Anasayfaİletişim
  
English

TÜRK?YE CUMHUR?YET?'NDE ERMEN?LER

Doç. Dr. Nurşen MAZICI*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 .iq0 Àle="text-align: juğÿ›"TÜRK?YE CUMHUR?YET?'NDE ERMEN?LER297ÕÈ>TÜRK?YE’DE CUMHUR?YET?’NDE ERMEN?LER

Doç.Dr.Nur?en MAZICI*



G?R??

Lozan Bar?? Antla?mas?’yla“az?nl?k”olarak tan?nan tüm gayrimüslimler gibi,Ermenilerin de Cumhuriyetin ilan?ndan sonra Türkiye’de Atatürk ilkelerinden Laiklik ve Cumhuriyetçilik ilkeleri çerçevesinde hem dinsel,hem toplumsal,hem de hukuksal haklar?,anayasal güvence alt?na al?nm??t?r.

Bu ba?lamda,cumhuriyetle birlikte öbür etnik gruplarla bir arada ya?ayan Ermeniler,elde ettikleri bu haklara ko?ut olarak devlete olan ba?l?l?klar?n? ve ödevlerini e?it yurtta? statüsünde yerine getirmi?lerdir.Böylece,1946’da çok partili siyasal ya?ama geçildi?inde TBMM’de temsilcilikler de elde etmi?lerdir.Bu Ermeni temsilcilere CHP milletvekili Berç Türker’i,Dr. Andre Vahram’?,Berç Turan’?,M?g?rd?ç ?ellefyan’? ve 1961’de Kurucu Meclis’te görevlendirilen Hermiye Kalutsyan’? örnek olarak verebiliriz.

Ancak Milli ?ef Dönemi’nde al?nan baz? önlemler ve getirilen baz? uygulamalar,Ermenileri de içerecek biçimde az?nl?klara birtak?m güçlükler ç?karm??t?r.Bunlardan birisi,12 Kas?m 1942’de yürürlü?e giren,3 Aral?k 1943’te uygulamadan,15 Mart 1944’te de resmen yürürlükten kald?r?lan Varl?k Vergisi’dir.Her ne denli bu verginin tüm varl?kl? yurtta?lardan al?nmas? öngörülmü?se de,uygulamada bu,a??r bir biçimde az?l?klara yüklenmi?,Musevi ve Rumlar gibi Ermeniler de,bu uygulamadan ma?dur olmu?lard?r. Müslüman olmayanlardan al?nan vergi oran?,Müslümanlardan al?nan vergi oran?n?n en az iki,en çok üç kat olarak belirlenmi? olmas?na kar??n,uygulamada merkezden gelen emirle Müslüman olmayanlardan tahsil edilen vergi oran? 5-10 kat?na dek ç?kar?labilmi?tir.[1]Böylelikle,Varl?k Vergisi tahakkukunun %60-65’i ve toplam tutar?n %55’i Müslüman olmayan az?nl?klardan tahsil edilmi?tir.[2]Vergilerini ödeyemedi?i için Erzurum,Sivrihisar,Kemer ve A?kale’ye sürülen toplam 2017 ki?iden 154’ü Ermenidir.[3]

1950’li y?llar?n ortalar?na do?ru K?br?s Sorunu’na ba?l? olarak Yunanistan’la Türkiye aras?nda ç?kan baz? anla?mazl?klar sonucu,Atatürk’ün Selanik’teki evinin yan?ndaki Türk Konsoloslu?u’na sabotajda bulunulmas?,Türk kamuoyundaki tepkiyi Türkiye Rumlar?na sald?r? biçimine dönü?türmü?,[4]bu eylemler baz? Ermeni as?ll? yurtta?lar? da olumsuz yönde etkilemi?tir.6-7 Eylül Olaylar? olarak bilinen ve DP’nin iktidarda oldu?u 1955 y?l?nda gerçekle?en bu olaylarda,ba?ta Rumlar olmak üzere az?nl?klar?n i?yerleri,?stanbul,Ankara ve ?zmir’deki kiliseler,sosyal kurulu?lar tahrip edilmi?tir.Hatta,baz? Müslümanlar?n da i? yerlerine s?çrayan bu giri?ime kar?? ilan edilen s?k?yönetimle,[5]olayla ilgili çok say?da ki?i tutuklan?rken,olay?n ba? sorumlu olarak nitelenen yedi ki?i,a??r cezalara çarpt?r?lm??t?r.[6]

Varl?k Vergisi,6-7 Eylül Olaylar?,1974 K?br?s Bar?? Harekat? sonras? ve 1973’te ASALA terörünün ba?lamas?yla Türkiye Ermenilerinin özellikle Bat?l? ülkelere göç ettiklerine tan?k olunmu?tur.Bu göçlerden dolay? Ermeni Patrikhanesi’nin Verdi?i bilgiye göre,yakla??k 300.000 olaca?? tahmin edilen Türkiye Ermenilerinin son y?llardaki toplam nüfuslar?,70-80.000’e inmi?tir.[7]Bu kalan nüfusun yakla??k %90’? ?stanbul’da ikamet etmekte olup,geriye kalan %10’u ise Ankara,Kayseri,Yozgat, Adana,Malatya,Mersin,Hatay ve Diyarbak?r’da ya?amaktad?rlar.



Türkiye’de Ermeni Kurulu?lar? ve Etkinlikleri

Osmanl? ?mparatorlu?u döneminde özellikle sanatsal ve kültürel alanda oldukça geni? etkinli?e ve yetene?e sahip olan Ermeniler,cumhuriyet döneminde de bu etkinliklerini sürdürmektedirler.Bu etkinliklerin en eski ve ilklerinden birisi,bas?n alan?nda kendini göstermi?,1832’den 1868’e de?in 42,1868’den 1908’e dek 55,Ermeni gazetesi yay?nlanm??t?r.Cumhuriyet döneminde yay?nlanan Ermenice gazete ve dergilerin say?s? ise 15’tir.[8]

Ermenilerin etkinlik gösterdikleri ve kökenleri Osmanl? dönemine de?in giden bir ba?ka alan da,müzik alan?d?r.Saptayabildi?im kadar?yla,Türk müzi?ine katk? yapan cumhuriyet ku?a?? Ermenilerin say?s? 10,klasik Bat? müzi?i dal?nda 16 olup,sahne sanatlar?nda da ünlü birkaç Ermeni topluluk ve sanatç?dan söz etmek mümkündür.[9]Çe?itli üniversitelerde 12 Ermeni bilimadam?,11 dernek ve ilk ö?retim okullar?na dönü?türülen ilk,orta ve lise düzeyinde 16 okul bulunmaktad?r.[10]

Türkiye Ermenileri Patrikli?i’ne ba?l? 35’i ?stanbul’da,birer tane de Kayseri,Diyarbak?r,?skenderun,K?r?khan ve Vak?lfl? Köy’de olmak üzere toplam 40 Ermeni Kilisesi halen ibadete aç?k durumdad?r.Bu kiliselerde Patrikle birlikte çe?itli derecelerde 46 din adam? görev yapmaktad?r.Her kilisenin say?lar? 5 ile 11 aras?nda de?i?en üyelerden olu?an ve dört y?lda bir o semtte oturan Ermenilerce seçilmi? yönetim kurullar?,ilgili kilisenin yönetimi için olu?turulur.Bu yönetim kurullar?, kiliselerin varl?klar?n? korumalar?,sürdürmeleri ve ilgili semtteki okullar?n parasal harcamalar?n? sa?lamakla da yükümlüdür.



Türkiye Ermenilerinin Sorunlar?

Tüm bu dinsel,sosyal,e?itsel ve kültürel etkinlik olanaklar?na sahip olmalar?na kar??n,Ermenilerin Türkiye’de yüzyüze geldikleri birtak?m sorunlara da de?inmek gerekir.Az?nl?klar?n birey(gerçek ki?iler)olarak ekonomik haklardan yaralanmas?, servet sahibi olabilmeleri,hukuk önünde e?itlikleri ve daha birçok insan haklar?na dayal? olanaklardan yararlanabilmelerinin önünde,Türkiye’de herhangi bir engel sözkonusu de?ildir.Özellikle,dinsel aç?dan tam bir özgürlük içinde ya?amaktad?rlar.

Ancak bireysel alanda ya?anan özgürlü?ün ayn? oranda kurumsal alanda ya?and???n? söylemek biraz zordur.Ermeni kurum ve kurulu?lar?n?n kar?? kar??ya bulundu?u sorunlar?,Ermeni Patrikhanesi yetkilileri ?u ?ekilde s?ralamaktad?r:[11]

1-36 Beyannamesi:Bilindi?i gibi 1936 y?l?nda 2762 say?l? yeni bir Vak?flar Kanunu ç?kar?lm??t?r.Bu yasayla birlikte Az?nl?k Vak?flar?’ndan,gelir ve gayri menkullerine ili?kin istenen ve Vak?f yönetimlerince Vak?flar Genel Müdürlü?ü’ne teslim edilen listelere,“36 Beyannamesi”denir.Ancak bu beyannameler,hala Yarg?tay kararlar?na göre“Vakfiye”olarak kabul edilmekte ve sözkonusu beyanname d???nda Ermeni vak?flar?n?n ba?ka bir mülk edinemeyece?i belirtilerek,mülklerin üzerine yeni gelir eklenmesine izin verilmemektedir.

Dahas?,36 Beyannamesi’nde bulundu?u halde,tapu tescili yap?lmam?? birçok Ermeni mülkü için de,baz? güçlükler ç?kar?lmaktad?r. Bu gibi yerlerin tescil i?lemi,1967 y?l?na dek idari bir uygulama olarak görülmü?ken ve ilgili yerdeki en üst mülki amirin verdi?i belgeyle sorun kolayl?kla çözümlenirken,günümüzde tescil için mahkeme karar? istenmektedir.Bu yönde aç?lan davalar ise,y?llarca sürerek vak?flara maddi ve manevi külfet yüklenmektedir.Yani,?u anda Ermeni kurulu?lar?,herhangi bir mülkü,ne ba??? olarak kabul edebilmekte,ne de sat?n alabilmektedir.Uygulamada sadece mal edinilmesine izin vermemekle de kal?nmay?p, 1936 y?l?ndan sonra elde edilmi? mülkler,Vak?flar Genel Müdürlü?ü’nce ya da Maliye Hazinesi’nce aç?lan davalarla,Ermeni kurulu?lar?n?n elinden al?nmaktad?r.Bu mallar,ya eski sahiplerine iade edilmekte ya da mirasç?s?z kalan mülkler,Hazine’ye devredilmektedir.

Bu uygulamaya geçi?in örne?i ise ?udur:?stanbul Üçüncü Sulh Hukuk Mahkemesi’nde 1971 y?l?nda Bal?kl? Rum Hastahanesi Vakf? Yönetim Kurulu ile Maliye Hazinesi aras?nda“36 Beyannnamesi davalar?”olarak adland?r?lan davalar?n ilki ba?lam??,sonunda Yarg?tay Hukuk Genel Kurulu’na gidilmi?,bu kurul,8/5/1974 tarihinde oybirli?iyle“36 Beyannamesi’nde bulunmayan mallar?n, sonradan edinilemeyece?i”karar?n? vermi?tir.??te bu Yarg?tay karar?,daha sonra Maliye Hazinesi veya Vak?flar Genel Müdürlü?ü’nce Az?nl?k Vak?flar? aleyhine aç?lan benzer davalara“emsal içtihat”te?kil etmi? ve davalar?n az?nl?k vak?flar? aleyhine sonuçlanmas?nda,birinci derecede rol oynam??t?r.Ne var ki,Yarg?tay Hukuk Genel Kurulu,verdi?i kararda büyük bir yan?lg?ya dü?mü?,Türkiye’deki Az?nl?k cemaatini“Türk olmayanlar”olarak de?erlendirmi?,Türk olmayanlar?n meydana getirdikleri tüzel ki?ilerin ise ta??nmaz mal edinmelerinin yasak oldu?unu belirtmi?tir.Karar?n bu bölümü,?u cümlelerle aç?klanm??t?r:
“Görülüyor ki,Türk olmayanlar?n meydana getirdikleri tüzel ki?ilerin ta??nmaz mal edinmeleri yasaklanm??t?r.Çünkü,tüzel ki?iler,gerçek ki?ilere oranla daha güçlü olduklar? için,bunlar?n ta??nmaz mal edinmelerinin k?s?tlanmam?? olmas? halinde, devletin çe?itli tehlikelerle kar??la?aca?? ve türlü sak?ncalar do?abilece?i aç?kt?r.Bu nedenle de kar??l?kl? olmak ko?uluyla yabanc? gerçek ki?ilerin Türkiye’de sat?n alma veya miras yolu ile ta??nmaz mal edinmeleri mümkün k?l?nm?? oldu?u halde, tüzel ki?iler bundan yoksun b?rak?lm??lard?r.”

Burada,az?nl?klara ait vak?flar,Türk vakf? m?,yoksa yabanc? vakf? m? olarak nitelendirilmelidir,sorusunun yan?t?,az?nl?klara ait vak?flar?n Türk Medeni Kanunu’nun tan?mlad??? tüzel ki?i s?fat?na sahip,tümüyle Türk vak?flar? oldu?u yönündedir. Türkiye’deki yabanc? cemaat vak?flar? ile ayn? statüde de?illerdir.Ancak Yarg?tay Genel Hukuk Kurulu,1974 y?l?nda verdi?i kararla,bu iki vak?f türünü birbirine kar??t?rm??,“az?nl?klar”a ait cemaat vak?flar?n?“Türk olmayan yabanc? vak?flar”olarak tan?mlam?? ve bunlar?n mal edinemeyeceklerini belirtmi?tir.

Böylece bugüne de?in Ermeni cemaatinin vak?flar?na ait 40’? a?k?n çe?itli bina ve arsa,bu uygulamayla Ermeni vak?flar?n?n elinden al?nm?? ve eski sahiplerine ya da Hazine’ye intikal ettirilmi?tir.

2-Seçim Bölgesi Sorunu:Tüm Ermeni cemaati vak?flar?n? yak?ndan ilgilendiren bir ba?ka sorun da,yönetici seçimlerinde uygulanan seçim sisteminden kaynaklanmaktad?r.Mevcut uygulamada,seçilen yöneticilerin idare edecekleri vakf?n çevresinde ikamet etme ko?ulu aranmaktad?r.Oysa,kent içi demografik hareketlilik nedeniyle,baz? semtlerde Ermeni nüfusu oldukça azalm??t?r.Bugün mevcut vak?flar?n yar?s?na yak?n?n?n seçmen say?s? 100 ki?inin alt?nda dü?mü?,baz? semtlerde ise ikamet eden Ermeni nüfusun 10-20 ki?iye kadar indi?i görülmü?tür.Böylece,bu semtlerde bulunan cemaat vak?flar?,sözkonusu uygulamadan dolay? yönetici bulmakta zorlanmaktad?r.

?stanbul’da oturan ki?i,Erzurum’da milletvekili seçilebilirken,cemaat vak?f yöneticisi olarak seçilecek kimselere ayn? semtte oturmas? ko?ulunu aramak,hem vak?flar?n yönetimini zorla?t?rmakta,hem de bu uygulamay? anla??lmaz k?lmaktad?r.Bu hatal? uygulaman?n ana nedeni ise,1949 y?l?nda ç?kar?lan cemaat vak?flar?yla ilgili 5404 say?l? yasan?n uygulama biçimini gösteren yönetmeli?in henüz ç?kar?lmam?? olmas?d?r.Hatta,2762 say?l? Vak?flar Kanunu’nun cemaat vak?flar? ile ilgili birinci maddesi, 1981 y?l?nda de?i?tirilmi?,de?i?iklikte konu ile ilgili bir yönetmelik haz?rlanmas? öngörülmü?,ancak bugüne de?in,bu yasal zorunluluk yerine getirilmemi? ve yönetmelik ç?kar?lmam??t?r.Yönetmelikteki bu bo?luk,k?smen polisiye önlemlerle,k?smen de Mülhak Vak?flar Yönetmeli?i’nin cemaat vak?flar?na uygulanmas? ile doldurulmaktad?r.

3-Vergi Yükümlülü?ü Sorunu:Ermeni vak?flar?ndan Kurumlar Vergisi mükellefi olmalar? istenmekte,repo ve banka faizlerinden stopaj kesilmekte,böylece bu vak?flara ödenen kiralardan da stopaj al?nmaktad?r.Oysa,cemaat vak?flar?,tamamen hay?r amac? ile kuruldu?undan,bu kurumlar?n elde etti?i gelir fazlas?n? payla?acak ki?iler bulunmamaktad?r.Oysa,gelir fazlas? para,sonraki y?llarda yine o kurum için harcanacak,özel ki?ilerin kullan?m?na sunulmayacak ve sonsal olarak Türkiye yarar?na kullan?lacakt?r.

Ayr?ca cemaat vak?flar?,aral?ks?z her y?l,Vak?flar Genel Müdürlü?ü taraf?ndan denetlendi?inden,bu tür kurumlar?n vergi yasalar? kapsam? d???nda olmas?,onlar?n denetimsiz kalmas? sonucunu da do?urmaz.Yukar?da belirtilen aksakl?klar ve cemaatleraras? uygulamadaki e?itsizlikler,Vak?flar Yasas?’nda 24/3/1981 tarih 2437 say?l? yasayla yap?lan de?i?ikli?e dayand?r?larak,yay?nlanacak yeni bir kararname ile düzeltilebilir.

4-Surp Haç Lisesi Vakf?:Surp Haç T?brevank,1953 y?l?nda DP hükümetinin te?vik ve izni ile Ermeni din adam? yeti?tirmek üzere yüksek e?itim k?sm?n? da içerecek biçimde kurulmu?tur.1967’de Milli E?itim Bakanl??? emirleri ile bu okul,sivil hale getirilmi?,ad?“Surp Haç Lisesi Vakf?”olarak de?i?tirilmi?tir ve halen etkinliklerine devam etmektedir.Bu kurulu?un yöneticileri,1954 y?l?ndan itibaren seçimle i? ba??na gelmi?ler ve kurumun son yöneticileri,1981 y?l?nda seçilmi?ler,1985 y?l?nda seçim yap?lm??,ancak bu dönem seçilen ki?ilere,gereken belge verilmemi?tir.

T?brevank,hala 1981 y?l?nda seçilen ki?ilerce yönetilmekte ve aradan 21 y?l geçti?i için yöneticilerin say?s? azalmaktad?r. Bu kurulu?,1985 y?l?na kadar cemaat vakf? statüsünde kabul edildi?i halde,1985’ten sonra,bu kazan?lm?? hakk?n göz ard? edildi?i görülmektedir.

5-Ermeni Okullar?n?n Sorunlar?:Bilindi?i gibi az?nl?klara ait okullarda bir yönetmelik karma?as? ya?anmakta,mevcut yönetmelikte müdür ile Milli E?itim Bakanl???’n?n atad??? müdür yard?mc?s? aras?nda sicil amirli?i yönünden ciddi bir yetki karma?as? bulunmaktad?r.Okulun Ermeni as?ll? müdürü,Türkiye Cumhuriyeti yurtta?? olmas?na kar??n,sicil amirli?i konusunda hiyerar?ik s?ralamada müdür yard?mc?s?n?n alt?nda b?rak?lmaktad?r.Okul müdürleriyle Milli E?itim Müdürlü?ü’nün yeni bir yönetmelik haz?rlama çal??malar? y?llard?r sonuçland?r?lamam??t?r.

Az?nl?k okullar?na ö?rencisini kaydeden velilerin kay?t s?ras?nda kimliklerini nüfus kütüklerinden kan?tlama zorunlulu?u, ça?d??? bir uygulama olarak sürmektedir.Bu konuda,Ermeni yurtta??n beyan?na güvenmek yeterli olmal?,bu uygulama ilkö?retim ve lise a?amalar?nda iki kez tekrarlanmamal?d?r.

Ayr?ca Ermeni okullar?nda,Milli E?itim Bakanl???’n?n atad??? ö?retmenlerin say?s?n?n yetersiz kalmas? nedeniyle,baz? kültür dersleri bo? geçmektedir.Okul yönetimlerine böylesi durumlarda,arzu ettikleri takdirde,kendi yetkileriyle ö?retmen sa?lama hakk? tan?nmal?d?r.



Türkiye Ermenileri’nin ASALA’ya ve Soyk?r?m ?ddialar?na Tepkileri

1965 y?l?nda,Ermeni tehcirinin 50.y?l? nedeniyle ilk kez ortaya at?lan,ancak blokla?maya giden dünyada pek yank? uyand?rmayan Ermeni soyk?r?m iddialar?,özellikle 1973’te ASALA terör örgütünün Türk diplomat ve yurtd??? temsilciliklerine sald?r? ba?latmalar? sonucu,dünya kamuoyunun gündemine a??rl?kl? bir biçimde oturmu?tur.ASALA terör örgütünün bu tür tedhi? hareketlerine kar??,Türkiye Ermeni cemaati ad?na dönemin Ermeni Patri?i ?inork Kalutsyan taraf?ndan aç?klamalar yap?lm??t?r. Özellikle,ulusal bas?n?n bir kesiminde ASALA terörü ile Türkiye Ermenileri ili?kilendirilmeye çal???lm??,Kalutsyan’?n yurtd??? gezileri ile ASALA aras?nda ba?lant? kurulmaya ba?lanm??t?r.

Bu yüzden,10 Eylül 1984’te Eçmiadzin’de Ermeni Kilisesi ?çtüzü?ü’nün ça??n gereklerine göre yeniden düzenlenmesi amac?yla Erivan’a giden Patrik Kalutsyan,daha sonra da Amerika ve Kanada’ya geçece?ini,bu ziyaretlerinin yaln?zca uhrevi olaca??n?, Amerika’da Türk-Amerikan derne?ini de ziyaret edece?ini ve Türkiye’ye yönelik yanl??,haks?z ve olumsuz dü?ünce ve yorumlar? düzeltmeye çal??aca??n? aç?klam??t?r.[12]Nitekim Erivan’da 23 Eylül 1984’te Katolikos Vazken Birinci’yi 32 ki?ilik Türk Ermeni grubu,Avrupa’l? bir turist kafilesi ve Almanya’dan gelen bir grup Ermeni’nin de kat?l?m?yla ziyaret eden Patrik Kalutsyan,Türkiye’deki Ermenilerin maddi ve manevi çok iyi ko?ullar alt?nda ya?ad?klar?n?,ayinlerini özgürce yapabildiklerini,en ba?ta gelen zorluklar?n?n yurtd???ndaki Türk diplomatlar?na kar?? giri?ilen suikastlar oldu?unu,terörle hiçbir yere ula??lamayaca??n?,Türkiye’deki rahatl?klar?ndan duyduklar? mutlulu?u ve terörizm konusundaki kayg?lar?n? aç?klam??t?r.[13]

Katolikos Vazken Birinci ise,1961 y?l?nda Türkiye’ye yapt??? ziyareti,tarihi ve mucizevi olarak betimlemi?,Ermeni kültürünün dünyan?n her yerinde benzerlikler göstermesine kar??n,Türkiye Ermenilerinin üstün ko?ul ve niteliklere sahip oldu?unu, dönemin Devlet Ba?kan? Cemal Gürsel’in kendisi için hava alan?na özel makam arac?n? gönderdi?ini,devlet makamlar?nca da son derece konukseverlik,sevgi ve içtenlikle kar??land???n? söylemi?tir.Terörizmin yaln?zca Türkiye’nin de?il,birçok devletin sorunu oldu?unu belirten Vazken Birinci,“Türk devletine kar?? giri?ilen a??r? eylemler,do?al olarak ya?am?n?za kayg? getirdi. Bu olaylar bizleri de kayg?land?rmaktad?r.A??r? eylemlerin hiç kimseye hiçbir yarar sa?lamayaca??n? pek çok kez resmen duyurduk.Çünkü insanlar aras?nda hiçbir sorun,a??r? eylemlerle,terörle ve sava?la çözülmez.??te bundan dolay? bu eylemler, son bulmal?d?r”,aç?klamas?n? yaparak,ASALA terörünü k?nam??t?r.[14]

25 Eylül 1984 günü Erivan’da Patrik Kalutsyan onuruna verilen yemekte ?stanbul’dan giden Ermeni grubunun liderli?ini yapan Garbis U?urluyan da,?inork Kalutsyan’?n A.B.D,Kanada ve Avrupa’ya yapaca?? geziye de?inerek,Kalutsyan’dan ?unlar? istemi?tir:
“...Türkiye’deki normal ya?ant?m?z? kadirbilir Türk hükümetinin güvencesi ve himayesi alt?nda kiliselerimizin,okullar?m?z?n, hastanelerimizin ve yetimhanelerimizin herhangi bir sorunu olmaks?z?n nas?l i?ledi?ini anlat?n onlara.?slam ve H?ristiyan yurtta?lar?n e?it haklardan yararland?klar?n? lütfen belirtin.?u masada bulunan 32 Türk Ermenisi Türkiye’deki Ermenilerin rahatl???n?n canl? bir sembolü de?il midir???te hiçbir zorlu?a rastlamadan Türk hükümetinin izni ve himayesiyle Türkiye’den Sovyet Ermenistan’?na St.Eçmiadzin’e ziyaretçi ve turist olarak gelmi? bulunuyoruz.Türk Ermenilerinin bask? alt?nda ya?ad?klar?n?,sürekli s?k?nt? içinde olduklar?n? sananlar varsa,anlatt?klar?m?z? kulaklar?yla duysunlar:Masum Türk diplomatlar?na kar?? giri?ilen ve art?k b?kk?nl?k getiren suikastlar?n son bulmas?n? diliyoruz”,Gerek Patrik Kalutsyan’?n, gerek Katolikos Vazken Birinci’nin,gerekse Türk Ermeni heyeti sözcüsü Garbis U?urluyan’?n ASALA terör örgütünün Türk diplomatlara kar?? eylemlerine gösterdikleri tepki,terörü k?namak ve T.C.devletinin yan?nda yer almak biçiminde olmu?tur.

17 Kas?m 1984 tarihinde B.B.C televizyonunun Türkçe yay?n saatinde B.B.C. muhabiri Nuri Çolako?lu’nun yapt??? söyle?ide, ASALA terörünü k?nad???n? yineleyen Patrik Kalutsyan,S.S.C.B.ve A.B.D ziyaretlerinde, d??ar?daki Ermenilerin büyük bir ço?unlu?unun da,ASALA terörünü k?nad?klar?n?,ancak korktuklar?ndan teröre kar?? seslerini yükseltemediklerini söylemi?tir. Çolako?lu’nun Washington kaynakl? bir habere dayanarak Kalutsyan’?n ASALA taraf?ndan ölümle tehdit edildi?i sorusunu ise Patrik,yalanlam??t?r.

Ayr?ca Patrik Kalutsyan,?ngiltere’de Canterbury Ba?piskoposu ve Tüm ?ngiliz Kiliseleri Lideri Robert Rancy ile ortak bir bildiri yay?nlayarak terörü lanetlemi?lerdir.[16]

19 Kas?m 1984’te Türkiye’nin Birle?mi? Milletler Viyana Bürosu’nda görevli Türk diplomat Enver Ergun’un ASALA suikast? sonucu ya?am?n? yitirmesi üzerine,ABD’de bulunan Patrik Kalutsyan,terörü tekrar k?nayan bas?n aç?klamas? yapm??t?r.[17]Ayn? gün Türkiye’nin Washington Büyükelçisi ?ükrü Elekda?’? ziyaret eden Patrik,Türkiye’deki Ermenilerin rahat bir ya?am sürdüklerini ve teröre kar?? olduklar?n? yineleyerek ?unlar? söylemi?tir:“...Suçsuz Türk diplomatlar?na kar?? Ermeni maskesi ad? alt?nda i?lenen cinayetler,?üphesiz uluslararas? tedhi?çili?in bir koludur.Onun Ermeni toplumlar?n?n kontrolü d???nda oldu?unu idrak etmenin art?k zaman? gelmi?tir.Bununla beraber,i?bu üzücü olaylar,as?rlar boyunca yüksek bir sayg?nl??a sahip olan Ermenilerin ismine,bar??sever,çal??kan ve dindar ününe gölge dü?ürmektedir”.[18]

ASALA terörüyle birlikte dünyan?n baz? ülkelerinde Ermeni soyk?r?m iddialar? ortaya at?lamaya ba?lanm??sa da tekil olan bu örnekler,dünya çap?nda geni? yank?lar bulamam??t?r.Ancak,1973-1984 y?llar? aras?nda 34 diplomat?m?z?n ve masum ki?ilerin ölümü,çok say?da diplomat?m?z?n yaralanmas?na neden olan ASALA terörünün sona erdirilmesinin ard?ndan,2000 y?l?n?n sonlar?na do?ru bu kez de,24 Nisan Komitesi’nce sözde Ermeni soyk?r?m tasar?s?,ABD Senatosu gündemine sokulmak istenmi?tir.Buna kar??l?k Türkiye’nin Ermenistan’la hava koridorunu kesme ve Ermenistan’a vize uygulama giri?imine,Patrik II.Mesrob Mutafyan, soyk?r?m tasar?yla hiç ilgisi olmayan zavall? Ermenistan halk?n?n bu giri?imlerle olumsuz etkilenece?i aç?klamas?n? yapm??t?r.[19]

Ekim 2000’de Avrupa Parlamentosu’nun D??i?leri Komisyonu’nda kabul edilen raporun ard?ndan,Katolik dünyas?n?n ruhani lideri Papa II.Jean Paul ile Ermenistan Patri?i II.Karakin,10 Kas?m 2000’de Roma’da ortak bir bildiri yay?nlamak üzere,Patrik Mutafyan’? da davet etmi?ler,ancak ortak bildirinin içeri?ini bilmedi?i için Mutafyan Roma’ya gitmemi?tir.II.Karakin ile II. Papa Jean Paul’ün ortakla?a haz?rlad?klar? bildiride,“Ermeni soyk?r?m?”ifadesini kullanmalar? üzerine Patrik Mutafyan, geçmi?teki ac?lar?n Ermenileri bir arada tutaca?? varsay?larak yap?lan bu tür giri?imlerin asl?nda Ermenilere zarar verdi?ini belirtmi?tir.Hem Ermeni kilisesi,hem de Ermeni kültürünün tarihin ac? süreçlerinden beslenmeye gereksinimi olmad???n? aç?klayan Mutafyan,bu konuda Papa’y? yad?rgad???n? sözlerine eklemi?tir.[20]

Bunun ard?ndan 16 Kas?m 2000 tarihinde Türkiye Katolik,Protestan ve Ortodoks Ermenileri temsilcileri,Patrik II.Mesrob Mutafyan ba?kanl???nda Kumkap? Meryem Ana Kilisesi’nde Avrupa Parlamentosu’nda kabul edilen Türkiye raporuyla ilgili bir toplant? yapm??lar,raporda Türkiye Ermenileri için kullan?lan ifadeleri yad?rgad?klar?n? belirterek,Ermenilerin bu yönde bir talebi olmad???n?,sorunlar?n? taraf olmayanlarca de?il,devletle diyaloga girerek çözebileceklerini aç?klam??lard?r.[21]

Ne var ki,Türkiye Ermenilerinin Patrik Mutafyan ba?kanl???nda yapt?klar? bu ortak aç?klama,diasporadaki Ermeni lobisinin tepkisini çekmi?,ABD Temsilciler Meclisi’nde soyk?r?m tasar?s?n?n ba?ar?s?zl??a u?ramas?n?n nedeni olarak bu aç?klama gösterilmi?,[22]Ermeni lobisinin yay?n organ? California Courier gazetesi editörü Harut Sassounian,Mutafyan’? Türk hükümetine hizmetle suçlam??,[23]Mutafyan’?n aç?klamalar?n?n Türk hükümeti taraf?ndan ABD Temsilciler Meclisi üyelerine gönderildi?ini, sonunda tasar? Temsilciler Meclisi’nden çekilince,Türkiye’nin Washington Büyükelçisi Baki ?lkin ve Ba?bakan Bülent Ecevit’in Mutafyan’a te?ekkür etti?ini söylemi?tir.[24]Mutafyan ise kendisine kar?? ba?lat?lan bu kampanyan?n normal oldu?unu[25] belirtmi?tir.

ABD Temsilciler Meclisi’nde gündeme al?nmay???n?n ard?ndan,Frans?z Ulusal Meclis’nin soyk?r?m tasar?s?n? tekrar gündeme almas?na da kararl? tepkisini sürdüren Mutafyan,Bat?l?lar?n Ermeni sorununu kulland?klar?n?,bu sorunun Türkiye’yle Ermenistan aras?nda diyaloga dayal? çözülmesi gerekti?ini,tasar?n?n Fransa taraf?ndan kabul edilmesinden rahats?zl?k duydu?unu yinelemi?tir.[26]Türkiye ile Ermenistan’?n dostlu?unu üçüncü ülkelerin istemedi?ini belirten Mutafyan,Diyanet ??leri Ba?kan?’yla bir araya gelerek tarihte ya?anan olaylarla ilgili olarak ortak bir irade beyan?nda bulunulabilece?ini,tarihte çok ac? ve derin olaylar oldu?unu,hukuksal ve tarihsel yarg?da bulunamayaca??n?,ac?lar?n sömürülmemesi gerekti?ini[27] sözlerine eklemi?tir.Öte yandan,Türk Musevi Cemaati Ba?kan? Bensiyon Pitto ise,sözde Ermeni soyk?r?m?n?n Holocaust’la (Nazilerin Yahudi katliam?)bir tutulmas?n?n Türk Yahudilerini çok rahats?z etti?ini,bunun alt? milyonluk kurban?n ruhuna yap?lan bir sayg?s?zl?k oldu?unu,1915 Ermeni olaylar?n?n 1948 Birle?mi? Milletler Sözle?mesi soyk?r?m ölçütlerine uymad???n? aç?klam??t?r.[28]

Cumhurba?kan? Sezer,TBMM Ba?kan? ?zgi,Ba?bakan Ecevit ve Genelkurmay Ba?kan? K?vr?ko?lu ile görü?en Patrik Mutafyan, Ermenilere hiç kimsenin hamilik etmeye hakk? olmad???n?,sorunlar?n?n çözülece?i yerin Ankara,ad?n?n da TBMM oldu?unu[29] aç?klayan bir mektubu Fransa Cumhurba?kan? Chirac’a göndermi?tir.[30]

Soyk?r?m tasar?s?n?n ard?ndan Ermenistan’?n Türkiye’den toprak talebine de benzeri bir biçim ve kararl?l?kla tepki gösteren Mutafyan,bunun birkaç sivri insan?n talebi oldu?u,Türkiye’nin Ulusal And’?na(Misak-? Milli)ba?l? olduklar?,Türkiye’nin kimseye verecek topra?? olmad??? yan?t?n? vermi?tir.[31]A.B’ye sunulmak için haz?rlanan Ulusal Program hakk?nda sorulan soruya da“Ulusal programda asl?nda az?nl?klar yok,yaln?zca bireysel,kültürel haklardan bahsediyor.Türkiye’deki Ermenilerin bireysel haklar? Zaten Lozan Anla?mas?’yla sa?lanm??t? ve devam eden bir ?ey.Ulusal Program’da daha çok yabanc? olan gayrimüslimler hakk?nda hükümler var.Biz yabanc? de?iliz.Türkiye Cumhuriyeti vatanda??y?z,bizim tüm haklar?m?z devletin güvencesi alt?nda ve cumhuriyetten beri devam ediyor”,yan?t?n? vermi?tir.[32]

Türkiye Ermeni cemaatiyle ilgili bir ba?ka konu da,Ermenilerin PKK ile ili?kilendirilmesi noktas?nda görülmektedir.Sabah gazetesinde,Abdullah Öcalan’?n Ermeni bir din adam?yla çekilmi? foto?raf?n?n yay?nlanmas?yla,Türkiye Ermenileri Patri?i’nin ad? geçen gazeteye bir tekzip göndererek,haberin as?ls?z oldu?u,Öcalan’?n yan?ndaki ki?inin bir Ermeni din adam? olmad???, Halep’teki bir ba?ka dinden bir görevlinin oldu?u belirtilmi?se de,bu tekzip yay?nlanmam??t?r.Bunun üzerine Patrikane’de yap?lan bir bas?n toplant?s?yla konu ayd?nl??a ç?kar?lmak istenmi?se de bu kez Patrik,gazetecilerce Karaba?’daki Azeri-Ermeni çat??mas?yla ili?kilendirilmek istenmi?tir.Patriklik Bas?n Komisyonu ad?na söz alan Hrant Dink’in,bu tür haberlerin as?ls?z oldu?u yönündeki aç?klamalar?,sonunda ulusal bas?nda yank? bulabilmi?tir.[33]

Patrik Mutafyan da,yasalar önünde bir e?itlik olmakla birlikte,günlük ya?amda Ermenilerin birtak?m sorunlarla kar??la?t???n? dile getiriyor.Örne?in,Ermeni dü?manl???ndan rant sa?layanlar?n,her türlü dengeyi yitirip,inanç ve akademik de?erleri harcay?p,her ta??n alt?nda az?nl?klar? gördüklerini söylüyor.Mutafyan:“10 banka soyguncusundan birisi Yahudi ise,man?etten o geçilir.Suç ve terör örgütleri toplumla bütünle?tirilebilir mi?ASALA döneminde bu yap?lmad? m??OHAL valilerinden birisi PKK ile Ermenileri özde?le?tirmedi mi?TRT programlar?ndan birisi,ayn? iddiayla kamuoyunu aldatm?yor mu?Bu olumsuz yak??t?rmalar sonucunda patrikhanemize bile tahkir,tehdit ve küfür dolu mesajlar ula?maktad?r”,diyor.[34]

Ancak,kendi sorunlar?n?,kendi gazetelerinde dile getirmek ve gerek hükümetle,gerekse bas?nla diyalog kurmak amac?yla ç?kar?lan AGOS gazetesi,Ermeni cemaati aleyhine yap?lan yay?n ve hükümet politikalar? hakk?nda kar??t bir yay?n politikas? izlemelerine kar??n,bu gazete alt? y?ld?r hem yay?n?n? sürdürebilmekte,hem de Ermenistan,Avustralya,?ngiltere,Almanya,Fransa, ?sviçre,Belçika,Hollanda,?sveç,Avusturya,?talya,Yunanistan,ABD’nde,Latin Amerika ve Orta Do?u bölgelerinde ya?ayan Ermenilere ula?mada bir s?n?rlamayla kar??la?mamaktad?r.Yaln?z,AGOS yazarlar?ndan Yervant Özuzun’un Varl?k Vergisi’ni ele?tiren yaz?s? dolay?s?yla,Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde,gazete aleyhine bir dava aç?lm??,ancak dava beraatla sonuçlanm??t?r.[35]



SONUÇ

Türkiye’de Ermeni cemaati,Lozan Bar?? Antla?mas? hükümlerine göre az?nl?k olarak tan?mlanm??,cumhuriyetin ilan?ndan günümüze de?in bireysel,kültürel,e?itsel ve dinsel haklar?n kullan?m?nda bir k?s?tlamayla kar??la?mam??lard?r.

Evreler halinde bak?ld???nda Ermenilerin en az sorunlu geçirdi?i dönem,1920’ler ve 1930’lar Türkiye’si olmu?tur.1936 Beyannamesi,tek parti döneminin ülke genelinde tüm yurtta?lar?na uygulamak durumunda kald??? bask?c? politikan?n bir parças? olmu?tur.Ancak 1946’da demokratik döneme geçildi?inden beri,bu tür bir bildirinin yürürlükte olmas?,temel hak ve özgürlükler ad?na kayg? vericidir,denebilir.1942’deki Varl?k Vergisi,uygulamada ne yaz?k ki,amac?n? a?an bir yasa olarak cumhuriyet tarihine,iyi bir ünle geçmemi?,1945’te Birle?mi? Milletler’e üye olmak isteyen Türkiye’nin kar??s?na hakl? bir engel olarak ç?km??t?r.6-7 Eylül Olaylar? ise,do?rudan Ermeni yurtta?lar? hedef almamakla birlikte,sonsal olarak Ermenilerin t?pk? Müslümanlar gibi,az da olsa,zarar gördü?ü tekil bir olay olarak nitelenebilir.Partikhane Bas?n Dan??man? Luiz Bakar,?stiklal Caddesi’ndeki Ermeni i?yerlerinin talan edildi?ini söylese de,bu olaylarda,Ermeni yurtta?lara yönelik do?rudan ve geni? çapl? bir sald?r?n?n oldu?u,?imdiye de?in kan?tlanamam??t?r.

Ermeni vak?f ve okullar?na getirilen yasal engellere gelince:bunlar,bir bak?ma,Türkiye’de genel bürokratik sorunlar?n bir parças? olmakla birlikte,özellikle Ermeni ö?renci kay?tlar?nda veli kimli?inin kan?t? gibi uygulamalar,XXI.yüzy?l Türkiye’si için ??k bir görünüm vermemektedir.

Diaspora Ermenilerinin dü?manl?klar?n? kazanmalar?na kar??n,Türkiye’nin devlet politikas?na uymaya azami özen gösteren Ermeniler yurtta?lar,bu tav?rlar?n? gerek ASALA terör örgütü,gerekse soyk?r?m tasar?s? sürecinde de sürdürmü?lerdir.Hiçbir siyasi kimli?i olamayan,yaln?zca ruhani yetkileri bulunan Ermeni Patrikhanesi,ASALA terörünü k?nayan aç?klamalar yapm??,T.C. devletinin yan?nda oldu?unu belirtmi?tir.Türklerle 900 y?ll?k kültürel ve tarihsel ba?lar?n getirdi?i yak?nl?ktan ya da I. Dünya Sava?? s?ras?nda emperyalist amaçl? devletlerce k??k?rt?l?p,sonra da birbirlerine k?rd?r?lan iki etnik grubun üyeleri olman?n bilincinden olsa gerek,Türkiye Ermenileri,ülkenin genel sorunlar?yla ko?utluk gösteren cemaat sorunlar?n?, ki?iselle?tirmeden ve al?nganl?k göstermeden saptamalar?na kar??n,genelde iyi e?itim alm?? olmalar? ve ba?ta ?stanbul olmak üzere büyük kentlerde ya?amalar? sonucu,sayg?nl?klar?n? koruyacak bir biçimde hükümete kar?? düzeyli ele?tirilerini,çok say?daki gazetelerinde dile getirmekte,edilgen bir tutum içine girmemektedirler.Bu yüzden Cumhuriyet döneminde çok say?da ulusal ya da etnik gazeteler s?kça hükümet taraf?ndan kapat?l?rken,Ermeni gazetelerinin kapat?lma s?kl??? yok denecek kadar az olmu?tur.

Diaspora Ermenileri lobisi kanal?yla yukar?da sayd???m?z sorunlar?n? daha k?sa erimde dünya kamuoyunun gündemine ta??yabilecekleri halde,Türkiye Ermenileri kendi ülkelerinde huzurlar?n? korumak için,ülkedeki genel sorunlar?n bir parças? olan cemaat sorunlar?n?,bas?n ve hükümetle diyalog kurarak çözmeye çal??maktad?rlar.Ancak,unutmamak gerekir ki,Türkiye’de az?nl?k statüsü alt?ndaki gayrimüslimler aras?nda bir kar??la?t?rma yap?ld???nda,devlet ya da hükümetlerce Ermenilere sa?lanan olanaklar?n,di?er az?nl?klar?nkinden daha fazla oldu?u söylenebilir.







[1]Muhammet Güçlü,"Varl?k Vergisi”,Akdeniz Üniversitesi Atatürk ?lkeleri ve ink?lap Tarihi Ara?t?rma ve Uygulama Merkezi Dergisi,Cilt 2,Say? 3,Kas?m 1991 s.101
[2]Cemil Koçak,“Siyasal Tarih(1923-1950)”,Türkiye Tarihi 4 Ça?da? Türkiye,Cem Yay?nevi,?st 1995,s.131
[3]Muhammet Güçlü,Varl?k Vergisi(yay?nlanmam?? yüksek lisans tezi),T.C.Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dal?,?zmir 1990,s.92-110.Sürgüne giden baz? vergi yükümlülerinin soyad? bilinmedi?inden bu say? küçük sapmalarla art?p-eksilebilir NM.
[4]Dr.Cem Ero?ul,Demokrat Parti(Tarihi ve ?deolojisi),Sevinç Mat.Ank.1970,s.124
[5]Mete Tunçay,“Siyasal Tarih(1950-1960)”,Türkiye Tarihi 4 Ça?da? Türkiye 1908-1980,Cem Yay?nevi,?st.1995,s.184
[6]
[7]Cumhuriyet döneminde Ermeni nüfusuna ait Patrikhane’nin istatistiksel verileri olup olmad???n? sordu?umuzda,Patrikhane bas?n Dan??man? Luiz Bakar kesin bir nüfus bilgileri olmad???n?,ancak 70-80.000 rakam?n? Turgut Özal’?n söyledi?ini belirtti, NM.
[8]Nur?en Maz?c?,Belgelerle Uluslararas? Rekabette Ermeni Sorunu’nun Kökeni 1878-1918,Der Yay?nevi,?st.1987,s.137-138
[9]a.k.,s.138-139
[10]a.k.,s.139-141
[11]Türk Ermeni Cemaati bu ve benzeri sorunlar?,daha ayr?nt?l? bir biçimde,http://www.oia.net/News/articles/1999_06_17newsfile9816.html internet adresinde de bulunabilir.
[12]T.C.Türkiye Ermeni Patrikhanesi Bas?n Bildirisi,Konu:Türkiye Ermenileri Patri?i Ba?piskopos ?inork Kalutsyan’?n yurtd???na yapaca?? gezi hakk?nda,Say?:1-13/730,,tarih:4.9.1984 ?stanbul
[13]T.C.Türkiye Ermeni Patrikhanesi Bas?n Bürosu Bas?n Bülteni,Say?:1-13/786,Tarih:13.10.1984,s.1-2
[14]a.k.,s.3
[15]a.k.,s.3-4
[16]Türkiye—Ermeni Patrikhanesi Bas?n Bürosu,Türkiye Ermenileri Patri?i Ba?piskopos ?inork Kalutsyan ile Canterbury
Ba?piskoposu Robert Rancy’nin Terörü Lanetleyen Ortak Bildirileri,Say?:1-13/829,tarih:18.11.1984,
[17]Ermeni Patrikli?i,Bas?na Demeç,say?:1-13/866,tarih:20 Kas?m 1984
[18]Ermeni Patrikli?i,(ba?l?k yok),say?:1-13/832,tarih:20.Kas?m 1984
[19]Cumhuriyet 7 Ekim 2000,Sabah 7 Ekim 2000,Milliyet 7 Ekim 2000,Yeni Biny?l 7 Ekim 2000,Yeni Gündem,7 Ekim 2000
[20]Radikal 14 Kas?m 2000,Türkiye 14 Kas?m 2000,Zaman 14 Kas?m 2000
[21]Sabah,17 Kas?m 2000,Zaman 17 Kas?m 2000,Posta,17 Kas?m 2000,Ortado?u,17 Kas?m 2000
[22]Ak?am,9 Aral?k 2000,Yeni ?afak,9 Aral?k 2000,Hürriyet,9 Aral?k 2000
[23]Milliyet,9 Aral?k 2000
[24]Star,9 Aral?k 2000
[25]Cumhuriyet,12 Aral?k 2000
[26]Zaman 15 Ocak 2001,Yeni ?afak,18 Ocak 2001,Star,18 Ocak 2001
[27]Yeni ?afak,28 Ocak 2001
[28]Zaman,28 Ocak 2001
[29]Ak?am,14 ?ubat 2001
[30]Posta,14 ?ubat 2001
[31]Cumhuriyet,26 Mart 2001
[32]Ak?am,25 Mart 2001,Yeni ?afak,25 Mart 2001
[33]Cumhuriyet Dergi,22 Nisan 2001,Say?:787
[34]Mehmet Gündem,“Ermeni Dü?manl??? Rant Getiriyor”,Zaman 26 Kas?m 2000
[35]Cumhuriyet Dergi,22 Nisan 2001.Say?:787
 ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri