Anasayfaİletişim
  
English

BOZULAN KARDE?L???N H?KAYES? YAHUT ERMEN? BOZGUNCULU?UNU YA?AYAN YUKARI?EH?R

Doç. Dr. Enver TÖRE*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 .n@ le="text-align: juğÿ˜LBOZULAN KARDE?L???N H?KAYES? YAHUT ERMEN? BOZGUNCULU?UNU YA?AYAN YUKARI?EH?R294â®ULAN KARDE?L???N H?KAYES? YAHUT ERMEN? BOZGUNCULU?UNU YA?AYAN YUKARI?EH?R

Doç.Dr.Enver TÖRE*



De?erli dinleyenler,

Ülkemizde,çe?itli kurumlar vas?tas?yla toplant?lar düzenlenerek,Ermeni meselesi,do?ru bir zemine oturtulmaya çal???l?yor. Biliyoruz ki;kar??m?za bu konuda hukuki ve tarihi gerçeklere uymayan dayatmalarla ç?kanlar vard?r.Gerçeklere s?rt?n? dönmü? bu maksatl? zeminlere,belgelerle durumu anlatma çabalar?m?z,hakl?l???m?zdan ileri gelmektedir.

“Katliam”yaygaralar? yapanlar,ellerine geçirdikleri her türlü arac? merhametsizce kullanmakta;hatta kamuoyu yaratmada etkili olan edebiyat? ve sanat? ba? araç yapmaktad?rlar.Etki alanlar? geni? olan yabanc? ?irketlere,servetler ödeyip sinema filmleri çektirilmekte;yazarlar ayarlanarak sanal hikayeler düzenlenmektedir.

Biz ise daha çok belgeler ?????nda sempozyumlar düzenleyip,do?rular? resmi a??zlarla anlatma yoluna gidiyoruz.Bugün görülmü?tür ki;sanat yoluyla anlat?lanlar,belgeler ve resmi a??zlarla olu?turulan tesirin önüne geçmi?tir.O halde yalanlardan kurulu bu sözde sanat ve edebiyat ç???rtkanlar?n?n kar??s?na;belgelere dayal? olu?turaca??m?z ciddi çal??malar,dünyam?z?n bugünkü konjonktüründe kamuoyu üzerindeki tesir saham?z? daha da geni?letmez mi?

Tarihi belgelerin d???nda,Ermeni meselesini konu edinen edebiyat mahsullerimiz var m? diye kaynaklar?m?z? gözden geçirirken; Ermeni meselesini ba?lang?c?ndan itibaren ele alan nefis bir roman dizisiyle kar??la?t?m.Osmanl? devletinin son dönemlerinde, merkeze uzak ama en az merkez kadar önemli bir ?ehrinde,as?rlarca din,dil ve ?rk fark?na ra?men karde?çe ya?am?? Ermeniler’in;yabanc? güçler taraf?ndan nas?l yoldan ç?kar?ld?klar?n?,bir ma?a gibi kullan?ld?klar?n?;Osmanl?n?n zor gününde en y?k?c? darbeleri ac?mas?zca vuru?lar?n?;?emsettin Ünlü’nün Yukar??ehir,[1]Toprak Kur?un Geçirmez[2]ve Yüz Uzun Y?l[3] isimli romanlar?nda anlatt???n? gördüm.Tarihi aç?l?mlar?yla belgesel özellik ta??yan romanlar,Ermeni bozgunculu?u yan?nda; Osmanl?-Rus sava??na da okuyucuyu iç burkarak tan?k eder.

Bildi?iniz gibi;tarihe tan?kl?k etmek ba?ka,tarihi bir malzeme olarak romanda kullanmak ba?kad?r.?emsettin Ünlü romanlar?nda; Türk tarihinin en sanc?l? yüz y?l?n? ele al?r.Malzemesini,tarihi hakikatlere dayanarak ve gözlemleri sonucu toplayan yazar; eserlerine bu malzemeyi ustal?kla boca eder.Böylece zamanla unutulabilecek,unutturulabilecek yahut çarp?t?labilecek tarihi hadiseleri,unutulmaz ve de?i?tirilemez yapar.Yazar?n romanlar?,her ne kadar bir tarih eseri de?ilse de;okuyucuda,tarihi hakikatleri ara?t?rmaya yönelik derin ilgi alan? da yarat?r.

?emsettin Ünlü,Cumhuriyet dönemimizin önemli bir yazar?d?r.Asker ki?ili?inden kaynaklanan disiplinle romanlar?n? kurgular. Tarihi malzeme,hemen görüntülü bir ?ölene dönü?üverir.Okuyucular? buhranl? y?llar?n ?ahididir art?k.Romanlar?n kurgusundaki, kompozisyonundaki,dilindeki ba?ar?s?nda yazar?n tahsili,hizmeti yan?nda;yeti?ti?i co?rafyan?n onu ?ahitli?e ça??rmas?n?n da tesiri büyüktür..

Romanlarda,Osmanl?’ya kurulan hain ve sinsi tuzaklar,çarp?c? sonuçlar?yla aktar?l?r.Ke?ke devleti,memleketi ilgilendiren olaylar?n her merkezden,her sancaktan nas?l görünüp,de?erlendirildi?ini anlatan bu tür eserler daha çok yaz?labilseydi.Öyle zannediyorum ki;kurtulu? mücadeleleri tarihi d???nda bulundu?u noktadan,bütünün çözülü?ünü seyreden ve bu çözülü?ün çevrede yarat??? infiali,tahribat? de?erlendirmeyi,ilk defa bu roman ba?ar?l? bir ?ekilde seyrettirir.Seyrettirir diyorum çünkü, okuyucu hep bir kameran?n arkas?ndad?r;ama,kameray? yönlendiren yazard?r.Okuyucu,yazar?n yan?nda deh?ete kap?larak olaylar? sadece seyreder.?stedi?i tepkinin okuyucuda harekete geçti?ini hisseden yazar yeni bir noktadan çekime ba?lar.Öyle olaylar var ki,okuyucunun dokunmak,müdahale etmek,de?i?tirmek gibi iste?i olsa da bunu yapabilecek gücü elinden al?nm??t?r.Zira anlat?lanlar de?i?tirilmesi ve geriye dönü?ü olmayan zamana ?ahitlik yapabilecek malzemelerdir.

Ermeni bozgunculu?unun detaylar?na girmeden önce;romanlar?n genel bir özetini aktarmay? uygun buluyorum.As?l ad? Harput olan yüksek rak?ml? Yukar??ehir’de,önceleri farkl? inançtan,kültürden olan mutlu ve zengin insanlar?n karde?çe ya?ad???n?, kayna?t???n? görürüz.Öyle ki Harput,Tuna boylar?ndan Arap çöllerine,Kafkaslar’a,Balkanlar’a kadar uzanan bir co?rafyaya ku? bak??? bakar gibidir ve ticaret hacmiyle de buralara hükmeder.Ne zaman ki Osmanl? kötü yönetilir,gücünü yitirir,i?te o zaman Harput da harap bir put haline gelir.[4]

Romanlar ba?lang?çta,Kerem ile Asl? hikayesini hat?rlatan bir a?k üzerine kurulmu? gibi takdim edilirse de;bu a?k söz konusu hikayenin masalla?mas? gibi bitmez.A?k hikayesinin hemen yan?nda Ermeni olaylar? belirir.Her üç roman?n merkez ki?isi,1856 Osmanl?- Rus sava??na giden ve bir daha geri dönmeyen Yukar??ehirli yi?it Ferhat’?n o?lu Debba? Yusuf‘tur.

Debba? Yusuf,birlikte büyüdükleri,aile dostlar? ve kom?ular? Bezirciyanlar’?n k?z? Hermin’e a??kt?r.K?z?n babas? Bogos, birbirini seven bu iki gencin evlenmesine mani olur.Üç o?luyla birlikte Amerikal? misyonerlerin de deste?ini alarak Harput’ta terör estirir.D??ar?dan gelen ba?ka desteklerle dengeler iyice de?i?ir.Zira Avrupa ve Amerika’y? arkalar?na alm?? bu etnik kültür,çat?rdayan Osmanl?’n?n y?k?l???na en büyük darbeyi içten vurabilmenin haz?rl?klar?na giri?irler.Bölgede devletin gücü yetersizdir;ama,bu gücü tamamlayan a?iret reisleri vard?r.Önce bu a?iret güçlerini ortadan kald?rmak için beylerini vurdurur, birbirlerine dü?melerine imkan sa?larlar.Karga?a,e?kiyal?k,yokluk,yoksulluk,can,mal,namus emniyetinin kalmamas? toz-duman eder etraf?.Bu kar???kl?ktan ise Müslüman olmayan unsurlar her defas?nda daha fazla hak talebiyle ç?karlar.

Kanun-i Esasi’nin ilan? ba?lang?çta karga?an?n bitece?i inanc?yla herkesi sevindirirken,sonradan görülür ki,bu de?i?im ülkeyi daha büyük ac?lara itmekten al?koyamayacakt?r.Zira,içeriden ve d??ar?dan sald?ran aç s?rtlanlar?n yeni f?rsatlarla bu hasta adam? yutacaklar? kesindir.Bütün olaylar?n suçu,eskimi? ve köhnemi? devlet düzeninden kaynaklanmaktad?r.Me?rutiyet’in ilan? umutla beklenir ve istenir.Bu büyülü sözcük,sanki bütün çözülmeyi ve haks?zl?klar? durduracak;insanlar? mutlu edecektir. Halbuki oluk gibi Türk kan?n?n dökülece?i Osmanl?-Rus sava?? 2.kez ba?lam??t?r ve Yusuf Hermin’i dertleriyle ba? ba?a b?rakmak mecburiyetinde kalarak bu sava?a gider.

Daha sonra,93 harbi mercek alt?na al?n?r.Harbin safhalar? Yusuf’un gözünden geni? bir aç?yla seyrettirilir.Dayan?lmaz ac?lara,yokluklara,so?u?a,k?tl??a,yard?mlar?n gelmemesine,?stanbul hükümetinin bo? vaatlerine ve bu arada telef olan memleket evlatlar?n?n hazin yok olu?lar?na hay?flan?r dururuz.Osmanl?-Rus sava?? bilançosu ile romanda gerçektir.Romandaki görüntüler bu gerçeklerin unutulmamas? gere?ine ?srarla i?aret eder.Koordinesizlik,sorumsuz devlet yöneticileri ve ara kadrolar?n bo? vermi?li?i;ferdi güçleri ve çabalar? da etkisiz k?lar.

93 Harbi,Rus ordusu ile Ermenilerin yak?n ittifak?n? tarihi bir gerçek olarak önümüze serer.

Yazar,Osmanl?’n?n da t?pk? Harput gibi eriyip gitmesine isyan eder.Zira Yukar??ehir’in çözülmesi de Osmanl? gibi trajiktir. Elden gelen her ?eyi vatanda?lar yaparlar ama gaflet ve dalalet içindeki yöneticiler i?in fark?nda de?ildirler..Sadece kendini ve ailesini dü?ünen pa?alar,koca Osmanl?’y? yüz y?l gibi bir sürede eritip,bitirirler.Yüz Uzun Y?l süren bu erime,son roman?n da ad?d?r.Harput’u en son Yusuf ve debba? arkada?lar? terk eder.T?pk? Osmanl?’dan umudu kesip Türk varl???n? görenler gibi.

Harput,yerel ad?yla Yukar??ehir,co?rafik ve demografik yap?s? ile özel bir konuma sahiptir.Zira“Yukar?lara,kayal?k düzlüklere,basamak basamak yükselip giden ta? dö?eli sokaklar?n iki yan?na s?ralanm?? büyüklü küçüklü evleri, konaklar?,  kiliseleri, camileri, medreseleri, meydanlar?, dükkanlar?, hanlar?, hamamlar?yla; karma??k bir kent görüntüsü veren Harput; Sokaklarda, çar??larda, meydanlarda, cami avlular?nda; gün do?umundan gece karanl???na kadar; yürüyen, duran, devinen; fesli, sar?kl?, külahl?, türbanl?, çar?afl?, hotozlu; atl?, kat?rl?, e?ekli, yaya,bir insan kalabal???”ile doludur.(s.8) Yukar??ehir bu görüntüsüyle canl?, çe?itli kültürlerin bir arada yüzy?llard?r özgürce karde?çe ya?ad?klar? bir kenttir.T?pk? bütün Osmanl? co?rafyas?nda oldu?u gibi.Fakat bu karde?lik 1860’l? y?llarda ba?layan karga?a ile biter.Tuna boylar?ndan Kafkas eteklerine,Kafkaslar’dan Taif’e,Yemen’e kadar uzanan topraklarda rahat ya?ayanlar birden bire ya?layan sava?lar,ayaklanmalar,göçler,yokluklar, yoksulluklar içine dü?erler.Bu günler öyle ki“Kentlerden,geçitlerden uzak,?ss?z ilintisiz da? köylerine,göçebe oymaklar?na, Arap a?iretlerinin k?l çad?rlar?na kadar;ayr?l???n,kavgan?n,k?r?m?n girdi?i günler”dir.“Tuna’da Bulgar,Karada?’da S?rbistan’da,Balkanlar’da ayaklanmalar ba?lar ve ?ngilizler bu ayaklanmaya destek verirler.Da??standa Ruslar Müslümanlar’? k?l?çtan geçirir.Ruslar,?ngilizler,Almanlar,Frans?zlar birlik olur,Osmanl? padi?ah?na ültimatom verirler.Cebel-i Lübnan’da kan gövdeyi götürür.”Osmanl? terhisleri durdurur,seferberlik ilan edilir.Harput’un Müslüman ahalisinin 20-25 ya??ndaki genç erkekleri 1856 Rus seferine gönüllü giderler.Sava??n ve hastal???n k?rd??? bu üç yüz ki?iden geriye sadece 30 ki?i döner. Sava?a gidenlerin yeri de uzun süre doldurulamaz.Müslümanlar?n mal ve canlar? ac?mas?zca eriyip giderken, az?nl?klar, bilhassa Ermeniler, ço?almakta, ticaret yapt?klar? için de zenginle?mektedirler.

Romanda ait olduklar? kültürü temsil eden iki aile öne ç?kar.Müslümanlar?;?ehit Ferhat’?n anas? Güler,dul e?i Binnaz ve yetim o?lu Yusuf;Ermenileri ise bu ailenin ba? evinden biti?ik kom?ular? olan ihtiyar Tanak Bezirciyan ve e?i Mari,o?lu Bogos ve e?i Meryem,Bogos’un o?ullar? Artin,Kamer,Serkis ve k?z? Hermin.

Bu iki ailenin kom?ulu?u ba?lang?çta akraba kadar birbirlerine yak?nd?r.Birbirlerini koruyup kollar,yard?mlar?na ko?arlar. Öyle ki Ferhat sava?tan dönmeyince ?htiyar Tanak Halep’in Ermeni tüccarlar?na Ferhat’?n hakk?nda bilgi almak üzere o?lu Bogos’u tereddütsüz gönderir.Harput’a mal veren tüccar Bedros,Ferhat ve arkada?lar? için öz o?ullar?n? kaybetmi? gibi gözya?? döker.

Bogos’un e?i Meryem,küçük o?lu Serkis’i do?urduktan sonra hastalan?r.Bakacak kimsesi olmad???ndan Bogos e?ini Güler Nine ve gelini Binnaz’?n ellerine teslim eder.

Yusuf,Bogos’un çocuklar? ile birlikte büyür.Hermin,Yusuf’un annesi Binnaz’? teyzesi olarak bilir.

Ermenilerle Müslümanlar?n yak?n ili?kisini belirten bu sahneler uzun sürmeyecektir.Zira zay?f dü?en Osmanl? çat?rdamaya ba?lay?nca yeni nesil Ermenilerin bak??? da de?i?ir.Onlara göre eski nesil p?s?r?kt?r.Nitekim ilk ?ikayeti Tanak’a o?lu Bogos yapar:“Senin bizimkiler dedi?in,p?sm??lar kalm??lar,oturduklar? yerde.Senin benim gibi be? on ki?iyi bellemi?ler,i?te o kadar.Dünyadan haberleri yok.Aralar?nda birlik de yok.Bir yar?s? ?stanbul’a,Patrik Çubukçu’ya dayam?? s?rt?n?,öbür yar?s? Vanl? M?g?rd?ç’?n arkas?nda.Patrik yapacaklarm?? M?g?rd?ç’?.Kimi görseler sözleri bu.O,onu çeki?tirir,o onu.”(s.13)

Bu sözlere ihtiyar Tanak’?n cevab? Türk-Ermeni ili?kilerinin geçmi?i aç?s?ndan manal?d?r:“Çeki?sinler o?ul,b?rak didi?sinler, sana bana göre ne var?Sana bir terslikleri oldu mu?Ona bak sen!.”(s.13)

Babas? Tanak öldükten sonra Bogos mal varl???n? daha da ço?alt?r.Yukar??ehir’de merkez Demirlihan’daki sekiz dükkandan sonra iki önemli kona?? sat?n al?r ve misyonerlik için gelen Amerikal? Wheler ve Barner’e kiraya verir.Halbuki Müslümanlar bütün birikimlerini sava?a giderken geride kalanlara b?rak?rlar.Haz?r para da çabuk biter.Yeni gelirleri yoktur.Kalan mallar sat?l?r,fakirlik sürer.Velhas?l Müslümanlar hem can,hem maldan olurlar.Ermeniler ise tam tersi,can ve mal zenginli?i ya?arlar.Nitekim Yusuf’un ailesi de ellerinde kalan son kat?r? satar.

Birlikte büyüyen Yusuf ile Hermin,Kerem ile Asl? misali birbirlerine a??k olurlar.Hermin’in annesi bu a?k? ö?renince olacaklar? biliyormu? gibi k?z?n? uyar?r:“Uzak dur k?z?m,uzak dur...Sen bilirsin büyük Allah?m!?? açacak ba??m?za!”

Amerikal?lar’?n Harput’a geli?i fitili ate?leyen k?v?lc?m olur.Kuyumcu Nubar’?n küçük o?lunu kand?r?rlar ve Amerika’ya gönderirler.Büyük o?lu Ni?an’?n da gitmesinden korkan annesi onu bir an önce evlendirmek ister.Hermin’in bütün kar?? koymalar?na ra?men Bo?os,k?z?n? Ni?an’la sözlendirir.Hermin’i ba?tan ç?kartan Yusuf’a da öfkelenir ve onu ortadan kald?rmay? dü?ünür.K?sa bir süre sonra Hermin’in a?abeyleri Artin ile Kamer,Yusuf’un önünü keserler,kafas?na kaya ile vururlar ve onu yardan a?a?? atarlar.Hermin bu olay? duyunca kahrolur(s.37-38). Bogos, Jandarma sorguya almas?n diye hemen Artin’i Beyrut’a; Kamer’i de ?stanbul’a gönderir.Yusuf,Jandarma sorgusunda sald?ranlar?n kim oldu?unu aç?klamaz.

Müslüman ve Hristiyan iki aile çok iyi dostluk kurmu? olmalar?na ra?men,bu dostlu?un sonunda i? ortakl??a geldi mi,e?it olmayan ?artlar belirginle?ir.Yusuf’un fakir ve üstelik Müslüman olu?u Hermin ile evlenmesine yetecek kadar engeldir zaten. Asl?nda seven yürekler için bu sebepler geçerli de?ildir.Nitekim ne Yusuf ne de Hermin,Bezirciyanlar’?n ileri sürdü?ü ?artlar? dikkate al?rlar.Hallerinden anlayabilecek;da?l? a?iretlerden birinin reisi ve Yusuf’un dostu olan Zilfo Beye, kaçarak,s???n?rlar.Zilfo bey onlar? bir süre misafir eder,ama entrika hep berrak suyu buland?r?r.Zilfo Bey ve a?iretinden korkan Bogos,yeni bir entrikaya soyunur.Önce Zilfo Bey’e gençleri evlendirece?ine dair söz verir;Hermin evine dönünce ilk i? olarak Hermin’i kilit alt?na al?r ve onu Yusuf’a bir daha haram eder.

Arkas?ndan e?e?ini zehirler ve bunu Yusuf’un yapt???n?;kendisini de zehirlemesinden korktu?u,söylentisini yayar.Ramazan Bayram?’na birkaç gün kala da Kilise hamam?n?n tella?? Kör Simo’yu ?ahit tutarak kona??n?n alt kat?nda ç?kan yang?n?n sebebini Yusuf’a maleder.Veresiye defterini kabar?k tuttu?u Jandarma Yüzba??s? Sar? Nedim’i devreye sokarak Yusuf’un tutuklanmas?n? ister.Sar? Nedim,tutuklaman?n olmas? için delile ve ?ahide ihtiyaç oldu?unu söleyince dü?ünmeye ba?lar.Bir taraftan da Zilfo beye,sözünü tutaca??n?,o?ullar?n?n dönü?ünü bekledi?ini ve ailesini bu konuda ikna edebilmesi için zamana ihtiyac? oldu?u haberini gönderir.Yusuf’un,Zilfo beye tekrar gidece?ini duyunca da yeni bir komplo haz?rlar.

Yusuf,Zilfo a?aya giderken yolda 3 ki?i taraf?ndan pusuya dü?ürülür.Bu defa tedbirlidir,faka basmaz.Birini yaralar, di?erlerini etkisiz hale getirir ve bask?n? Bezirciyan’?n o?lu Kamer’in tertipletdi?ini,bask?nc?lara itiraf ettirir.Bogos, az?nl?k çocuklar?n? Amerika’ya götürmek isteyen misyonerlere yak?nla??r.Misyonerler kapitilasyonlar?n tan?d??? haklarla, biraz da idarenin ilgisizli?i ve bilinçsizli?i yüzünden Yukar??ehir’de Amerikan Kolejini açarlar.Bogos onlar?n,Harput’ta yerle?ip ço?almalar?na,okullar ve kurslar açmalar?na yard?m eder.[5]

Misyonerlerle yak?nla?mas? yeni ve daha büyük problemler do?urur.Osmanl?’ya zarar vermek için birbirlerini k??k?rtmaya ba?larlar.Nitekim Bogos’un yeni komplosunda figuranlar bu defa Misyonerlerdir.

Son teravihten sonra misyonerlere sald?r?ld??? havadisi bir anda ?ehirde yay?l?r.Arabac?n?n öldü?ü olayda,soru?turmay? yapan Ziver Çavu?’a Wheller“Müslümanlar?n sald?r?s?na u?rad?klar?n?,k?z?n?n kaç?r?lmak istendi?ini,kar?? koyduklar?n?”anlat?r. Ortalarda ise Wheller’in k?z?n?,Hermin sanarak Yusuf’un kaç?rmak istedi?i söylentisi yay?l?r.

Olaylar art?k ?ahsi olmaktan ç?kar?l?p Müslüman-Hristiyan çat??mas?na do?ru götürülmektedir.Bu durum Hüsamettin Hoca’y? feryat ettirir:“Fesatt?r bunlar,fesat.Nicedir ekilmi? fesat tohumlar?n?n otu,a?ac?..Yaban?n misyoneri gelmi?,arife günü kalabal???nda fink at?yor çar?? içinde;kolu ba?? aç?k k?z?n? önüne katm??!..Nerden al?r cüreti,pervas?zl???,söyler misin bana,nerden al?r,ha?Diyeyim,ben söyleyeyim size.Aç?k,a?ikar!Dini,devleti yaban?n gavurlar?;elçileri,konsoloslar? dile?ince çekip çevirmeye,ak?ld?r diyen Vali pa?am?zdan al?rlar..?u Bogos’a bak?n hele,bokunda boncuk var heriflerin..Pe?lerinden ayr?l?r m? hiç!Bre namert diyeceksin,yok yoksul musun?Neyin eksik?Sütü bozuk herifin!”(s.110)Hüsamettin Hoca bu cümleden olarak Bo?os’un nesebini de aç?klar.Güya Bogos,Tanak’?n o?lu de?il annesinin evlili?inin onikinci y?l?nda Dersim Kürtleri’nden birinden peydahlad??? gayrime?ru çocu?udur.Bogos,“kara kal?n ka?lar?,koyu siyah gözleri,ince dayan?kl? iskeleti ile Yukar??ehir Ermenilerinden çok Dersim Kürtlerine benzer.”(s.111)Bu aç?klamalar bugünkü ayr?mc? Kurtçülük ile Ermeniler’in dayan??mas?na da ironik bir hat?rlatmad?r.

Ramazan Bayram? namaz? ç?k???nda da,Kilisenin önünde toplanan 50-55 ki?ilik Ermeni gençleri Müslüman gençlere tacizde bulunurlar.Ç?ngar ç?karmak isteyen Ermenilerle çat??maya girmek isteyen Müslüman gençleri,ya?l?lar engellemek istese de, tahrikler sürünce,ta?l? sopal? kitlesel çat??ma ç?kar.Müslümanlara göre arkas?na Amerika’y? ve Avrupa’y? alan gavur azm??t?r, bunun arkas? gelecektir.

Osmanl?’y? yönetenler de acz içindedir. Payitaht da dahil Osmanl?’n?n her kö?esinde “?ngiliz, Frans?z, Amerikan, ?talyan misyonerleri, gezginleri, ara?t?r?c?lar?,tüccar k?l?kl? casuslar? kol gezerler ve ç?kar kavgalar?na ç?ra ile ko?arlar.Kendi halk?na dan???p dayanmayan devlet,kendisi ile ç?kar kavgas?nda olanlar?n a?z?na bakar olur.(s.89)”Yani halk,hatta devletin pa?alar? kanunsuz ve sahipsiz kalm??t?r.Nitekim,meydana gelen olaylar kar??s?nda,?stanbul’dan Dahiliye Nezareti’nden gelen soru?turma telgraf? devletin içine dü?tü?ü aczi en aç?k biçimde anlat?r:“Yukar??ehir’de arife günü olaylar ç?kt???,ezcümle, gayrimüslimlerin kad?nlar?n? ba? aç?k,örtüsüz,sayg?s?z çar??da dola?t?rd?klar?,evlerde kad?n erkek toplan?p e?lendikleri bahane edilerek;tekbir ile camilerden ç?kan Müslümanlar’?n Hristiyan dükkanlar?n? ate?e verdikleri,ya?ma ettikleri;Amerikal? iki misyonerle k?zlar?n?n kaç?r?ld??? ya da öldürüldü?ü;Ermeni milletinin korkusundan kiliselere kapand???;Müslümanlar’?n kiliseleri ku?att???;can,mal güvenli?inin kalmad???;ölenler,yaralananlar bulundu?unun ö?renildi?i;böyle olaylar?n gerçek oldu?una ihtimal verilmemekle birlikte,?üyuu vukuundan beter oldu?undan,gecikmeden bilgi verilmesi...”(s.99)

Telgraf? alan devletin valisinin tela?l? sözleri,Hristiyanlar’?n Osmanl? kar??s?nda nas?l örgütlendi?ini göstermesi bak?m?ndan da önemlidir:“Gazeteler yazar bunlar? yar?n,öbür gün!Do?ruymu? gibi bire bin katarak...Avrupa’daki,Amerika’daki gazetelere kadar gider,ula??r.Elçiler kap?s?na ü?ü?ürler Sadrazam?n,bilgi isterler.Do?ru oldu?una inansalar da inanmasalar da...Kendilerince olu?turulacak kurullar?n gidip yerinde inceleme yapmas?n?,rapor vermesini isterler!??in as?l esas? anla??l?r,anla??l?r ama neden sonra?Dünya alem kand?r?ld?ktan,konferanslarda kullan?lacak malzeme ele geçirildikten sonra”(s.99)Görüldü?ü gibi ders al?nmayan tarihimiz tekerrür mü ediyor yoksa?Dün Ermeniler,bugün Ermeniler ve akrabalar?(!) ayn? senaryo devam etmiyor mu?

Ermeni bozgunculu?u ac?mas?zca sürer.Selçuklular’dan kalma bir camide bayram namaz?n? k?lan Zilfo bey ç?k??ta silahl? sald?r?ya u?rar ve öldürülür.Yöredeki kan davas?,a?iret kavgalar? yeni bir boyut kazan?r.Zilfo bey öldü?üne göre,korkulacak bir ?ey kalmay?nca;Bogos,Hermin’i Yusuf’a vermekten vazgeçer.

?lk anda bu i?i de Yusuf’un yapt??? söylentisi yay?l?r.Her olayda ad? geçen Yusuf,vali S?tk? Salih pa?an?n emriyle yakalan?r ve Ziver çavu? taraf?ndan sorgulan?r.Bütün olaylar?n alt?ndan Bogos’un o?lu Kamer ç?kar.Kamer Misyonerler’e s???n?r.Yusuf onu sakland??? yerden al?r ve Kad? Canip efendiye teslim eder.Yusuf’un,Kamer’i Kad?’ya götürürken söyledikleri,Ermeni bozgunculu?unu da aç?klar:“El mi kald?rd?m anana babana?Bir çift kötü söz mü söyledim?Ne kötülü?ümü gördünüz?De bana?Sen, baban,karde?in,kaç adam?n kan?na girdiniz durduk yerde!Benim hesab?m?n hükmü geçti,çoktaan..Arabac? Mamo var orta yerde; Zilfo bey var..Pusucular,mapustakiler...Para verip ayartt?klar?n?z...Adam? adama dü?ürdünüz memlekette!”(s.268)

Kamer tutuklan?r.Devreye misyonerler ve Frans?z konsolosu Pier girer.Önce Kamer’i hapse atan Binba?? Vas?f beye giderler. Vas?f beyin tercüman Papaz Karabet arac?l???yla Misyoner Wheler’e sordu?u soru anlaml?d?r:“Ne demeye gelmi?,suyu mu ç?km?? memleketinin?“(s.172).

Osmanl?ya kar??;Ermeni,Amerikal?,Frans?z dayan??mas?n? olu?turanlar;Kamer’i kurtaramayacaklar?n? anlay?nca bir taraftan onu kaç?rmay? dü?ünürler,di?er taraftan yeni bir senaryo ile dikkatleri ba?ka yöne çekerler.Vali’ye giderek kendilerinin de, H?ristiyanlar?n da,tedirgin oldu?unu;güya,a?iret beylerinin,Yukar??ehir’i bas?p misyonerleri,H?ristiyanlar? da?a kald?raca??n? ileri sürerler.Gelenleri dikkatle dinleyen Vali pa?aya göre;Zilfo beyin vurulmas? olay? ile a?iret beylerinin Yukar??ehir’i basmalar?,misyonerleri da?a kald?rmak istemeleri aras?nda bir ba?lant? vard?r.Zilfo beyin vurdurulmas?nda; dolayl? dolays?z,Bezirciyanlar?n ve misyonerlerin parma?? vard?r.Zira Zilfo beyi vurdurup kan davas? süsü vermek istemi?lerdir.

Pa?a,bütün olaylar?n,Müslümanlarla H?ristiyanlar? birbirine dü?ürüp hükümete bask? yapmalar? için yabanc? devletlerin eline geçerli bir koz vermek oldu?unu farkeder.

Vali pa?an?n dü?üncesini Defterdar’?n görü?leri tamamlar:“Pa?a Hazretleri!Misyonerler’in,olur olmaz yerde,hiç çekinmeden, memleketin halini,gelece?inin ne olaca??n? anlat?p gezdikleri bilinen bir ?ey...Wheller Efendi;bugün,olmazsa yar?n, ?ngilizler”in buralardaki Ermeniler’in idaresini üstlenmesinden yana oldu?unu apaç?k söyler dururmu?!?imdiki konsoloslarla misyonerler de,zaman? geldi?inde,yetkili mü?avir ya da devlet temsilcisi olarak görev yapacaklarm??!Etkili bir denetim düzeni ancak böyle kurulabilirmi?!”.“Çook söylenti var,ama bunlar söylenti de?il.Bunlar,on alt? ay önce gelen ?ngiliz’in,Tozer adl? gazetecinin yazd?klar?.Adam;buralara ?ngiliz’in yerle?mesine di?er devletlerin kar?? ç?kacaklar? dü?üncesinin yayg?n oldu?unu da yazm??.Ancak,i? yava? yava?,sezdirmeden yap?l?rsa ba?ar?l?rm??!“,“Balkanlar’da çoktur bu i?ler Pa?a Hazretleri.Günlük i?lerdendir.S?rbistan’da,Makedonya’da,Karada?’da siyaset diye bu i?leri yapar gelirler.Y?llard?r,S?rpl?s?,Bulgar’?,Rum’u,pusu kurarlar,adam vururlar...Kasaba çiftlik basar,adam kaç?r?rlar!Hükümet el koyup asker yollay?nca:Katliamd?r,bask?d?r,zulümdür, idaresizliktir!diye,yedi düveli aya?a kald?r?rlar!“,der.(s.156)

Misyoner grubun elini kolunu sallayarak jandarmaya ve valiye hesap sordu?u ?eklindeki dedikodular bir anda yay?l?nca;Müslüman ahali de hemen harekete geçerek ö?le namaz?ndan sonra“Katiller tutulsun,adalet isteriz”sloganlan?yla Hükümet kona??n? basarlar.Bogos’un adam? Yüzba?? Sar? Nedim,Müslüman ahalinin üzerine jandarmay? salar.Böylece halk ile devlet birbirini Ermeniler yüzünden k?rmaya ba?lar.Kara Ziver çavu?un geli?iyle çat??ma durur.Devlete güven sars?lm??t?r.Ahali art?k kendi ba??n?n çaresine bakmaya ba?lar.Ç?kart?lan dedikodular tahriklere,tahrikler de ahaliyi isyana sürükler.Bir bak?ma devlet ve halk kar?? kar??ya gelir.Gayrimüslimlerin de istedi?i budur.Güçlüyü bölmek ve birbirine k?rd?rmak.Nitekim tutuklu bulunan Yusuf ve Kamer Bezirciyan Yukar??ehir’den yeni vilayet merkezi olan Elaz??’a nakledilirken,yolda pusu kuranlar,gavurun kendilerine teslim edilmesini isterler ve jandarmayla çat???rlar.Bu olaydan sonra da Dersimliler’in Yukar??ehir’i bast???, hükümet görevlilerini ve misyonerleri kaç?rmak istedi?i haberleri valili?e ula??r.S?n?rl? say?daki kadrosuyla jandarma ihbardan ihbara ko?ar,yorulur.Binba?? Vas?f beyin Kapitilasyonlar yüzünden görev yapamaz hale geli?lerine isyan? bir hayk?r?? halini al?r:“??i gücü yok mudur bu milletin yahu!..Her sözün arkas?ndan nas?l ko?al?m biz Allaha?k?na!Yalan yanl?? demeden... Zaptiyenin de can? var!Dersimli gelip adam kaç?racakm??.Kimdir bunlar? uyduran be karde?im?Bayram yok seyran yok,ayaktay?z günlerdir..Adama soruyorsun:‘Neye geldin buraya??zin ka??d?n var m??Kem küm.Yirmi y?l önce bir ka??t uydurmu? ?stanbul’dan bu senin misyoner Wheller,dola??r durur memleketi..Arayan yok,soran yok!Ne herzeler yedi?ini,ne haltlar kar??t?rd???n? bir Tanr? bilir.Üstüne gitsen burnundan k?l ald?rm?yor herif!Haklar? neymi?,konsolosla görü?meliymi? falan..Sanki ben ça??rm???m..., Buyur gel efendi,yedi?in burda..Yemedi?in yan?nda.Ne halt kar??t?r?rsan kar??t?r,sa?l???n,selametin boynuma borç’,demi?im. ,, (s.196)

1869 y?l?na gelindi?inde,Osmanl? ülkesinde ya?ayanlara,cins,soy,din,mezhep fark? gözetmeksizin hak da??t?labilmesini amaçlayan,“Nizamiye Mahkemeleri”kurulmaya ba?lan?r.Yukar??ehir kad?s? Cemalettin efendi de buradaki mahkemenin ba??ndad?r. Kamer’i kurtarmak için misyonerler,Kad?’ya rü?vet teklif ederler.Sonuç alamay?nca bu sefer mahkemeyi oyalama ve yanl?? bil?iler verdirerek,hedef ?a??rtmaya giri?irler.Her türlü dalavereye,bask?ya ve tehdite ra?men kurulan mahkeme Kamer’i suçlu bulur.Bogos’u ve o?lu Artin’i delil yetersizli?inden serbest b?rak?r.Bir süre sonra Yusuf da serbest kal?r.

Abdülhamit ba?a geçince Kanun-i Esasi ilan edilir.Osmanl?’daki kanl? karga?a Rus Çar?’n? harekete geçirmi?tir.Sava? ba?lamak üzeredir.Abdülhamit’in Hassa alaylar? kurulur.Önce,gayrimüslimlerin de askere al?naca?? söylenir,fakat bu dü?ünceden ihanet ederler diye vazgeçilir.Yukar??ehir’in Müslüman gençleri sava?a ça?r?l?r.Yukar??ehir’den 500 ki?i istemi?lerdir,400 ki?i zor ç?kar ve Yusuf dahil herkes askere al?n?r.Müslüman’?n üstüne yük üstüne yük yüklenir.Sava?a gidenler,içerdeki nüfusu azalt?r. Meydan yine az?nl?klara kal?r.

Toprak Kur?un Geçirmez 93 Harbini anlat?r.Bu sava? Rus ordusu ile Ermeniler’in ittifak?n? tarihi bir gerçek olarak da önümüze serer.Ruslar?n hedeflerine ortak etti?i Ermeniler soyk?r?m hareketine giri?irler.Müslümanlar pari?an olur.S?n?rlar kan içinde kal?r.

Yukar??ehrin erkekleri sava?a gidince,Misyoner-Ermeni dayan??mas? ata?a kalkar.Misyoner kad?nlar?,Müslüman kad?nlara yönelik, güya hizmet amac?yla-çe?itli kurslar düzenlerler.Bu kurslarda ahali aras?na kin tohumlar? serpilir.Çocuklar?n? Amerika’ya göndermeleri için kad?nlar ikna edilmeye çal???l?r.Zengin Ermeniler’in paras?n?n Amerika gibi güvenli bir ülkede korunmas? telkin edilir.Bogos da bu dü?ünceyi benimser ve servetini Amerika’ya kaç?rman?n yollar?n? arar.Wheller’in k?z? Margaret’in ba?tan ç?kard??? Kamer,bu plan?n bir parças? olur.Böylece Yukar??ehir’den Amerika’ya artarak devam eden servet ve beyin göçü ba?lar.

Sava? devam ederken Ermeniler,Yukar??ehir’de debba?lar?n üretimlerine el koyarlar.Daha önce Erzincan Askeri Kundura fabrikas?na,çevreden toplad?klar? derileri i?leyerek gönderen Debba?lar.Bir anda i?leyecek deri bulamazlar.Zira Bogos ve adamlar? bütün derileri toplam?? ve Ermeni tacirler vas?tas?yle Ruslara göndermi?tir.

Ermeniler,Yukar??ehir çevresindeki e?kiyalar? besler,örgütler,yerel yöneticiler üstünde her istediklerini yapt?rabilecekleri bask?lar? kurarlar.Böylece karanl???n,karga?an?n,karamsarl???n hakim oldu?u devrede sistemli bir ihanetin en önemli yan? olurlar.

Ruslar taraf?ndan ma?lup edilen Osmanl? ordusu,çekilmeye ba?lar.Çekilme esnas?nda Rus himayesindeki Ermeniler ordumuzu arkadan vururlar.Köyler bas?l?r,yak?l?r,y?k?l?r.Öyle ki Ölen yi?itlerin hesab? tutulmaz olur.Memleket tam manas?yla sahipsizdir.

Bu karga?a içinde Kamer hapisten kaç?r?l?r ve Ermeni çetelerine kat?lmas? sa?lan?r.Erzurum,Ermeni çetelerinin deste?iyle Ruslar taraf?ndan ku?at?l?r.Milis güçleri ?ehri teslim etmemek için direnirler.Ayn? anda Balkanlarda da kan dökülmektedir. Ruslar Edirne’ye girerler ve sonunda Ayastafanos antla?mas? imzalan?r.Bu anla?mayla Osmanl? Avrupa’dan parçalan?r ve at?l?r. Yeni Avrupa’n?n ?ekillenmesi böylece ba?lar.Ermenilerin de Dük Nikola’ya,yap?lan antla?mada ayr?cal?k tan?nmas? için yalvard?klar? duyulur.

Hristiyan dünyas? kar??s?ndaki bu hazin çözülü?ün suçlusu Musa Çavu?’un sözlerinde yatar:“Gavurun topu var m??Var.Askeri, atl?s?,arabas?,?imendiferi...Hepsi var!Peki,senin niye yok Müslüman?...Adaml?ktan ç?km?? bunca ümmet-i Müslüman.”(s.270)

Hermin ise zorla evlendirildi?i Kuyumcu Nubar’?n o?lu Ni?an ile mutlu olamaz.Dayak,eziyet,hakaret dolu evlili?i zorla sürdürür.Birara babas?n?n evine s???n?rsa da kocas? gelir zorla al?r götürür.Yolda araba devrilir,Ni?an kendini kurtar?r, Hermin ölür.

Sonunda,19.yüzy?l?n ortalar?nda otuz bin nüfuslu bir ?ehir olan Harput,20.yüzy?l?n ba??nda iki bin nüfuslu bir köye döner. T?pk? üç k?taya hükmeden Osmanl? co?rafyas?n?n güdükle?tirilmesi gibi..

Bugün Türk tarihini,isnats?z ve iftiraya dayanarak lekelemek ve mahkum etmek için yaz?lan ve filme al?nan pek çok çal??man?n varl???n? dü?ünecek olursak;?emsettin Ünlü’nün bu romanlarla ne kadar büyük bir hizmet ifa etti?i görülür.Teklifimiz bu romanlar?n en k?sa sürede piyes,sinema hatta opera haline getirilmesi;böylece,bir taraftan Türk gençlerine tarihi gerçekler anlat?l?rken di?er taraftan tarihimizi buland?rmak isteyenlere,anlad?klar? dilden cevap verilebilmelidir.Bundan daha önemlisi Milli mücadeleyi veren Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkada?lar?n?n;var olma mücadelesinde,dökülen Türk kanlar?n bedeli olan Cumhuriyetimizin,gözümüz gibi korunmas? gere?inin idraki sa?lanmal?d?r.Aksi takdirde tekerrür eden tarih bizi yeniden esarete,yoklu?a,kan ve gözya??na bo?mak için kap?m?zda haz?r bekliyor.








[1]?emsettin ÜNLÜ;Yukar??ehir,Remzi Kitabevi,?stanbul,1986,303 s.
[2]?emsettin ÜNLÜ;Toprak Kur?un Geçirmez,?nk?lap Kitabevi,?stanbul,1998,315 s.
[3]?emsettin ÜNLÜ;Yüz Uzun Y?l,Can Yay?nlar?,?stanbul,1993,293 s.
[4]Bugün Harput’ta sadece Arap Baba ad?yla an?lan türbeye,halk?n bilinçsiz ve bilgisiz ?lgisi ne yaz?k ki beni bu talihsiz sözcü?ü kullanma sanc?s?na itti.-Ne yapay?m ki daha vahimi Osmanl?’ya da bu gözle bakanlar var.
[5]Bu yolla da Harput Amerika’ya büyük göçler verir.Bu göçleri ve Harput’un ?ss?zla??p bir aç?khava müzesi haline geli?i tiyatro eserlerinde de yans?t?l?r.Bkz.:Enver TÖRE;“?ark-Garb Ç?kmaz?nda Tiyatroya Yans?yan Harput ve Harputlu”,Dünü ve Bugünüyle Harput,Türk Diyanet Vakf? yay.:1-2,Elaz?? 1999.
 ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri