Anasayfaİletişim
  
English

Talori Olaylar? Belgeleri


OSMANLI ARŞİVİ-YILDIZ TASNİFİ-ERMENİ MESELESİ-CİLT 1[TALORİ OLAYLARI)
 

 .I%0@="justify">

1890’l? y?llar, Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Anadolu topraklar? üzerinde ba?layan bozgunculuk, anar?i, terör ve isyanlarla mücadele y?llar? oldu. Belirli aral?klarla yirminci yüzy?l?n ilk on sekiz y?l? sonuna kadar devam eden, zaman zaman kanl? mücadelelere dönü?en bu bozgunculuk, anar?i, terör ve isyanlar Osmanl? Devleti’nin y?k?l?p, tarihe kar??mas?nda önemli roller oynad?.

Aç?klanan bozgunculu?un, anar?inin, terörün ve isyanlar?n failleri; ?mparatorluk içerisinde as?rlarca huzur ve refah içinde ya?ayan, devletçe “sad?k vatanda?lar” olarak kabul edilen Ermeni az?nl?k topluluklar?yd?. Ermeniler, ?mparatorlu?un hiçbir bölgesinde nüfus ço?unlu?una, kültür bütünlü?üne sahip bulunmuyorlar, da??n?k ve birbirlerinden kopuk yerle?im birimlerinde ya??yorlard?. Büyük Türk ço?unlu?u içerisinde kar??l?kl? sevgi, sayg? ve güvenin hâkim bulundu?u bir ortamda Ermeniler, toplumun iktisadi hayat?n?n vazgeçilmez unsurlar?yd?lar. Devlet yönetiminin hemen hemen her kademesinde görevler üstleniyor, hizmetler veriyorlard?.

1890 y?l?nda Ermeni gizli komitelerinin kurulu?lar? tamamland?. Osmanl? Devletinin ülkesi d???nda kurulan bu komiteler ba?ta ?ngiltere, Rusya olmak üzere Avrupa Devletlerinin, ABD misyoner örgütlerinin, kiliselerin do?rudan veya dolayl? desteklerine sahiptiler. Komitelerin ortak amaçlar?, Osmanl? Devletinin Anadolu topraklar? üzerinde ba??ms?z bir Ermeni Devletinin kurulmas?n? gerçekle?tirmekti. Bunun için izledikleri ba?l?ca yöntem ise, bozgunculuk, anar?i, terör ve isyand?.

1887’de ?sviçre’de kurulan H?nçak Komitesinin Program?n?n “Dördüncü K?sm?nda”:
“Yalan amaca varman?n tek çaresi,ihtilâl, yani zor kullanarak Türkiye Ermenistan’?ndaki idari ?ekli y?kmak ve alt üst etmek, de?i?tirmek, halka, genel isyan yoluyla, Türk Hükümetine kar?? sava? açt?rmakt?r…” görü?ü yer al?yor, bu faaliyetlerin araçlar? olarak da; “1. Propaganda, 2. Terör, 3. Ak?nc? alaylar? te?kilat?, 4. Genel ?htilâl Te?kilat?, 5. ?syan alaylar? te?kilat?”n? gösteriyor ve nihayet alt?nc? madde de “Herhangi bir devletin Türkiye’ye kar?? sava? açmas? durumunu, genel isyan?, amac?n gerçekle?tirilmesi için en uygun zaman” olarak kabul ediyordu.

1890 y?l?nda kurulan “Ta?naksutyun komitesinin amac?, isyan araçlar?yla Türkiye Ermenistan’? için siyasi, iktisadi hürriyetler elde etmek ve ba??ms?zl?k sa?lamakt?. ?lk hareketleri: Türkiye’ye çeteler sokmak, Türk Ermenistan’? dedikleri Güney ve Do?u Anadolu’yu silahland?rmak, köylülere silah kullanmas?n? ö?retmek, çeteler kurmak, çete ba?lar? yeti?tirmek, savunma te?kilatlar? yapt?rmak ve bu haz?rl?klardan sonra Kürtleri de yanlar?na alarak genel isyanlar ç?karmakt?.

Osmanl? ?mparatorlu?u’nun do?u ve güneydo?u bölgelerini içerisine alacak, güneyde ?skenderun körfezini ve kuzeyde Trabzon liman?n? denizlere aç?lan birer ihraç liman? olarak elde bulunduracak bir Ermenistan devletinin kurulu?unu gerçekle?tirmek komitelerin, Ermeni kilisesinin, birçok misyoner te?kilatlar?n ortak görü?leriydi. Co?rafi veya siyasi hiçbir anlam ifade etmeyen “Ermenistan” terimi, özellikle Haçl? seferlerinin ba?lamas?yla Türkleri Anadolu’dan atma yanl?lar?n?n uydurduklar? ve propaganda malzemesi olarak kulland?klar? bir ad olmu?tu. Kapsam?na ise aç?klanan alanlarla, Kafkaslar-Hazar denizi aras?ndaki bölgede giriyordu. Bu terim, zamanla 1877 -1878 sava??ndan sonra siyasi literatüre de geçmi? ve 1915 Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Anadolu topraklar?n?n taksimi planlar?nda önemle yerini korumu?tu.
Ermeni komitelerinin ve yanda?lar?n?n amaçlar?n? gerçekle?tirmek için örnek ald?klar? model ve hareket tarzlar?, Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Avrupa ve özellikle Balkan topraklar?nda kar?? kar??ya b?rak?ld??? durumdu. Bu alanlarda H?ristiyan ve Slav topluluklar?n?n ihtilâl ve isyanlar? Avrupa devletlerinin ve Rusya’n?n büyük deste?ini sa?lam??, onlara hürriyet ve ba??ms?z devletler kazand?rm??t?. Ayn? durum Anadolu’da da uygulanabilirdi. Anadolu’nun Do?u ve Güneydo?u bölgelerinde ya?ayan Ermeni topluluklar?, “Ermenilik kültür bütünlü?üne, hürriyet ve ba??ms?zl?k bilincine” sahip k?l?n?r, ?slahat perdesi alt?nda daha fazla hürriyet ve daha fazla yönetimde söz hakk? ve yetkileriyle donat?larak bölgedeki Türk ço?unlu?u üzerinde siyasi ve idari hakimiyet kurulur ve nihayet ba??ms?zl??a gidilirdi. Gerçekte bunun yollar? da ”Berlin Antla?mas?yla” sa?lanan ve bölgede ?slahat?n yap?lmas? ?artlar?n? kapsam? içerisine alan sistemle kurulmu?tu. Osmanl? ?mparatorlu?u bu ?slahat? üstlenmi? ve yükümlenmi?ti. Ba?ta ?ngiltere olmak üzere Avrupa devletleri ve Rusya’da yap?lacak ?slahat?n bir anlamda gözeticileri ve denetleyicileri durumuna gelmi?lerdi. ?imdi mesele, ?mparatorlu?a Ermeni amaçlar?na hizmet edecek ?slahat hareketlerini yapt?rmak kal?yordu. Osmanl? Devleti bu ?slahata ba?lamaz veya Ermeni beklentileri do?rultusunda gerçekle?tirmezse aynen Balkanlardaki model gibi yap?lacak hareketler; ihtilâller, isyanlarla Avrupa Devletlerinin dikkatini çekmek, amaca yönelik müdahalelerini sa?lamak olacakt?. ??te 1890’l? y?llarda ba?layan Ermeni bozgunculu?unun, anar?isinin, terörünün ve isyanlar?n?n temelinde yatan görü? buydu.

Osmanl? ?mparatorlu?u’nun yapaca?? hiçbir yenilik ve düzenleme hareketinin aç?klanan amaç ve beklentileri tatmin etmeyece?i aç?kt?. Berlin Antla?mas?ndan sonra Devletin ald??? birçok önlemler, yasal düzenlemeler, bölgenin ihtiyaçlar?n? tespite yönelik çal??malar ne ?ngiltere’yi ve ne de Ermeni komitelerini ve yanda?lar?n? tatmin etmiyordu. ?ngiliz-Rus ç?karlar?n?n bölgede kar?? kar??ya gelmesi de ayr?ca önemli sorunlar yarat?yordu.

Gerçekte Anadolu’nun Do?u ve Güneydo?u bölgelerinde kurulmas? dü?ünülen ba??ms?z bir Ermenistan devletinin varl??? ne Rusya’n?n ve ne de di?er Avrupa Devletlerinin ç?kar ve beklentileriyle ba?da?m?yordu. Rusya, aç?klanan alanlarda kurulacak bir Ermeni devletinin gelecekte güney denizlerine inme, ç?kar ve beklentilerini engelleyece?ini, ayr?ca Rusya’da bulunan Ermenileri de ba??ms?zl?k yolunda harekete geçirecek birçok meseleler ç?karaca??n? dü?ünüyordu. Fransa ise ?ngiltere’nin yönlendirece?i bir Ermeni ba??ms?zl???na kesinlikle taraftar olmuyordu. ?ngiltere, Ermeni konular?na Osmanl? ?mparatorlu?u’nun daha çok zay?flat?lmas? gözüyle bak?yor ve ?mparatorlu?un özellikle Petrol kaynaklar?na yak?n olan bu bölgelerine biran önce müdahale ?artlar?n?n nas?l do?aca?? hesaplar?n? yap?yordu. Ermeniler ise, bütün bu dü?üncelerden habersiz davran?yorlar, kendilerini Rusya ve Avrupa Devletlerinin desteklediklerini, destekleyeceklerini esas kabul ediyorlard?. 1890’l? y?llarda en büyük deste?i de ?ngiltere’den, ?ngiltere’nin o tarihlerdeki yöneticilerinden bekliyorlard?.

Osmanl? ?mparatorlu?u topraklar? ve kaynaklar? üzerindeki bu ç?kar çat??malar? ve beklentiler Ermeni olaylar?n? ve hareketlerini yönlendirmekteydi. Ermeni komiteleri ve yanda?lar? da oynanan büyük oyunun birer piyonlar? durumundayd?lar. Bu durumun sonucu olarak, 1890’larda ba?layan hareketler ve olaylar - Birinci Dünya Sava??na Osmanl? ?mparatorlu?u’nun kat?l???na kadar Ermeni anar?i, terör, bozgunculuk ve isyanlar? ?eklinde görüldü. Birinci Dünya Sava??’nda ise, Ermeniler Osmanl? Devleti ile sava?an kuvvetler durumuna getirildi. Do?u ve Güneydo?u Anadolu’ya yönelmi? Çarl?k Ordular?n?n öncülerini ve zaman zaman yanlar?n? Ermeni birlikleri te?kil ediyordu. Rus kuvvetlerinin kar??s?nda savunma durumunda olan Türk Ordular?n?n ikmal yollar? ve geri hatlar? Ermenilerce tehdit ediliyor, kesiliyor, takviye gönderilen küçük birlikler yok ediliyordu. Sava?tan sonra 1919 y?l?nda Suriye’de üstlenmi? Ermeni birlikleri Frans?zlar?n Anadolu’ya giri?lerinde öncülük ediyorlard?. Do?u Anadolu’da Çarl?k Rus kuvvetlerinin geri çekilmesiyle meydana gelen bo?lu?u Rus kuvvetleriyle birlikte Anadolu’ya giren Ermeni alaylar? ve taburlar? doldurmaya çal???yorlard?. Nihayet; Türk Milleti, milli varl???n? korumak ve devam ettirebilmek için at?ld??? millet mücadelesinde vatan?n?n bütünlü?ünü sa?layacak do?u hudutlar?n?, Ermeni askeri kuvvetleriyle yapt??? muharebeler sonunda belirliyordu. Bu suretle 1890’larda Ermeni bozgunculu?u, anar?isi, terörü ve isyanlar?yla ba?layan kin, nefret, intikam ve Türk dü?manl??? dolu hareket ve olaylar zinciri muharebe meydanlar?nda sava?arak son buluyordu. 1920’lerde noktaland??? san?lan bu kin ve nefret, dü?manl?k ve intikam, 1973’lerde bu kez Türkiye Cumhuriyeti’ne ve Cumhuriyetin yurt d???ndaki temsilcilerine yöneldi. On iki y?l devam etti. Yüze yak?n Türk çocu?u ?ehit oldu, üç yüze yak?n Türk evlad? yaraland?. Dünya kamuoyunu, tarihi olaylar? ve gerçekleri sapt?rmak yoluyla yanlar?na alacaklar?n?, terör ve anar?iyle kendilerini kabul ettireceklerini sanan örgütler bu kez bütün dünyan?n nefretini kazand?... Ancak, Türk dü?manl??? ve tarihi olaylar? sapt?rma giri?imleri günümüzde de devam etmektedir. Bu kez ortaya at?lan tez “Ermeni Genosidi” ?eklinde görüldü. Y?llarca bu tez bir tema olarak i?lendi. Birçok yay?n bir Ermeni Genosidinden söz edilemeyece?ini aç?klad?, kan?tlad?. Buna kar??l?k tek bir Genosid kan?t? gösterilemedi. Fakat propagandalar durmad?. Ar?ivler aç?ld?, belgeler yay?nland?. Bununla da tatmin olunmad?. Osmanl? Ar?ivlerinin kapal? oldu?u tezi ortaya at?ld?. Bu ar?ivde Ermeni konular?nda bütün kaynaklar?n? gözler önüne serdi… Bugün durum aç?klanan noktaya geldi.

“Tarihi Ara?t?rmalar ve Dokümantasyon Merkezleri Kurma ve Geli?tirme Vakf?” bu yay?nla yeni bir hizmet sayfas? açt?. Mal varl???nda bulunan ve as?llar? Osmanl? Ar?ivindeki belgeleri yay?nlama?a karar verdi. “Talori Olaylar? Belgeleri” bu dizinin ilk cildini te?kil edecek. Ve belgeler on be? cilt ?eklinde yay?nlanacak, birçok tarihi sapt?rmalar?n cevaplar?n? dünya kamuoyunun gözleri önüne sermeye çal??acak.



Talori Olaylar? Veya Birinci Sasun ?syan?

20 Haziran 1890 Erzurum ?syan?, Temmuz 1890 tarihindeki Kumkap? gösterileri, 1892 -1893 y?llar?nda Merzifon, Kayseri, Yozgat olaylar? “Berlin Antla?mas?yla” kurulan müdahale sistemini i?letememi?ti. Bu anla?maya dayanarak 1880’lerde ?ngiltere’nin Anadolu’daki ?slahat hakk?ndaki siyasi ç?k??lar? ve talepleri de Osmanl? Devletince istenilen ölçüde dikkate al?nm?yordu. Ermeni komiteleri meydana gelen olaylar? ve isyan giri?imlerini yeterli görmüyordu; çünkü Avrupa’n?n gere?i gibi dikkatleri çekilememi?, olaylar yerel kalm??t?. Gerçek bir isyan ve çat??ma örne?i ortaya konmazsa ne Ermeniler aras?nda y?llarca yap?lan propaganda ve ajitasyon çal??malar?n?n sonuçlar? al?nabilecek ne de Osmanl? Devletinin üstlendi?i ?slahat konusu devletleraras? bir mesele yap?larak müdahale sistemleri i?letilebilecekti.

Bu yakla??mla yeni olaylar?n ç?kart?lmas? dü?ünüldü. Ancak bu olaylar Ermenilerin nispi ço?unlukta bulundu?u, topluca hareket edebilecekleri bir yerde meydana getirilmeliydi. Bu yer öyle bir co?rafi konuma sahip bulunmal?yd? ki, hem Osmanl? Devleti için önemli say?lmal?, hem de Avrupa devletlerinin dikkatleri çekilmeliydi. Bu yer, Ermenilerin topluca silahl? hareketine müsait olmal?, gelecek Osmanl? kuvvetleri uzun zaman kaybetmeli, bu arada Müslüman halka kar?? yap?lacak ?iddetli hareketler, onlar? da kar?? koymaya zorlayarak olaya Müslümanlar?n Ermenileri “k?y?m?” görüntüsü vermeliydi.

Bunun için Siirt’in Sasun ilçesine ba?l? Taleri ve Taleri bölgesi seçildi.
Talori bölgesi, Talori merkezi ile ona ba?l? köylerden olu?maktad?r. Mu?’un Güney do?usunda, Sasun ilçesiyle-Genç’in Kulp ilçesi aras?nda çok da?l?k ve sarp bir bölge olarak tan?mlanm??t?r. (Belge 15/29)

Halk?n?n tamam?na yak?n? Ermeni olan bu bölge, co?rafi konumu bak?m?ndan anar?i, terör ve bozgunculuk üssü olarak seçilmi?tir. 1890’lardan ba?layarak bölge halk? propagandalarla isyana haz?rlanm??t?r.

“Talori Olaylar?” Ermeni konu ve meselelerini inceleyen yazarlar taraf?ndan “Sasun ?syanlar?” veya “Birinci Sasun ?syan?” ba?l?klar? alt?nda yaz?lm?? ve yay?nlanm??t?r. Buna sebep, Talori merkez yerle?im biriminin ve bölgesinin idari yönden Sasun’a ba?l? olmas?, co?rafi bak?mdan da Sasun arazi yap?s?n?n bütün özelliklerini gösteren ve devam?n? te?kil eden bir niteli?e sahip bulunmas?d?r. Özellikle Ermeni yazarlar ve konunun uzmanlar? ise, “Sasun”u Ermeni isyan ve ihtilallerinin bir merkezi saymakta ve buradaki bütün olaylar? aç?klanan ba?l?k alt?nda toplamaktad?rlar.

Gerçekte 1894 Ermeni isyan? Talori merkez yerle?im biriminde, bu birime ba?l? köylerde ve Talori bölgesinde meydana gelmi?tir. Bölgede bulunan “Anduk” (Andok) da?? ise Ermeni isyanc?lar?n?n, çetelerin ve teröristlerin toplanma yeri olmu?tur. Çok sarp, geçit vermeyen yüksekliklerden olu?an bu bölgeye yakla?mak, bölgede harekât yapmak büyük güçlüklerle mümkün olabilmi?tir. Bu ciltte sunulan belgeler, tamamen “Talori ve Talori Bölgesi” isyanlar?, Ermeni faaliyetleri, Ermeni bozgunculu?u gibi adlarla an?lm??t?r.

Belgelerin incelenmesinden de anla??laca?? üzere Talori olaylar?, planl?, örgütlü, emir ve komuta zincirine sahip bir isyan?n bütün özelliklerini ta??maktad?r. Denebilir ki, bu özellikleri ta??yan en önemli Ermeni isyanlar?ndan biri Talori olaylar?d?r. ?syana bölgede bulunan birkaç köy d???nda bütün Ermeni köyleri sakinleri, d??ardan gelen çeteler, özel yeti?tirilmi? ve yurt d???ndan bölgeye sokulan teröristler ve yabanc? propagandac?lar kat?lm??t?r. Üç bin ki?ilik bir isyan çetesi, önüne gelen veya rastlayan Türk köylerini yok etmi?, insanlar? en a??r i?kenceler yapmak suretiyle öldürmü?, Müslüman halk?n inançlar?na, kutsal sayd?klar? bütün de?erlere en a??r hakaretlerde bulunmu?, devleti ve devlet kuvvetlerini hiçe saym??t?r. Ortalama dört y?ll?k bir haz?rl?k safhas?ndan sonra May?s 1894 tarihinde ba?layan olaylar A?ustos ay?na kadar bölgede tam bir terör ve anar?iye dönü?mü?, A?ustos ba??nda Talori bölgesinden çe?itli istikametlere yay?lm?? ve nihayet 21.8.1894 tarihinde bölgeye gönderilen ilk askeri birlikte çat??ma ba?lam?? ve isyanc?lar Anduk da??nda toplanm??lard?r. Çe?itli güçlüklerle haz?rlanan askeri kuvvet bölgeye ancak 25 A?ustos tarihinde hareket edebilmi?, 27 A?ustos tarihinde harekât ba?lam?? ve çok k?sa bir süre içerisinde sona ermi?tir. Askeri harekât 3 Eylül’de sona ermi?, isyanc?lar?n Reisi ve arkada?lar? 9 Eylül tarihinde yakalanm??lard?r. Bölge, 17 Eylül 1894 tarihine kadar bütün isyanc?lardan, çetelerden ve teröristlerden temizlenmi?tir. Bundan sonraki faaliyetler bölgede ve özellikle Mu?-Bitlis-Van üçgeni içerisindeki yerlerde Ermenilerin bir kere daha, bozgunculu?a kalk??mamalar? için al?nmas? gereken önlemler üzerinde yo?unla?m??t?r.
 
Talori olaylar?na Osmanl? Devleti ve özellikle Padi?ah ?kinci Abdülhamid büyük önem vermi?tir. Olaylar? devletin varl???na kar?? çok önemli bir isyan olarak de?erlendiren Padi?ah?n Buyruklar? dönemin bütün özelliklerini, yönetimdeki merkeziyetçili?i ortaya koyacak niteliktedir. Denebilir ki, Askeri harekât Padi?ah?n buyruklar? ile yönlendirilmi? ve bu tutum ile isyan?n çok k?sa bir süre içerisinde bast?r?lmas? mümkün olmu?tur.

?kinci Abdülhamid’in “Talori Olaylar?n?” de?erlendirmesi Cilt 14/25 No.lu belgede ?u ?ekilde yer almaktad?r.

“...E?k?yan?n üç bine ç?kmas?na imkân verilmesi, evvelce say?lar? ara?t?r?lmayarak üç bine ula?t?ktan sonra anla??lmas? çok büyük bir ihmalin ve ilgisizli?in sonucu oldu?u, benzeri durumlar?n ancak devlet yönetiminin d???nda bulunan bir çölde meydana gelebilecek olaylarda görülebilece?i, gerçekte bu konunun devletin varl??? meselesi say?lmas? gerekti?i, Allah saklas?n, Rumeli’de sava?tan önce ortaya ç?kan ve sonucu Seraskerce de bilinen Otlukköy ve Bosna-Hersek olaylar? gibi hadisenin ba? göstermesiyle ihmal ve ilgisizli?in sonucunda yabanc?lar?n müdahalelerine ve bir tak?m bozguncular?n anar?i ve terör uygulamalar?na büyük f?rsat ve yer verece?i Yüce Padi?ah Hazretlerinin buyru?u oldu?u…”

Talori olaylar?n?n ayr?nt?lar? ise 16 Eylül 1894 tarihli ve cilt 15/Belge 29’da yer alan Dördüncü Ordu Kumandan? Mü?ir Zeki Pa?a’n?n raporunda görülmektedir.

Talori isyan?, sonuçlar? bak?m?ndan da önemlidir.
Talori olaylar?yla “Berlin Antla?mas?nda” kurulan müdahale sistemi ba?ta ?ngiltere olmak üzere çal??t?r?lmaya ba?lanm??t?r. ?ngiltere öncülü?ünde ve hatta bask?s? alt?nda Fransa ve Rusya olaylarla ilgili olarak harekete geçmi?ler, her üç devlet temsilcileri bölgede incelemelerde ve ara?t?rmalarda bulunmu?lar, soru?turma heyetlerinde yer alm??lard?r. Ve “Anadolu’da Islahat” konusu gündeme gelmi?, y?llarca sürecek anla?mazl?klar ve çat??malar?n kap?s? da bu suretle aç?lm??t?r. Talori olaylar?n?n Ermeni konusunu devletleraras? bir düzeye ç?karmas? bak?m?ndan önemi büyüktür. Bunun yan?nda özellikle yabanc? devletler konsoloslar?n?n elçilerine ve merkezlerine verdikleri raporlardaki abart?lm??, sapt?r?lm?? bilgiler, Avrupa bas?n?n?n kendi kamuoylar?na yayd?klar? haberler Ermeni konusunu bir mesele olarak Avrupa’ya mal etmi?tir.

Talori olaylar?n?n sonuna ili?kin geli?meler di?er ciltlerde yer alacakt?r.
Talori olaylar? Osmanl? ?mparatorlu?u’nun yönetim ve yerel idare gibi meselelerini de ortaya ç?karm??t?r. Özellikle “Ermeni Konusunda” Padi?ah?n görü? ve tutumlar?yla, Sadrazamlar?n ve di?er yöneticilerin dü?ünceleri ve davran??lar? aras?ndaki uyum veya uyumsuzluklar bu olaylar?n ve sonuçlar?n?n ortaya ç?kmas?yla daha da belirginle?ecektir. Bu konulardaki belgeler de gelecek ciltlerde yay?nlanacakt?r.

Özet olarak; Talori olaylar? Osmanl? Devletinin Ermeni konusuyla kar?? kar??ya kald??? en önemli ve “devletin varl???na yönelmi?” bir mesele olarak tarihe geçmi?tir. Talori olaylar?ndaki gerçekler en az?ndan bir ba?lang?ç olarak anla??lmad?kça, Ermeni konusundaki gerçeklerine ula?maya imkân yoktur.



Talori Olaylar? Belgeleri

Vak?f Ar?ivinde “Y?ld?z Tasnifi-Ermeni Meselesi” ba?l??? alt?nda k?rk ayr? ciltte toplanan belge grubunun 14 ve 15. ciltleri “Talori olaylar?na” ait belgelerdir. Foto?raf/Belge ?eklinde ciltlenmi? bu belgeler, Ekim 1894 tarihinde Serasker R?za Pa?a’n?n, Seraskerlik Makam?nda bulunan ve askeri kay?tlara geçmi? olan belgelerin, Padi?ah ?kinci Abdülhamid’e sunulan örneklerinin foto?raflar?d?r.

Belgelerin önünde yer alan çizelgenin sonunda 28 Ekim 1894 tarihli Serasker R?za Pa?a’n?n ?u cümleleri yer almaktad?r.
 
“Bu kere Yüce Padi?ah Hazretlerinden ald???m ?ifahi emirleri üzerine Talori olaylar?n?n ba?lang?c?ndan sonuna kadar Dördüncü Ordu Mü?iriyyetiyle yap?lan yaz??malar, bu konuda Yüce Huzura sunulan bilgiler ve Talori olaylar?na ili?kin do?rudan veya onaylar? al?nmak üzere yap?lan ba?vurulara cevap olanak Yüce Padi?ah Hazretlerinin Buyruklar? örnekleri askeri kay?tlardan ç?kar?larak Yüce Huzura sunulmak üzere, çizelgeleriyle birlikte a?a??da yaz?l?p,arz edilmi?tir...”

Vaktin, “Y?ld?z Tasnifi-Ermeni Meselesi” ba?l??? alt?nda, Ermeni olaylar?, hareketleri ve bunlara kar?? al?nan önlemler, izlenen politikalar konular?nda yay?nlayaca?? belgeler; bir anlamda ikinci Abdülhamid’in tamamen kendisi için çe?itli resmi kaynaklardan örneklerini ald??? özel bir ar?ivdir. Bütün bu belgelerin as?llar? Osmanl? Ar?ivinde hem “Y?ld?z Tasnifinde” hem de ilgili olduklar? dairelerin tasnif edilmi? fonlar?nda bulunmaktad?r.

Belgeler tarihi s?ralar?na uygun olarak yay?nlanmaktad?r.
14. ciltte, 40 ve 15. ciltte 45 belge, bulunduklar? özellikleri aynen korunarak, transkripsiyonlar?, Türkçe i?lemeleri, ?ngilizce çevirileriyle yay?na haz?rlanm??t?r.

Okuyucu “Talori Olaylar? Belgeleri”ni incelerken birçok sapt?r?lm?? konulara da aç?kl?k getirebilecektir. Bunlardan biri de “Hamidiye Alaylar?” konusudur.

?kinci Abdülhamid genelde Talori olaylar?nda “Redif birliklerinin” ve “Hamidiye Alaylar?n?n” kullan?lmalar?n? istememi?tir. Son anda do?an acil ihtiyaç gere?i “Hamidiye Alaylar?ndan” bir süvari birli?inin bölgede görev almas?na müsaade etmi?, ancak bu alaylar hakk?nda ç?kar?lan çe?itli söylentileri dikkate alarak, Alay?n görevini, görevi yaparken uymas? gereken kurallar? ve özellikle harekât alan?ndan çok asayi? için kullan?lmalar?n? emretmi?tir. (Belge Cilt 15/19, 27, 28, 41, 42..)

Okuyucunun dikkatini çekecek önemli bir konu da dönemin yönetim özelli?idir. Her ?ey Padi?ah?n buyru?una ba?lanm??t?r. ?ki bölük askerin, bir topun, bir askeri müfrezenin Ordu Kumandanl???nca yer de?i?tirmesi, kullan?lmas? dahi Padi?ah Buyru?una ba?lanm??t?r.

Talori olaylar?nda ba?lang?çta Devlet, olaylar? basit bir asayi? konusu ?eklinde ele alm??t?r. Çünkü, yerel makamlardan gelen bilgiler olaylar? dar bir çerçeve içerisinde göstermi?lerdir. O kadar ki, Bitlis Valili?inin, ?çi?leri Bakanl???na yazd??? ve Kaymakamlar emrine birer askeri birlik verilmesi iste?i kabul edilmemi?tir. Gerçekte ?kinci Abdülhamid olaylar kar??s?nda askeri birliklerin kullan?lmas?na son anda karar vermi?tir. Bunun ba?l?ca sebebi Ermeni az?nl?k topluluklar? da olsa halkla - askeri birlikleri kar?? kar??ya getirmeme dü?üncesidir.

Özetlenirse, Talori olaylar? Belgeleri 1890’lardaki Osmanl? ?mparatorlu?u’nun kar?? kar??ya kald??? tehdit ve tehlikelerin, boyutlar?n? yönetim düzenini, ?kinci Abdülhamid’in olaylar kar??s?ndaki do?ru te?hislerini ve devleti koruma konusundaki ?srarl? görü?lerini ortaya koymaktad?r.

Ermeni olaylar? hakk?ndaki bu aç?k ve gerçek belgeler ilgili kamuoylar?n? ayd?nlatacak kesinlikte ve güçtedir.

 ----------------------
- OSMANLI ARŞİVİ-YILDIZ TASNİFİ-ERMENİ MESELESİ-CİLT 1[TALORİ OLAYLARI)
        
   «  Geri