar?n evleri daha sa?lam ve iyi idi.Duvarlar? ta?tan yap?lm?? olan iki veya üç katl? evlerin tavanlar? kiremit çat? ile kapat?lm??t?.Ta?tan yap?lm?? olan avlu duvarlar? ise sur gibi kal?n ve yüksekti.Bu sebeple Ermeni evlerini d??ardan muhasara ederek yakmak mümkün de?ildi.Fakat ilahi adalet öyle tecelli etti ki;Ermeniler,Türklerin yak?p y?kamad??? o muhkem ve muhte?em evlerini ?imdi kendileri elleriyle yak?p y?kt?lar.Birlikte karde?çe ya?ad?klar? Türklere ihanet etmenin cezas?n? kendi elleriyle infaz ettiler.

Geli?meleri endi?e ile kar??layan Silvan Kaymakaml???,10 ?ubat günü Mara?’ta meydana gelen faciay? protesto ederek kendilerine ula?an bilgileri yetkili yerlere gönderdi.[82]

10 ?ubat’? 11 ?ubat’a ba?layan gece Frans?z kuvvetleri ?ehri ?iddetli bir ?ekilde bombalad?.Doktor Mustafa,General Querette ile görü?erek bir anla?maya vard?.Bu arada Querette ile görü?meye f?rsat bulamayan Albay Normand,birliklerini ?slahiye istikametine do?ru çekti.[83]Di?er Frans?z ve Ermeni askerleri de gece vakti gizlice ?ehirden çekildiler.Giderken ses ç?kar?p duyulmas?n diye atlar?n?n ayaklar?na keçe ba?lad?lar.

??galcilerin gizlice çekilip ayr?lmas?n?n hemen arkas?ndan Hükümet Kona??’na ve resmi binalara Osmanl? Bayra?? çekildi. ?ehrin asayi?ini temin etmek için Elbistan’da bulunan askerler Mara?’a gitmek üzere yola ç?kar?ld?.Kolordu Komutanl??? bu geli?melerden ve al?nan sonuçtan dolay? Cenab-? Allah’a ?ükrederek memnuniyetini belirtti.[84]

Mara?’tan çekilen Frans?zlar ve i?birlikçileri Ermeniler,yollar?n karla örtülü ve havan?n çok so?uk olmas? sebebiyle yolda peri?an oldular.Tekrar Mara?’a dönmek için Halep-Adana aras?nda tahkimat yapmaya çal??t?lar ise de bir sonuç alamad?lar.Bu arada Mara? halk?na zulmeden Frans?z ve Ermenilerin ?ehirden ayr?lmas?na Müslümanlar son derece sevindi.[85]

Mara?’tan çekilen ve medeni geçinen Frans?z ve onlara öncülük eden Ermeniler gittikleri yerlerde,bilhassa Urfa’da Müslümanlar? katletme?e devam etiler.Halk?n mallar?n? gasbettiler.[86]Mallar? gasp edilen ve sava?ta yorgun dü?en Mara? halk? aras?nda açl?k ba? gösterdi.Bunun üzerine can ve mallar? zarar gören insanlara yard?m olarak Ziraat Bankas? vas?tas?yla 10.000 lira gönderildi.[87]

Yabanc? bas?na göre Milli Mücadele’nin Güney cephesi Mara?,Antep ve Urfa’da toplam kay?p 10.000 Ermeni ve 600 Frans?z askeri idi.Suriye’deki Frans?z i?gal kuvvetlerinin günlük masraf? ise 2.000.000 Frankt?.[88]Bu a??r masraf Frans?zlar?n maliyesine a??r? bir yük getiriyordu.

?ehirden çekilmeye mecbur edilen Frans?zlar,dönecekleri ümidiyle Mersin Liman?’na 4 f?rka asker ç?karmay? ve Adana’da bulunan 2 batarya ve bir k?ta asker ile birlikte Mara?’a yeniden sald?rmay? planlad?lar.[89]Fakat Araplar,Cam?sl? ve Yasl?k civar?nda müsademeye girdikleri Frans?zlar? peri?an bir halde geri püskürttüler.Frans?zlar?n Mara?’tan zorla geri çekilmesi ?stanbul’daki Büyük Elçi’yi tela?a dü?ürdü.Bundan sonra Frans?z yetkilileri Mara?’ta kendilerine kar?? yap?lan k?yam? daha iyi anlamaya ba?lad?lar.Çünkü bu k?yam Mara? halk?n?n istikbalde özledi?i ve asla vazgeçemeyece?i istiklal ve hürriyet içindi.[90]

Bu ara?t?rma tamamlan?rken ?u gerçe?i de ifade etmek uygun olacakt?r.Nitekim Mara?’ta ya?ayan Ermenilerin bir k?sm?, Frans?zlar?n yan?nda yer alan Ermeni lejyonlar?n?n halka kar?? yapt?klar? zulmün do?ru olmad???n? idrak etmi?ti.Bu sebeple Ermeni Ba?piskoposu Janparyan ve murahhas üyesi Haçador ve Padolu ?brahim Efendi gibi Ermeniler,Büyük Millet Meclisi’ne çektikleri 18 Temmuz 1920 tarihli telgrafta Hükümete ba?l? olduklar?n?,Frans?z veya ba?ka bir yabanc? devletin gelmesini kesinlikle kabul etmediklerini,Osmanl? olarak do?duklar?n? ve yine ayn? devletin vatanda?? olmaktan ba?ka istekleri olmad???n?,bu isteklerini çe?itli patrikhane ve elçiliklere yazd?klar?n? bildirdi.[91]








[1]20.Kolordu Kumandan? Ali Fuat Pa?a’n?n Ankara’dan 17 A?ustos 1919’da 3.Ordu Müfetti?i Kurmay Ba?kan? Kaz?m Bey’e yazd??? yaz?.Ayn? yaz? Atatürk’e de yaz?ld?.Atatürk,Nutuk,Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Ara?t?rma Merkezi,Ankara 1998,s.71.
[2]Ahmet Eyicil,Osmanl?’n?n Son Döneminde Mara?’ta Ermeni Siyasi Faaliyetleri,Gün Yay?nc?l?k San.ve Tic.Ltd.?ti.,Ankara 1999, s.341.
[3]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(1915-1920),(O.B.E.)Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü Osmanl? Ar?iv Dairesi Ba?kanl???,Yay?n nu.14,Ankara 1994,s.176.
[4]O.B.E.,s.248.
[5]Türk ?nk?lap Tarihi Enstitüsü Ar?ivi(T?TEA),Kutu no 22,Belge no 19.
[6]Heyet-i Temsiliye Tutanaklar?,Haz?rlayan:Ulu? ??demir,Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yay?nlar? XVI.Dizi-Sa.26a,Ankara 1989,s.86.
[7]“The 22 Days of Marash:Paper on the Defense of the city Against Turkish Forces Jan-Feb.1920”,The Armenian Rewiev,vol.31, (Spring 1978),47-69,s.65.
[8]Ar?iv Belgelerine Göre Kafkaslar’da ve Anadolu’da Ermeni Mezalimi(A.B.G.K.A.E.M).,Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü Osmanl? Ar?iv Dairesi Ba?kanl???,Yay?n nu.34.Ankara 1997,c.3,s.105.
[9]A.B.G.K.A.E.M.,s.60-62.
[10]15.Kolordu Kumandan? Miralay Kaz?m Karabekir taraf?ndan 19 Kas?m 1919’da Erzurum valili?ine gönderilen 540 say?l? yaz?. T?TEA,Kutu no 22,Belge no 16.
[11]Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Elbistan ?ubesi’nin 1 Kas?m 1919’da Erzurum Müdafaa-i Hukuk cemiyetine çekti?i telgraf,T?TEA, Kutu no 31,Belge no 175.
[12]Aç?ksöz,12 Kas?m 1919 tarih ve say? 31.
[13]A.B.G.K.A.E.M,c.3,s.63.
[14]15.Kolordu Kumandan? Miralay Kaz?m Karabekir’in Erzurum Valili?ine gönderdi?i 24 Kas?m 1919 tarih ve 551 say?l? yaz?. T?TEA,Kutu no 22,Belge no 17.
[15]Bilge Yavuz,Kurtulu? Sava?? S?ras?nda Türk-Frans?z ?li?kileri 191-1922,Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yay?nlar?,XVII,Dizi-Sa,68,Ankara 1994,s.55-56.
[16]Yavuz,a.g.e.,s.61,63.
[17]15.Kolordu Kumandan? Miralay Kaz?m Karabekir taraf?ndan Erzurum Valili?i’ne gönderilen 8 Aral?k 1919 tarih ve 595 say?l? yaz?.TiTEA,Kutu no 22,Belge no 19.
[18]Milli Mücadele Dönemi Beyannameleri,Haz?rlayanlar:Zeki Güner,Orhan Kabata?,Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yay?nlar?,say? 38,Ankara 1990,s.295-296.
[19]Hakimiyet-i Milliye,1 Ocak 1920,say? 1.
[20]A.B.G.K.A.E,M,c.3,s.73-74.
[21]A.B.G.K.A.E.M,c.3,s.75.
[22]7 Ocak 1920’de Mara?’?n Elbistan Heyet-i Merkeziyesi’nden gönderilen telgraf Darende Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti taraf?ndan Sivas Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Heyet-i Merkeziyesi Riyaseti’ne gönderilmi?tir.T?TEA,Kutu no 20,Belge no 86.
[23]Hakimiyet-i Milliye,24 Ocak 1920,say? 4.
[24]A.B.G.K.A.E.M,c.3,s.75.
[25]Mara? Müdafaa-i Hukuk cemiyeti Riyaseti’nin 3.Kolordu Kumandanl???’na gönderdi?i 11 Ocak 1920 tarihli yaz?n?n sureti., A.B.G.K.A.E.M.,c.3,s.105-107.
[26]A.B.G.K A.E.M,c.3,s.81-82.
[27]O.B.E.,s.261.
[28]The Armenian Rewiev,Vol.31,(Spring 1978),s.68.
[29]Elbistan Heyet-i Merkeziyesi’nin Umumi Heyet idarelerine yazd??? 23 Ocak 1920 tarih ve 30 say?l? yaz?.T?TEA,Kutu no 20, Belge no 88.
[30]T?TEA,Kutu no 18,Belge no 39.
[31]“The 22 Days of Marash:Paper on the Defense of the city Against Turkish Forces Jan.-Feb.1920”,The Armenian Rewiev,vol. 30,(Winter 1977-78),388-397,s.394.
[32]The Armenian Rewiev,Vol.31,(Spring 1978),s.67.
[33]“The 22 Days of Marash:Paper on the Defense of the City Against Turkish Forces Jan.-Feb.1920”,The Armenian Rewiev,Vol. 31,(Spring 1978),47-69,s.49-51.
[34]Bayburt Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Reisi taraf?ndan bu telgraf Amerikan temsilcili?ine gönderildi.T?TEA,Kutu no 129,Belge no 27.c.3.,83-84
[35]A.B.G.KA.E.M.,c.3.,83-84
[36]The Armenian Rewiev,Vol.31,(Spring 1978),s.51.,A.B.G.K.A.E.M.,c.3,s.84.
[37]Elbistan’dan gönderilen 25 Ocak 1920 tarihli telgraf,Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti taraf?ndan Umum-u Müdafaa-i Hukuk Cemiyetine çekildi.T?TEA,Kutu no 31,Belge no 189.
[38]The Armenian Rewiev,Vol.31,(Spring 1978),s.52.
[39]Sivas Valili?i’nin 4 ?ubat 1920 tarihli yaz?s?.T?TEA,Kutu no 19,Belge no 98.,T?TEA,Kutu no 20,Belge no 124.
[40]T?TEA,Kutu no 20,Belge no 123.
[41]The Armenian Rewiev,vol.31,(Spring 1978),s.66.
[42]Bu telgraf Sadaret’e ve Dahiliye Nezareti’ne gönderilmi?tir.T?TEA,Kutu no 22,Belge no 8.
[43]Anadolu Ajans?’n?n 4 May?s 1920 tarihli yaz?s?.T?TEA,Kutu no 28,Belge no 19.
[44]The Armenian Rewiev,Vol.31,(Spring 1978),s.67.
[45]Bu bildiri Mara? Livas? Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti nam?na Elbistan Heyet-i Merkeziyesi imzas?yla 27 Ocak
1920’de Sivas Valili?i’ne,Hüzür-u Sami-i Sadaret Penahilerine ve Dahiliye Nezaret-i Celilesine“gayet mühim ve müsta’celdir”?erhiyle gönderilmi?tir.??galin Dersaadet’teki medeni Avrupa ve Amerika mümessillerine ciddi bir lisanla anlat?lmas? istenmi?tir.T?TEA,Kutu no 28,Belge no 8.
[46]Sivas Valili?i,Heyet-i Temsiliye’den al?nan 1 ?ubat 1920 tarihli telgraf sureti 2 ?ubat 1920 tarihinde Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Sivas Heyet-i Merkeziyesi’ne bildirildi.T?TEA,Kutu no 19,Belge no 93.
[47]Hakimiyet-i Milliye,28 Ocak 1920,say? 5.
[48]The Armenian Rewiev,vol.31,(Spring 1978),s.67.
[49]A.B.G.K.A.E.M,c.3,s.78.
[50]The Armenian Rewiev,Vol.31,(Spring 1978),s.67.
[51]T?TEA,Kutu no 19,Belge no 102.
[52]Sivas Valili?i’nin,4 ?ubat 1920 tarihli yaz?s?yla Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Heyet-i Merkeziyesi’ne gönderdi?i Heyet-i Temsiliye’nin 3 ?ubat 1920 tarihli telgraf sureti.T?TEA,Kutu no 19,Belge no 100.
[53]Sivas Valili?i’nin,Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Sivas Heyet-i Merkeziyesi’ne gönderdi?i 2 ?ubat 1920 tarihli yaz?s?nda ifade edilen Darende Kaymakaml???’ndan al?nan 1 ?ubat 1920 tarihli telgraf sureti.T?TEA,Kutu no 19,Belge no 97.
[54]T?TEA,Kutu no 19,Belge no 102.
[55]A.B.G.K.A.E.M.,c.3,s.81.
[56]Sivas Valili?i’nin Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Heyet-i Merkeziyesi’ne yazd??? 4 ?ubat 1920 tarihli raporun sureti.T?TEA,Kutu no 20,Belge no 126.
[57]Hakimiyet-i Milliye,2 ?ubat 1920,say? 6.
[58]Sivas Valili?i’nin Müdafaa-i Hukuk-? Milliye Sivas Heyet-i Merkeziyesi’ne gönderdi?i 2 ?ubat 1920 tarihli yaz?s?nda ifade edilen Darende Kaymakaml???ndan al?nan 1 ?ubat 1920 tarihli telgraf sureti.T?TEA,Kutu no 19 Belge no 973
[59]T?TEA,Kutu no 20,Belge no 123.,.
[60]Sivas Valili?i’nin 4 ?ubat 1920 tarihli yaz?s?.T?TEA,Kutu no 19,Belge no 98,Kutu no20,Belge no 123.Kutu no18,Belge no37.
[61]T?TEA,Kutu no 20,Belge no 100.
[62]T?TEA,Kutu no 19,Belge no 101,Kutu no 20,Belge no 125.
[63]1 k?yye 1282 gramd?r.
[64]Sivas Valili?i’nin 3 ?ubat 1920 tarihli yaz?s? ekinde bulunan 3 ?ubat 1920 tarihli rapor.T?TEA,Kutu no 19,Belge no:103, Kutu no:20,Belge no 128.
[65]T?TEA,Kutu no:20,Belge no:128.
[66]Hakimiyet-i Milliye,6 ?ubat 1920,say? 7.
[67]T?TEA,Kutu no 20,Belge no 107.
[66]T?TEA,Kutu no 20,Belge no 122.
[69]The Armenian Rewiev,Vol.31,(Spring 1978),s.55.
[70]The Armenian Rewiev,Vol.30,(Winter 1977-78),s.395.
[71]T?TEA,Kutu no 19,Belge no 109.
[72]T?TEA,Kutu no 19,Belge no 113.
[73]Sivas Valili?i’nin 11 ?ubat 1920 tarihli yaz?s? ile Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Sivas Heyet-i Merkeziyesi’ne gönderdi?i yaz?n?n ekinde bulunan ve“Heyet-i Temsiliye’ye i’tasi rica olunur”ifadesi yaz?lm??t?r.T?TEA,Kutu no 19,Belge no 115.
[74]Sivas Valili?i’nin 9 ?ubat 1920 tarihinde Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Sivas Heyet-i Merkeziyesi’ne gönderdi?i yaz?n?n ekinde bulunan ve Heyet-i Temsiliye’den al?nan 8 ?ubat 1920 tarihli telgraf sureti,T?TEA,Kutu no 19,Belge no 109.
[75]Elbistan’dan çekilen 8 ?ubat 1920 tarihli telgraf,T?TEA,Kutu no:120 Belge no 107.
[76]The Armenian Rewiev,Vol.31,(Spring 1978),s.68.
[77]The Armenian Rewiev,Vol.31,(Spring 1978),s.56.
[78]Hakimiyet-i Milliye,11 ?ubat 1920,say? 8.
[79]Sivas Valili?i 10 ?ubat 1920 tarihinde,Mara? facias? dolay?s?yla Hak-i ?ahaneye,Düveli ?tilafiye mümessillerine, Urfa’daki komutanlar vas?tas?yla General Goro caniplerine,Meclis-i Mebusan’a,Hariciye Nezareti’ne,Paris Sulh Konferans?’na, Matbuat-? Osmaniye’ye,Sadaret Makam?’na 13 imzal? telgraf? çekti.T?TEA,Kutu no 27,Belge no 21.
[80]The Armenian Rewiev,Vol.31,(Spring 1978),s.56-57.
[81]Ermenilerin görü?lerine göre emre uymad??? bahanesiyle Ermeni askerleri cezaevine konuldu ve Türklere sald?rma f?rsat? verildi.Mara?’ta sava? ç?kar?ld? ve 22 gün boyunca süren sava?ta Ermeniler katledildi.The Armenian Rewiev,Vol.30,(Winter 1977-78),388-397,s.394-295.
[82]T?TEA.,Kutu no 25,Belge no 110.
[83]Yavuz,a.g.e.,s.57-58.
[84]Valili?i’nin Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Sivas Heyet-i Merkeziyesi’ne gönderdi?i 12 ?ubat 1920 tarihli yaz?s?, Sivas valili?i ayn? tarihli yaz?y? Anadolu Kad?nlar Cemiyeti Riyaseti’ne gönderdi.T?TEA,Kutu no 20,Belge no 1.
[85]T?TEA,Kutu no 20,Belge no 30.    
[86]Sivas Valili?i’nin Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Sivas Heyet-i Merkeziyesi’ne gönderdi?i 12 ?ubat 1920 tarihli yaz?n?n ekinde bulunan Aziziye Kaymakaml???’ndan cevaben al?nan 11 ?ubat 1920 tarihli telgraf?n suretidir.T?TEA,Kutu no 20, Belge no 6.
[87]3.Kolordu Kumandanl???’n?n Sivas Vilayeti’ne yazd??? 18 ?ubat 1920 tarih ve 744 say?l? yaz?.T?TEA,Kutu no 18,Belge no 19.
[88]Erkan-? Harbiye Reisi’nin Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Sivas Heyet-i Merkeziyesi’ne yazd??? 3 May?s 1920 tarih ve 3264 say?l? yaz?.T?TEA,Kutu no 17,Belge no 57.
[89]Erkan-? Harbiye Reisi’nin Müdafaa-i Hukuk cemiyeti Sivas Heyet-i Merkeziyesi’ne yazd??? 24 ?ubat 1920 tarih ve 1434 say?l? yaz?.T?TEA,Kutu no 18,Belge no 12.
[90]3.Kolordu Erkan-? Harbiye Reisi’nin Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Sivas Heyet-i Merkeziyesi’ne yazd??? 7 May?s 1920 tarih ve 113 say?l? yaz?.T?TEA,Kutu no 18,Belge no 33.
[91]Anadolu azas? olarak imzalanan 18 Temmuz 1920 tarihli telgraf Ankara’dan Erzurum’a çekildi.T?TEA,Kutu no 24,Belge no 91.
 ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri