Anasayfaİletişim
  
English

SÖZDE ERMEN? SOYKIRIMI ?DD?ALARI ve TAR?HSEL GERÇEKLER

Dr. Sait AŞGIN*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
 

 .nªPle="text-align: juğÿœ6SÖZDE ERMEN? SOYKIRIMI ?DD?ALARI ve TAR?HSEL GERÇEKLER298=’family: Verdana;">SÖZDE ERMEN? SOYKIRIMI ?DD?ALARI ve TAR?HSEL GERÇEKLER

Dr.Sait A?GIN*



I.TAR?HTE TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER?



A.SELÇUKLU DÖNEM?



a.Fetihten Önce

Türklerin Anadolu’yu resmen yurt edinip Selçuklu Devletini kurmalar?ndan önce Anadolu’nun do?usunda bulunan Bizans ?mparatorlu?una tabi iki Ermeni Prensli?i,gene Bizans taraf?ndan sona erdirilmi?ti.Bunlar Vaspuragan ve Ani Prenslikleridir.

Vaspuragan Prensli?i Van Gölü’nün do?usunda bulunuyordu.Buran?n prensi Senekharim,1021 y?l?nda Van’? Bizans’a terk ederek tebaas?n?n önemli bir bölümü ile birlikte kendilerine tahsis edilen Sivas bölgesine gitmi?lerdi.Van’? i?gal eden Bizans da, bu civardaki Ermenileri Orta Anadolu ve Urfa taraflar?na göç ettirdi.[1]

Ani Prensi ise,Bizans-Gürcü sava??nda Gürcü kral?n? tuttu?u için kendisinden intikam al?nmas?ndan korkup,Prensli?inin kendi ölümünden sonra Bizans’a kalmas?n? vasiyet etti.Onun ölümünden sonra ye?enleri buna kar?? ç?kt?larsa da Bizans taraf?ndan bir hile ile imparatorluk merkezine götürülmeleri sa?land? ve 1045 y?l?nda bu prensli?e son verildi.

Görüldü?ü üzere bölgenin Türkler taraf?ndan resmen fethedilmesinden önce Ermeni Prensliklerine Bizans ?mparatorlu?unca son verilmi? ve buradaki Ermeniler de özelikle Orta Anadolu’ya tehcir edilmi?ti.[2]Bizans’?n toprak aristokratlar? elinde ezilen ve inançlar? hatta milliyetleri üzerinde bask? uygulanan Ermeniler,bu konularda büyük ho?görüye sahip olan Türklere adeta kucak açm??lar,hatta Anadolu’nun fethinde Türklere yard?m etmi?lerdir.


b.Fetihten Sonra

Selçuklular,Anadolu’da devlet düzenini kurduklar?nda bir“yeniden imar”faaliyetine giri?mi?lerdir.Bu ortamda kent ve köylerinden kaç?p sarp yerlere çekilmi? bulunan halklar,eski yerlerine dönüp Türklerle bir arada ya?amaya ba?lam??lar,etnik ve dinsel inançlar?n? da korumu?lard?r.

Bu dönemde yaln?zca Ermenilerin de?il di?er az?nl?klar?n da yeni egemen güçten yani Türklerden övgü ile söz ettiklerini görüyoruz.Hatta Anadolu’da fetih hareketlerini sürdüren Sultan Melik?ah’la ilgili olarak,Ermeni,Gürcü,Süryani yazarlar “insanlar?n en seçilmi?i,en zarifi,kusursuz ve günahs?z,merhametli,mü?tik,alicenap,tebaas?n?n babas?,herkese bilhassa H?ristiyanlar kar?? çok müsamahakar ve himayekar”anlamlar?nda övücü sözlerle tan?mlamalar yapm??lard?r.[3]

Gene Ermeni tarihçi Matthieu,Sultan Melik?ah’la ilgili olarak“geçti?i ülkelerin halk?na bir baba gibi davrand???n?, H?ristiyanlar için kalbinin sevgi ile dolu oldu?unu,bu nedenle birçok ?ehir ve bölge halk?n?n kendili?inden onun idaresine geçti?ini,1090 y?l?nda Ermeni Patri?i Basil’in iste?i üzerine verdi?i bir fermanla kiliseleri,manast?rlar? ve papazlar? vergiden muaf tuttu?unu”yazmaktad?r.[4]

Selçuklular?n güçlü oldu?u dönemlerde onlar?n egemenli?ini tan?yan Ermeniler,Türklerle kayna?arak bar?? içerisinde ya?am??lard?r.Hatta,Elbistan Ermenilerinin I.K?l?ç Arslan döneminde Haçl?lar?n de?il,Selçuklular?n tebaas? olmay? ye?ledikleri,[5]Sultan’?n ölümünde de matem tuttuklar? bilinmektedir.[6]

Ancak Selçuklular?n zay?f olduklar? dönemlerde ve Haçl? Seferlerinde Ermenilerin ortamdan yararlanmaya yönelik giri?imlerine ?ahit olunmaktad?r.I.K?l?çarslan’?n ölümünden sonra Haçl?lar?n yard?m? ile Selçuklu s?n?rlar?na tecavüz etmeleri,[7]Merkezi Kozan(Sis)olan Ermeni Prensli?inin ba??ndaki II.Toros’un Haçl?larla i?birli?i yapmas? ve sald?r?s?,[8]III.Haçl? Seferinde Kilikya’dan geçen Haçl?lara k?lavuzluk etmeleri birkaç örnektir.Gene II.Haçl? Seferinde Ermeni Prenslerinden II.Leon mezhebini de?i?tirerek Papa II.Celestin ve Alman ?mparatoru IV.Hanri taraf?ndan kral ilan edildi.Selçuklu topraklar?na tecavüz,köylere bask?n ve ya?ma gibi hareketlere giri?en Ermeniler üzerine s?k s?k Selçuklu kuvvetleri sevk edilmi? ve hemen her defas?nda ba?l?l?klar?n? bildirip bar?? iste?inde bulunmu?lar[9]bar???n sa?lanmas?yla da Ermeniler,eski yerlerinde oturmaya devam etmi?lerdir.

Mo?ol istilas? s?ras?nda da Ermenilerin,Selçuklu Türkleri aleyhinde faaliyetleri vard?r.Selçuklulara ba?l? Çukurova Ermeni Krall???,Selçuklular?n 1243’te yenilgiye u?rad??? sava?ta yükümlü oldu?u yard?m? göndermedi?i gibi,kendilerine s???nan Sultan?n k?z karde?ini ve annesini Mo?ollara teslim ettiler.Bunun üzerine Selçuklular,Çukurova’ya bir sefer düzenleyeceklerdir.[10]Mo?ollara ba?l?l??? kabul eden Çukurova Ermeni Krall???n?n ba??ndaki I.Hetum,dilenci k?l???na girerek, Hülagu’nun a?abeyi Mengü Han’a yakla?m?? ve ona ba?l?l?klar?n? bildirerek yaranmaya çal??m??t?r.[11]Ermeniler,?lhanl?lar? Memluklara kar?? k??k?rt?c? ve destekleyici bir tav?r sergiledikleri bilinmektedir.[12]

Selçuklu Devletinin y?k?l?? sürecinde Anadolu’da ortaya ç?kan Türk Beyliklerinden özellikle Karaman Be?li?i hem Mo?ollarla k?yas?ya mücadele etmi?,hem de Ermenilere kar?? Memluklar?n taraf?nda yer alm??t?r.Mo?ollar?n önünden kaç?p bölgeye yerle?en Türkmenler de gerek Memluklar?n Ermeniler üzerine düzenledikleri seferlere kat?larak,gerekse Toroslar ve Sivas taraflar?na yaylaya ç?k??lar?nda sürekli Ermenilerle çat??m??lard?r.[13]

XIV.yüzy?lda Çukurova ve Uzunyayla yöresi Ramazanl? Türkmenleri taraf?ndan iskan edilmeye ba?land?.Memluklar?n Halep Valisi de Adana ve Tarsus’u fethetmi?ti.Ermenilerin yard?m isteklerine kar??l?k Papa onlar? Katolik olmaya ve Bizans ise Ortodoks olmaya ça??r?yordu.Bir k?s?m Ermeniler bu ça?r?lara uydu,ancak bu kez de kendi aralar?nda anla?mazl?klar ve mücadeleler ba?lad?.Sonunda 1375’te Türkmen Beyi Ebu Bekir Bey,Çukurova’da Ermeni egemenli?ini kesin olarak sona erdirdi.Bölge, Ramazano?ullar? Beyli?i döneminde tamam?yla Türkle?ti.Burada ya?ayan Ermeniler de Türk kültürünü benimsediler.[14]



B.OSMANLI ?DARES?NDE ERMEN?LER

Osmanl? Devletinin Anadolu topraklar?nda geni?lemesi ile beraber Çukurova bölgesini de ele geçirmeleri sonucu,bu bölgede ya?ayan Ermeniler de bu devletin idaresine girdiler.Ermenilerin Osmanl? Devletinin idaresinde,ne Bizans ve hatta ne de Ermeni Prensli?i dönemlerinde ya?amad?klar? bir adalet ve hürriyete kavu?tuklar?na ili?kin tarihi i?aretler vard?r.Bu yöndeki kan?tlardan birisi de yöredeki ?ehir ve kasabalar?n Ermeni nüfusundaki do?al olmayan art??t?r.Nitekim Arapgir,Çermik,Ergani, Harput,Urfa ve Siverek’teki Ermeni nüfusu 1518’de yakla??k 5.500 iken 1523’te 9.000’i a?m?? ve %66 artm??t?r.[15]Bu durum, Osmanl? yönetiminin sa?lad??? adalet ve hürriyet ortam? nedeniyle Ermenilerin buralara göçmesinden kaynaklanm??t?r.[16] Ancak,gene de bölgenin tart??mas?z ço?unlu?u Türk nüfustur.

Osmanl? Devleti’nin güçlü oldu?u dönemlerde,Ermenilerin bir sorun olarak kar??m?za ç?kmad?klar?n? görüyoruz.Osmanl? Devleti içerisinde,di?er az?nl?klar gibi rahat bir ortam bulan Ermeniler,askerlikten de muaf tutularak ticaret ve sanatla u?ra?m??lar,zengin bir s?n?f olu?turmu?lard?.Ermeni-Türk ili?kileri kar??l?kl? güvene dayanmakta,Ermeniler genellikle Türkçe konu?makta,kiliselerindeki ayinlerini Türkçe yapmakta ve Türklerle e?it haklara sahip bulunmalar?ndan dolay? Bat?da “H?ristiyan Türkler”olarak bilinmekte idiler.[17]Ancak,Devletin y?k?l?? sürecine girmesiyle birlikte,topraklar?n?n hemen her bölgesinde ç?kan huzursuzluklarla beraber,Ermeni konusu da ciddi boyutlar kazanm??t?r.



II.ERMEN? SORUNUNUN ORTAYA ÇIKARTILMASINDA AVRUPA DEVLETLER?N?N TURUMU:?ARK MESELES?

Osmanl? Devletinde merkezi otoritenin sars?lmas?yla beraber,“DüVel-i Muazzama”da denilen büyük Avrupa devletleri,Osmanl? topraklar?n? payla?mak için bir dizi faaliyette bulunmu?lard?r.Tarihi süreç içerisine Osmanl? H?ristiyanlar? için önce imtiyaz,sonra da özerklik ve ba??ms?zl?k isteme politikas? izlenmi?;1789 Frans?z ?htilali ile yay?lan milliyetçilik fikirleri,Osmanl?n?n y?k?lmas? için,H?ristiyan tebaaya telkin edilmi?tir.Nitekim 1804’te ilk milliyetçi ayaklanma S?rplar taraf?ndan ba?lat?lm??;Rumlar?n 1821 Mora Ayaklanmas? da ?ngiltere,Fransa ve Rusya’n?n müdahaleleri sonucu,1829 Edirne Anla?mas?n?n ba??tlad??? Yunan ba??ms?zl??? ile sonuçlanm??t?r.

Osmanl? Devletinin parçalanmas? Avrupa Devletlerinin izledikleri politika tarihte“?ark Meselesi”olarak bilinir.Bu terimin ilk kez,1815’te Avrupa haritas?n? yeni bir düzene sokmak için toplanan Viyana Kongresinde dile getirildi?ini görüyoruz.[18]Bu kongrede Rus delegeler,Osmanl? Devleti’ndeki H?ristiyan unsurlar?n durumunun yeniden gözden geçirilmesini istemi?ler ve buna da“?ark Meselesi”ad?n? vermi?lerdi.[19]Kongrede bu görü? reddedilmi?,ancak ?ark Meselesi terimi Avrupal?lar aras?nda benimsenmi? ve zamanla daha geni? anlamlar yüklenerek kullan?lm??t?r.[20]

Osmanl? Devleti’nin y?k?lmas?na kadar olan devrede“?ark Meselesi”terimi,görünü?te Avrupal?lar taraf?ndan Osmanl? Devleti içerisindeki H?ristiyan uyruklular?n savunulmas?;esasta ise,Osmanl? topraklar?n?n Avrupa’n?n büyük devletleri aras?nda payla??lmas? anlam?ndad?r.[21]Haliyle Osmanl? Devleti,Avrupal?lar?n bahanelerini ortadan kald?rabilmek için onlar?n istekleri do?rultusunda pek çok ?slahatlar[22]ve bu arada da Kanun-i Esasi’yi kabul etmek dahil birçok yeni düzenleme yapm?? ise de Avrupal? büyük devletleri tatmin etmek mümkün olmam??t?r.

Nitekim Avrupa Devletleri,31 Mart 1877’de Londra’da imzalad?klar? bir protokol ile,“Osmanl? DeVleti’ndeki H?ristiyanlar?n durumuyla,-Avrupa bar???n?n selameti bak?m?ndan-u?ra?maya devam edeceklerini”bildirdiler.[23]Osmanl? Devleti,Londra Protokolünü kendi içi?lerine kar??ma kabul ederek reddetti.Bunun üzerine de 24 Nisan 1877’de Rusya sava? ilan etti.

Rusya’n?n galibiyeti ile sonuçlanan sava?[24]sonras?nda imzalanan anla?ma,Balkanlarda S?rbistan,Romanya ve Karada?’?n ba??ms?zl???n?;Bosna ve Hersek’in H?ristiyan bir valinin yönetiminde özerkli?ini;do?uda ise,Batum,Kars,Ardahan ve Do?ubeyaz?t’?n Ruslar?n olmas?n?,ayr?ca,sözde Ermeni ço?unlu?unun bulundu?u Do?u Anadolu’da ?slahat yap?lmas?n?[25]ve buralardaki H?ristiyanlar?n,Kürt ve Çerkezlere kar?? korunmas?n?[26]öngörüyordu.

Ermenilerle ilgili hükümle Rusya,bir Ermeni Devleti’ne giden yolu açarak,Kars’tan ?skenderun’a uzanan hatla Akdeniz’e ç?kmay? planl?yordu.Bu plan? uzun süredir yapan Ruslar,Ermenilerle de uzun zamand?r ilgileniyorlard?.

Ancak,Rusya’n?n geni?lemesinden rahats?zl?k duyan Avrupa devletlerinin araya girmesiyle bu anla?ma hükümleri tam anlam?yla yürürlü?e giremedi.?ngiltere donanmas?n? harekete geçirdi.Osmanl? Devleti ile yapt??? bir anla?mayla K?br?s’a yerle?ti(4 Haziran 1878)Araya giren Bismark,ülkesinde bir konferansa ev sahipli?i yaparak hem muhtemel bir sava?? önlemek hem de Almanya’n?n menfaatlerini korumak istiyordu.Nitekim Osmanl? Devleti,?ngiltere,Fransa,Avusturya,Almanya,?talya ve Rusya’n?n da kat?ld??? Berlin Kongresi 13 Temmuz 1878’de imzalanan bir anla?mayla son buldu.Bu anla?ma,art?k Rusya’n?n yan? s?ra,di?er devletlerin de parçalamaya çal??t?klar? Osmanl?’dan,kendi paylar?n? alma anla?mas?yd?.Bu kongreye Ermenilerden de bir delege grubu ça?r?ld? ve Bat?l? devletlerin kendi politik hesaplar? do?rultusunda pay sahibi yap?ld?lar.A?a??da bu devletlerin, Ermeniler üzerinden yapt?klar? hesaplar? aç?klayaca??z.



A.RUSLARIN ERMEN? POL?T?KASI

Ruslar?n Ermenileri kullanma politikas?,XVIII.yüzy?l ba?lar?nda I.Petro’ya kadar iner.I.Petro,?ran’la yapt??? sava?larda Ermeniler’den yararlanm?? Ve Ermeniler’den bir k?sm?n? kendi topraklar?na yerle?meye davet etmi? ve onlar? göç ettirmi?tir.[27]

Rus Çarl???,Ermeniler konusunda sistematik çal??ma yapabilmek için 1816’da Ermeni ?ark Dilleri Enstitüsü’nü kurdu.1826-1828 ?ran sava??n? kazand???nda da imzalad??? anla?ma gere?i,Revan ve Nahçivan Hanl?klar?n? birle?tirerek Ermeni Vilayeti’nin olu?mas?n?,ard?ndan ?ran’dan da Ermenilerin buraya göçünü sa?lad?.[28]

1828 Osmanl?-Rus Sava??nda da önemli say?da Ermeni’nin Rus ordusuna gönüllü yaz?ld???n?,bir k?sm?n?n da Erzurum’un dü?man i?galine girmesinde yard?mc? olduklar?n?,sava? sonras?nda Rusya’n?n iste?i do?rultusunda ve Osmanl? Devleti’nin r?zas? d???nda,daha önce olu?turulan Ermenistan Vilayeti’ne Anadolu topraklar?ndan Ermeni göçü ya?and???n? biliyoruz.[29]

Rusya’n?n bunu yaparken hesaplad??? iki ana husus,demografik yap?y? de?i?tirerek bu bölgede Türkleri ço?unluk olmaktan ç?karmak ve kendi güdümünde bir Ermeni varl??? olu?turmakt?r.Nitekim 1828 ve 1854 y?llar?nda Do?u Anadolu’ya giren Ruslar, Kafkaslar’dan sürdükleri veya öldürdükleri iki milyondan fazla Türk’ün yerine yerle?tirerek,bölgedeki nüfus dengesini de?i?tirmek için,beraberlerinde yüz bin kadar Ermeni’yi de götürdüler,oralardaki Türk topraklar?na yerle?tirildiler.Öyle ki, bugün Ermenistan’?n ba?kenti bulunan Erivan’?n 1828’den önce nüfusunun %80’i Türk idi ve eski Türk Revan Hanl???’n?n devam? durumundayd?.[30]



B.?NG?L?ZLER?N ERMEN? POL?T?KASI

4 Haziran 1878’de imzalanan anla?maya göre Osmanl? Devleti Ermeniler için,?ngiltere ile kararla?t?raca?? ?slahat? yapacakt?.[31]Asl?nda ?ngiltere Ermenileri de?il,kendi ç?karlar?n? korumak için harekete geçmi?ti.Çünkü,Hem Hindistan yolu, hem de Trabzon-Erzurum-Do?u Beyaz?d üzerinden ?ran’a giden yol,?ngiltere için önemliydi.Çünkü,1840’tan sonra Manchester’a yerle?en Ermeni tüccarlar,?ngiltere’de üretilen pamuklu kuma?lar? ?ran ve Türkistan’a,bu yolu kullanarak pazarl?yorlard?.1 870’ten sonra ?ngiltere’de pamuklu stoklar? art?nca,kriz ihtimali belirdi.?ngilizler,sat??lar?n? art?rmak için,Anadolu’da Ermeni tüccarlar?na sermaye yard?m?nda bile bulunmu?lard?.[32]?ngilizlerin Ermenileri Van Ve civar?n? i?gale özendiren politikalar?n? Atatürk 1 Aral?k 1920’de ?öyle de?erlendirmektedir:“Ermeniler Van ve Bitlis’i ele geçirince,Irak’taki ?ngilizlerle birle?eceklerinden dolay?,bütün Yak?ndo?u’da ?ngilizlerin yeri çok sa?laml?k kazanacakt?r”.

?ngilizlerin Ermeni politikas?nda güttükleri siyasetin ba?ka nedenleri de bulunmaktad?r.Alman kaynaklar?na göre ?ngiltere, M?s?r’? ele geçirme planlar? yaparken,Balkanlar’da ve Küçük Asya’da huzursuzluklar ç?kartarak di?er ülkelerin dikkatlerini buralara çekmek istiyordu.Avrupa kamuoyunu en iyi etkileyecek durumda olan da,H?ristiyan inanca sahip bir halk?n Müslümanlara kar?? ayaklanmas? olacakt?.[33]Zaten Balkanlarda Rum,S?rp ve Bulgar ayaklanmalar? sonuca ula?m??t?.

Böylece s?ra Anadolu H?ristiyanlar?na gelmi? oluyordu.Bunun için de Ermeniler seçildi ve Avrupal? Devletlerin ç?karlar? do?rultusunda ?ark Meselesi içinde bir Ermeni konusu da sokulmu? ve bu konu ilk kez uluslararas? anla?malar?n içerisinde yer alm?? oluyordu.[34]



C.ALMANLARIN KONUYA YAKLA?IMI

Stratejik ve psikolojik nedenlerin yan?s?ra ekonomik faaliyetlerinin ön plana ç?kmaya ba?lad??? Do?u Sorunu,Osmanl? Devleti’nin Almanlarla yak?nla??p[35]1900 y?l?nda Ba?dat Demiryolunun yap?m?[36]için anla?mas?yla siyasal aç?dan daha de?i?ik boyutlar kazand?.[37]Bir yandan Araplar Türklere kar?? k??k?rt?l?p,[38]Devletin Türk ve Müslüman unsurlar? aras?ndaki birlik parçalanmak istenirken,öte yandan Do?u Anadolu’da Ermeniler sürekli tahrik edilmeye ba?land?.[39]Ayr?ca Kürtler de k??k?rt?lmaktayd?.[40]Böylece Osmanl? Devleti parçalan?rken Do?u Anadolu da“Balkanla?t?r?lm??”olacakt?.[41]

Almanlar,Ermeni konusunda ?ngiltere’nin politikas?ndan rahats?z olmu? ve Osmanl? Devleti’ni desteklemi?tir.Ancak bu deste?in en masum nedeni Almanlar?n ekonomik ç?kar hesaplar? olmu?tur.

Ancak bir süre sonra Ermeniler konusunda bat? dünyas?nda yap?lan olumsuz propagandadan etkilendiklerini görüyoruz.Nitekim Alman ?mparatoru II.Wil?helm’e,annesinin“Bütün H?ristiyan ülkelerinin görevi,bu katliamda akan H?ristiyan kan?n?n intikam?n? Türkiye’den almak olmal?d?r”dedi?i,?mparator’un da bir rapor üzerine“Bu art?k fazla oluyor.Zira onlar da H?ristiyan”biçiminde bir tepki gösterdi?i bilinmektedir.[42]

I.Dünya Sava??ndan sonra,Alman resmi tavr?n?n da Türkiye aleyhine döndü?ünü görüyoruz.Çünkü Bat? bas?n?nda Ermeni tehcirini Alman Genelkurmay?n?n tavsiye edip yönetti?i yolunda haberler ç?km??;sözde Ermeni soyk?r?m?nda Almanlar?n da rolü oldu?u yaz?lm??t?.Almanlar,bu psikoloji içerisinde savunmaya geçtiler ve ho? görünmek için Ermeni yanl?s? politika izlemeye ba?lad?lar.Türk dü?man? ve bir Ermeni’yle evli Papaz Lepsius’a“Almanya ve Ermenistan 1914-1918”adl?,bilimsel olmayan tarafl? bir kitap yazd?rd?lar.Bu kitap,ne yaz?k ki Almanya’da temel kitap olarak kabul edilmektedir.

Almanlar?n de?i?en bu yanl? tavr?na di?er bir örnek,Talat Pa?a’n?n bir Ermeni’nin sald?r?s?yla ?ehit edilmesinden sonra ya?ananlard?r.Mahkemeye,olaylar? bilen ve Türkiye’de ya?am?? olan subaylar önce tan?k olarak ça?r?lm??,sonra ça?r?lmay?p, olaylar? ancak duyanlar?n tan?kl???na ba?vurulmu?tur.Bu duruma Türkiye’de görev yapan subaylar bile itiraz etmi?,ama katil serbest b?rak?lm??t?r.[43](1970’lerde ABD’de iki diplomat?m?z? öldüren,Geroge YANIKYAN da sa?l?k nedenleriyle serbest kalacakt?r!)



D.FRANSIZLARIN ERMEN? POL?T?KASI

Ermenilerle Frans?zlar?n atalar? olan Franklar,Haçl? seferlerinden beri tan???yorlard?.Ermeniler,Haçl? Seferlerine k?lavuzluk ve lojistik deste?i vermi?lerdi.Bu seferler s?ras?nda çok say?da Frank asilzadesi ve ?övalyeler,zengin Ermenilerin k?zlar?yla evlenmi?lerdir.[44]Asl?nda Ermenilerin,Franklar? yanlar?nda al?koymak için k?zlar?n? onlarla evlendirme politikas? izlediklerini görüyoruz.[45]Ayr?ca Ermeniler Haçl? Seferleri s?ras?nda onlara klavuzluk etmi?ler,at,yiyecek,konaklama vb. lojistik destek vermi?ler;Türk kalelerinin ve kuvvetlerinin durumu hakk?nda bilgi vermi?ler,onlarla birlikte Türklere kar?? sava?m??lard?r.Hatta Klikya Baronu II.Revone,Papa III.Innocentus’a mektup yazarak katolikli?e geçti?ini bildirmi?,“Beni Türklerden kurtar?n,bunlar ?eytan?n soyu,yeni bir haçl? seferi yollay?n”diye ?srar ederek 4.Haçl? Seferinin yap?lmas?nda pay sahibi olmu?tur.[45]

Frans?zlar,Kilikya diye adland?rd?klar? Çukurova bölgesini,Suriye’ye dahil görmekte ve burada ciddi ekonomik ç?karlar? bulunmakta idi.Çünkü,kendi dokuma sanayisi için gereken pamuk hammaddesini,özellikle Amerikan iç sava?? s?ras?nda,sulu pamuk üretimi yap?lan bereketli Çukurova topraklar?ndan temin etmi?,hatta 1864’te Çukurova’da pamuk i?leme fabrikas? kurmu?tur.

Bölgenin di?er zenginlikleri de Fransa için vazgeçilebilecek ?eyler de?ildi.Bunu çok erken fark eden Frans?zlar,Çukurova bölgesinin genel tarihini ve co?rafyas?n? ara?t?rm??lar ve 1604’te de yay?nlam??lard?r.[47]

Frans?zlar,1850’lerde Ermenilerin dil,kültür ve tarihleri ile ilgili ara?t?rmalar yapt?r?p,Kilikya Ermenistan? imaj?n? olu?turmaya çal??m??t?r.Frans?z seyyahlar?,gerekli bilgileri toplam??lar;17.yüzy?l ba?lar?nda Paris’te aç?lan Do?u Diller Okulundan bu yolda istifade etmi?lerdir.Frans?z misyonerleri de Erivan,Erzurum ve Bitlis’te,hem Ermenileri Katolikle?tirmek hem de Osmanl? Devletine kar?? k??k?rtmak için faaliyette bulunmu?lard?r.[48]

Fransa Parlamentosunda Ermenilerin görü?me konusu olmas? da yeni de?ildir.3 Kas?m 1869’da,Ermenilerin ba??ms?zl??? konusu görü?ülmü?,ancak,Ba?bakan Hanotaux,Ermenilerin ba??ms?zl???n? kurulabilece?i bir merkeze ve ço?unlu?a sahip bulunmad?klar?n? bildirmi?tir.[49]

K?saca ifade edebiliriz ki,Frans?zlar’?n Ermenilere ilgisi ve onlara ili?kin stratejileri oldukça eskidir.Bu ilginin ba?l?ca nedeni de bölgenin pamu?u ve madenleridir.[50]Bu evlenmeler de,belli ölçüde duygusal yak?nl??a neden olmu?tur.



III.ERMEN? ?SYANLARI ve TEHC?R KANUNU



A.?syanlara Genel Bir Bak??

Yukar?da k?saca verildi?i üzere Ermeniler,Emperyalist ülkelerin emelleri do?rultusunda k??k?rt?lm??lar;Osmanl? Devleti içerisindeki durumlar?n?n iyile?tirilmesi bahanesi ile örgütlenerek önce özerkli?i,sonra da ba??ms?zl??? amaçlayan bir sürece sokulmu?lard?.Ruslar,bölgede kurulacak bir Ermeni Devleti vas?tas?yla Akdeniz’e inmeyi;?ngilizler bunu önlemek için Ermenilerin kendi himayeleri alt?nda kalmas?n? planl?yorlard?.Frans?zlar da kendi ç?karlar? do?rultusunda ayr? maksatlarla Ermenilerle“ilgili”idiler.Böylece Ermeni sorunu“Ermenilerin sorunu”de?il,ba?ta“?ngiltere,Rusya ve Fransa’n?n kendi ç?karlar? do?rultusunda yönlendirdikleri bir sorun”halini alm??t?r.[51]Ermeni isyanlar?n?n da arkas?nda Rusya ve ?ngiltere’nin destekledi?i HINÇAK ve TA?NAKSUTYUN komiteleri bulunuyordu.

??te ?ngiltere,Fransa ve Rusya’n?n kendi ç?karlar? do?rultusundaki k??k?rtma ve tahrikleri sonucu,Ermeniler,Türklere kar?? bir isyan ve ihanet sürecine girmi?lerdir.

1914-1918 y?llar? aras?nda Ermeniler,Diyarbak?r,Sivas,Erzurum,Bitlis ve Van’da isyanlar ç?karm??lar[52]ve büyük ölçüde Hamidiye Alaylar?na süvari veren bu yöre halk?na mezalimde bulunmu?lard?.[53]

Bu isyanlar?n geli?ti?i saha daha sonra,Cumhuriyet döneminde ?eyh Sait isyan?[54]ve onu izleyen ayaklanmalar?n da gerçekle?ti?i bölge olacakt?r.[55]Çünkü mütareke y?llar?na kadar,ba?ta ?ngilizler olmak üzere Avrupal?lar taraf?ndan “H?ristiyan olduklar? için kendilerini’ellerinden tutmaya zorunlu hissettikleri Ermenileri katleden,vah?i bir topluluk” olarak görülen Kürtler[56]bu tarihten sonra sahiplenilmi? gibi gösterilerek,“?ark Meselesi”ne yeni bir boyut getirilmi?tir.[57]Tarihsel süreç içerisinde bu ?ekilde bir yakla??m sergileyen Bat?n?n konuya bugünkü bak?? aç?s? çok da de?i?memi?tir.Olaylar ve geli?meler bunu gösteriyor.

Ermeniler taraf?ndan ç?kart?lan 1888 Van ve 1890 Erzurum ayaklanmalar?ndan sonra 1894 y?l?nda Sasun’da büyük bir isyan ba?lat?lm?? ve Devlet sert önlemler almak durumunda kalm??t?.Ancak bu konudaki esas s?k?nt? I.Dünya Sava?? s?ras?nda ya?and?.

I.Dünya Sava?? ba?lad???nda silahland?r?lan Ermeni birlikleri,Türkiye’nin sava?t??? ?tilaf Devletleri ile birle?erek,içeride bir cephe açm??lard?r.Bu durumda konu,bir iç güvenlik,Devletin kendisini ve yurtta?lar?n? koruma sorunu haline gelmi?tir.17 A?ustos 1914’te Mara?’a ba?l? Zeytun’da ç?kan isyan Kayseri,Erzurum,Van ve Bitlis dolaylar?ndaki Ermenilerin de kat?l?m? ile ciddi boyutlara ula?m??t?r.

??te bu geli?meler sonucu Devlet de halk?n ve askerin güvenli?ini sa?lamak için 21 May?s 1915 tarihli Tehcir Kanunu ç?kartarak uygulamaya koydu.[58]



B.TEHC?R NE DEMEKT?R?UYGULAMA NASIL OLMU?TUR?

“Tehcir”sözcü?ü,Arapça kökenli olup,“bir yerden ba?ka bir yere göç ettirmek”(immigration,emigration)anlam?na gelir.Dikkat edilirse burada“sürgün etmek”(deportation)anlam? bulunmamaktad?r.Bat?da,zaman zaman sürgün anlam?na gelecek(deportation,exil, banissement,proscription vb.)terimlerin kullan?l?yor olmas? ya bilgisizlikten ya da siyasal amaçl? kas?ttan kaynaklansa gerektir.

“Tehcir”1948 tarihli Soyk?r?m Suçunu Önleme ve Cezaland?rma Sözle?mesinin 2.maddesindeki tan?ma da girmemektedir.Ancak örne?in,Hitler Almanya’s?nda alt? milyon Yahudi ile bir milyon çingenenin yok edildi?i,?rkç? eylemler tam anlam?yla bir soyk?r?m(holocoust)örne?i olarak kabul edilmektedir.[59]

Ulusal Ba??ms?zl?k Sava?? sonras?,Lozan Bar?? görü?melerinde Ermeniler,üç yüz bin Ermeninin öldürüldü?ünü iddia etmi?lerdir. Buraya giden Ermeni heyeti içerisinde Nradungiyan Gabriel Efendi,Osmanl? Devleti’nde Nafia(Bay?nd?rl?k)ve Hariciye (D??i?leri)Naz?rl?klar?(Bakanl?k)yapm??,bir ara da Bahriye(Denizcilik)Naz?rl???na da vekalet etmi? biridir.Devletin bu kadar üst makamlar?na ç?kart?lm?? olan birisi,Heyetle beraber Lozan’da toprak ve tazminat talep edebilmi?tir.Ermeniler burada,üç yüz bin zayiat?m?z oldu derken,daha sonra yalanlar?n? iyice abartarak bir milyon,be? milyon Ermeni katledildi gibi iddialar ortaya atm??lard?r.

Halbuki Avrupal?lar bile o devirde Osmanl? ülkesinde ya?ayan Ermenilerin tamam?n?n 1.300.000 oldu?unu söylüyorlar.Burada kendi iddia ettikleri üç yüz bin zayiat da 24 Nisan? anma olaylar?nda bir milyona,sonra bir buçuk milyona ç?kart?lm??t?r.Baz? kaynaklarda be? milyona kadar yazanlar bile ç?kmaktad?r.Ancak bizzat Bat?l?lar?n kaynaklar?na göre 1914 y?l?nda Osmanl? Devleti içerisinde 1.161.169 Gregoryan ve 67.838 Katolik olmak üzere toplam 1.229.007 Ermeni bulunuyordu.[60]1897 say?m?nda bu rakam 1.042.374 idi.Bu say?ma kimse özellikle de Ermeniler itiraz edemez.Çünkü 1897-1903 y?llar? aras?nda Osmanl? istatistik Umum idaresi Müdürü M???rd?ç S?nabyan isimli bir Ermeni idi.[61]Demek ki iddia edilen rakamlar?n yalan oldu?u buradan bellidir.

Yap?lan bilimsel ara?t?rmalar ve eldeki veriler kesin olarak göstermektedir ki,Osmanl? Devletinin yürüttü?ü tehcir i?lemi tamamen insanc?l kayg?larla ve hukuksal kurallar çerçevesinde gerçekle?mi?tir.O günkü teknolojide ve sava? ortam?nda elbette baz? güçlükler ç?kmas? kaç?n?lmazd?r.

Ancak,Devletin 7-8 bakanl??? s?rf bu i?le me?gul olmu?;Müslümanlardan ba?ka Ermeni,Rum ve Yahudiler ile yabanc? misyon temsilcilerinden olu?an komisyonlar kurarak kimlerin tehcire tabi tutulaca??n?,nerelere gönderilece?ini,yolda ne gibi zorluklarla kar??la?aca??n? ve nas?l muhafaza edilece?ini,hatta zarar görenlerin tazmininin nas?l olaca??n? bu komisyonlar eliyle kararla?t?r?p uygulatm??t?r.

Yol boyunca ço?u zaman askerlerin ia?e ve ilaçlar?ndan yararland?klar? da bilinmektedir.[62]Hatta ülkede ciddi sa?l?k problemlerinin ya?and??? bir dönemde,tehcire tabi gruplara birer doktor verilmesi yoluna bile gidilmi?tir.?imdi,soyk?r?m yap?lm?? olsa,bunca insanc?l önlem al?n?r m?yd??E?er Ermeniler yok edilecek idiyse,bulunduklar? yerde bunu yapma ?ans? varken göç ettirme yoluna gidilir miydi?Elbette gidilmezdi.

Tarihe“Ermeni Tehciri”olarak geçen;yukar?da nedenleri ve uygulama a?amalar? anlat?lan bu yer de?i?tirme ve yerle?tirme karar? uygulan?rken,sava? ortam?,ailesi katledilenlerin zaman zaman önlenemeyen öfkeli ferdi davran??lar?,hastal?k,do?a ko?ullar? ve en önemlisi de Ermenilerin isyan halinin devam? gibi nedenlerle baz? kay?plar?n olmas? önlenememi?tir.Ancak,bütün tarihi belge ve kay?tlar?n aç?kça ortaya koydu?u üzere,Ermenilerin katledilmesi asla söz konusu olmad??? gibi,ba?tan beri süregelen olaylarda ihanete u?ray?p öldürülen Türklerin say?s?,öldürüldü?ü iddia edilen abart?l? Ermeni say?lar? ile bile k?yaslanamayacak kadar fazlad?r.Ayr?ca tehcir karar? ile beraber göç ettirilenlerin zarara u?ramamas? için al?nacak önlemler de belirlenmi?,bu yolda uygulay?c?lara emirler gönderilmi?tir.Nitekim,göç s?ras?nda askerlerin kendi ilaç ve yiyeceklerini, bu gruplarla payla?t??? ve azami özenin gösterildi?i belgelerle sabittir.

Göç ettirme uygulamas? s?ras?nda bütün emir ve önlemlere kar??n,ki?isel kin ve ac?s? nedeniyle bile olsa yanl?? uygulama yapan görevliler olmu?sa,tam bir hukuk devleti anlay??? içerisinde bu kimseleri Devlet yarg?lam?? ve gerekli cezalar? da vermi?tir.



IV.ERMEN?LER?N YAPTI?I KATL?AMLAR

Türk-Ermeni ili?kilerinin kanl? olaylara dönü?tü?ü,1878 Berlin Antla?mas?ndan bu güne gelinceye kadar geçen 120 y?l? a?k?n dönemde,Türklere yönelik Ermeni terörünü dört ana ba?l?kta inceleyebiliriz.[63]

Birincisi,emperyalist ülkelerin k??k?rtmalar? ile olu?turulan yapay Ermeni Sorunu çerçevesinde,I.Dünya Sava?? öncesinde Türklere yap?lan Ermeni suikastlar?,kundaklamalar ve isyan hareketleridir.

?kincisi,I.Dünya Sava?? ve ?stiklal Sava?? y?llar?nda cephe gerisinde ihanet ettikleri Türk halk?na Ermeni çetelerince yap?lan hunhar katliamlard?r.

Üçüncüsü,Lozan Konferans?nda umduklar?n? bulamayan Ermenilerin eski Osmanl? yöneticilerine kar?? yürüttükleri cinayetlerdir.

Dördüncüsü 1970’lerin ba??ndan itibaren özellikle yurt d???ndaki diplomatlar? hedef alan Ermeni terörüdür.



A.HALKA YAPTIKLARI KATL?AMLAR

Osmanl? Devleti içerisinde,büyük hak ve imtiyazlar içerisinde ya?ayan Ermeniler,yukar?da anlat?lan süreç içerisinde devletin güçsüz dönemlerinde,Müslüman halka ciddi sald?r?larda bulunmu?lar ve katliamlara giri?mi?lerdir.Örne?in I.Dünya Sava?? s?ras?nda Rus,?ngiliz ve Frans?z deste?indeki Ermenilerin yapt??? katliamlar ve soyk?r?mda bir milyondan fazla Türkün hayat?n? kaybetti?i tarih kay?tlar?nda mevcuttur.[64]Di?er bir ifade ile,Türklerin kayb?,Ermenilerin kayb? ile k?yaslanamayacak oranda fazlad?r.Dahas?,Ermenilerin kayb? yol ko?ullar?,hastal?k,e?kiya ve yak?nlar? katledilen insanlar?n intikam sald?r?lar? gibi nedenlerle olurken ve Devlet bunlar?n önlenmesi için al?nabilecek bütün önlemleri alm??ken,Türklerin kayb?,tarihe geçen inan?lmaz vah?etler,katliamlar sonucu gerçekle?mi?tir.

Örnek vermek gerekirse,Van soyk?r?m?ndan kurtulanlar?n anlatt?klar?n? içeren ve Van Belediye Ba?kan? ve Alay Komutan?n?n imzas?n? ta??yan,?çi?leri Bakanl???na gönderilmi? bir belgede,Rus kuvvetleri ile birle?en insan kasab? Ermenilerin girdikleri yerleri cesetten geçilmez halde b?rakt?klar?,k?ymetli ?eyleri ya?malad?klar?,?slamiyet’e hakaret ederek cami ve medreseleri ya?malad?klar?,Müslümanlar? katletmekten büyük zevk ald?klar?,ahalinin burunlar?n?,kulaklar?n?,bacaklar?n?,kafalar?n? kesip, kar?nlar?n? yard?klar?,çocuklar? diri diri ate?e att?klar?,baz?lar?n?n derilerini tulum ç?kard?klar?,kesik kafalar? süngülere takt?klar?,baz?lar?n? kütük üzerinde do?rad?klar?,bir k?sm?n? Mermid Çay?na döktükleri,insanlar? kuyulara doldurduklar?,kad?n ve çocuklar? tand?r damlar?na doldurup yakt?klar?,kad?nlara anlat?lamayacak tecavüzlerde bulunduklar?,direnenleri vah?i biçimde katlettikleri...belirtilmi?tir.[65]



B.OSMANLI DEVLET ADAMLARINA SU?KASTLER

Lozan Konferans?nda umduklar?n? bulamayan Ermeniler,bu kez de eski Osmanl? yöneticilerine kar?? bir dizi suikasta giri?mi?lerdir.Asl?nda Ermeni siyasi cinayetleri Padi?ah II.Abdulhamit’i bombalama giri?imleri ile ba?lar.Sonra Osmanl? Bankas? olay? vard?r.Nihayet Lozan Konferans?nda az?nl?klar ba?l??? alt?nda ele al?nan Ermeni konusundan eli bo? dönmeleri sonucu,Osmanl? Döneminde yüksek yöneticilik yapm?? baz? kimselere kar?? suikastlara giri?mi?ler ve bu cinayetlerde Talat, Cemal,Sait Pa?alarla,Bahattin ?akir ve Cemal Azmi Beyler ?ehit olmu?lard?r.Bilindi?i gibi bu insanlar o günün bakan,ba?bakan düzeyinde üst yöneticilik yapm?? Osmanl? devlet adamlar?d?r.



C.ERMEN?LER?N B?RB?RLER?NE YAPTIKLARI SU?KASTLER

Komitac? Ermeniler sadece Türkleri katliama tabi tutmakla kalmam??,ayn? zamanda durumlar?ndan ?üphelendikleri ve Türklerin taraf?n? tuttu?unu dü?ündükleri Ermenilere de çe?itli zulümler yapm??lard?r.

1890 Temmuz’undaki Kumkap? gösterisinden sonra H?nçak Komitesi,durumlar?ndan ?üphelendi?i,hükümet taraftar? kabul etti?i Ermenilere suikastlar uygulamaya ba?lam??t?r.

Avukat Haçik,15 ya??nda Armenak ad?nda bir Ermeni taraf?ndan öldürülmü?tür.

Gedikpa?a Kilisesi vaizi Dacad Vartabet,parçalanm??t?r.

Ruhani Meclis’e üye seçilen Mampre Vartabet,hükümete ajanl?k etti?i için suikasta u?ram?? ve yaralanm??t?r.

Patrik A??kyan’?n komitenin planlar?n? hükümete haber vermi? olmas?ndan ?üphe edilmi?,bu sebeple,komite taraf?ndan kur’a ile görevlendirilen Diyarbak?rl? Agop ad?nda bir Ermeni genci taraf?ndan 28 Mart 1894 günü kendisine patrikhane kilisesinde bir suikast yap?lm??t?r.

Suikastç?n?n kulland??? Karada? tabancas? bozuk oldu?u için ate? almam??,genç Ermeni tutuklanm??t?r.

10 May?s 1894’te H?nçak Komitesi;A??kyan’?n arkada?? kabul ettikleri Simon Maksut’a,Galata’da Havyar Han? önünde iki komiteci vas?tas?yla suikast yapt?rm??lard?r.

Bu suikastlar hakk?nda Frans?z elçisi Mösyö Cambon,27 Mart 1894 tarihinde Fransa D??i?leri Bakanl???’na ?u bilgiyi vermi?tir: “..Kendisini öldürmeye te?ebbüs eden Van’l? Ermeni hamallar?,Kürtlerden,Türk memurlardan Van’da çok s?k?nt? çekmi? kimselerdir.

Siyasi bir cinayet kar??s?nda bulundu?umuz ?üphesizdir.Katiller,Ermeni komiteleri taraf?ndan yaz?lm?? belge ve mektuplar? ta??yorlard?.Kendileri Levon ad?nda biri taraf?ndan para verilmek suretiyle bu i? için tutulmu? olduklar?n? kabul etmi?lerdir.Bunlara silah vermek suretiyle komiteler,patri?e yap?lan suikasttan sonra Türk dostu olan,milli davaya ihanet etmekle suçlad?klar? yüksek Ermeni s?n?flar?na mensup kimselere kar?? bu suretle bir uyar?da bulunmak istemi?lerdir.[66]

Ermenilerin Ermenilere zulümleri sadece suikastlardan ibaret de?ildir.?syanlar için para teminine çal??an Ermeni komitecileri,çok say?da Ermeni vatanda??n? soymu?lard?r.Nitekim mütarekede büyük rol oynam?? me?hur Pantikyan’?n as?l ad? Rezi Yalk?n olan M.S?f?r’a verdi?i ?u bilgi son derece çarp?c?d?r:

“?u ciheti bilhassa tebarüz ettirmek isterim ki,o s?ralarda Anadolu’nun muhtelif m?nt?kalar?nda yap?lan isyan hareketlerine mukabele olmak üzere Kürt ve Türklerin yapt?klar? bask?nlarda,Ermenilerin maruz oldu?u maddi zayiat nispeti,H?nçaklar?n ?stanbul’da yapt?klar? bu soygunculukta ele geçirdikleri servetler yekununun,emin olunuz ki,%1 bile tutmayacak kadar azd?. Komitac?lar,?stanbul Ermenilerini o kadar insafs?zca soymu?lard?.Birçok zenginleri on paraya muhtaç bir vaziyete sokmu?lard?.[67]



V.ATATÜRK’ÜN ERMEN? SORUNUNA ?L??K?N BAZI DE?ERLEND?RMELER?

Türk ulusunu içine dü?ürüldü?ü vahim durumdan kurtaran ve ona önderlik eden M.K.ATATÜRK,bu süreçteki olaylar? anlatt??? eseri NUTUK’ta Ermeni sorununa da de?inmekte ve konuyu net bir biçimde ortaya koymaktad?r.Atatürk,bizim saptamam?za göre,Nutuk’ta 40’?n üzerinde yerde bu konuya ili?kin bilgi,belge ve de?erlendirme vermi?tir.[68]Mustafa Kemal(ATATÜRK),Ermenileri kullanarak Türk milletinin kar?? kar??ya b?rak?lmak istendi?i oyunu(6 Temmuz 1919’da)?öyle özetlemektedir:“Devlet ve milletimizin parçalanmas? ve Ermeni ve Yunan esaretine dü?ülmesi söz konusudur.Alt? yüz elli sene efendilik eden bir milletin köle mevkiine dü?mesi kolay bir hadise de?ildir.”Gene(21 Eylül 1919’da)“Ermenilere hiçbir kötü kast?m?z yoktur.Bilakis onlar?n her türlü tabiiyet haklar?na tamamen riayetkar?z.Bunun aksi olarak yay?nlar,düzmeceden ve ?ngilizlerin aldatmacas?ndan ibarettir”demektedir.

Atatürk 29 Ocak 1920’de“Mara?’ta,Frans?z ve Ermeniler taraf?ndan Müslümanlar?n katliam?,insanl??? deh?ete dü?ürecek ?ekilde devam etti?ini”bildirmi?;8 ?ubat 1920’de de“On yedi günden beri Mara?’ta cereyan eden feci ve kanl? vakalara nihayet verilmesi hakk?nda,medeniyet ve insanl?k aleminin duyup ö?renmesi için yükseltilen feryat ve ac?n?n yank?lanacak bir yer bulmad???,hala bu vah?etin devam?yla sabit oluyor”diyerek,Türklere kar?? giri?ilen katliamlara sessiz kal?nmas?ndan duydu?u rahats?zl??? dile getirmi?tir.

Atatürk,ülkenin dörtbir yan?ndan gelen Ermenilerin,Türklere yapt?klar? zulümleri de büyük üzüntülerle anlatmaktad?r.Örne?in “10/11 ?ubat 1920’de“Adana’da heyecan ve asabiyet ziyadele?mi?tir.Ermeniler,kilise ve mekteplerde s?k s?k toplanmaktad?rlar. ?nekler ve Bahçe Ermenileri,Güller ve Zencirli ?slam köylerini ya?malam?? ve ahalisini pek vah?iyane katliam etmi?lerdir” diyor.14 ?ubat 1920’de“Medeniyet maskesine gizlenen Frans?zlar ve onlar?n öncüsü olan Ermeniler,Urfa ve havalisinde ?slam ahali hakk?nda zalimane katliamlara ba?lam??lard?r”diyor.

“Tarihte emsali görülmemi? olan bu vah?etin faili Ermeniler olup,Müslümanlar ancak namus ve hayatlar?n? muhafaza kayd?yla mukavemet ve müdafaada bulunmu?lard?r”diye konunun özünü ortaya koyan Atatürk“?u halde Ermenilerin intikam fikri ve tecavüzleri neticesi meydana gelmi? baz? vakalar var ise,bunlar?n mesuliyeti milletimize de?il bizzat Ermeni milletine ve onun tahrikçilerine ait olmak laz?m gelir”sözleriyle de as?l suçlular? i?aret etmektedir.Atatürk“Bir uydurma Ermeni k?r?m? meselesi ve tüm dünyay? aldatmak için yarat?lan bu kin ve h?rs ürünü propagandalar?n niteli?i hakk?nda uygarl?k ve insanl?k dünyas?n?n bir kere daha ayd?nlat?lmas? ve bu suretle haks?zl??a u?ram?? Türk ulusunun i?renç ve alçakça bir suçlamadan ar?nd?r?lmas?”gerekti?ini 7 Mart 1920’de ifade etmi?tir.

Atatürk,bu konuda ortaya aç?k deliller ve ?ahitler de koymu?tur.Örne?in 13 Mart tarihli Times gazetesinde yer alan bir habere at?fla Lord Curzon’un Avam Kamaras?nda irad etti?i nutukta Ermenilere dair,“Bana öyle geliyor ki siz Ermenileri sekiz ya??nda pek temiz ve masum bir k?z gibi zannediyorsunuz.Bunda pek yan?l?yorsunuz.Zira Ermeniler bilhassa son harekat? vah?iyaneleri ile ne derecelere kadar hunhar bir millet olduklar?n? bizzat kendileri ispat eylemi?lerdir”dedi?ini hat?rlatmaktad?r.“Türkler taraf?ndan Ermeniler aleyhinde katliam,uydurulmu? rivayetler ve daha önce yay?lm?? bir tak?m yalan ve iftiralardan ibarettir. Bunlar?n kat’iyyen do?ru olmad???na emniyet edebilirsiniz.Bu hakikat?n belgelendirilmesi için tarafs?z heyetlerin memleketimizde Kemal-i Serbesti ile ?cra-y? tahkikat eylemelerini memnuniyetle kabul ederiz.Bu meseleye dair Ermenistan’daki Yak?n Do?u Amerika yard?m heyetleri taraf?ndan verilen en son raporlar?n okunmas?n? tavsiye eyleriz”,sözleriyle de Atatürk isteyen yabanc?lar? konuyu yerinde incelemek üzere ülkeye ça??rm?? ve Bizzat bat?l? heyetlerin Ermenilerin yapt?klar? vah?et hakk?nda verdikleri raporlar? da delil göstermi?tir.

“Sivas’ta benle görü?mü? olan,bilahare bu bölgeleri ziyaret eden ve buralarda Ermeni çetelerinin davran??lar? hususunda mufassal mü?ahadelerde bulunarak daha sonra kendisine bu konuda anlatm?? oldu?um ?eylerin do?ru oldu?unu bana yazm?? bulunan Amerikan Generali Harbord,Amerikan Umumi etkar?n?n kendisinden faydal? bilgi temin edebilece?i bir ?ahidimizdir.”diyerek ki?i adlar? da vermektedir.

“Bize kar?? yap?lm?? olan iftiralar?n aksine,tehcir edilmi? olanlar hayattad?r ve bunlardan ekserisi ?ayet ?tilaf Devletleri bizi tekrar harp etmeye zorlamasa idi evlerine dönmü? olurlard?.”sözleriyle gayet mant?ki bir delili de ortaya koyan Atatürk, “?ngiltere’nin sulh zaman?nda ve harp sahas?ndan uzak olarak ?rlanda’ya reva gördü?ü muameleye hemen hemen kay?ts?z bir ?ekilde bakan dünya efkar?,Ermeni ahalinin tehciri hususunda almaya mecbur kald???m?z karar için,bize kar?? hakl? bir ithamda bulunamaz”sözleriyle de Avrupal? Devletlere kendi yapt?klar? yanl?? icraatlar? da diplomatik bir dille hat?rlatmaktad?r.(26 ?ubat 1921)

Bilindi?i üzere aslen Karamanl? olan ve milli mücadelede Atatürk’ün yan?nda yer alan Kaz?m Karabekir Pa?a’n?n hat?ralar? da Ermenilerin Türklere yapt?klar? zulümlerle doludur.Milli mücadelenin nas?l emperyalistlerin ma?as? durumundaki Yunanl?larla ya?anm?? bir bat? cephesi varsa gene ayn? konumdaki Ermenilerle de do?u cephesi ya?anm??t?r.Giri?ilen mücadele sonucu Ermenilerle Kars Anla?mas? yap?lm?? ve Atatürk’ün ifadesiyle“Ermeni sorunu denilen ve Ermeni milletinin gerçek olmayan isteklerinden çok,dünya kapitalistlerinin ekonomik yararlar?na göre çözülmek istenilen sorun,Kars Antla?mas? ile,en do?ru ?ekilde çözüme ula?t?r?lm??”oluyordu.



VI.CUMHUR?YET DÖNEM?NDE ERMEN? TERÖRÜ KRONOLOJ?S?

Ermeniler Cumhuriyet döneminde de Türk kar??t? faaliyetlerini sürdürmü?lerdir.K?br?s Bar?? Harekat?n?n hemen sonras?nda Türkiye’nin uluslararas? arenada yaln?z b?rak?lmak istendi?i bir dönemde terör örgütleri ASALA’y? kurmu?lar ve 1970’lerin ba??ndan itibaren özellikle yurt d???ndaki diplomatlar? hedef alan Ermeni terörünü ba?latm??lard?r.Ermenilerin terör konusunda profesyonelle?tikleri ve uluslararas? terör örgütleri ile i?birli?i içerisinde çal??t?klar? da bilinen bir gerçektir.

Bu çerçevede,PKK terör örgütü ile de s?k? i?birli?i içerisinde olmu?lard?r.Bu i?birli?i 6 Nisan 1980 y?l?nda Lübnan’?n Sedan kentinde ASALA ile PKK’n?n i?birli?i anla?mas? ile de sabitle?mi?tir.Bu anla?ma sonras? ASALA Türkiye’deki terör eylemlerini PKK’ya b?rakm??,kendisi de Karaba?’a kaym??t?r.[69]PKK’n?n eylemlerinin,1984’te Eruh ve ?emdinli’de ba?lat?ld???n? biliyoruz. Ayr?ca PKK’n?n üst düzey yöneticileri içerisinde Ermenilerin bulundu?u,baz? militanlar?n da Suriye Ermenilerinden ç?kt??? bas?nda zaman zaman yer alan olaylard?r.[70]Bir ba?ka çarp?c? kan?t,sözde Ermeni soyk?r?m? yasa tasar?s?n? protesto etmek için 19 Haziran 1998 Cumartesi günü Fransa’da gösteri düzenleyen Türklere sald?r? düzenleyip 18 ki?iyi yaralayanlar?n,PKK militan? olmalar?d?r.[71]

Ermeni terör örgütleri,d?? dünyan?n tepkileri üzerine 1980’li y?llarda taktik de?i?tirerek,PKK terör örgütü ile i?birli?ine girmi?lerdir.1984 y?l?nda PKK sahneye itilmi? ve ASALA-Ermeni terörü geri plana çekilmi?tir.Nitekim,bölücü terör örgütü PKK, 21-28 Nisan 1980 tarihini“K?z?l Hafta”olarak ilan etmi? ve 24 Nisan tarihini sözde Ermenilerin Katledilme Günü olarak anarak, toplant?lar yapmaya ba?lam??t?r.8 Nisan 1980 tarihinde Lübnan’?n Sidon kentinde PKK ve ASALA terör örgütleri ortak bas?n toplant?s? düzenlemi?ler ve toplant? sonucu bir deklarasyon yay?nlam??lard?r.Ancak bu olay?n tepki çekmesi üzerine, ili?kilerin illegal alanda gizli olarak sürdürülmesi kararla?t?r?lm??t?r.Bölücü terörist Abdullah Öcalan,Ermeni Yazarlar Birli?i taraf?ndan“Büyük Ermenistan hayali fikrine olan katk?lar?ndan dolay?”onur üyeli?ine seçilmi?tir.

1970’lerin ba??ndan günümüze kadar Ermeni terörünün do?rudan hedef seçti?i ki?iler ve olaylar kronolojik s?ralamas?na göre ?öyledir:

27 Ocak 1973:Ermeni terör zincirinin ilk halkas?,ABD’nin Santa Barbara kentinde,bir Amerikan vatanda?? olan Ermeni Georgeu Yanikian’?n,kay?p sanat tablolar?n? vermek bahanesiyle iki Türk diplomat?n? çay içmeye davet ederek öldürmesiyle ba?lad?. Ba?konsolos Mehmet Baydar ve Konsolos Bahad?r Demir,hiç ?üphe duymadan kabul ettikleri davette ya?amlar?n? yitirirken,Ermeni terörist ya?am boyu hapis cezas?na çarpt?r?ld?.Ancak,sa?l?k nedenleriyle serbest b?rak?ld?.

22 Ekim 1975:Türkiye’nin Viyana Büyükelçisi Dani? Tunal?gil,üç Ermeni teröristin düzenledi?i suikastta ?ehit oldu.Suikast? ASALA adl? Ermeni terör örgütü üstlendi.

24 Ekim 1975:Ermeni terörü,Viyana Büyükelçisi Tunal?gil’in ölümünden sonra,yeni hedefini Avrupa’n?n ba?ka bir kentinde, Paris’te seçti.Türkiye’nin Paris Büyükelçisi ?smail Erez ve ?oförü Talip Yener,yine ASALA’n?n üstlendi?i bir suikastte ?ehit oldular.

16 ?ubat 1976:Türkiye’nin Beyrut Büyükelçili?i’nde Ba?katip olarak görev yapan Oktar Cirit,terörist örgüt ASALA’n?n üstlendi?i bir suikastte ya?am?n? yitirdi.

9 Haziran 1977:Türkiye’nin Vatikan Büyükelçisi Taha Car?m,Ermeni teröristlerinin sald?r?s?nda ?ehit dü?tü.

4 Ekim 1977:Ermeni terörünün hedef listesinde sadece Türk diplomatlar? ve vatanda?lar? yoktu.ABD’nin Los Angeles kentindeki bir üniversitede,Osmanl? Tarihi dersi veren ve ayn? zamanda“Osmanl? ?mparatorlu?u ve Modern Türkiye’nin Tarihi”ad?nda iki ciltlik eser yay?nlam?? olan Profesör Stanford Shaw’un evinin önünde bir bomba patlad?.Korkutmak amac?yla düzenlendi?i san?lan bombal? sald?r?n?n sorumlulu?unu bu kez“Ermeni 28 Grubu”ad?ndaki terör örgütü üstlendi.

2 Haziran 1978:Türkiye’nin Madrid Büyükelçisi Zeki Kuneralp’?n otomobiline yerle?tirilen bomban?n patlamas? sonucu,araçta bulunan Büyükelçi’nin E?i Necla Kuneralp ve emekli Büyükelçi Be?ir Balc?o?lu ya?amlar?n? yitirdiler.Otomobildeki patlamada yaralanan ?spanyol kuaför Antonio Torres de kald?r?ld??? hastanede öldü.Sald?r?y? yine Ermeni terör örgütleri üstlendi.

12 Ekim 1979:Türkiye’nin Lahey Büyükelçisi Özdemir Benler’in o?lu Ahmed Benler,Ermeni teröristler taraf?ndan sokak ortas?nda öldürüldü.Sald?rganlar kaçt?lar.

22 Aral?k 1979:Türkiye’nin Paris Büyükelçili?i’nde Turizm Mü?aviri olarak görev yapan Y?lmaz Çolpan,yine sokak ortas?nda u?rad??? bir sald?r?da öldü.Birçok Ermeni terör örgütü sald?r?y? üstlenmek için birbiriyle yar??t?.

18 ?ubat 1980:?talya’n?n ba?kenti Roma’da düzenlenen iki bombal? sald?r?da,Lufthansa,El-Al ve Swissair havayollar? ?irketlerinin bürolar? hasar gördü.Sald?r?n?n sorumlulu?unu Ermeni terör örgütü ASALA üstlendi.ASALA,sald?r?lar? üç gerekçeye ba?lad?:“?sviçre’nin Ermenilere kar?? bask?c? politikalar?,Almanya’n?n(Türk Fa?izmi)ni desteklemesi ve Musevilerin siyonist olmas?”.

10 Mart 1980:?talya’da,THY’nin ve Türk Turizm Ofisi’nin Roma bürolar?na yap?lan bombal? sald?r?da iki ?talyan ölürken,14 ki?i de yaraland?.Sald?r?y?,Ermenistan Gizli Ordusu ?çin Yeni Ermeni Direni?i adl? örgüt üstlendi.

31 Temmuz 1980:Türkiye’nin Atina Büyükelçili?i’nde görev yapan ?dari Ata?e Galip Özmen ve ailesi,Ermeni teröristlerin silahl? sald?r?s?na u?rad?.Büyükelçi ve k?z? Neslihan Özmen ölürken,e?i ve o?lu da a??r yaraland?.Sald?r?n?n sorumlulu?unu Ermeni terör örgütü ASALA üstlendi.

17 Aral?k 1980:Türkiye’nin Sidney Büyükelçili?i’nde görev yepen Ba?konsolos ?ar?k Ar?yak ve güvenlik görevlisi Engin Sever, iki Ermeni terörist taraf?ndan öldürüldü.Sald?r?y? bir Ermeni örgütü üstlendi.

4 Mart 1981:?ki terörist Paris’te görev yapmakta olan Türk diplomatlar? Re?at Moral?,Tecelli Ar? ve ?lkay Karakoç’a ate? açt?lar.Moral? ve Karakoç bir kafeye kaçmaya çal??malar?na ra?men,kafe sahibinin izin vermemesi nedeniyle ba?ar?l? olamad?. Karakoç sald?r?dan kurtulurken,Moral? ve Ar? hayatlar?n? kaybettiler.Sald?r?y?,Ermeni terör örgütü ASALA’ya ba?l? bir grup üstlendi.

9 Haziran 1981:Türkiye’nin Cenevre Büyükelçili?i’nde sekreterlik yapan M.Sava? Yergüz,ASALA militan? Madiaros Jamgotchian taraf?ndan öldürüldü.

24 Eylül 1981:Dört Ermeni terörist,Türkiye’nin Paris Konsoloslu?u’nu basarak,56 ki?iyi rehin ald?lar.Yaralad?klar? güvenlik görevlisi Cemal Özen ya?am?n? yitirdi.

28 Ocak 1982:Türkiye’nin Los Angeles Ba?konsolosu Kemal Ar?kan,i?e giderken,biri 19 ya??nda olan iki Ermeni terörist taraf?ndan öldürüldü.Küçük ya?taki terörist yakalanarak ömür boyu hapis cezas?na çarpt?r?ld?.

4 May?s 1982:Türkiye’nin Boston Fahri Ba?konsolosu Orhan Gündüz,Ermeni teröristlerin fahri konsolosluk görevini b?rakmas? yönündeki tehditlerine uymad??? için öldürüldü.

7 Haziran 1982:Türkiye’nin Lizbon Büyükelçili?i’nde görev yapan ?dari Ata?e Erkut Akbay ve e?i Nadide Akbay,evlerinin önünde Ermeni teröristler taraf?ndan öldürüldü.

27 A?ustos 1982:Ottowa Askeri Ata?esi Albay Atilla Alt?kat,arabas?nda Ermeni teröristlerce öldürüldü.

9 Eylül 1982:Türkiye’nin Burgaz Konsoloslu?u ?dari Ata?esi Bora Süelkan,evinin önünde öldürüldü.

9 Mart 1983:Türkiye’nin Belgrad Büyükelçisi Galip Balkar,kent ortas?nda öldürüldü.Kaçmak isteyen teröristlerden birisi halka ate? açarken,genç bir ö?rencinin ölümüne sebep oldu.Sald?r?y? terör örgütü ASALA’n?n Belgrad’daki kolu üstlendi.

14 Temmuz 1983:Ermeni teröristler,Türkiye’nin Brüksel Büyükelçili?i’nde görev yapan ?dari Ata?esi Dursun Aksoy’u öldürdü.

15 Temmuz 1983:Suikasttan bir gün sonra Paris Orly havaalan?ndaki THY bürosu önünde patlayan bomba,8 ki?inin ölümüne,60’dan fazla ki?inin de yaralanmas?na yol açt?.Sald?r?n?n sorumlulu?unu Ermeni terör örgütü ASALA üstlendi.

27 Temmuz 1983:Türkiye’nin Lizbon Büyükelçili?i’ni ele geçirmeye çal??an 5 Ermeni terörist,Büyükelçilik ikametgah?n? basarak, Müste?ar Yurtsev M?hç?o?lu ile ailesini rehin ald?.Teröristler taraf?ndan yerle?tirilen bombalar?n patlamas? sonucu Müste?ar’?n e?i Cahide M?hç?o?lu ya?am?n? yitirdi.

28 Nisan 1984:?ki Ermeni terörist,Türk Büyükelçili?i’nde görev yapan Sekreter I??k Yönder’i Tahran’da öldürdüler.Mart ay?n?n sonundan itibaren Türk diplomatlar?na kar?? ba?layan seri sald?r?lar ve tehditler çerçevesinde dönemin Ba?bakan? Turgut Özal da Ermeni teröristler taraf?ndan Tahran’a gitmemesi yönünde tehdit edildi.

20 Haziran 1984:Türkiye’nin Viyana Büyükelçili?i Çal??ma Ata?esi Erdo?an Özen,Ermeni teröristler taraf?ndan arabas?na yerle?tirilen bomban?n patlamas? sonucu ya?am?n? yitirdi.

19 Kas?m 1984:Viyana’da görev yapan uluslararas? memur Enver Ergun,i?e giderken Ermeni teröristlerin açt??? ate? sonucu öldü.

7 Ekim 1991:Bas?n Mü?avir Yard?mc?s? Çetin Görgü(Atina)

11 Aral?k 1993:?dari Ata?e Ça?lar Yücel(Ba?dat)

4 Haziran 1994:Müste?ar Haluk Sipahio?lu(Atina)?ehit edilmi?lerdir.[72]

Toplam 31 olayda 46 ki?i ya?am?n? yitirmi?,yüzlercesi yaralanm??t?r.Terör olaylar?n?n hiçbirisi tasvip edilemez ama,özellikle 27 Ocak 1973’te çay içmeye ça??rd??? iki Türk diplomat?n? öldüren Ermeni Georgeu YANIK?AN’?n plan?,tarihte cephe gerisinde isyan ç?kartarak masum insanlar? katleden ve yüzy?llarca en imtiyazl? biçimde ya?ad?klar? Türk toplumuna ihanet etmeleri ile ayn? karakteri ta??maktad?r.



VII.SONUÇ

Ermeniler Türklerin yönetiminde huzur,refah ve itibar içerisinde ya?am??lar ve en üst düzey görevlerde bulunmu?lard?r.Bu elbette ki,Türklerin insanc?l ve yüksek yönetim anlay??lar?n?n bir sonucudur.Ermenilerin 1800’lü y?llarda,emperyalist güçlerin kendi ç?karlar? do?rultusunda k??k?rtmalar?na kadar Osmanl? Devletinin sad?k vatanda?lar? olarak kald?klar?n? ve bir dönem de,tebaa-y? sad?ka olarak adland?r?ld?klar?n? görüyoruz.

Devletin zay?flamas?,Rus,?ngiliz ve Frans?zlar?n k??k?rtmalar? sonucu bir ihanet sürecine giren Ermeniler’e kar?? Osmanl? Devleti,hem kendisini hem de Türk vatanda?lar?n? korumak için yapmas? gerekeni yapm?? ve önlemler alm??t?r.

Bu s?rada bir soyk?r?m söz konusu olmad??? gibi tam tersine Türk unsurun ciddi kay?plar? bulunmaktad?r.Onun için,yapay olarak ortaya konan sözde soyk?r?m iddialar? yaland?r,bilimsel olarak da geçerli de?ildir.Nitekim,bugüne kadar bulunan toplu mezarlar?n tamam?,hunharca katledilmi? Türklere ait cesetlerle doludur.

Tarihte emperyalistlerin ortaya ç?kard??? Ermeni Sorunu,Türkiye’nin uluslararas? ili?kilerinin seyrine ve konjonktüre ba?l? olarak gündeme getirilmektedir.Bundan sonra da böyle olacakt?r.Biz yeni bir devletiz konu bizi ilgilendirmez gibi bir yakla??m do?ru olmad??? gibi yeterli ve geçerli de de?ildir.Konu bilimsel ve tarihsel gerçeklikler üzerinde ele al?nmal? ve do?rular sürekli anlat?lmal?d?r.

Milli birlik ve beraberli?imizi korudu?umuz sürece,Atatürk ilkeleri do?rultusunda ça?da? ve güçlü Türkiye’nin kar??s?na bu ve benzer sorunlar getirilemeyecektir.Onun için bize dü?en,milli birlik ve beraberli?imizi daima korumak ve devletimizi güçlü tutmakt?r.Bunun için de,Atatürk’ün ifadesiyle“Bizim hiçbir ?eye ihtiyac?m?z yok,tek bir ?eye ihtiyac?m?z var:O da çal??makt?r.”

Bu duygu ve dü?üncelerle Ulu Önder Atatürk’ü,?ehit ve gazilerimizi bir kez daha minnetle an?yor,hepinizi sayg?yla selaml?yorum.

Say?n konuklar ?imdi de sizleri ya?anm?? olaylara ve belgelere dayanarak,Ba?bakanl?k Atatürk Ara?t?rma Merkezince haz?rlanan CD ile ba? ba?a b?rak?yor,hepinizi tekrar sayg?yla selaml?yorum.






[1]M.Halil Y?NANÇ,Türkiye Tarihi,Anadolu’nun Fethi,?stanbul 1944,s.36.
[2]Azmi SÜSLÜ vd.,Türk Tarihinde Ermeniler(Temel Kitap),Ankara 1995,s.79.
[3]Azmi SÜSLÜ vd.,a.g.e.,s.80 vd.
[4]M.Halil Y?NANÇ,Türkiye Tarihi,Anadolu’nun Fethi,?stanbul 1944,s.179.
[5]Osman TURAN,Selçuklular Zaman?nda Türkiye Tarihi,?stanbul 1984,s.106 vd.
[6]Urfal? Mateos,Vekainame,Ankara 1962,s.231.
[7]Ali SEV?M,Selçuklu Ermeni ?li?kileri,Ankara 1983,s.28.
[8]O.TURAN,a.g.e.,s.190 vd.
[9]Ermenilerin Selçuklu döneminde giri?tikleri sald?r?,ya?malama vb.hareketler ile bunlar?n üzerine kuvvet gönderilmesi ile sa?lanan bar??lara ili?kin geli?melerin k?sa bir özeti için bkz.A.SÜSLÜ vd.,a.g.e.,s.82 vd.
[10]O.TURAN,a.g.e.,s.451 vd.
[11]Ebu’l-Ferec,Tarih II,(N?r.R.DO?RUL),Ankara 1950,s.545.
[12]Bu konuda bkz.
[13]A.SÜSLÜ vd.,a.g.e.,s.83 vd.
[14]A.SÜSLÜ vd.,a.g.e.,s.84.
[15]Hesaplama için bkz.A.SÜSLÜ vd.,Türk Tarihinde Ermeniler,Ankara 1995,s.88.
[16]Bununla birlikte bölgedeki nüfusun a??rl?kl? bölümünü Türkler olu?turmaktayd?.Bu konuda bkz.Yusuf HALACO?LU,“Tapu Tahrir Defterlerine Göre XVI.Yüzy?l?n ilk yar?s?nda Sis Sanca??”,Tarih Dergisi,s.32,s.819-892
[17]Durmu? YALÇIN vd.,Türkiye Cumhuriyeti Tarihi I,Ankara 2000,s.218.
[18]Bkz.F.ARMAO?LU,19.Yüzy?l Siyasi Tarihi(1789-1914),Ankara 1997,s.97 vd;C.ÜÇOK,Siyasal Tarih(1789-1960),Ankara 1980,s.45 vd.
[19]Bkz.B.KODAMAN,“?ark Meselesi ve Tarihi Geli?imi”Tarihi Geli?imi ?çinde Türkiye’nin Sorunlar? Sempozyumu,Dün-Bugün-Yar?n, (8-9 Mart 1990),Ankara 1992,s.59-63;?,KAYABALI,C.ARSLANO?LU,a.g.e.,s.278 vd.
[20]Bu Konuda geni? bilgi için bkz.B.KODAMAN,“Avrupa Emperyalizminin Osmanl? ?mparatorlu?una Giri? Vas?talar?(1838-1914)”, Milli Kültür II/1(Haziran 1980),s.23-34.
[21]C.ERGÜL,a.g.e.,s.25 vd.;S.?LHAN,“Türkiye Jeopoliti?i ve Jeopolitik Geli?meler”Tarihi Geli?imi ?çinde Türkiye’nin Sorunlar? Sempozyumu,Dün-Bugün-Yar?n,(8-9 Mart 1990),Ankara 1992,s.11.
[22]Bkz.P.IMBERT,Osmanl? ?mparatorlu?unda Yenile?me Hareketleri,Türkiye’nin Meseleleri,?stanbul 1981,s.158-173.;Ayr?ca bu ?slahatlar?n genel bir de?erlendirmesi için bkz.E.KURAN,Türk Ça?da?la?mas?,(n?r.M.ERDO?AN)Ankara 1997;?.ORTAYLI, ?mparatorlu?un En Uzun Yüzy?l?,?stanbul 1983.;N.BERKER,Türkiye’de Ça?da?la?ma,Ankara 1973;?.MARD?N,Türk Modernle?mesi, Makaleler IV,?stanbul 1991;W.R.POLK-R.L.CHAMBERS,,Ortado?u’da Modernle?me,(n?r.?nsan Yay?nlar?)(Bask? yeri ve y?l? yok).
[23]Bu protokol için bkz.E.Z.KARAL,Osmanl? Tarihi VIII,Ankara 1988,s.39.
[24]Tarihimizde Rumi 1293 y?l?ndan mülhem olmak üzere“93 Harbi”de denilen bu sava? hakk?nda bkz.E.Z.KARAL a.g.e.,s.14-80.
[25]Bkz.F.ARMAO?LU,a.g.e.,Ankara 1997,s.516-531;A.PALMER,Osmanl? ?mparatorlu?u,Son Üç Yüzy?l,Bir Çökü?ün Yeni Tarihi, ?stanbul 1994,s.172. vd.
[26]E.Ziya KARAL,Osmanl? Tarihi VIII,Ankara 1962,s.66.
[27]Kemal BEYD?LL?,“1828-1829 Osmanl?-Rus Sava??nda Do?u Anadolu’dan Rusya’ya Göçürülen Ermeniler”,Belgeler,nu.17(1988),s.368.
[28]K.BEYD?LL?,a.g.m.,s.366.
[29]K.BEYD?LL?,a.g.m.,s.3385 vd.
[30]D.YALÇIN vd.,a.g.e.,s.219.
[31]Cevdet KÜÇÜK,Osmanl? Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Ç?k??? 1878-1897,?stanbul 1986,s.8-12.
[32]A.SÜSLÜ vd.,a.g.e.,s.91.
[33]ÇALIK,Alman Kaynaklar?na Göre II.Abdülhamid Döneminde Ermeni Olaylar?,Ankara 2000,s.54.
[34]A.SÜSLÜ vd.,Türk Tarihinde Ermeniler,s.89.
[35]Dönemin Osmanl?-Alman münasebetleri için bkz.?.ORTAYLI,?kinci Abdülhamid Döneminde Osmanl? ?mparatorlu?unda Alman Nüfuzu, Ankara 1981,S.28-49;L.ROTHMANN,Berlin-Ba?dat,Alman Emperyalizminin Türkiye’ye Giri?i,(n?r.R.ZARAKOLU),?stanbul 1962,s.23-44.
[36]Ba?dat demiryolu meselesi için bkz.M.ÖZYÜKSEL,Osmanl? Alman ?li?kilerinin Geli?im Sürecinde Anadolu ve Ba?dat Demiryollar?,?stanbul 1988.
[37]Almanya’n?n Do?u politikas? kar??s?nda ?ngiltere,Fransa ve Rusya’n?n tak?nd?klar? tav?r ve Almanya ile Türkiye’ye Kar?? ortak mücadeleleri için bkz.Hans ROHDE,Asya ?çin Mücadele ?ark Meselesi I.Kitap,(Çev.Binb.Nihat),?stanbul 1932,s.25-75.
[38]Bu k??k?rtmalara örnek olmak üzere bkz.T.E.LAWRENCE,Bilgeli?in Yedi Dire?i,Bir Casusun An?lar?,?stanbul 1991;P.MANSFIELD, Osmanl? Sonras? Türkiye ve Arap Dünyas?,(n?r.N.ULKEN),?stanbul 1975,s.16-46.
[39]Bkz.C.KÜÇÜK,Osmanl? Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Ç?k??? 1878-1897,?stanbul 1986;E.KURAN,“Ermeni Meselesinin Milletleraras? Boyutu(1877-1891)”,Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ?le ?li?kileri Sempozyumu(Erzurum 8-12 Ekim 1984), Ankara 1985,s.19-27;K.GÜRÜN,“Dünya Devletleri Politikalar?nda Ermeni Meselesi”,Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ?le ?li?kileri Sempozyumu(Erzurum 8-12 Ekim 1984),Ankara 1985,s.281-284.;H.PEHL?VANLI,Mayevski’nin Do?u Anadolu Raporu,s.49-56, 74vd.
[40]Bkz.A.ÇAY,Her Yönüyle KÜRT DOSYASI,?stanbul 1994,s.1-6;M.S.LAZAREV,Emperyalizm Ve Kürt Sorunu(1917-1923)(n?r.M.DEM?R), s.22-32.
[41]Y.KALAFAT,?ark Meselesi I????nda ?eyh Sait Olay?,Karakteri,Dönemindeki ?ç ve D?? Olaylar,Ankara,1992,s.3;Ayr?ca “Balkanla?t?rma veya Balkanizasyon”tabiri için bkz.W.M.SLONE,Bir Tarih Laboratuar? Balkanlar,?stanbul 1987,s.45 vd.;O.SANDER, Balkan Geli?meleri ve Türkiye(1945-1965),Ankara 1969,s.4,nu:7;Ali Emiri Efendi,Osmanl? Vilayat-? ?arkiyyesi, (n?r.A.YUVALI-A.HALAÇO?LU)Kayseri 1992,s.13 vd.
[42]R.Çal?k,a.g.e.,s.64.
[43]R.Çal?k,a.g.e.,s.71 vd.
[44]Yusuf Ziya B?LD?R?C?,Adana’da Ermeniler’in Yapt??? Katliamlar ve Frans?z-Ermeni ?li?kileri,Ankara 1999,s.90.
[45]Bkz.Mehlika A.KA?GARLI,“Haçl? Seferleri ve Ermeniler”,Türk-Ermeni ?li?kileri,s.32.
[46]M.KA?GARLI,a.g.m.,s.35.Bilindi?i gibi bu 4.Haçl? Seferi,zaman?n Bizans Ba?kenti Konstantinopolis’in(?stanbul)i?gali ve Latin ?mparatorlu?unun ilan? ile sonuçlanm??t?r.
[47]Geni? bilgi için bkz.R.,CHESNEY,Rivers Eupharates and Tigris,London 1850.
[48]Bu konuda bkz.Dündar AYDIN,“Ermeni Meselesinin Ortaya Ç?kmas?nda Fransa’n?n Rolü”,Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ?le ?li?kileri Sempozyumu,Ankara 1985,s.285-299.
[49]Bkz.Esat URAS,Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1987,s.145.
[50]Bkz.Fahrettin LTAY,10 Y?l Sava? ve Sonras?,?stanbul 1970,s.215.
[51]Bkz.Hamza ERO?LU,Türk ?nk?lap Tarihi,?stanbul 1982,s.217.
[52]Bu konuda bkz.E.URAS,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1987;K.GÜRÜN,Ermeni Dosyas?,Ankara 1983,s.120-193;A. SÜSLÜ,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,Ankara 1990;H.YILDIRIM,Rus-Türk-Ermeni Münasebetleri(1914-1918),Ankara 1990;Bkz.Ali GÜLER,"Ermeni Terör Örgütlerinin Ayr?l?kç? Faaliyetleri Kar??s?nda Osmanl? Devletinin Ald??? Tedbirler:1916 ve 1918 Hukuki Düzenlemeleri."Be?inci Askeri Tarih Semineri Bildirileri I(23-25 Ekim 1995-?stanbul),Ankara 1996,s.144 vd.
[53]Bu konuda pek çok yay?n bulunmakla beraber,ibretle incelenmesi gereken yönleri bulundu?u için bkz.Rus General Mayewski’nin Do?u Anadolu Raporu,Van ve Bitlis Vilayetleri Askeri ?statistiki,(n?r.H.PEHL?vANLI),Van 1997.
[54]?eyh Sait ?syan? hk.bkz.M.TOKER,?eyh Said ve ?syan?,Ankara 1968;Y.KALAFAT,?ark Meselesi I????nda ?eyh Sait Olay?, Karakteri,Dönemindeki ?ç ve D?? Olaylar,Ankara 1992;B.CEMAL,?eyh Said ?syan?,?stanbul 1995;R.OLSON,Kürt Milliyetçili?inin Kaynaklar? ve ?eyh Sait ?syan? 1880-1925,(Çev.B.BERKER—N.KIRAÇ),Ankara 1995.
[55]Bu isyanlarda d?? güçlerin ve özellikle de ?ngilizlerin rolü için bkz.B.N.??M??R,?ngiliz Belgeleriyle Türkiye’de“Kürt Sorunu”(1924-1938)?eyh Sait,A?r? ve Dersim Ayaklanmalar?,Ankara 1991; R. HALLI, Türkiye Cumhuriyeti’nde Ayaklanmalar 1924-1938, Ankara 1972; A. KABACALI, Tarihimizde Kürtler ve Ayaklanmalar?, ?stanbul 1991;...
[56]M.Kemal ÖKE,?ngiltere’nin Güneydo?u Anadolu Siyaseti ve Binba?? E.W.C.Noel’in Faaliyetleri(1919),Ankara 1968,s.6 vd.;H. ARFA,The Kurds,Oxford 1966,s.26;B.??M??R,Osmanl? Ermenileri,Ankara 1986 s.385 vd.;V.T.MAYEVSRIY,19.Yüzy?l’da Kürdistan’?n Sosyo-Kültürel Yap?s? Kürt-Ermeni ?li?kileri(n?r.Mehmet SADIK-A.VARLI),(Bas?m yeri yok)1997,s.109-224.
[57]Bu husus Sunu? yaz?s?nda k?smen reddedilmekle beraber ihtiva etti?i belgelerde aç?kça görüldü?ü için bkz.Ahmet
MESUT,?ngiliz Belgelerinde Kürdistan 1918-1958,?stanbul 1992;Ermenilerin yerine Kürtlerin sahiplenili?i hakk?nda baz? de?erlendirmeler için de bkz.M.S.LAZAREV,a.g.e.,s.81-91;M.KOCAO?LU,Uluslararas? ?li?kiler I????nda Ortado?u,Ankara 1995, s.251-306;Ayr?ca bkz.R.OLSON,Kürt Milliyetçili?inin Kaynaklar? ve ?eyh Sait ?syan? 1880-1925,(Çev.B.BERKER—N.KIRAÇ),Ankara 1995.
[58]Azmi SÜSLÜ,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,Ankara 1990,s.110;Ayr?ca bkz.Esat URAS,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, ?stanbul 1976,s.618 vd.
[59]Bkz.Türk Parlamenterler Birli?i’nce 13-14 Nisan 2001 tarihlerinde TBMM’de düzenlenen“Tarih Boyunca Türk Ermeni ?li?kileri Sempozyumu”Sonuç Bildirgesi,s.2.
[60]Stanford J.SHAW,“The Ottoman Census System And Polulation 1831-1914”International Journal Of Middle East Studies 9,(1978),s.337.
[61]Komisyon,Osmanl? Devletinde Az?nl?klar ve Ar?ivlerle Ermeni Meselesi,Minorities In The Ottoman State And Armenian Question According To Archives,(Politika Haber Dergisi Eki,Bas?m yeri ve y?l? yok),s.48
[62]A.SÜSLÜ,a.g.m.,s.273.
[63]Bkz.Azmi SÜSLÜ vd.,Türk Tarihinde Ermeniler(Temel Kitap),Ankara 1995,s.302 vd.
[64]D.YALÇIN vd.,a.g.e.,s.221.
[65]Osmanl? Devletinde Az?nl?klar ve ...,s.56.
[66]Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,Belge Yay?nlar?,?stanbul 1987,s.469-471.
[67]Bkz.Altan DEL?ORMAN,Türklere Kar?? Ermeni Komitecileri,?stanbul 1975,s.31
[69]Bkz.Kemal ATATÜRK,NUTUK(1919-1927),Ankara 2000,(Ba?bakanl?k Atatürk Ara?t?rma Merkezi Yay?n?),s.3,4,17,18,61,64,65,67,68 ,69,70,71,79,82,170,178,197,205,208,211,217,230,260,261,326,330,331,332,333,347,393,397,425,440,509,510,51 1,514,515,517.
[69]Bkz.Gazeteciler Cemiyeti,Terör Örgütü PKK’n?n Gerçek Yüzü,Ankara 1994,s.24.
[70]Anadolu Ajans?’n?n 29.06.1998 tarihinde geçti?i habere göre,Mu?’un K?z?la?aç Belde Belediye Ba?kan? M.?irin YILMAZ,?emdin SAKIK’?n yakalanmas? ile ilgili olarak,hem?ehrisi bulundu?u SAKIK ile bölücü örgüt ba?? Abdullah ÖCALAN’?n Kürt De?il Ermeni as?ll? oldu?unu ifade etmi?tir.Bu yönde ba?ka bir çok yay?n da mevcuttur.
[71]A.A.,23.06.1998 saat 7.00 tarihli haberi.
[72]Bkz.Milliyet Gazetesi,5 Temmuz 1998.
 ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
        
   «  Geri