Anasayfaİletişim
  
English

ERMEN?LER?N 1919-1920 ADANA KATL?AMLARI

Yrd.Doç. Dr. Yusuf Z. BİLDİRİCİ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 .n@ le="text-align: juğÿ—'ERMEN?LER?N 1919-1920 ADANA KATL?AMLARI293ó*n style="font-family: Verdana;">ERMEN?LER?N 1919-1920 ADANA KATL?AMLARI

Yrd.Doç.Yusuf Ziya B?LD?R?C?*



I.Dünya Sava?? öncesi kilise,kolej,az?nl?k ve yabanc? okullardaki misyonerler marifetiyle Anadolu’daki Ermenilerin fikri ve fiili de?i?imleri sa?lanm??t?.Daha önceleri ileri karakolu görevini yapmaya devam edeceklerdi.Ermenilerin Zeytun’da yapacaklar? isyan?n Dörtyol’dan ba?lat?laca?? Hükümet taraf?ndan ö?renilmi?ti.?ngilizlerin denetimindeki M?s?r’da Ermeni komitelerince yap?lan toplant?da Adana ve çevresinde bir isyan yap?lmas? kararla?t?r?lm??.Ta?naksütyun Komitesi mensubu Sivasl? Gazaros 20 May?s 1914’te[1]bölgeye gelerek çal??malar?n? ba?latm??t?.?tilaf devletleri Yunanistan’dan silah, K?br?s’tan silah ta??nmas?n? sa?layacaklar,Mara?,Adana ve ?skenderun’daki[2]ayaklanmay? ç?karma hareketi ile destekleyeceklerdi.Bölgedeki Ermeni isyanlar?na destek amac? ile 23 Ocak 1915’te 60 ki?ilik müfrezeyi Adana’ya ç?karan ?ngilizler[3]ate?ler kar??l?k görünce geri çekilmi?lerdi.Bu olaylara 1915 ?ubat ay? içerisinde Abraham Salc?yan,Artin,Bedros, Kö?ker Toroso?lu,Muallim Agop ve Da?l?o?lu Artin’in ?skenderun k?y?lar?nda ?tilaf Devletleri hesab?na casusluk[4]faaliyetleri eklendi.Bölgede yap?lan aramalarda ele geçirilen yüzlerce silah,bomba,dinamit ve barut[5]Ermenilerin direni? haz?rl?klar?n?n göstergeleri idi.

Osmanl? Devleti bir çok cephede Çanakkale’de olumsuz ?artlarda vatan savunmas? için çarp???rken Ermenilerin casusluk sabotaj, ihanet ve isyanlar?yla u?ra?mak,kuvvet ay?rmak zorunda b?rak?lm??t?r.?syan?n geni?lemesini önlemek isteyen hükümet 24 Nisan ve 23 May?s 1915 talimatlar? ile Adana,Antakya ve ?skenderun bölgesinde zararl? faaliyetleri tespit edilenlerin Halep’in Güneydo?usu ile Zor ve çevresine[6]sevk edilmesine karar vermek zorunda kald?.Al?nan sevk karar?na uymak istemeyen bölge Ermenileri[7]Samanda??’na ba?l? yedi köydeki isyanc?larla birlikte Musa Da??na[8]çekilerek 41.Tümen Kuvvetlerine direnmi?lerdir.21 Temmuz’da ba?layan direni?,geceleyin sahile gelen Victor Hugo Henri Quatre ve baz? ?ngiliz sava? gemileri 5.000’e yak?n isyanc?y? M?s?r’?n Port Sait[9]Liman?na kaç?rmalar? üzerine sona ermi?ti.

Ermeni göçmenleri Fransa’ya kaç?n?lmaz bir f?rsat Vermi?ti.?ngilizlerin bilgisi içinde Fransa Sava? Bakanl??? 15 Kas?m 1916’da K?br?s’ta bunlardan Legion d’Orient kurulmas?na karar verdi.[10]Her biri 200’er ki?ilik alt? bölükten kurulu bu Do?u Lejyonu’na[11]160 Suriyeli gönüllü Ermeniden olu?an bir bölük dahil edildi.K?br?s’taki Magosa yak?nlar?nda bulunan Monarga (Bo?aztepe)askeri kamp?nda s?k? bir disiplin ile e?itim Lejyon,1917’de Filistin’de[12]Suriye’de[13]Albay Allenby’ye göre “.... hakk?n ve medeniyetin savunucular?(!)ile birlikte cephelerde...“dövü?en lejyona[14]Frans?zlar,Ermeni Lejyonu ad?n? vererek I.Dünya Sava??n?n galibi s?fat?yla 1918 Aral?k ay?n?n ortalar?nda i?gale ba?lad?klar? Çukurova’ya ta??d?lar.

Haçl? seferlerinden itibaren Ermenilerle kültürel ba?lar?n? sürdüren Frans?zlar Çukurova’n?n zengin kaynaklar?na sahip olmak için onlar?n 1915 tehcir olay?ndan kaynaklanan intikam almak duygular?ndan yararlanmak isteyeceklerdir.

Frans?z hükümeti,Çukurova’ya 1918’de ve 1919 y?l?n?n sonlar?na kadar Ermenistan ad?n? vermi?ti.Ba?bakan Clemenceau,Suriye ve Çukurova için Suriye ve Ermenistan Yüksek Komiseri ünvan? ile Georges Picot’u askeri idareci olarak atam??t?.Albay Bremond’un Ermenistan Ba? Yöneticisi s?fat?yla seçildi?i Çukurova’da sancak ve kazalara Gouverneur[15]denilen Frans?z subaylar? tayin edilecektir.Posta,demiryolu,polis te?kilatlar?nda ise Ermeni as?ll? memurlar görev ba??na getirilecektir.??galin ard?ndan Frans?zlar?n çabalar?yla bölgeye Amerika,M?s?r,Suriye,K?br?s ve Fransa’dan 120.000 civar?nda[16]Ermeni göçmen getirildi. Cezayir ve Tunuslu Müslüman askerler[17]de Fransa ad?na i?gal hareketine dahil edildiler.

?ngilizler,ba?lang?çta Rusya ile do?rudan kom?u olmamak için Musul’u Fransa’ya b?rakm??t?.1917 Bol?evik ?htilali ile Rusya ortakl?ktan ç?kt???na göre,Ortado?u’da fedakarl?k yapmaya gerek yoktu.ingilizler,Suriye,[18]Kilis ve Toros geçitlerindeki askerlerini geri çekmek tehdidinde bulundular.Petrol alanlar?na yönelik görü?meler sonunda 15 Eylül 1919’da Suriye itlafnamesi taraflarca kabul edildi.Buna göre,1 Kas?m 1919 tarihinden itibaren ?ngiliz kuvvetleri Çukurova ve Suriye’den çekilecek,?am,Hama,Humus ve Haleb Arap Devleti s?n?rlar? içinde kalacak,Sykes-Picot çizgisinin bat?s?ndaki garnizonlar Frans?zlara b?rak?lacak;Filistin,Musul dahil olmak üzere Mezapotamya’n?n[19]kontrolü ?ngilizlerde kalacakt?.?ngilizler Suriye ve Çukurova’y? Frans?zlara devrederken,Suriye’deki Araplar? onlar?n aleyhinde silahland?rmak[20]suretiyle sonuç alamayacaklar? bir maceraya itiyorlard?.

Ermenilerin Adana’da 1919 Y?l? Katliamlar?

Frans?zlar Ermenilerden 70.000’ini Adana köylerine 12.000’ini Dörtyol’a 8.000’ini Haç?n’a(Saimbeyli)di?erlerini de Osmaniye, Kars(Kadirli)ve Sise (Kozan)yerle?tirdiler.[21]Sömürgelerinden getirdikleri Müslüman askerlere,Türklerin ?slamiyet’ten ayr?larak Bol?evik olduklar?n? ve Halifeye kar?? isyan ettiklerini[22]devaml? telkin ettiler.

Bat?l?lar?n Ve Komitecilerin tahrikleriyle ?artlanm?? Ermenilerden uysall?k göstermeleri beklemezdi.Adana’da Türklerin elindeki silahlar tehdit yoluyla toplan?yor,silahland?r?lan Ermeniler taraf?ndan her gün birkaç Türk katlediliyor,Frans?zlara kurdurulan Tesviye-i Mesalih Komisyonu marifetiyle Türklerin mallar?n el konuluyordu.

10 Ocak 1919’da Kahya o?lu Ç?var?nda Abdo A?a’n?n Çiftli?i’ni basan askeri k?yafetli 15 Ermeni Abdo A?a,k?z? ve savunmas?z 15 i?çisini katlettiler,[23]Adana Emniyet Müdür Muavinli?i’ne getirilen Kel Parsumo?lu Vahan marifetiyle ya?ma ve katletme olaylar?n?[24]artt?rmalar? üzerine 19 ?ubat’ta toplanan ?ngiliz-Frans?z sava? komitesi Ermeni lejyonlar?ndan bir k?sm?n?n[25] da??t?lmas?na karar Verdi.Adana Valisi Ha?im Bey[26]Anadolu d???na sürgüne gönderildi.Adana ba?lar?nda ve mahallelerinde adlar? tespit edilemeyen Türklerin katlinden sonra,25 ?ubat 1919 Sal? gecesi sarraf Vanl? Ahmet Efendinin Saracan Mahallesi’ndeki evi kom?usu Agop ve 15 kadar Ermeni askeri taraf?ndan bas?ld?.Ahmet Efendi katledildi.Çocu?u dipçikle yaraland?.Bo?ulmaya çal???lan kar?s?n?n feryatlar? üzerine kaçan Ermeniler evden çok say?da para ve mücevheri gasp ettiler.[27]

Adana 4 Mart’ta ba? evinde katledilen Dellal Ahmet’in[28]haberi ile çalkaland?.?ehrin sayg?n ailelerine dayak at?lmak,ucu telli k?rbaçlarla çarm?ha germek,suretiyle[29]gözda?? veren ?ngiliz-Frans?z askeri yetkililerinin ve Ermeni zulmü nedeniyle Türkler,Ermenilerin semtlerine[30]gidemez oldular.

Kolonel Normand adl? ?ngiliz subay?,Kara Yusuf Çetesini arama bahanesiyle avdan dönen Sislio?lu Ali A?an?n infaz?n? Ermenilere yapt?rd?.Kay?kç?lar ve çiftliklerdeki Türklerden yakalananlar çeteye yard?m ettikleri iddias?yla Kar??yaka ve Kumluk Meydan?’nda[31]Ermeniler taraf?ndan kur?una dizdiriliyordu.Adana’da güzel sesiyle tan?nan Daba?o?ullar?ndan Rag?p, K?z?lda? Yaylas? civar?nda dönü? haz?rl?klar?n? yaparken Kuzucuoluk Ermenileri taraf?ndan gözleri oyulmak suretiyle ?ehit edildi.Haf?z?n iki arkada?? ise ba?lar? kesilerek[32]katledildi.Bremond,çete olduklar? suçlamas?yla bir çok Müslüman’? kur?una dizdirdi.[33]

Frans?z i?gal kuvvetleri kumandan? Bremond’un emriyle 28 Nisan 1919 tarihinden itibaren Adana’da silahlar?n? teslim etmeyenlerin idam edilecekleri duyuruldu.Evinde k?yma b?ça?? bulunan Yorganc? ?erif,Polisçi Mustafa Ve ?mam Ziya’ya falaka ile dayak at?ld?.Aramada evine mermi koyduklar? Tevfik Kadri Ramazano?lu’nu 2 May?s’ta köprü ba??nda çarm?ha gererek,ç?plak s?rt?n? ucu telli k?rbaçla mosmor oluncaya kadar 20 kez k?rbaçlad?lar.13 Temmuz’da Üste?men Thibault’un komutas?nda Frans?z askeri elbiseli iki tabur Ermeni askeri ?ehre getirildi.Bu s?rada Ermeni fedaileri askeri mühimmat deposunu koruyan Yüzba?? Osman Bey’i ?ehit[34]etmekten çekinmediler.

Komitecilerin Ermeni devleti kurma iste?ini hayal olarak gören ve hapse at?lan Ar?avuk ile iki Ermeni arkada?? komiteciler taraf?ndan Türk casusu suçlamas?yla feci ?ekilde[35]öldürüldüler.Yönetime kendi adamlar?n? getirmek isteyen komiteciler Temmuz ay?nda Yafal? Ermeniler arac?l??? ile Hükümet dairesinde memur olan Kemal Beyi bina içinde katlettiler.Frans?zlar, Türklerle evlenerek çocuk sahibi olan Ermeni kad?nlar? evlerinden alarak Ermeni Kilisesi’nde zorla din de?i?tirmelerini sa?lad?lar.Onlar?n çocuklar?n? ve kimsesiz Müslüman çocuklar? Ermeniler sahiplendiler.[36]

Yaz aylar? Adana’daki Ermenilerin azg?nl?klar? artm??t?.Türkler bir mahalleden di?erine gidemez olmu?lard?.Durumu bilmeden d??ardan ?ehre gelenlerin arabalar? Dö?eme Mahallesi yolunda Ermeniler taraf?ndan durduruluyor,eli-kolu ba?lanan Türkler su kuyular?na veya göle at?larak öldürülüyordu.Ba?lar?na üzüm toplamaya gidenlerin sonlar? da ayn? olmaktayd?.[37]

Frans?z-Ermeni i?birli?i ile ?ehirdeki Türkler çe?itli suçlamalarla Seyhan Nehri k?y?s?ndaki Kumluk’ta,Hac?ali Tekkesi’nde kur?una diziliyor,para ve mallar?na el konuluyordu.[38]

Heyet-i Temsiliye Çukurova’da olanlardan haberdard? Bölgenin Milis kuvveti kullan?larak kurtar?lmas? amaçlanm??t?.Bu yönde yay?n yapan bas?nda Frans?zlar? tahrik edici ifadeler yer almazken,Ermenilerin yapt?klar? mezalim için zaman zaman“Vah?et”[39]yak??t?rmas? yap?lm??t?r.

“Zavall? Adana daha ne kadar katil ellerde kalacakt?r.”diye yak?n?lan Adana’da Hükümetin acizli?i[40]Türk milletine ?ikayet edildi.Frans?zlar Adana Vilayet bütçesine el koymu?lar,[41]silahland?rmaya devam ettikleri Ermenilere her gün sekiz on Türk’ü[42]kur?una dizdirmeyi sürdürdüler.Halk can,?rz ve namusundan emin olmadan gün geçirmekteydi.[43]

22 Aral?k 1919 Pazartesi günü Adana’n?n Eski istasyon civar?ndaki Ermeni mahallesinde 14 ya?lar?nda parçalanarak öldürülmü? bir Türk çocu?unun cesedi bulundu.[44]Gülek Bo?az?’nda 3 Türk jandarmas? da Ermeniler taraf?ndan çok feci ?ekilde katledilmi?tir.[45]Frans?zlar zulümde Ermenileri aratm?yorlard?.?lo?lu Köyü’nü i?gal ettikleri s?rada ?slam halk? bir eve toplanarak,çoluk-çocuk demeden 20 kadar[46]nüfusu katlettiler.



ERMEN?LER?N ADANA’DA 1920 YILI KATL?AMLARI

Ermenilerin ta?k?nl?klar? nedeniyle Adana esnaf? dükkanlar?n? kapatm??,halk komitecilerin nutuklar?yla intikam naralar? atan Ermenilerin insaf?na terkedilmi?ti.Kenarda bucakta yaln?z yakalanan Türkler üzerinde imha politikas? devam etmekteydi.2 ?ubat 1920’de Ermeni gençlerine silah da??t?laca?? haberinin[47]ard?ndan,10 Ocak’ta biri ?ncirlik yolu üzerinde,di?eri ?akirpa?a yönünde ?ehre gelen iki Türk komiteciler taraf?ndan ?ehit edildi.[48]Frans?z subaylar? Ermenilerle birlikte varl?kl? Türklerden tehditle rü?vet ve para toplamaya[49]ba?lad?lar.

Mara?’taki Türk direni?i üzerine Frans?zlar 27 Ocak-4 ?ubat tarihlerinde Beyrut’tan alt? tabur asker sevki yapt?lar.[50] Ermeni ve Asurilere silah da??t?m?[51]yap?l?rken,Avrupa kamuoyunu yanl?? haberlerle[52]etkilemeye çal???yorlard?.

22 ?ubat’ta S?rk?nt? nahiyesinden hayvan almak üzere Adana’ya gelmekte olan Be?celi Köyü’nden Hatib’in o?lu Abdulkadir ve amcazadesi Osman ve Sar?geçit merkez nahiyesinin sab?k muhtar? Hallaco?lu Mehmed güpe-gündüz önlerine ç?kan 7 silahl? Ermeni taraf?ndan feci[53]?ekilde katledildiler.

6 Mart 1920’de Ba?lar bekçisi Karaköseo?lu Mustafa’n?n ye?eni Dada? Mahmut,Ermenilerin pususuna dü?erek öldürüldü.Ayn? gün, Kozan’a yar?m saat mesafede Uyuzp?nar mevkiinde posta sürücüsü olan Hasan A?a da Ermeni çetelerince katledildi.7 Mart gecesi Kayarl? Karakol Kumandan? Mustafa Efendi’yi karakolda bulunan Ermeni jandarmalar? uyurken öldürerek firar ettiler.[54]13 Mart’ta ?ehirde müthi? bir patlama oldu.Abidinpa?a Caddesi’nde Ermeni Kilisesi Piskopusu Mu?eg’in evinden papaz?n karde?inin, Ar?ak’?n ve 5 Ermeninin cesedi ç?kar?ld?.Y?k?nt?lar aras?nda yap?m? yar?m kalm?? 600 bomba,8 Alman mavzeri ve binlerce mermi bulunmas?[55]masum Ermenilerin ne tür oyuncaklarla u?ra?t???n?n göstergesiydi.

6 Nisan’da Adana’n?n eski ailelerinden olan Abuzade Ali Efendi,6 Nisan’da ba??na giderken gündüz vakti Ermeniler taraf?ndan öldürüldü.Ayn? gün gece yar?s? 6 ki?ilik bir Ermeni çetesi Bahçelidam’da Kaplan Bey’in çiftli?ini basarak iki ameleyi,bir bekçiyi öldürdüler.[56]10 Nisan’da Belemedik’i dü?üren Milli Kuvvetler,Ermenilerce yüzlerine katran sürülerek,güne?in alt?nda günlerce b?rak?ld?ktan sonra ölen birçok Müslüman?n cesediyle kar??la?t?lar.30 Nisan’da demiryoluna bomba koyduklar? iddias?yla üç Türk kur?una dizildi.[57]Ermenilerin ?uursuzca Türklere sald?rmalar?n?n nedeni,11 ?ubat 1920’de Mara?’tan at?lmalar?n?n k?zg?nl???ndan kaynaklanan intikam alma saplant?s?yd?.

Frans?zlar?n en güvendi?i Pozant? Garnizon Kumandan? Binba?? Mesnil,19-21 May?s 1920 II.Kavakl?han Muhabereleri’nde taburu ile küçük say?daki Milli Kuvvetlere yenilmi?,daha sonra da ç?k?? yapmak için geldi?i Karbo?az?’n?n Panz?n Çukuru mevkiinde 42 Türk köylüsüne[58]teslim olmu?tu.Çukurova’da Türk direni?inin geli?mesi kar??s?nda TBMM Hükümetinin muhatap kabul eden Frans?z Hükümeti,Robert de Ca?x ba?kanl???ndaki heyetin Mustafa Kemal Pa?a ile 23 May?s 1920’de görü?mesini sa?lad?.Sonuçta 29-30 May?s 1920 gece yar?s?ndan geçerli olmak ?art?yla 20 Günlük Ate?kes Anla?mas?[59]imza edildi.Ate?kes anla?mas?ndan önce 24 May?s’ta Boladl? Köyü’ne giren Frans?z askerleri k?zlar?,kad?nlar? evlere kapayarak ?rz ve namuslar?na sald?rm??lar,halk?n Frans?z i?gal kamutanl???na rezaleti[60]?ikayet etmesi ise sonuçsuz kalm??t?.

Geçmi? tarihte oldu?u gibi,Frans?zlar bu ate?kesi kuvvetlerini takviye etmek,Antep,Mara? ve Pozant?’n?n olumsuz izlerini silmek amac?yla yapm??lard?.Ate?kese ra?men,3 Haziran’da Gök Alio?lu Duran Ali ile 5 adam?n?n,Karao?lanl? Köyün’den 10 Türk’ün Ermenilerce katledilmesi[61]bunun göstergeleriydi.15 Haziran’da topluca imhas?na çal???lan ?ncirlik’in bo?alt?lmas?n?n ard?ndan köy Ermenilerce yak?ld?.[62]Olanlardan habersiz ele geçirilen Cingöz Bekir,?skender,Mehmet ?erifi kar?s? Hediye ve iki o?lu Ermenilerce katledildi.[63]Kozan’?n Karacaali Köyü’nden olan Arap Mehmet’i kur?unla yaralayan[64] Ermeniler 4 çoban? öldürdüler.Kulaklar?n? ve di?er uzuvlar?n? keserek[65]vah?et sergilediler.

?ncirlik’te,Adana-?ncirlik ?osesi üzerinde,Hamid Kuyusu civar?nda terör estiren Mülaz?m Agop,Kirkor,Acar Agop,Mirin,Etmekçi Mihail,Berber Ayn ile çetesi 1 Haziran’da Kürkçü Köyü sakini Gökfak?o?ullar?ndan Ahvan Ali Efendi’yi 5 hizmetçisiyle birlikte Adana’ya gitmek üzereyken Hamid Kuyusu civar?nda katlettiler.Mazlumlar?n gözleri oyulmu?,vücudlar? Frans?z süngüleriyle delinerek alet-i tenasiyyeleri kesilerek a??zlar?na verilmi?ti.[66]

11 Haziran 1920 Kahyao?lu Katliam?’nda 43 erkek,21 kad?n ve say?s? belirlenemeyen çocuklar?n ac?kl? sonu[67]Adana’y? ve Ankara’y? yasa bo?du.Katliam? yapan Ermenilerden 4’ünün Adana’daki Ermeni jandarmalar?ndan,di?erlerinin de Kozanl? Ermenilerden oldu?u yaral?lar?n ifadelerinden anla??lm??t?.Ezalim nedeniyle ?ambayad? ve Karahan’a s???nan aileler aç?k arazide sefil bir duruma dü?mü?lerdi.Olaydan hemen sonra ?ehit yak?nlar?n?n cenazelerini götürmeleri katledilenlerin kesin say?s?n? tespit etmeye imkan vermemi?ti.Olaydan 6’s? erkek,6’s? kad?n,2’si erkek çocu?u olmak üzere 14 ki?i[68]yaral? olarak kurtulmu?tu.

11 Haziranda Sar?hamzal?’ya do?ru T?lan ?osesi bat?s?nda bir ailenin 4 çocu?u Ermeniler taraf?ndan katledildi.Çocuklar?n ailesi olaydan sa? kurtuldu.Tahsildar Mustafa Efendi ve Müba?ir Ali efendiler aileleriyle iki araba ile Adana’dan ayr?ld?klar? s?rada yollar? kesildi.Ermeni e?kiyalar? taraf?ndan kad?nlar?n bütün tak?lar?n? ve sand?ktaki 4.000 liralar? al?nd?ktan sonra bunlar?n ç??l?klar?n? duyan 12 Arap u?a?? sayesinde[69]katliam?n e?i?inden dönmü?lerdi.

Her gün ve her gece Türklere yap?lan soygun ve katliamlar?n yan? s?ra,Ermenilerin 8-10 ya?lar?ndaki küçük sabi k?zlara dahi tecavüzde bulunmalar?,[70]halk?n ve müfreze komutanlar?n?n tahammül s?n?rlar?n? zorlamaktayd?.

12 Haziran’da Kavakl?han Grup Kumandanl???’na ula?an haberlere göre;Tarsus’ta sivil Ermeniler bütün ulemay? camiye doldurarak üzerlerine insan tersi at?lmakta,yoldan geçenler yan?nda evdeki kad?nlara da sald?r?lar olmakta,üzerlerinden tak?lar? al?nan kad?nlara“merak etmeyin,siz bizimsiniz”diye tehditler yap?lmaktayd?.Tarsus Hapishanesi’nde 60 Müslüman ise Ermenilerce katledilmi?ti.Grub’a s???nan Yunusio?lu,ulemay? kiramdan Mesud Efendi ve itibarl? ailelerden Gafur Efendizade Mahmud Efendi a?layarak olanlar? nakletmi?lerdi.[71]

Ermeniler ayn? gün Adana bahçelerinde halka ate? açarak 2 ki?iyi öldürdüler 7 ki?i de yaraland?.[72]Ate?kesi denetlemekle görevli Binba?? ?emsettin Bey anla?man?n ihlal edildi?ini,çarp??malar?n kendili?inden ba?layaca??n? Frans?z askeri yetkilisi Dufieux’ya bildirdi.[73]

14 Haziran’da Çameli ve Gürcüler köylerinde 5 ki?i hariç toplu katliam yap?ld??? haberi[74]?ehir halk?n? inletti.15 Haziran’da Camili ve Dedep?nar[75]köylerini basan 575 ki?ilik Ermeni-Asuri çetesi toplam 95 nüfuslu Türkü Ceyhan Nehri k?y?s?nda katlederek suya att?lar.[76]Asuri Dilhun ?ikayet üzerine katliam? do?rulad? ve Frans?zlar taraf?ndan kur?una dizildi.Olaydan sa? kurtulanlar?n ?srar? üzerine bir Frans?z subay? ile nehir kenar?na gelen köylüler,Abdio?lu’ndan Kap?l?’ya kadar vücutlar? ?i?mi? çocuk,kad?n ve erkek cesetleriyle kar??la?t?lar.Havace Fethullah o?lu Çolak Be?are,Abdio?lu’ndan Acar Agop,Karamünük ?inityan Artin ve ye?eni Akbar,Sübyani Tado,Köyün muhtar? Ma?e ile Ekizce’den Bebe,Kasap Çerçi’nin at üzerinde kumanda ettikleri katliamdan,?evki Çiftçio?lu[77]kula??n?n üst memesinden ald??? mavzer kur?unu ile yaralanarak kurtulabilmi?ti.

25/26 Haziran ak?am? Misis’te Höyük alt?ndaki ?slam mahallesini basan Ermeniler e?raftan Ali Efendi,Hac? Ömer Efendizade Mustafa Efendi ve kay?nbiraderiyle birlikte erkek,kad?n ve çocuklardan toplam 40 kadar Müslüman? katlettiler.Misis Grup Kumandan? Kethüdazade ?brahim Bey ayni günün ak?am? Misis’e girerek sabaha kadar süren çarp??malar sonunda,[78]halk? kasaba d???na ç?kararak katliamdan kurtarm??t?.

28 Haziran 1920 tarihinde Frans?z karakoluna 200 metre uzakl?ktaki Merzaç?l? Mahallesi’ne giren 40 kadar Ermeni ve Asuri çetesi,halk?n bütün e?yalar?n? ya?malad?ktan sonra,Süleyman Çavu? adl? bir delikanl?y? feci ?ekilde katledip,Leyla ad?nda 7 ya??ndaki k?z çocu?unu be? yerinden a??r ?ekilde,annesini de karn?n?n dört yerinden süngüyle,Bedri Ahmed ile Mahzuli Ahmed’i ve hizmetkar? Mehmed’i çe?itli yerlerinden süngüyle a??r ?ekilde yaralay?p e?yalar?n? gasp etmi?lerdi.Durumu Bat? Kilikya Cephesi Kumandan? Sinan Pa?a’ya olay?n ertesi günü bildiren Doktor Bahri Bey,Frans?z yanl?s? Ferda gazetesi ile Vali Vekili Haf?z Mahmud’un olumsuz propagandalar?n?n[79]bu tür olaylara neden oldu?unu aç?klamaktayd?.

2 Temmuz’da Yüre?ir Ovas?’n?n köylülerinden bir k?sm? Ermeni-Asuri zulmünden Adana’ya s???nd?lar.Mihmandar Köyü’nün bas?ld??? ve 99 Müslüman?n öldürüldü?ü haberi[80]halk aras?nda ?ok etkisi yapt?.Frans?zlar?n 4 Temmuz ak?am? ilan ettikleri s?k?yönetime ra?men Ermenilerin sistemli katliamlar? sürmekteydi.Ermeni hükumeti kurmaya çal??an H?nçak Komitesi Ba?kan? Doktor Mihran Damadian ile birlikte çal??an Kafkas kökenli subay olan ?i?manyan marifetiyle ?ehir merkezinde Türk soyk?r?m? yap?lmaktayd?.5 Temmuz’da Tahtal? Camii’nin imam? Külahizade Mehmed Efendi ile o?lu Abidinpa?a Caddesi’ndeki Ermeni Kilisesi’nde ?ehit edildiler.Nalbant Usta Halil de burada ba??na çekiç vurula vurula[81]öldürülmü?tü.

Bölge halk?n?n“Kaç-Kaç”ad?n? verdi?i 10 Temmuz Olay?nda Frans?zlar Adana mahallelerini iki saat süreyle ate? alt?nda tuttular.Halk peri?an bir halde ?ehir d???na s???nd?.E?yalar?n? almak üzere Mam?küllü’deki çiftli?ine geri dönen Vanl? Ahmed Efendi Ermeni çetesinin bask?n?na u?ram??,soyulduktan sonra sürüklenerek b?çak darbeleri[829alt?nda ?ehit edilmi?ti.

Osmaniye’nin Hasanbeyli nahiyesinde Ermeni Cumhuriyeti kurdu?unu ilan eden[83]Manok ?i?manyan,Abidinpa?a Caddesi’ndeki Ermeni Kilisesi’ni katliam yeri haline getirmi?ti.Katledilen Türklerin kemiklerinden y???nlar olu?mu?tu.[84]Kozan’da yüzlerce Türk ac?mas?zca katledildi.Muhasebeci Hamdi,Yaz? ??leri Müdürü Ali R?za,emekli yüzba?? Mehmet beyler Ermenilerin i?kencelerinden sonra f?r?nda[85]diri diri yak?lmak suretiyle katledildiler.

Osmanl? idaresinde Türlere göre ço?unlukta bulunduklar? Haç?n nüfusu sayesinde Ermeniler mebus ç?karm??lar,Amerikal? misyonerler burada kolej bile açm??lar,[86]ço?u zaman Frans?z,Rus ve Amerika ile temas ederek ba??ms?zl?k yollar?n? ara?t?rm??lard?.

Frans?z i?galiyle birlikte 1915 tehcirinden dönen Ermeniler Haç?n’a ak?n ettiler.Frans?z i?gali,y?llard?r hayallerini kurduklar? ba??ms?z Ermenistan dü?ünü gerçekle?tirebilirdi.Bu nedenle Adana Ve Haç?n’a nüfusta görülmeyen organizatör ihtilalciler dolu?acakt?r.ilk i? olarak Türk memurlar?n i?ine son verildi.1909 Adana Olaylar?’nda yönlendiricilik yapan Çalyan Karabet Kaymakaml?k görevine getirildi.12 ki?iden olu?an intikam komitesinin ba?kan? Terziyan Manik’in o?lu Aram Çavu?’tu.Kazadaki Ermeni Milli Meclisi’nin ald??? karar üzerine her biri 700-800 ki?iden ibaret silahl? iki tabur kuruldu. Frans?z usulüyle talim yapan bu taburlar?n komutan? Cebeciyan,Do?u Anadolu’da Türk kan? ak?tmakla tan?nan Antranik’in intikam alay?nda görev alm??[87]bir Ermeni subay? idi.

Askeri te?kilatlanma i?lerini tamamlayan Ermeni komitecileri kasaba içinde yerli ve yabanc? Türkleri misafir etme bahanesiyle öldürerek,”kendi cenazemizdir”bahanesiyle Ermeni mezarl???nda bir çukura at?yorlard?.[88]Civar köylerin durumu da yürekler ac?s?yd?.

Köseler Köyü’nde Ermeni jandarmas? Agop ile Art?n’?n sata?mas?na kar??l?k veren Emine,yedi?i dayaklardan sonra alt? ayl?k çocu?unu[89]dü?ürdü.Gizik Duran’?n kar?s? ?erife,Kozan Bölgesi ??gal Komutan? Taillardat’n?n emrine çal??an jandarma Te?meni Misak taraf?ndan tecavüze u?rad?.[90]Taillardat,Feke’nin Bozat Köyü Muhtar? Hamza ve karde?i Musa’y?[91]kur?una dizdirtti.

Haç?n merkezine yar?m saat uzakl?kta,Ermeni fedailerinin 11 ya?lar?nda 2 Türk çocu?unu kuzu gibi bo?azlamalar?na müdahale eden Lozade ?smail ad?ndaki genç,di?erleri gibi kula??,burnu kesilmek ve gözleri oyulmak suretiyle katledildi.[92]Kasabadan tehditle uzakla?t?r?lan Halil ?brahim’in evine zorla giren Jandarma çavu?u Artin,onun k?z karde?ine tecavüz etti[93]Bölge Kuvay? Milliye Komutan? Kemal Do?an Bey ve yard?mc?s? Osman Tufan’?n[94]Develide bulunmalar? Ermenileri k?zd?rm??t?. Komiteciler yörede kat?rc?l?k yapan Develili Hikmet o?lu Kamil,Vahap o?lu Mehmet,Mehmet O?lu Halit,Dervi? o?lu Emin ve Mehmet,Saliho?lu Ali ile C?rtlaz Mehmet’i koyun bo?azlarcas?na keserek[95]?ehit ettiler.??delibel Köyü’nden ?smail Bey Obruk Beli’nde öldürüldü.[96]Mara?’tan kovulan Ermenilerin de bölgeye gelmesiyle,Mart 1920’den itibaren civar köylerdeki Türkleri toplayan komiteciler Saimbeyli’de adlar? tespit edilebilen 172 masum insan?[97]türlü i?kencelerle katlettiler.

Ali Efendi’nin ayaklar?ndan kan f??k?r?ncaya kadar dövülmesi,sobada k?zd?r?lan çay ta??n?n mazlumlar?n koltuk altlar?na konulmas?,[98]Cebeciyan’a namusunu teslim etmeyen Kaytanc?zade Mürsel Bey’in han?m? Fatma Hatun’un Kalekilise’de haz?rlanan idam sehpas?nda[99]Milli Kuvvetlere te?hir edilmesi yap?lan vah?etin boyutlar?n? gösterir.

Haç?n ku?atmas?n? yöneten Kemal Do?an Bey’in iste?i üzerine Do?u Kilikya Bölgesi Komutan? Osman Tufan Bey cepheye ça?r?lm?? ve göreve ba?lam??t?.Ya? gruplar? de?i?iklik arz eden gönüllü kuvvetler e?itimsiz ve acemi insanlard?.Askeri e?itimli,seçme Ermeni birli?i ve kulland?klar? silahlarla daha üstün durumdayd?lar.29 Mart’tan itibaren ku?at?lan Haç?n’daki esirlere yerden i?leyen siperler kazd?rm??lard?.Milli Kuvvetler 15 May?s 1920 itibariyle Haç?n’n?n kuzey yönündeki alt? binadan olu?an mahalli[100]ele geçirmi?ler,dört mermisi kalan[101]top yard?m?yla ku?atmay? sürdürmü?lerdi.

Frans?zlar?n Çukurova'da bata?a sapland?klar?n? gören pek çok Ermeni ailesinin Amerika’ya gitmek üzere bölgeden ayr?l?rlarken,Frans?zlar?n Milli Kuvvetlere kar?? direni?[102]ve katliamlar?[103]devam etmekteydi.Bölgede milli hareketin ba?ar? göstermesi,Frans?z-Ermeni katliam,tecavüz ve tedhi? hareketlerinin[104]boyutlar?nda t?rman?? göstermi?tir.

Adana ve civar?ndaki geli?melerinden tedirgin olan,bekledikleri erzak ve asker yard?m?n? alamayan komiteciler Aram Çavu?’un 200 seçilmi? intihar timi ile 1 A?ustos 1920 ba?lar?nda Saimbeyli’den ku?atmay? yararak ç?k??[105]yapm??lar,katliam yap?laca?? endi?esi ku?atma kuvvetlerinin bir k?sm?n?n da??lmas?na[106]neden olmu?,kuzey yönünde ç?k?? yapanlar?n Zeytun ve Göksun Ermenileriyle birle?me ihtimali[107]endi?eleri artt?rm??t?.23 Eylül’deki ç?k?? hareketi s?ras?nda Rumlu Köyün’de bulunan Do?an Bey katliamdan[108]yaral? olarak can?n? kurtarm??t?.Kozan taraflar?nda ate? gücü etkili silahlar?yla çarp??arak Ceyhan’a ula?an Aram Çavu?’un timi geridekileri kendi kaderleriyle ba? ba?a b?rakacakt?r.

Da?l?k arazi ?artlar?nda da??n?k kuvvetlerin yeniden toparlanmas?yla[109]Eylül ba?lar?nda Osman Tufan Bey komutas?nda harekete geçen Milli Kuvvetler 4 Eylül’de ?ar’?[110]ele geçirmi?lerdi.Çar?k,yemeni cephane s?k?nt?s?[111]içindeki 10 ki?ilik Feke kuvveti 7 Ekim’de Amerikan Koleji’ni[112]i?gal etti.Esir tutulan masum Türklerin insanl??a s??maz i?kence yöntemleriyle toptan katledildi?i Saimbeyli,Osman Tufan Bey’in 15 Ekim gecesi[113]düzenledi?i genel sald?r? sonucu ele geçirildi ve Türk dü?manl???n?n odak noktas? olarak y?llarca görev yapan bu katliam yuvas? tamamen susturuldu.[114]Çukurova’da ise,ac?mas?zca katledilenler üzerine yak?lan a??tlar,y?llarca de?i?ik ?ekilde,dilden dile söylenip durdu.

Mustafa Kemal Pa?a’n?n organizesinde ba?ar?ya ula?an Çukurova’daki milli direni?,emperyalistlere güvenerek Türk kan? ak?tan Ermenilerin Ermenistan ümitlerini sona erdirmi?ti.Varl?klar?n?n yegane teminat? Türk idarelerine kar?? ihanet ederek bir çok ülkeye göçen soyk?r?mc? Ermenileri vatans?zl?k ve aldat?lm??l???n ac?lar?yla dolu yeni bir maceral? ya?am bekliyordu.Rüzgar ekerken f?rt?na biçeceklerini unutmu?lard?.

Abdulgafur Efendi’nin kar?s? Melek Hatun Haç?n’daki esirler aras?ndayd?.O yak?nlar?n?n,kom?ular?n?n,çocukluk y?llar?nda an?lar?n?n orta?? dostlar?n?n insanl?k onuruna s??mayan i?kence yöntemleriyle katledilmelerini gözleriyle gördü ve bir canl? belge niteli?i ta??yan duygulu a??t? söyleyip yak?nlar?na yazd?rd?.Haç?n’?n ele geçirilmesinden sonra bir bohça içinde bulunan bu a??t[115]Çukurova’y? derinden sarst? ve benzerleri uyarlanarak çekilen ac?lar de?i?ik a??zlardan dile getirildi.

A?IT

Amir memur demiyerek
Hep bir ipe ba?lad?lar
Bekir o?lu Dede A?a’y?
Demirinen da?lad?lar.

Sekiz gavur bir gelince
Osman?m? ?a??rd?lar
Baban çeteba?? deyi
Hac? Ahmed’i bi?irdiler.

Gadan? alay?m gay?n?m
Son görgün de bumuyudu
Çifte kur?un s?k?l?nca
Dö?ek yerin sumuyudu.

Meydan gazan? gurdular
Bebekleri gaynatt?lar
Gün görmedik han?mlar?
Süngüyünen oynatt?lar.

Gap? gap? geziyorlar
?fadeyi yaz?yorlar
Dü?man ba??na vermesin
O?lak gibi yüzüyorlar.

Kele Dudu kele Dudu
Ganl? gömlek yu diyorlar
Bebekleri gaynatm??lar
Guzu eti ye diyorlar.

Ya?a babam o?lu ya?a
Bu da gelirimi? ba?a
Gaytanc? Hüseyin Efendi’nin
Sar???n sard?lar da?a.

Mu?ambaya oturtmu?lar
Etraf?nda geziyorlar
Sen çete toplad?n deyi
Çalg?y?nan yüzüyorlar.

Feke’ye sevkedece?iz deyi
Ta?köprüyü a??rd?lar
Yoldan geri kaçt?n deyi
Gur?ununan bi?irdiler.

Ba?katibi öldürdüler
Deyne?inen döve döve
Kürt Genco’yu yüzüyorlar
Özne gibi öve öve.

Örflüyüdün Genco Çavu?
Gavurlara eyle zav?r
Bebe?imi öldürüyor
Çamsaro?lu koca gavur.

?efikam? öldürmü?ler
Mektebin önünde yatar
Babam o?lu goç Bilal’im
Bunu duysa neler yapar.

Zab?t katibi Memedi
Topuzunan dövüyorlar
Enfiyeci Hüseyin’i
Tellerinen bo?uyorlar.

Aman bu ne ac? i?ler
Babas?n? öldürmü?ler
Atfiyeme selam söylen
Gö? yüzünde uçan gu?lar.

Haç?n oldu ganl? guyu
Uyu Osman o?lum uyu
Hücumunan al?nmad?
Y?k?las?n Sultan Suyu.

Kara Osman?m a? Mesudum
Onlar? ben eliminen verdim
Bu ne hikmet ey Allah’?m
Gavura el aman dedim.

Hançer b?çak aç?c?lar
Gayr? bizi kesiciler
Ayan olsun Do?an Beyim
Urumlu’yu bas?c?lar.

Bohçalarda alt?n saat
Ben bunlar? neyleyim
El aman olsun Aram Çavu?
?ki destan daha söyleyeyim.



SONUÇ

Geçmi?te Armenia denilen,zaman içerisinde Ermenistan ?eklinde an?lan co?rafi bölgede ad? Ermeni olan salt ço?unlu?a dayal? bir millet ya?amam??t?r.Ermeniler kendilerine Hayk,ülkelerine de Hayasdan demekteydiler.Zamanla bu co?rafyada ya?ayan karma toplum yap?s?n?n Ermeni,yurtlar?n?n da Ermenistan olarak an?ld???n? görmekteyiz.

Ermeni olarak bilinen toplulu?un ya?ad??? Anadolu’nun daha do?usundaki bölge Roma ve Bizans’?n ilgisine neden olmu?,bu iki devlet zoruyla Trakya,Anadolu ve K?br?s’a,Sasaniler taraf?ndan da Acem ülkesine sürgün edilmi?lerdir.Bu toplulukla yabanc?lar Haçl? Seferleri s?ras?nda ba?latt?klar? siyasi ve kültürel ili?kilerini,XIX.Yüzy?lda Osmanl? Devleti’nin stratejik yap?s?n? yeniden ?ekillendirmek amac? do?rultusunda geli?tirdiler.

Rusya,Fransa,?ngiltere ve misyonerler milliyetçilik içgüdüleri uyand?r?lan Ermenilerin Kafkaslarda ve Anadolu’da Türklere yönelik soyk?r?m trajedilerinin gerçek sorumlular?d?r.?nsan Haklar? Evrensel Beyannamesi’nin kayna?? Fransa,minnet duygular?yla Osmanl? Devleti‘ne müttefik olacak yerde,ikiyüzlü siyasetiyle ho?görülü Osmanl? vatanda?lar?n? birbirine k?rd?rtmak suçuyla sicillenmi?tir.

Dünya Sava?? sonras? askeri e?itimden geçirdi?i Do?u Lejyonu’na mensup Ermeni fanatiklerini Çukurova’da sömürge uygulamas? için kullanan Frans?zlar ve onlar?n ma?alar? Ermeniler,bölgede soyk?r?ma u?rayan on binlerce Türk’ün vebalinin gerçek sorumlusu olarak tarihe geçmi?lerdir.

Anadolu d???nda yeni bir ya?ant?ya ba?layan Ermeni fanatikleri Türk co?rafyas?ndan ilgilerini kesmediler.Sevr Antla?mas?’na girmesini sa?lad?klar? Anadolu’da Ermenistan saplant?s?n? canl? tuttular.Fransa,Amerika ve yerle?tikleri di?er ülkelerde say? oyunlar?yla olu?turduklar? hayali soyk?r?m ile zalim Türk,mazlum Ermeni imaj?n? sürekli yenilediler.Anadolu Selçuklu Devleti ba?l?s? olarak Sultan?n izniyle bast?rd?klar? paralar? arac?lar marifetiyle toplatt?r?p,bat?l? mercilere geçmi?te bu topraklarda devletleri,topraklar? oldu?u tezini i?lediler.As?ls?z resim ve belgelerle tarihi tahrif ederek bat?l?lar?n hassas olduklar? hayali insan haklar? ihlallerini canl? tuttular.

Babalar?n?n Türkler üzerindeki düzmecelerini gören 1960’lar?n ku?a?? Ermeni gençleri anlat?lanlar?,yaz?lanlar? gerçekmi? gibi kabul ederek ya?ad?.Dünya co?rafyas?nda s???nt? olarak ya?ad?klar? pek çok ülke topraklar? bulunurken Anadolu üzerindeki isteklerinden vazgeçmediler.Kurduklar? Asala terör örgütü vas?tas?yla 1970 ve 1980’li y?llarda yurt d???ndaki Türklere,Türk kurulu?lar? ile görevlilerine yönelik terörle dünya kamuoyunun dikkatlerini çekmeye çal??t?lar.

Gerek Türkiye gerekse Türkiye d???nda Ermenilerin katliam?na u?rayan Türkler iken haks?z ve dayan?ks?z Ermeni propagandalar?n?n uzun süre ciddiye al?nmamas? sonucu bir ad?m ilerleyen hep Ermeniler olmu?tur.Türkler bu topraklar? Bizans’?n ba?r?ndan sökerek almak suretiyle vatanla?t?rd?lar.Bu gerçe?e inan?yorsak namuslar?na,canlar?na,mallar?na tecavüz edilen,ailesiz ve yetim kalan Türk insanlar?n?n trajedilerini,bunlara neden olanlar? dünya kamuoyuna ta??maktan çekinmemeliyiz.

D??ar?da güçlü lobiler olu?turmak için içeride tutarl? ve güçlü olmak zorunday?z.Adana’da Camili,Dedep?nar köylerindeki Ermeni mezalimi için an?t dikilmesi çabalar? bürokrasiye tak?l?yor,Abidinpa?a Caddesi’ndeki Merkez Bankas?’n?n bulundu?u binaya soyk?r?m tabelas? as?lam?yor,Ermenileri mazlum gösteren filmler kar??s?nda resmi kurumlar?m?z tutarl? ve milli davranm?yorlar,fakültelerimizin tarih bölümlerinde konuya yönelik yeterince tezler yapt?ram?yorsak d??ar?da ne derecede ba?ar?l? olabiliriz?.

Mustafa Kemal Atatürk’ün ça?da? Türkiye idealini gerçekle?tirmek için millet yap?m?zdan,onun Misak-? Millisinden taviz vermeden Türk bilim adamlar?n?n ve siyasilerin zengin kaynaklar?m?z? harekete geçirmeleri gerekmektedir.








[1]Ali Arslan,“?ngilizlerin ?skenderun’u ??gal Projesi ve Osmanl? Devletinin Ald??? Tedbirler.(1914-1915)”,IV.Hatay Tarih ve Folklor Sempozyumu(18-19 Ekim 1996),Antakya 1997,s.16.
[2]Salahi R.Sonyel“Yeni Belgelerin I???? Alt?nda Ermeni Tehcirleri”,Belleten,C.XXXVI,say?:141(Ocak 1972),s.36.
[3]?hsan Sakarya,Belgelerle Ermeni Sorunu,Ank.1984,s.253.
[4]Cemal Anadol,Tarihin I????nda Ermeni Dosyas?,?st.1982,s.308.
[5]Ermeni Komitelerinin Amal ve Harekat-? ?htilaliyesi,Milli Kongre,?st.1332,s.228-229.
[6]90 BOA,DH-?FR,52/93 ve 53/97’den naklen:Ali Arslan,a.g.m.,s.17.
[7]Bunlar?n ileri gelenleri Frans?z ?htilalinden ve Rusya’dan etkilenmi? eylemci kimselerdi.Bkz.:Franz Werfel,Musa Da?da K?rk Gün,Çev.Saliha Nazl?kaya,Belge Yay.,?st.1997.
[8]Bu olay,daha sonralar? Viyana’daki Ermeni Piskoposu’nun as?ls?z sözlerine kanan Yahudi Franz Werfel taraf?ndan abart?larak yay?nlanacak ve Ermeniler mazlum gösterilecektir.Bkz.:Belgelerle Ermeni Sorunu,ATASE Askeri Tarih Yay?nlar?,Genelkurmay Bas?mevi,Ank.1983,s.248.
[9]ATASE ar?ivi numara 1/1,klasör 13,Dosya 63,Fihrist 16’dan naklen:Azmi Süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,100. Y?l Üniversitesi No.5 Ank.1990,s.93.
[10]Ünsal Yavuz,”Frans?z D??i?leri Bakanl??? Belgelerinde Ermeni K?r?mlar? Sorunu“,D.T.C.F.Atatürk’ün 100.Do?um Y?l?na Arma?an Dergisi,Ankara 1982 s.661.
[11]Lejyonun kurulmas? için çaba gösteren Kahire‘deki Frans?z Askeri misyon ?efi Albay Bremond 9 Ocak 1919’da Adana’ya gelen i?gal kuvvetlerini genel vali s?fat?yla Çukurova’da idare edecektir,Bkz.:Yeni Adana,8 Ocak 1953 s.2.
[12]Erdal ?lter”Milli Mücadele’de Do?u Lejyonu”,Atatürk Yolu,A.Ü.T.?.T.E. Dergisi,May?s 1989,y?l:2,say?:3,s.424.
[13]Salahi R.Sonyel,Türk Kurtulu? Sava?? ve D?? Politika I,T.T.K Bas?mevi,Ank.1987,s.22.
[14]Yöre halk?n?n“Ermeni ?ntikam Alay?”,“Kamavor”yak??t?rmas?n? yapt??? Frans?z askeri k?yafetli lejyonerler intikam saplant?s? içindeydiler.Bkz.:Yusuf Ziya Bildirici,Adana’da Ermenilerin Yapt??? Katliamlar ve Frans?z-Ermeni ?li?kileri,Köksav Yay?nlar?:15,Ank.1999 s.106.
[15]Türk ?stiklal Harbi IV.Güney Cephesi,Genelkurmay Ba?kanl???,Ank.1966,s.106.
[16]Albayrak,30 Ekim 1919,27 Kas?m 1919.
[17]Harp Tarihi Vesikalar? Dergisi,Haziran 1955,say?:12,belge no:308.
[18]?ngilizlerin Emir Faysal ile aras? iyiydi ve onun burada Frans?z hakimiyetine kar?? oldu?unu biliyorlard?.Bkz.:Laurence Evans,Türkiye’nin Payla??lmas? 1914-1924.Çev.Tevfik Alanay,?st.1972,s.134.
[19]Laurence Evans,a.g.e.,s.215.
[20]Kaz?m Karabekir,?stiklal Harbimiz,Türkiye Yay?nevi,?st.1919,s.360.
[21]Kas?m Ener,a.g.e.,s.38.
[22]?hsan Ilgar“Türk ?stiklal Harbi Güney Cephesi VI”,Belgelerle Türk Tarihi Dergisi,say?:12,?st.1968,s.17.
[23]Yeni Adana,7 Ocak 1953.
[24]Yeni Adana,6 Ocak 1953
[25]Zeki Sar?han,Kurtulu? Sava?? Günlü?ü,Ank.1982,s.138 vd.
[26]Kas?m Ener,a.g.e.,s.33.
[27]Yeni Adana,26 Aral?k 1977.
[28]Yeni Adana,9 Ocak 1953 Kas?m Ener,a.g.e.,s.30.
[29]Kas?m Ener,a.g.e.,s.34;Damar Ar?ko?lu,a.g.e.,s.77-79.
[30]Yeni Adana,12 Ocak 1953.
[31]Yeni Adana,13 Ocak 1953.
[32]Yeni Adana,14 Ocak 1953.
[33]Kas?m Ener,a.g.e.,s.37.
[34]Kas?m Ener,a.g.e.,s.34-35.
[35]Damar Ar?ko?lu,Hat?ralar?m,?st.1961,s.84.
[36]Ar?iv Belgelerine Göre Kafkaslarda ve Anadolu’da Ermeni Mezalimi III 1919-1920,Dev.Ar?.Gen.Müd.,Ank.1997,s.70-71.
[37]Kas?m Ener,a.g.e.,s.43.
[38]Damar Ar?ko?lu,a.g.e.,s.134-135.
[39]?rade—i Milliye 8 Aral?k 1919.
[40]Albayrak,21 aral?k 1919.
[41]ATASE Ar?ivi,kl.93,dos.169-337,fih.23.
[42]T.?.T.E.Ar?ivi Belge no:10/2710.
[43]“Adana Ahvali”Adana’ya Do?ru gazetesi,22 Aral?k 1918.
[44]ATASE Ar?ivi kl.93 dos.169-337,fih.25-1;?rade-i Milliye,12 Ocak 1920.
[45]“Gülek Bo?az?nda Mezalim”,Adana’ya Do?ru gazetesi 22 Aral?k 1919.
[46]Hakimiyet-i Milliye,28 Ocak 1920.
[47]ATESE Ar?ivi,kl.189,dos.33-102,fih.35;?rade-i Milliye,9 ?ubat 1920.
[48]Yeni Adana,2 ?ubat 1953.
[49]Hakimiyet-i Milliye,20 Ocak 1920.
[50]ATASE Ar?ivi,kl.307,dos.25-34,fih.15.
[51]Yeni Adana,5 ?ubat 1953.
[52]Ö?üd,7 Mart 1920.
[53]Ö?üd,11 Mart 1920.
[54]Yeni Adana,17 ?ubat 1953;Kas?m Ener,a.g.e.,s.126.
[55]Faik Üstün Kadirli,Adana’n?n ??gali ve Milli Mücadele,?st.1955,s.12-15;Tevfik Co?kun,Kadirli Milli Mücadelesi ve Hat?ralar,Kadirli 1967,s.26-29.
[56]135.Yeni Adana,21 ?ubat 1953;Kas?m Ener,a.g.e s.126 7 Nisan’da bir hoca da ba?larda ölü bulunacakt?r.
[57]Kas?m Ener a.g.e.,s.68;ATASE Ar?ivi,kl.594,dos.9-140,fih.54-1.
[58]Taha Toros,Kuva-yi Milliye Dergisi,say?:143,Mersin 1972.
[59]ATESE Ar?ivi,kl.946,dos.1-3,fih.178.
[60]ATASE Ar?ivi,kl.946,dos.4.4,fih.(65).
[61]Kas?m Ener,a.g.e.,s.156.
[62]Nakil olay?ndan önce Ermeniler,Hac? Durmu? A?a’n?n hizmetçisini Gazgüden Deresinde dikenli telle bo?mu?lard?.Samime Acar, 1942 ?ncirlik do?umlu.1317 do?umlu annesinin an?lar?n? nakletti.Görü?me tarihi:7 A?ustos 1992.
[63]Mahmut Ayd?no?lu,1325 ?ncirlik do?umlu,Görü?me tarihi 18 A?ustos 1992.
[64]Ahmet Turan Saylan,1320 ?ncirlik do?umlu,Görü?me tarihi:18 A?ustos 1992.
[65]Kas?m Ener,a.g.e.,s.157.
[66]ATASE Ar?ivi,kl.946,dos.4.5,fih.10.
[67]ATASE Ar?ivi,kl.593,dos.5-139,fih.38;Yeni Adana,1/4/5 May?s 1953;Abdurrahman Bozda?,1325 Adana do?umlu.Görü?me tarihi:23 Mart 1993 Katliamdan sa? kurtulan görgü ?ahididir.
[68]ATASE Ar?ivi,kl.946,dos.4.5,fih.31.
[69]ATASE Ar?ivi,kl.946,dos.4.5,fih.34.
[70]ATASE Ar?ivi,kl.946,dos.4.5,fih.40.
[71]ATASE Ar?ivi,kl.946,dos.4.5,fih.35.
[72]ATASE Ar?ivi,kl.539,dos.5-139,fih.40.
[73]ATASE Ar?ivi,kl.593,dos.5-139,fih.40.
[74]ATASE Ar?ivi,kl.593,dos.5-139,fih.56.
[75]?evk-i Çiftçio?lu,1336 Dedep?nar do?umlu,Görü?me tarihi:15 A?ustos 1992.Olay s?ras?nda alt? ayl?k çocukken sa? kula??na ald??? kur?un yaras?yla katliamdan kurtuldu.
[76]Yeni Adana,5-21 May?s 1953;28 Aral?k 1977.
[77]?evki Çiftçio?lu’nun anlatt?klar?.
[78]ATASE Ar?ivi,kl.946,dos.4.5,fih.80.
[79]ATASE Ar?ivi,kl.946,dos.4.5,fih.88,88-1.
[80]Kas?m Ener,a.g.e.,s.171.
[81]Kas?m Ener,a.g.e.,s.173.
[82]Kas?m Ener,a.g.e.,s.174.
[83]ATASE Ar?ivi,kl.593,dos.s.139,fih.40-21(12/13 Haziran 1920 tarihli telgraf metni)
[84]Hayri Ayd?n,1944 Adana do?umlu.Görü?me tarihi:19 A?ustos 1993.Kaz? s?ras?nda bulunanlardan.
[85]T.?.T.E.Ar?ivi,belge no:10/2866;Ahmet Cevdet Çamurdan,a.g.e.,s.136-140;Yeni Adana,22 Aral?k 1977;ve Kozan Sanca?? ile Mülhekat?nn Kurtulu? Hat?ralar?,Bahar Matbaas?,(Belirsiz)1964,s.86;Ahmet Cevdet Çamurdan,a.g.e.,s.142.
[86]Osman Tufan,a.g.e.,s.96.
[87]Mehmet Özdemir,Milli Mücadelede Develi,Kayseri 1973,s.121,125.
[88]Mehmet Baykal,Haçin-Saimbeyli Kurtulu? Sava?? Hat?ralar?,Adana 1989,s.32.
[89]Mehmet Özdemir,a.g.e.,s.92.
[90]Mehmet Özdemir,a.g.e.,s.101—107.
[91]irade-i Miiliye,8 Aral?k 1919.
[92]Ali Saip Ursava?,Kilikya Facialar? ve Urfan?n Kurtulu? Mücadeleleri,Ank.1340,s.21.
[93]Adana’ya Do?ru,22 Aral?k 1919.
[94]As?l ad ve rütbeleri Topçu Binba?? Kemal ve Piyade Yüzba?? Osman Nuri olan Mustafa Kemal’in yak?n silah arkada?lar? 1 Ekim 1919’da Sivas’ta göreve atanarak bölgeye hareket etmi?lerdi.Bkz:T.?.H.Güney Cephesi,IV.,s.8.
[95]Mehmet Özdemir,a.g.e.,s.70.
[96]Mustafa Onar,a.g.e.,s.80.
[97]Mustafa Onar,a.g.e.,s.100-106.
[98]Çalyan Karabet,Çalyan Belgeleri(Tarihsiz),s.98.
[99]Osman Tufan,a.g.e.,s.105.
[100]ATESE Ar?ivi,kl.872,dos.II,fih.13.
[101]ATESE Ar?ivi,kl.872,dos.II,fih.14.
[102]Ö?üd,4 May?s 1920.
[103]ATESE Ar?ivi,kl.872,dos.II-3,fih.12;kl.594,dos.9.140,fih.42,24;kl.946,dos.4-4fih.(65)9,169.
[104]ATESE Ar?ivi,kl.594,dos.9.140,fih 65;kl.946,dos.4.5,fih.80,88.
[105]ATESE Ar?ivi,kl.725,dos.(1)2,fih.28-3.
[106]ATESE Ar?ivi,kl.725,dos.(1)2,fih.30.
[107]ATESE Ar?ivi,kl.725,dos.(1)2,fih.31;kl.595,dos.10(143),fih.31.
[108]ATESE Ar?ivi,kl.726,dos.(1)2,fih.149.
[109]ATESE Ar?ivi,kl.595,dos.(1)2,fih.40-2.
[110]ATESE Ar?ivi,kl.597,dos.(1)2,fih.53.
[111]ATESE Ar?ivi,kl.2490,dos.(1)2,fih.49.
[112]ATESE Ar?ivi,kl.726,dos.(1)2,fih.2.
[113]ATESE Ar?ivi,kl.726,dos.6,fih.83.
[114]ATESE Ar?ivi,kl.726,dos.6,fih.84.
[115]Yusuf Ziya Bildirici,Adana’da Ermenilerin Yapt??? Katliamlar ve Frans?z-Ermeni ?li?kileri,Kök Sosyal ve Stratejik Ara?t?rmalar Serisi:5,Ank.1999,s.159.
 ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri