Anasayfaİletişim
  
English

Birinci Bölüm Tarih Boyunca Ermeni Sorunu

Dr. Şenol KANTARCI*
Ermeni Sorunu El Kitabı
 

 le="text-align: juðÿ)Birinci Bölüm Tarih Boyunca Ermeni Sorunu55ŠÜ; font-weight: bold;">B?R?NC? BÖLÜM




TAR?H BOYUNCA ERMEN? SORUNU


"hakk?n? savunmayan onu kaybeder"

E.
RAUPACH


I. G?R??

Sosyal olaylar birden bire patlak vererek ortaya ç?kmaz. Bunlar? haz?rlayan bazen çok say?da önemli bazen de önemsiz olarak alg?lanan olaylar vard?r. Özellikle etnik temele dayal? ve ba??ms?zl?k amaçlayan terör hareketlerinde belirli birtak?m a?amalar söz konusudur. Bu çerçevede, Ermeni sorununun ortaya ç?k???nda; Frans?z ?htilali’nin, 1878 Berlin Konferans?’n?n, Bat?l? devletlerin tahrik, te?vik ve finansman?n?n, Ermeni Patrikhanesi ve Ermeni Kiliselerinin çal??malar?n?n[1], Osmanl? Devleti’nden Avrupa ve ABD’ye giderek ihtilalci fikirlerle yurda dönen Ermenilerin. 1828, 1878, 1912, 1914 sava?lar? öncesi / s?ras? / sonras? olaylar?n, bilinçlenme, propaganda ve / veya göç hareketlerinin, gayrimüslim okullar?n?n, hay?r cemiyetlerinin, Ermeni çetelerinin, misyoner faaliyetlerin, Yunanistan, Bosna — Hersek ve Bulgaristan olaylar?n?n her birisinin tek ba??na rolü oldu?unu söylemek bir bilim olarak tarihte do?ru olmaz. Bütün bu say?lanlar, Ermeni sorununun ortaya ç?kmas?n? haz?rlayan sebepler / olaylar zinciridir. Elbette, sadece yukar?da s?ralananlarla s?n?rl? de?ildir. Bunlara ba?l? olarak geli?en tali sebepler de vard?r. Bunlardan biriyle veya belli birkaç?yla yola ç?kmak hem ara?t?rmac?y? hem de okuyucuyu yan?lt?r. 0 yüzden, Ermeni sorunu konusu üzerindeki öncelik (Asl?nda sosyal bilimlerde her konu üzerindeki öncelik) kronolojik tasnifi ve akabinde derinlemesine tahlili zorunlu k?lar. Olaylar bugünkü verilerle ve / veya pe?in hükümlerle de?il, incelenen olay?n zaman?n?n ?artlar? içerisinde, o günün belgeleri ve bak?? aç?s?yla de?erlendirilmeye al?nmas? gerekir.

Türk-Ermeni ili?kilerini tarihi seyrine göre genel olarak birtak?m safhalara ay?rmak mümkündür. Çünkü iki toplum aras?ndaki ili?kiler, çe?itli dönemlerde oldukça keskin çizgilerin oldu?u bazen koyula?an bazen de aç?k tonlar?n bulundu?u farkl? bir tablo ortaya ç?kartm??t?r.

Bu tasnif yap?l?rken Türk kelimesiyle genel anlamda Türk milliyetinden olanlar de?il, Bat? Türklü?ü kar??l??? olarak Selçuklu, Osmanl? ve Cumhuriyet dönemlerini içeren Türklük kastedilmi?tir. Ayn? ?ekilde, tarih boyunca di?er Türk devlet ve topluluklar?nda ya?ayan Türkler, Ermeniler ve Ermenistan Cumhuriyeti bu yaz?n?n kapsam?na al?nmam??t?r.

Türk-Ermeni ili?kilerinin tarihi seyrine göre ?öyle bir tasnifi yap?labilir:

-?slamiyet öncesi Türk-Ermeni ili?kileri
-Selçuklu dönemi Türk-Ermeni ili?kileri
-Osmanl? dönemi Türk-Ermeni ili?kileri
-Cumhuriyet dönemi Türk-Ermeni ili?kileri

Bu tasnifte her bir dönem alt maddelere ayr?larak de?erlendirilebilir[3].Ayn? ?ekilde alt maddelerde çe?itlendirilebilir.

Farkl? olarak iki toplum aras?ndaki ili?kileri genel olarak üç safhaya ay?rmak da mümkündür:

Birinci safha, tarihte ilk Türk-Ermeni ili?kilerinin ba?lang?c?ndan 1878’e kadar olan süreç; ?kinci safha, ili?kilerin gerginle?ti?i l878’den 1923 y?l?na kadar olan dönem ve üçüncü safha ise, 1923’ten bugüne uzanan, iki toplum aras?ndaki ili?kilerin, önceleri sessiz sonra da gerginle?ti?i dönem olarak tasnif edilebilir.


Türk-Ermeni ili?kilerinin ba?lang?c?ndan 1878'e kadar ki dönemi “?slamiyet Öncesi Anadolu ve Kafkasya'da Türk-Ermeni ?li?kileri" ve “1064’ten 1878’e Türk-Ermeni ?li?kileri" diye iki bölümde incelemek mümkündür.

1878’den 2002’ye kadar olan süreç ise -iki toplum aras?nda geli?en olaylar neticesinde -sekiz döneme ayr?l?r. Bunlar?n ilki, önce Ayastefanos Anla?mas? sonra Berlin Konferans?yla siyasi nitelik kazanan ve takip eden y?llarda ba??ms?zl?k istemleriyle siyasi olarak te?kilatlanma içerisinde olan Ermenilerle Türk Devleti aras?nda geli?en olaylar?n bulundu?u dönemi içeren 1878-1890 aras? ili?kilerdir.

1878-2002 y?llar? aras?nda iki toplum aras?ndaki ili?kilerde önemli bir kesit ise, 1890 y?l?nda Erzurum isyan?yla ba?layan ve 1896 Van isyan?yla önemli bir boyut kazanan 1890-1896 aras? dönemi kapsar.

1878’den bugüne ili?kilerdeki kesitlerden birisi de, 1896 Van isyan?ndan sonra 1903 II. Sasun isyan? ve Abdülhamit’e suikast giri?iminin oldu?u dönemi içerisine alan ve 1909 Adana isyan?yla devam eden, yine kapsam olarak Ermeni te?kilatlar?n?n siyasi faaliyetlerinin Osmanl? Devleti’nin sava?a girdi?i y?l olan 1914’e kadar ki sürecini kapsayan 1896-1914 y?llar? aras? ?ekillenen Türk-Ermeni ili?kileridir. ?li?kilerdeki en önemli dönem, 1914 sonras? iki toplum aras?ndaki olaylard?r. Bundan sonraki dönem, Ermenilerin kendi iddialar?na dayanak noktas? olarak gösterdikleri 1914-1923 aras? geli?en olaylar? içerisine al?r.

1923-1965’i Türk-Ermeni ili?kilerinde ayr? bir dönem olarak belirleyen olaylar mevcuttur. Bunlardan birincisi, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulu?u ve Lozan Anla?mas?’n?n gerçekle?tirilmi? olmas?d?r. ?kincisi, 1923 y?l?ndan 1965 y?l?na kadar Ermenilerin Türkiye’ye yönelik propaganda faaliyetlerinde sessizlik döneminin ya?anmas? ve üçüncü olarak ise Ermeni iddialar?n?n 1965 y?l?nda dünya genelinde -1915 y?l?n? baz alarak- 50. y?l anma toplant?lar? olarak ba?latt?klar? tarihin yani 1965 y?l?n?n önemidir.

?kili ili?kilerde bir ba?ka dönem olarak gösterilen, so?uk sava??n hüküm sürdü?ü 1965’ten 1973 y?l?na kadar süren ili?kilerde, siyasi anlamda Ermenilerin te?kilatlanma ve Türkiye Cumhuriyetine yönelik faaliyetlerinde a??r a??r organize bir hale gelmeleri göze çarpar. 1973 y?l? iki toplum aras? ili?kilerde Ermeniler taraf?ndan gerçekle?tirilen Santa Barbara cinayetiyle yeni bir boyutun ba?lang?c?n?, dolay?s?yla ikili ili?kilerde 1985’li y?llarda devam eden önemli bir milad?, Ermeni terörünün ba?lang?c?n? ihtiva eder.

Türkiye’ye yönelik Ermeni terör eylemlerinden sonra 1985 y?l?, Ermeni propaganda faaliyetlerinin ve/veya Ermeni psikolojik harekat?n?n yukar?daki dönemlere nazaran oldukça farkl? bir metodunu, dünya genelinde çe?itli ülkelerin parlamentolar?na getirdikleri Ermeni tasar?s? çal??malar?n? ve propaganda amaçl? kitap, bro?ür, kongre, panel, sinema ve son y?llarda oldukça etkin bir araç olan ?nternet a?? kullan?m?n? ortaya koyar.




II.1064 ÖNCES? TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER?

Her ne kadar Türklerin bir k?sm? 1064-1070’le ba?layan süreçle birlikte Anadolu’ya Müslüman Türkler olarak girmi?lerse de bölgeye Türk göçü 1064’ten çok önceleri, Proto Türk realitesi bir tarafa, takriben 500 y?l önce ba?lam?? ve o tarihlerde Anadolu’ya gelen Türkler, ?slamiyet’e Anadolu ?slam’la tan??t???nda girmeye ba?lam??lard?r. Hal böyle olunca, ?slamiyet’e giri? tarihine kadarki süreçte bir k?s?m Türkler, do?al olarak dönemin tek tanr?l? dinlerinden Musevili?e ve ?sevili?e de girmi?lerdir. H?ristiyan Türklerin bir k?sm? zamanla H?ristiyan Cemaatlar? içerisinde yeni kimlikler edinirken belirli bir k?sm? da Ermenilerin mensup oldu?u mezheplere ve bu arada Gregoryenli?e de girmi?lerdir. Her iki toplumun kimlik belirleme dönemlerindeki ilk temaslar?, Anadolu co?rafyas?nda muhtemelen bu dönemde olmu?tur. Giderek Ermeni ad?n? alan Gregoryen inançl? Hayk kavmi ile K?pçak Türklerinin temaslar? ise, ayn? tarihlerde Kafkasya’da olmu?tur. K?pçak Türklerinin tarihi co?rafyalar? bugünkü Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan ve Kuzeydo?u Anadolu’nun bir k?sm?n? kapsamakta idi. K?pçak Türkleri, Anadolu ve Azerbaycan’da O?uzlarla birle?erek ?slamla??rken, Gürcistan ve Ermenistan’dakiler Gürcü ve Ermeniler içerisinde büyük ölçüde erimi?lerdir.[4]




III. 1064-1878 TÜRK - ERMEN? ?L??K?LER?

Daha önce Roma ve Bizans topraklar? ve hakimiyeti alt?nda ya?ayan Ermeniler, Türklerin Anadolu’da hegemon güç olmas?yla birlikte, Selçuklu ve Osmanl? topraklar? üzerinde ve onlar?n hakimiyeti alt?nda varl?klar?n? devam ettirmi?lerdir. Hatta Müslüman Türklerin Anadolu’yu fethinde Türklere yard?mc? olmu?lard?r.[5]Bu dönemde Türklerle Ermeniler iç içe, yan yana ve birlikte dostça ya?am??lard?r. Ermeniler, Türk kültüründen etkilenmi?ler ve kendi istekleriyle Türkçe konu?maya ba?lam??lard?r.[6]

Bizans hakimiyeti alt?nda Ermeniler büyük zorluklar çekmi?lerdir. Gerçekte Bizansl?lar, Gregoryen olan Ermenilere kar?? mezhepleri yüzünden antipati beslemekteydiler. Ancak dü?manl?klar?n?n kayna??nda Ermenilerin kendilerine kar?? olan ihanetleri vard?.[7]Bu yüzden Bizansl?lar, uzunca bir süre Ermenilere kin ve nefretle bakm??lar ve onlar aleyhinde olmu?lard?r.[8]Bu durum Ermenilerin Selçuklu hakimiyetine girmelerine kadar sürmü?tür. Burada ?u iddia edilebilir ki, e?er Ermeniler Selçuklu hakimiyetine girmemi? olsalard? dinlerini ve kültürlerini koruyamam??, do?al olarak da bugünlere gelememi? olacaklard?.[9]Zira,IV. yüzy?lda Bizans döneminde Ermenilerin ana dili yasak edilmi?, ruhani reislerinin millet üzerindeki haklar?n? tan?nmam?? özellikle de 452 Chalcedoine (Kad?köy) meclisi toplant?s?ndan sonra Bizansl?lar, Ermenilerin inançlar?ndaki ayk?r?l?klar? sökmek, kilisenin etkilerini, milliyet hislerini ortadan kald?rmak için sürgün etmi?ler ve Bizans’?n daimi politikas? olarak Ermenileri daima bulunduklar? bölgenin d???na ç?karm??lard?r.[10]

Türk-?slam felsefesinin gayrimüslimlere yakla??m? ho?görü çerçevesi içerisinde gerçekle?mi?tir. Türkler, fethettikleri bölgelerdeki gayrimüslim halk ile onlar?n hak ve hukukunu güvence alt?na alan zimmet[11] ad? verilen bir anla?ma yapm?? ve bu halka da z?mmi[12]ad?n? vermi?tir.

Osmanl? Devleti’nin kurulu?u, geli?mesi ve özellikle ?stanbul’un fethi sonucu Bizans’?n y?k?lmas?yla Ermeniler için tarihlerinin hiçbir döneminde ya?amad?klar? yeni bir ça? aç?lm??, üzerlerindeki dinsel, siyasal, toplumsal, ekonomik ve kültürel her türlü bask? kalkm??, böylece bar??, güven, huzur ve refah dönemi ba?lam??t?r.

Bilindi?i üzere, Osmanl? Devleti Türk kökenli, ?slami yap?ya sahip ve çok uluslu bir devlettir. Bu çok uluslu yap? içerisinde Türkler kadar, di?er uluslara da yer vard?r. Nitekim, ilk Osmanl? padi?ah? Osman Bey, Ermenilerin Bizans’?n zulmünden korunmalar? için Anadolu’da ayr? bir toplum olarak örgütlenmelerine izin vermi? ve Bat? Anadolu’daki ilk Ermeni dini merkezi Kütahya’da kurulmu?tur. Bursa’n?n al?narak ba?kent yap?lmas? üzerine bu dini merkez Kütahya’dan Bursa’ya ta??nm??, daha sonra Fatih Sultan Mehmet’in ?stanbul’u fethiyle Bursa’daki Ermeni dini lideri Hovakim 1461’de ?stanbul’a getirilmi?, Fatih’in ferman? ile de ?stanbul’da bir Ermeni Patrikhanesi kurulmu?tur.[13]Bu geli?meden hemen sonra ?ran, Kafkasya, Balkanlar, K?r?m, Do?u ve Orta Anadolu’dan ?stanbul’a Ermeni göçleri ba?lam??t?r. Böylece Osmanl? ?mparatorlu?u, Ermeniler için bir çekim merkezi haline gelmi?tir.

Osmanl? ?mparatorlu?u içerisinde Osmanl? yönetiminin Ermenilere kar?? bu tutumu, Ermeni toplumu ve kilisesinin ya?amas?na ve geli?mesine önemli katk?da bulunmu?tur. Hatta denilebilir ki, Osmanl? Devleti’nin ve kilisesi de dahil olmak üzere Ermeni toplumunun geli?mesi paralel bir ?ekilde olmu?tur. Osmanl? ?mparatorlu?u Gregoryen Ermenileri “millet” ad? alt?nda örgütlemi? ve onlar? kendi dini liderlerinin yönetimine b?rakm??t?r. Fatih Sultan Mehmet,Ermeni Patrikhanesini kuran ferman?nda, Patri?in, imparatorlukta ya?ayan bütün Ermenilerin hem ruhani hem de cismani lideri oldu?unu hükme ba?lam??t?r.

Ermenilere; din, kültür, e?itim ve hay?r i?lerini yürütebilmeleri için gerekli mali olanaklara kavu?abilmeleri bak?m?ndan vak?f kurma imkan? da tan?nm??, hatta kendi mali güçlerinin yetmemesi halinde Osmanl? yönetimi yard?mda bulunmu?, Patrikhanenin eksiklerini tamamlam??, Ermeni kurumlar?na mali destek sa?lam??t?r.

Ermeni toplumu kendisine tan?nan hak ve ayr?cal?klar? ba?ar?yla kullanarak h?zla geli?mi? ve refaha kavu?mu?, ayr?ca Türk-Osmanl? kültür, ya?am tarz? ve yönetim biçimini de benimseyerek k?sa süre içerisinde Osmanl? yönetiminin güvenini kazanm??t?r. Bu güven sayesinde i? hayat?nda oldu?u gibi, kamu hizmetlerinde de önemli yerlere gelmi?lerdir.

Osmanl? tarihi, Ermenilerden 29 Pa?a, 22 Bakan, 33 Milletvekili, 7 Büyükelçi, 11 Ba?konsolos ve Konsolos, 11 Üniversite Ö?retim Üyesi, ve 41 yüksek rütbeli memur kaydetmektedir. Ermenilerin yapm?? oldu?u bakanl?klar aras?nda D??i?leri, Maliye, Ticaret ve Posta Bakanl?klar? gibi son derece önemli ve kilit mevkiler olmu?tur. Böylece, Ermeniler, Türkler ba?ta olmak üzere, ?mparatorlu?un bütün unsurlar?yla XIX. yüzy?l sonlar?na kadar bar?? ve güven içerisinde ya?am??lar, Osmanl? yönetimiyle ilgili herhangi bir ?ikayetle ya da sorunla kar??la?mam??lard?r.

Bununla birlikte, zaman zaman kendi aralar?nda iç çeki?melere dü?mü?lerdir. ?stanbul’un fethinden önce ve hemen sonra Anadolu ve K?r?m’dan ?stanbul’a gelen “yerli” denilen Ermeniler ile ?ran ve Kafkasya’dan gelen ve “Do?ulu” ya da “Ta?ral?” denilen Ermeniler Patrik seçimi nedeniyle mücadeleye giri?mi?ler, birbirlerini Osmanl? yönetimine ?ikayet etmi?ler ve yönetimin kendi lehlerine müdahalesini sa?lamaya çal??m??lard?r. Osmanl? yönetimi ise, Ermeni gruplar? ve iç sorunlar? kar??s?nda ?srarla tarafs?z kalm??t?r. Bu mücadeleyi “Do?ulu” Ermenilerin kazanmas? üzerine Patrikli?e ruhani olamayan ki?iler de getirilmeye ba?lam??, mevki ve ünvan çat??mas? zaman zaman kanl? kavgalara dönü?mü?tür. Osmanl?lar bu a?amada duruma müdahale etmi?ler ve Ermenilerin birbirlerini k?rmas?n? önlemi?lerdir.

Mezhep kavgalar? Ermenileri birbirlerine dü?üren bir di?er etken olmu?tur. Özellikle yabanc? müdahaleler sonucu Ermeniler aras?nda Katoliklik ve Protestanl???n yay?lmas? Gregoryen Ermenilerde büyük infial uyand?rm?? ve Gregoryen Ermeniler, Osmanl? yönetimine ba?vurarak bu durumun önlenmesini istemi?lerdir. Osmanl? yönetimi Ermenilerin içi sorunu sayd??? bu geli?meye

müdahale etmeyince yine kanl? kavgalar görülmü? ve Protestanl??? kabul eden Ermeniler Çuhac?yan ve Tahtac?yan adl? Patrikier taraf?ndan aforoz edilmi?lerdir. Daha sonra Katolikler aras?nda da Vatikan’a ba?l? olup olmamak konusunda çat??malar ç?km??, Papa Vatikan’a ba?l? olmayan Ermenileri aforoz etmi?, Osmanl? yönetimi duruma müdahale ederek 1888’de bu iki Katolik grubu bar??t?rm??t?r.

XIX. yüzy?l?n ikinci yar?s?ndan itibaren Ermeni sorunundan bahsedilmeye ba?lan?r. Yine Ermeni sorununa ba?lang?ç arayanlar bunu 1856 Islahat Ferman? ya da 1877 — 1878 Osmanl?-Rus Sava?? ve bunu izleyen Ayastefanos Anla?mas? ve Berlin Konferans?’na ta??rlar. Asl?nda bu yakla??mlar yanl?? de?ildir. Ancak, meselenin 1856’ya veya 1877 — 1878’e ta??nmas?n?n alt yap?s?n? incelemeden, buna neden olan faktörleri aç?klamadan do?rudan Islahat Ferman?na veya Berlin Konferans?na ba?lamak meseleyi oldukça k?s?r b?rak?r.

Ermeni sorununun ortaya ç?k???nda dünya siyasas?ndaki geli?melerin önemli etkisi ve katk?s? olmu?tur. Bunlardan birisi, Sanayi Devrimi’nin çok tabi paraleli olan sömürgeciliktir. Bir di?er olay hemen bütün dünyay? etkisi alt?na alan Frans?z ?htilalci ve paralelinde geli?en milliyetçilik olgusudur. Ermeniler, Osmanl? ?mparatorlu?u içindeki az?nl?klar?n birer birer isyan ettiklerini, bunlar?n muhtariyet ve/veya ba??ms?zl?klar?n? elde ettiklerini görmü?lerdir. Bu olaylar neticesinde kendilerinin de böyle bir harekete giri?ebilecekleri dü?üncesi ortaya ç?km??t?r.

Etkenlerden birisi de dinsel ideoloji ba?lam?nda ç?km??t?r. Osmanl? toplumu içerisinde ilk ba?ta sadece mezhep olarak Gregoryen Ermenileri mevcut iken Fransa’n?n çal??malar? sonucu Katolik bir Ermeni toplulu?u ve akabinde Ermeni Katolik Kilisesi, ?ngiliz ve Amerikal? misyonerlerin çal??malar? ve ?ngiliz Hükümetinin bask?s? ile Ermeni Protestan Kilisesi ortaya ç?km??t?r.




III. A. Ermeni Sorununun Ortaya Ç?k???nda Rol Oynayan Devletler (1800 — 1890)

“Her kim bir ülkede reformlarla me?gul olursa, o imparatorlu?u
reforme etmek istemiyor, bilakis mahvetmek istiyordur.”


Almanya’n?n ?stanbul’daki Büyükelçisi Marschall (1897)




III. A. 1. Ermeni Sorununun Ortaya Ç?k???nda Fransa’n?n Rolü (1800 — 1890)

Türkiye’de Ermeni meselesi üzerine yaz?lm?? kaynak niteli?indeki kitaplar incelendi?inde hemen hepsi sorunun ortaya ç?k???ndaki ba? aktörü Rusya olarak gösterirler. Ancak Rusya, Ermeni ayaklanmalar?ndaki etkilerden sadece birisidir[14].Rusya’n?n yan? s?ra Ermeniler aras?nda Katoliklik propagandas? yapan Fransa’n?n; Ermeniler üzerinde Protestanl??? ç?karlar? için yerle?tirmeye çal??an ?ngiltere’nin; ABD ve Almanya gibi devletlerin do?rudan veya dolayl? olarak mesele üzerinde göz ard? edilmeyecek kadar önemli etkileri olmu?tur. Bu devletler 1840 tarihinden sonra ç?kan olaylardan faydalanarak mezheplerinden olanlar? himaye etme amac?yla Osmanl? ?mparatorlu?undaki nüfuzlar?n? kuvvetlendirmeye ba?lam??lard?r[15].

Anadolu’daki az?nl?klara özellikle de Ermenilere kar?? XVI. yüzy?ldan itibaren ilgi duyan ve bu amaçla Türkiye’ye l548’den itibaren seyyahlar göndermeye ba?layan[16] Fransa, do?uda ç?karlar? için kendisine Katolik bir mütteffik olu?turmak için özellikle Ermeniler üzerinde yüzy?llarca mesai harcam?? ve amac?na ula?m??t?r[17].

Fransa’n?n Ermeni sorununun ortaya ç?kar?lmas?nda oynad??? rollerden birisi de, Frans?z misyonerlerin çal??malar?d?r. Paris’te on be? günde bir yay?nlanan ve idaresi Katolik papazlar elinde bulunan “La Terre Sainte” (Kutsal yerler) isimli gazetenin 1875 — 1878 y?llar?na ait say?lar?nda misyonerlerin Anadolu’daki çal??malar? hakk?nda oldukça geni? bilgi bulmak mümkündür. Gazetenin çe?itli say?lar?nda Fransa’n?n Papal?kla i?birli?i yaparak, Türkiye’deki Katolik Ermenileri nas?l destekledi?ini, nas?l tahrik etti?ini, Katolik Ermeni dini liderlerinden hangilerinin Fransa’da dini e?itim alm?? olduklar?n? ve bunlar?n Türkiye ile ilgili mektuplar?n? görmek mümkündür[18].

Bükre? Anla?mas?’ndan (1811) sonra bir k?s?m Ermeniler aç?kça Katolik olduklar?n? ilan etmi?lerdir. Bu Ermenilerin, Katolikli?i kabul etmesinden rahats?zl?k duyan Ermeni Patri?i idaresindeki Gregoryen Ermeniler, Katolik Ermenilere dü?man olmu?lard?. Fransa Katolik Ermenileri her türlü yard?m ve himayeye mahzar k?lm??, onlar?n Fransa’da e?itim görmelerinde ve ticari faaliyetlerinde her türlü kolayl??? sa?lam??t?. Bu yüzden Osmanl? topraklar?nda ya?ayan Maruniler, Keldaniler gibi az?nl?klar da Katolik Ermeni cemaatine dahil olmaya ba?lad?lar[19].Bütün bu geli?meler Akka yenilgisinin ac?s?n? içerisinden ç?karamayan Napolyon Bonapart’? bir tür intikam almak için Osmanl? Devleti içerisinde ya?ayan Katolik Ermenileri yönetime kar?? ayakland?rma dü?üncesine sevk etmi?tir. Ancak, bu konuda ?stanbul Büyükelçisi Sebastian’dan olumlu bir cevap al?namam??t?r[20].

Ermeniler aras?nda Katolikli?in geli?mesinden rahats?zl?k duyan Gregoryen Ermeniler, bu durumu Bab?ali’ye ?ikayet etmi?lerdir. Osmanl? Hükümeti, 1828 y?l?nda ?stanbul’daki Katolik Ermenileri, Anadolu’nun iç k?s?mlar?na do?ru mecburi bir iskana tabi tutmu? ve Katolik Ermenilerin önde gelenlerinden bir k?sm? ölüm cezas?na çarpt?r?lm??t?r. Bu Ermenilerin mallar?na da el konulmu?[21], fakat bu dönemde Rumeli ve Anadolu’da meydana gelen Rus istilas? sebebiyle bu iskan hadisesi önemini kaybetmi?tir. Olaylar sebebiyle Fransa ve Avusturya’n?n Osmanl? Devleti nezdindeki müdahale ve protestolar? meseleyi bir “Katolik Davas?” haline getirmi?tir. Kendisini Katoliklerin hamisi gibi gören Fransa, bütün Katolikierin Anadolu’nun do?usuna gönderilmesini Katolik mezhebine kar?? dü?manca bir tav?r olarak gördü?ünü, bu meseleyi kendi öz meselesi gibi telakki etti?ini keskin bir üslupla Bab?ali’ye ifade etmi?tir. Geli?en bu olaylar kar??s?nda Frans?z Hükümeti, Osmanl? Devletini protesto ederek, Edirne Anla?mas? uyar?nca Katolik Ermenilerin ?stanbul’da kalmas?, müsadere edilen mallar?n iadesi, Katolik Ermeniler için Patrik tayin edilmesi yönünde bask? yapmaya ba?lam??t?r. Rusya ile sürdürdü?ü sava? esnas?nda geli?en bu olaylar kar??s?nda Osmanl? Devleti, Fransa ba?ta olmak üzere bütün Katolik devletlerin bask?s?yla kar?? kar??ya kalm??t?r. Bu sebepten
Bab?ali bu meseleye tavizkar bir ?ekilde yakla?maya bir anlamda mecbur edilmi?tir[22]






III.A.2. Ermeni Sorununun Ortaya Ç?k???nda Rusya'n?n Rolü (1800-1890)

Rusya ile Ermenilerin kar??l?kl? olarak birbirlerine ilgi duymaya ba?lamalar? XVIII. yüzy?l ba?lar?nda I. Petro dönemine rastlar. Nitekim I. Petro, ?ran ile yapt??? sava?larda Ermenilerden yararland??? gibi onlar? Rus topraklar?na yerle?meye de davet etmi?tir. Bu davet üzerine ?ran’da bulunan Ermenilerin bir k?sm? Rusya’ya göç etmi?tir.[23]

1800’lü y?llar Çarl?k Rusya’s?n?n dünya güç dengesinde giderek daha önemli bir devlet olarak ortaya ç?kt??? dönemdir. Bu emperyalist güç, kom?u oldu?u Osmanl? Devleti topraklar?n? bir tür do?al geli?me alan? olarak kabul etti?i için Osmanl? topraklar? üzerinden güneye ve güneybat?ya yay?lma amac?nda olmu?tur. Nitekim, Yunanistan’?n Osmanl? Devleti’nden ayr?larak ba??ms?z bir devlet olmas?nda büyük ölçüde Rusya’n?n Osmanl? üzerinden Güneye yay?lma politikas? sebep olmu?tur. Bu politikan?n ba?ta gelen unsurlar?ndan birisi de Rusya’ya göre, Osmanl? H?ristiyanlar?n?n hamisi olmakt?r, Bu ise, Rus Ortodoks Rumlar?n yan? s?ra Ermenilerle de ilgilenmeye sevk etmi?tir.

1816 y?l?nda Moskova’da Ermeni ?ark Dilleri Enstitüsü’nü kuran Rusya, Ermeni konusunu daha sistemli bir ?ekilde ele alm??t?r, 1826 — 1828 y?llar?nda ?ran ile yapm?? oldu?u sava?lar? kazand?ktan sonra 1828 y?l?nda imzalam?? oldu?u Türkmençay Anla?mas? ile elde etti?i Revan ve Nahçivan Hanl?klar?n? birle?tirerek Ermeni vilayetini kurmu?tur.[24]Eçmiazin Kilisesi k?sa sürede Rus nüfuzuna girmi?, hatta Katogikos Nerses Aratarakes 60 bin ki?ilik bir Ermeni kuvvetinin ba??nda Rus — ?ran Sava?? esnas?nda Ruslar saf?nda kat?lm??t?r.

Rusya, Bat?da Balkanlara nüfuz etmeye çal???rken, Do?uda da Kafkasya’ya inmektedir. Bu geli?me Kafkasya’daki Eçmiazin Ermeni kilisesini Rus tesiri alt?na sokmaya ba?lam??t?r, Eçmiazin ise, Gregoryen Ermenilerin büyük ço?unlu?unun ba?l? olduklar? dinsel merkezdir. Ruslar?n Osmanl? Ermenilerine s?zmaya çal??mas? da Eçmiazin Kilisesi arac?l???yla olmu? ve 1844’ten itibaren ?stanbul, Ermeni Patrikhanesindeki ayinlerde Eçmiazin Katogikosu’nun ad? an?lmaya ba?lam??t?r. Ancak, Ruslar?n organize bir ?ekilde Ermenilerle ilgilenmesi 1820’li y?llarda olmu?tur. Çünkü, 11 Mart 1828 tarihli bir yaz?yla Erzurum Valisi Galip Pa?a’n?n, Rus s?n?r?nda bulunan Ermenilerin iç bölgelere gönderilmesini Bab?ali’ye teklif etmesi, bunun en önemli belgeleri aras?ndad?r. Nitekim, 1828-1829 Osmanl?-Rus Sava?? s?ras?nda Ermeniler Osmanl? Devleti’ne ihanet etmi?lerdir. Bu sava? s?ras?nda oldukça önemli say?da Ermeni, Rus ordusuna asker olarak kaydolmu?, bir k?sm? Erzurum’un Ruslara teslim olmas?nda etkili olmu?, bir k?s?m Ermeni’de bu esnada Erzurum’daki Müslüman halka eziyet etmi?tir. Sava? sonunda Kafkasya’ya hakim olan Rusya, daha önce kendi topraklar?nda kurmu? oldu?u Ermenistan vilayetine Anadolu’daki Ermenilerin göç etmelerini istemi?tir. Osmanl? yönetimi buna kar?? ç?km??sa da göç eden Ermeniler olmu?tur.[25]

Ayn? olay, 24 Nisan 1877’de ba?layan Osmanl?-Rus Sava??’nda da tekrar etmi?tir. Bu sava? esnas?nda Rusya, Do?u Anadolu’da ya?ayan Ermenilerden yararlanma yoluna gitmi?, kar??l???nda ise Ermeniler, Patrik Nerses Varjabedyan ve ?zmirliyan ba?kanl?klar?nda Ermeni Meclisi’ni toplam??lar ve Çar II. Aleksandr’a ula?t?r?lmak üzere bir muht?ra haz?rlam??lard?r. Rus Çar?’ndan Rusya’n?n Do?u Anadolu’da i?gal etti?i topraklar? Osmanl?lara geri vermemesini isteyen muht?ra ile Patrik Varjabedyan, sava? sonras? Ayastefanos’taki Rus karargah?na giderek Grandük Nikola ile görü?mü? ve Do?u Anadolu’nun Ruslar taraf?ndan ilhak?n?, bu olmazsa bölgeye Bulgaristan’a oldu?u gibi özerklik verilmesini, bu da mümkün de?ilse bölgede Ermeniler lehine ?slahat yap?lmas?n? talep etmi?tir. Patri?in son talebi Ruslar taraf?ndan kabul edilmi? ve Ayastefanos Anla?mas?’na 16. madde olarak girmi?tir.

Do?u Anadolu’daki Rus i?gali, Rusya’ya Osmanl? Ermenileri üzerindeki etkisini art?rma imkan? vermi? ve Rus ordusundaki Ermeni subaylar Osmanl? Ermenilerini Osmanl? Devleti aleyhine k??k?rtmaya çal??m?? ve Ermenilere Balkanlardaki H?ristiyanlar gibi Osmanl?lardan ayr?larak kendi muhtar devletlerini kurabileceklerini telkin etmi?lerdir.




III. A. 3. Ermeni Sorununun Ortaya Ç?k???nda ABD’nin Rolü (1800 — 1890)

ABD’nin Ermenilere ilgi duymas?, karakteristik olarak da??n?k bir halde ya?ayan Ermeniler için yeni bir ufuk açm?? ve Ermenilerin Yeni Dünya’yla daha s?k? irtibata geçmesini sa?lam??t?r. Amerikan-Ermeni yak?nla?mas?n?n tabii bir sonucu olarak da, XIX. yüzy?ldan itibaren Anadolu’dan ABD’ye toplu Ermeni göçleri ba?lam??t?r. Bu göçler, XIX. ve XX. yüzy?l boyunca devam etmi? böylece ABD’de özellikle Türk-Amerikan ili?kilerinde ortaya ç?kan siyasi bunal?mlara sebep olan hat?r? say?l?r bir Ermeni toplulu?u olu?mu?tur.[26]

ABD, Ermeni sorununa ilk olarak kendi iktisadi ç?karlar? aç?s?ndan yakla?m??t?r. 1780’lerden itibaren Anadolu ve Ortado?u topraklar?n?n kaynak zenginli?i ve pazar niteli?i, Birle?ik Devletleri cezp etmi?tir. Ba??ms?zl???n? kazand?ktan sonra gerek elde edilen ba??ms?zl???n korunmas?nda gerekse ülkenin (ABD’nin) sahip oldu?u zenginliklerin Avrupa’ya sömürge olmamas? gayesiyle “Amerika Amerikal?lar?nd?r” temel ilkesiyle saptanm?? olan Monroe Doktrini’ni (1823) benimsemi?tir.[27]Birle?ik Devletler’de çok uluslu bir yap? oldu?undan birle?tirici unsur olarak h?ristiyanl?k” olgusu dü?ünülmü?tür. ABD’nin 1823 y?l?nda uygulama sahas?na koydu?u Monroe Doktrini, bir anlamda kendi içine kapanmay?, yani ABD’nin eski dünyan?n politikas?na uzak durmas?n? öngörmekteydi.Ancak, dünyan?n sömürgeci devletlerce payla??lmas?na kay?ts?z kalman?n getirece?i zarar?n bilinciyle, devlet politikas? olarak belirlenmi? olan Monroe Doktrini’ni çi?nememek gibi bir esas çarp???nca, her ikisine de uyumlu olan yöntemin, misyonerlerden yararlanmak oldu?u görü?ü ortaya ç?km??t?r.[28]

ABD, (1820’lerden itibaren) misyonerleriyle girdi?i Osmanl? ülkesine, önceleri ?ngiliz Büyükelçiliklerinin vas?tas?yla daha sonra 1830’da Osmanl? Devletiyle yapm?? oldu?u anla?mayla, ticari faaliyetleriyle girmi?tir.[29]

Birle?ik Devletler, 7 May?s 1830 Anla?mas?yla “the most favored nation” (en çok kay?r?lan ülke) statüsünü alm??t?r. Böylelikle Osmanl? Devleti taraf?ndan kapitülasyon haklar? ABD’ye de verilmi?tir.[30]ABD’nin Osmanl? Devleti ile yapm?? oldu?u 1830 Anla?mas? ve iki ülkenin ticari anlamdaki yak?nl?klar?, daha çok ABD’nin i?ine yaram??t?r. Çe?itli olanaklar? sa?layan Osmanl? co?rafyas?ndaki verimli topraklar, Amerikan ç?karlar? bak?m?ndan ön planda tutulmu?tur.[31]

Washington ile ?stanbul aras?nda yap?lan 7 May?s 1830 Anla?mas?ndaki bir madde, Osmanl? Devleti için ilerleyen y?llarda önemli bir sorunun kayna??n? olu?turmu?tur. Anla?mada üçüncü madde olarak belirlenen husus ile Amerikan tüccarlar? Türkiye’de simsarlar kullanma hakk?na sahip olmu? ve bu simsarlar?n her milletten olmas? ko?ulu ile de ABD taraf?ndan Türkiye Ermenileri i?in içerisine dahil edilmi?tir.[32]Kendi ticari plan? olarak ABD, Anadolu’da k?y? kesimlerde Rumlardan faydalanma yoluna giderken, iç kesimlerde de Ermeni kitlesinden faydalanm??t?r. Bunun tabi sonucu olarak da, Anadolu’da zengin bir Ermeni burjuvazisi ortaya ç?km??t?r. Bu burjuva grubuna, yine Amerikal? misyonerlerin yapm?? olduklar? etkin çal??malar neticesinde e?itimli bir Ermeni kitlesi eklenince, bu yap?lanma art?k hasta adam olarak XIX. yüzy?lda çe?itli siyasi bunal?mlar ya?ayan Osmanl? ?mparatorlu?u için önemli sorunlar? da beraberinde getirmi?tir.[33]

Amerikal? misyonerler, Türkiye’de o kadar muazzam çal??m??t? ki, örne?in 1840’larda sadece Suriye’de kutsal kitap bas?m? ve da??t?m? y?ll?k 6,000.000 sayfan?n üzerine ç?km??t?r.[34]1893 y?l?na kadar Türkiye’de 624 okul, 436 ibadethane açm??lard?r. Bu tarihte Türkiye’de 1317 misyoner görev yapmaktayd? ve 1893 y?l?na kadar Türkiye’de 3 milyon ?ncil ve yakla??k 4 milyon da de?i?ik kitap da??t?lm??t?.[35]“ABCFM”nin 1893’e kadar harcad??? para 7 milyon dolar? a?m??t?.[36]Bunun yar?dan fazlas? Amerikan vatanda?lar?ndan toplanm??t?. Amerikan d?? misyoner örgütünün sekreteri Judson Smith, yukar?daki rakamlar?n bir bölümünü s?ralad?ktan sonra “Bütün bu asil hizmetlerimiz, Ermeni milletini bize kar?? sonsuz sevgi ve ?ükran duygular?na gark etti. Ve Ermenileri yüreklerini çelik bir çengelle misyonerlere ba?lad?. Art?k Ermeni milleti, bu koruyucular?n?n ve velinimetlerinin ellerinde bir balmumu parças? gibidir” diyerek Ermenilerin ABD’ye art?k ba??ml? oldu?unu aleni bir ?ekilde ifade etmi?tir.[37]

1908’e kadar Amerikan Protestan misyonerli?i i?i çok h?zl? bir ?ekilde geni?leme göstermi?tir. Örne?in 1860’larda misyon alan? o kadar büyümü?tür ki, üç ayr? alt bölüme ayr?lm??t?r. Bunlar: Bat? Türkiye, Merkezi Türkiye ve Do?u Türkiye’dir. Ba?lang?çta bu ba?ar? önemli ölçüde e?itim ve dini hareketler yoluyla gerçekle?mi?ti. 1914’e gelindi?inde American Board a?a??daki ba?ar?lara imza atm??t?. 17 istasyon ve bu istasyonlara ba?l? 256 d?? istasyon ?ubeleri vard?. Amerikan as?ll? misyonerlerin say?s? 174’e dü?erken bunlar?n yerini Türkiye’den yeti?tirdikleri Ermeniler alm??t? ki, bunlar?n say?s? 1200’ün üzerindeydi. Bunlar?n 82 tanesi ba? rahip statüsündeydi. Ayr?ca, 137 kilise ile bu kiliselere ba?l? 14. 000 üye ve 50.000 yanda? bulunmaktayd?.[38]

Ana e?itim merkezleri, ?stanbul (Robert Koleji ve Amerikan K?z Koleji), Antep (Merkezi Türkiye Koleji), Merzifon (Anadolu Koleji), Harput (Harput Koleji), ?zmir (Uluslar aras? Kolej), Van (Van Koleji) ve Tarsus (St Paul’un Ko?eji)’dur.[39] 1914’e kadar misyon okullar? ve kolejlerin say?s? 426’y? bulmu?tu. Bunun içerisinde 8 kolej, üç ilahiyat fakültesi, 46 orta derceli okul ve 371 ‘tane de di?er okullar vard?r. Bu okullara kay?tl? (1914 itibar?yla) 1700 kolej ö?rencisi, 4000 lise ö?rencisi, ve ilkokullarda ise yakla??k 19.500 ki?iden olu?an k?z ve erkek ö?renci kay?tl?d?r. Bu okullardaki ö?rencilerin tamam?na yak?n?n? Ermeni ö?renciler olu?turmu?tur.[40]

XIX. yüzy?lda, Osmanl? Devleti içerisindeki Ermeniler, Amerikal? tüccarlar ve misyone?’ler vasitas?yla peyderpey ABD’ye göç etmeye ba?lam??lar, daha sonra bu ülkede çöken imparatorluktan t?pk? 1829 y?l?nda Yunanl?lar?n yapt??? ve/veya 1878 y?l?nda Bulgarlar?n yapt??? gibi ba??ms?zl?k ya da Bulgaristan örne?inde oldu?u gibi muhtariyet istemleriyle Anadolu içerisindeki Ermenileri te?kilatlamaya hatta isyan eylemlerine yönlendirmeye ba?lam??lar ve Osmanl? Devletine yönelik karalama kampanyalar?na giri?mi?lerdir.[41]

?lk olarak 1894 y?l?nda ABD Kongresine ta??nan mesele, 3 Aral?k 1894 tarihli bir kararla Türkiye’nin haks?z yere suçlanmas?na ve k?nanmas?na sebep olmu?tur. Daha sonra Ocak 1896’da yine ABD Kongresinde her iki meclisin de gündemine getirilmi? ve Türkiye aleyhine bir karar kabul edilmi?tir.[42]




III. A. 4. Ermeni Sorununun Ortaya Ç?k???nda ?ngiltere’nin Rolü (1800 — 1890)

1840 y?l?ndan sonra Osmanl? ?mparatorlu?unda Protestan misyonerlerin faaliyetlerini geni?lettikleri görülür. Görünü?te dini ve mezhebi bir amaca yönelik gibi görünen bu faaliyetlerin gerçek amac? farkl?d?r, Osmanl? ?mparatorlu?u içerisinde Katoliklerin hamisi Fransa, Ortodokslar?n hamisi ise, Rusya olmu?tur. Bu devletler 1840 tarihinden sonra ç?kan olaylardan faydalanarak kendi mezheplerinden olanlar? himaye etme amac?yla Osmanl? ?mparatorlu?undaki nüfuzlar?n? kuvvetlendirmeye ba?lad?lar. ?ngiltere de bu devletlerin nüfuzuna kar?? mezhebi bir denge kurmak istemi?tir. Bu gaye ile de Ermenilerin kurduklar? Protestan cemaatinin resmen hükümet taraf?ndan kabulü i?inde ?ngiltere’nin Türkiye’deki elçisi Cunning vas?tas?yla tavassutta bulunmu?tur. ?ngiltere, -Do?uda dinin oynad??? rolü geç de olsa kavrayarak¬Fransa gibi Osmanl? ?mparatorlu?u içerisinde siyasi ve idari nüfuzunu art?rmak için dini bu dönemde bir araç olarak kullanmaya ba?lam??t?r. Ayr?ca ?ngiltere, bu faaliyetiyle Türkiye’de Fransa ve Rusya’n?n faaliyetlerini kontrol etme imkan?n? da temin etmi? olacakt?. Bunu gerçekle?tirmek için de, 1840 y?l?nda Kudüs’te bir Protestan Kilisesi kurulmu?tur. Bu tarihten itibaren ?ngiltere, Amerika ve Almanya’dan gelen Protestan misyonerler, ?ngiltere’den gördükleri yard?mla di?er din ve mezheplerdeki halk? Protestan yapmak için çal??maya ba?lam??lard?r.[43]

?stanbul’da ?ncil’in propagandas?n? yapmak gayesi ile Bible House (Incil Evi) ad?yla American Board’?n bir ?ubesinin aç?lmas? ve ?ark dilleri için de bir matbaan?n tesisiyle Ermeni cemaati içerisinde yava? yava? yay?lan ve geli?me e?ilimi gösteren Protestanl?k hareketini cesarettendirmek için ?ngiltere gayretini ve deste?ini art?rd?. Misyonerherin sürekli geli?i ve Bebek’te Amerikan misyoneri Dr. Hamlin Koleji’nin[44] tesisi sayesinde bir çok Ermeni ö?renci yeti?tirildi. Ald?klar? e?itimden yararlanarak ?ngilizce’yi ö?renen Ermeni ö?renciler Protestanlik için daha uygun hale gelmi? oluyorlard?.[45]Bu dönemde aç?lan bu gibi kolejierin en çok tesiri Ermeniler üzerinde hissedildi. Bu kolejlerde Ermeniler tarih ve edebiyatlar? hakk?nda bilgi sahibi olduklar? gibi, milliyet prensiplerini de ö?rendiler. Çok geçmeden Ermeniler aras?nda Protestanl??? kabul edenlerin say?s? artt?. Böylece ?ngiltere Osmanl? ?mparatorlu?u topraklar?nda himaye hakk? iddia edebilece?i bir Protestan toplulu?una sahip olmu? oluyordu.[46]




III. A. 4. 1. ?ngiltere - Rusya ?htilaf?

Rusya ve ABD’ye kar??l?k Avrupal?lar?n Ermenilerle ilgilenmeleri genelden özele do?ru bir seyir gösterir. Buna ba?l? olarak geli?en Ermeni meselesi de bu toplumun de?il, Osmanl? topraklar?nda menfaatleri çat??an iki büyük devletin, ?ngiltere ve Rusya’n?n davas? olarak politik bir hüviyetle ortaya ç?kar?lm??t?r.[47]

Ayastefanos Anla?mas? ile Kafkasya’ya hakim olan Rusya, Do?u Anadolu ve Balkanlarda da etkili olmu?tur. Bu durum geleneksel ?ngiliz politikas?na ters dü?mü?tür. Çünkü Rus nüfüzunun bu ?ekilde yay?lmas? sadece ?ngiltere’nin Hindistan’la olan ba?lant?s?n? tehditle kalmayacak, ayn? zamanda Ortado?u’daki gücünü de zay?flatabilecekti. Bu bak?mdan ?ngiltere hemen konuyla ilgilenmeye ba?lad?.[48]

?ngiltere, Rusya’n?n s?cak denizlere inmesine engel olmak için uzun süreden beri bu devlete kar?? Osmanl? Devleti’ni desteklemi?tir. ?ngiltere bu deste?ini sürdürürken de Osmanl? memleketlerinde Protestan misyonerierin faaliyetlerini yönlendirmi?tir.[49]Ermeni milliyetçili?inin uyanmas?nda bu faaliyetlerin rolü büyük olmu?tur. Rusya’n?n, Do?u Anadolu’da Kars, Ardahan gibi çok önemli stratejik noktalar? ele geçirmesi, ?ngiltere’nin do?u ticareti bak?m?ndan hayati önem ta??yan yollar?n güvenli?ini tehlikeye dü?ürmekteydi.

Dahas?, ?ngiltere, Rusya’n?n Balkanlarda gerçekle?tirdi?i bölünmeyi, 16. madde ile Anadolu’da yapmas?ndan da çekinmekteydi.[50]Ermeniler asl?nda 16. maddeyle önemli bir yol kat etmi?lerdi. Bu maddeyle “Ermenistan” denilen bir memleketin varl??? ve idaresinin ?slahata muhtaç oldu?u, Ermeni Milleti’nin Kürtler ve Çerkezler taraf?ndan tehdit edildi?i gibi hususlar, Bab?ali’ye resmen kabul ettirilmi? oluyordu. Rusya’ya kar?? buralarda yap?lmas? taahhüt edilen ?slahatlara hemen ba?lanacak ve bu ?slahatlar tamamlan?ncaya kadar Rus i?gali devam edecekti. Di?er bir ifadeyle Ruslar?n Do?u Anadolu’yu bo?altmalar? ?slahatlar?n uygulan???na ba?l? kal?yordu. Elbette ki Ruslar bu i?gali sürdürebilmek,için, ?slahatlar?n tamamlanmad???n? ileri süreceklerdi. Zaten 16. maddeyi takip eden maddeler Ruslar?n amac?n? ortaya koyuyordu. Anla?man?n 19. maddesine göre Ruslar, sava? tazminat?n?n bir k?sm?na kar??l?k olmak üzere, Kars, Ardahan, Batum ?ehirleriyle Bayezid ve Ele?kirt vadisine yerle?ecekti. Böylece, bir taraftan bütün Ortado?u’ya hakim, önemli bir köprü ba??n? ele geçirirken di?er yandan da Ermeniler üzerinde nüfuzunu kuvvetlendirmi? oluyordu.[51]Ancak, ?ngiltere’nin bunu kabullenmesi imkans?zd?. Nitekim Ayastefanos Anla?mas? ?artlar?n? üç gün sonra ö?renebilen ?ngiliz Elçisi Layard, ortaya ç?kan bu durumu hükümetine bildirirken, Ruslar?n Do?u Anadolu’da önemli stratejik noktalar? ele geçirdiklerini, ?ngiliz ticareti için hayati önemde olan bu ticaret yollar?n?n, Dicle ve F?rat vadisine inmeye çal??an Rusya gibi rakip bir devletin kontrolü ve dolay?s?yla tehdidi alt?na girmi? oldu?unu, Ermenilerle ilgili 16. maddenin Balkanlardaki bölünmeyi Anadolu’da da gerçekle?tirmek için at?lm?? ilk ad?m saymak gerekti?ini yaz?yordu.Di?er taraftan ?ngiliz kamuoyu, Ayastefanos Anla?mas?’na büyük tepki göstermesinin yan?nda, Ermenilerle ilgili maddeler de miili hisleri tahrik etmi?ti. Sava? esnas?nda Osmanl? ?mparatorlu?unu Rusya kar??s?nda kaderiyle ba? ba?a b?rakan ?ngiliz Hükümeti, kendi menfaati söz konusu olunca derhal harekete geçti. Daha Ayastefanos görü?meleri s?ras?nda donanmas?n? ?stanbul önlerine kadar getirmi? olan ?ngiltere, yap?lan son anla?man?n 1856 Paris muahedesi hükümlerini ihlal anlam? ta??d???n? ileri sürerek, acilen yeni bir konferans?n toplanmas? gerekti?ini ve anla?ma ?artlar?n?n burada yeniden gözden geçirilmesi gerekti?ini teklif etti.[52]

Durum böyle olunca ?ngiltere, Balkanlarda ve Akdeniz’deki dengenin bozuldu?unu ileri sürerek Ayastefanos Anla?mas? yerine öteki Avrupa devletlerinin de kat?lmas?yla yeni bir anla?ma yapmas? iste?ini Rusya’ya kabul ettirdi. Böylece yeni anla?man?n Berlin’de yap?lmas? kararla?t?r?ld?.[53]Osmanl? Devleti, Berlin’de ?ngiltere’nin kendisine destekte ve yard?mda bulunaca??n? umuyordu. ?ngiltere Bab?ali’nin içinde bulundu?u kötü ?artlar? çok iyi de?erlendirmi?ti. Bunun için Berlin’deki konferansta tehdit yoluna ba?vurarak, Bab?ali’den K?br?s’? geçici de olsa almay? ba?ard?. Nitekim 4 Haziran 1878’de imzalanan ve 15 Temmuz 1878’de de II. Abdülhamit taraf?ndan tasdik edilen anla?maya göre Osmanl? Devleti, Do?u Anadolu’daki Ermeniler için ?ngiltere ile birlikte kararla?t?raca?? bir ?slahat yapacakt?. ?ngiltere’de Do?u Anadolu’da bulunan Rus tehdidini önlemek için bu tehlike kalk?ncaya kadar K?br?s adas?na yerle?ecekti. Böylece ?ngiltere Hindistan’a en k?sa yolun güvenli?ini sa?lam?? olmaktayd?.[54]

Görüldü?ü gibi Ermeni ?slahat? konusunda ?ngiltere, Ermenileri de?il kendi menfaatlerini korumak için harekete geçmi? ve K?br?s Anla?mas?’n? imzalayarak K?br?s’a yerle?mi?tir. Gerçekten de Do?u Anadolu Bölgesi ve Trabzon — Erzurum — Do?u Bayezid güzergah? -Karadeniz’i ?ran’a ula?t?ran ticaret yolu- ?ngiltere için büyük ehemmiyet ta??maktayd?. 1840’lardan itibaren Manchester’e yerle?mi? olan Ermeni tüccarlar, Britanya adalar?nda imal edilen pamuklu kuma?lar? yukar?da belirtilen yol üzerinden ?ran ve Türkistan’a pazarl?yorlard?. 1870’li y?llardan itibaren ?ngiltere’de artmaya ba?layan pamuklu mamul stoklar? ?ngiltere için büyük bir iktisadi kriz yaratma e?ilimi göstermekteydi. Bu stoklar erimez ve yeni imalat için de pazar bulunmazsa bir çok fabrikan?n kapanmas?, iflaslar?n birbirini takip etmesi ve ?ngiltere’de büyük bir i?siz kitlenin ortaya ç?karak devletin ba??na bela olmas? kaç?n?lmazd?. Karadeniz — ?ran güzergah? stoklar?n nakliyesi için tek yoldu. ?ngilizler, sevkiyat? h?zland?rmak gayesi ile Do?u Anadolu’da Ermeni tüccarlar?na sermaye ve kredi yard?m?nda bulunmu?lar, bunun çok faydas?n? görmü?lerdi. ??te bu yüzden ?ngiltere Ayastefanos Anla?mas?’n?n, bu yolu Ruslar?n kontrolüne sokan 19. ve 20. maddelerine itiraz etmi? ve Berlin Konferans?’nda ki 6. Maddeyle bu yerlerin tekrar Osmanl? Devleti’ne geçmesini sa?lam??t?r.[55]

Ayr?ca yine Ayastefanos Anla?mas?’n?n Ermenileri ilgilendiren 16. maddesi az da olsa de?i?tirilerek Berlin Konferans?’nda 61. madde olarak yer ald?. De?i?tirilen bu maddeyle Osmanl? Devleti, Do?u Anadolu’da ?slahat yapacak, asayi?i sa?layacak ve bu konularda ald??? tedbirlerin ara s?ra ilgili devletlerde icras?na nezaret edeceklerdi.[56]





IV. 1878 - 1890 TÜRK - ERMEN? ?L??K?LER?

Ermeniler, Berlin Konferans? ile siyasi aç?dan büyük yararlar elde ettiler, ileride belirleyecekleri stratejilerinde dikkate alacaklar? baz? dersLer ald?lar. Her ?eyden önce, 61. madde ile “Ermeni Meselesi” milletleraras? siyasi sitemin gündemine giriyordu. ?kinci önemli nokta ise, bu dönem de Ermeniler emellerine ?ngiltere’nin deste?i olmaks?z?n ula?amayacaklar?n? anlad?lar.[57]

Asl?nda ?ngiltere’nin Ermeni Meselesi’ni benimsemesinde önemli maddi ç?karlar? bulunuyordu. Burada ?ngiltere inisiyatifi eline alarak, Do?u Anadolu’nun Rusya taraf?ndan “Balkanla?t?r?lmas?na” ve bu anatominin Ortado?u’daki nüfusuna sekte vurmas?na engel olabilirdi. Ba?ka bir deyi?le Londra, Bab?ali’nin tek ba??na Rus tasavvurlar?na kar?? duramayaca??n?, fakat kendi himayesindeki bir Ermeni devletçi?inin, Petsburg’un sald?rganl???na kar?? daha sa?lam bir set olu?turabilece?ini dü?ünmeye ba?lam??t?. Ancak, Londra’ya göre, Rusya’n?n Ermeni Meselesi’nden tamam?yla soyutlanmas? da do?ru de?ildi. Yak?n Do?u’da kayaya çarpt???n? fark eden Rus sömürgecili?i, gözlerini Uzak Do?u’da yay?lma imkanlar? aramaya çevirirse, o zaman ?ngiltere’nin Çin üzerindeki nüfuz tekeli tehlikeye dü?ebilirdi. ??te bu yüzden Ermeni ?slahat? bahanesiyle Rusya’y? Osmanl? ülkesiyle me?gul etmek ve dikkatini Do?u Anadolu’da tutmak bu dönemde (1890’l? y?llarda) arzulanan bir ?ngiliz siyaseti olmu?tu. Nas?l olsa ?slahat konusunun tart???laca?? uluslararas? platformiarda diplomasi uzman? bir ?ngiltere için Rusya’y? dizginlemek çok zor olmayacakt?. Yeter ki Bab?ali yaln?z ba??na Rusya ile kar?? kar??ya b?rak?lmas?n.[58]

Ancak, Rusya, ?ngiltere’nin bu tuza??n? fark etmekte gecikmedi. Petersburg’un amac? ba?ar?l? bir sava??n meyvelerini toplayarak, Do?u Anadolu’nun ilhak?n? bir oldu bittiye getirmekti. Yetkili bir a??zdan Rusya, “Ermenisiz bir Ermenistan” istiyordu. Fakat, Berlin bunun gerçekle?emeyece?ini de hat?rlatm??t?. Ayn? zamanda “Ermeni Islahat?” Rusya için tehlikeli geli?meleri de beraberinde getirebilirdi. ?öyle ki, Ermenilere verilecek bir muhtariyet, Rusya’n?n kendi uyru?undaki Ermenilere de benzeri emeller beslemeleri için ilham verebilirdi. Hatta Kafkas Ermenileri Anadolu Ermenileriyle i?birli?i imkan? arayabilirlerdi. Ayr?ca Rusya, Balkanlarda büyük ümitlerle yaratt??? Bulgaristan meydana ç?k?nca, ?ngiliz oyunuyla, nas?l ilk kez kendisine cephe ald???n? ve kendisinin yay?lmas?n? frenleyecek bir tampon olu?turdu?unu biliyordu. Rusya geri ad?m att???nda “Ermeni Meselesi” ?ngiltere’nin kuca??na dü?ecekti. Dönemin Padi?ah? II. Abdülhamit, ?slahat konusunda söz vermi?, ancak bu tasar?lar? uygulamakta direnmi?ti. Ne var ki, 1894 y?l?nda ?ngiltere’nin Van Konsolosunun yerinde incelemeler yapmak maksad?yla, Ermenilerin yo?un olarak bulundu?u yörelerde yapt??? geziyi f?rsat bilen Ermeni komitecilerinin Bitlis’te ç?kard?klar? ayaklanmayla, ?shahat görü?meleri, Londra’n?n te?ebbüsüyle, yine uluslar aras? siyasi platformlara girmi?tir.[59]Bu s?ralarda Avrupa’n?n muhtelif ?ehirlerinde Ermeniler lehine gösteriler yap?lm??t?r. Bu dönemde, Ermenilerin yabanc? ülkelerdeki yay?n gücü, hiçbir az?nl?k grubunun sahip olamad??? bir düzeydeydi. ?ngiliz gazetelerinin Türkiye muhabirleri, gazetelerine sözde Ermeni davas?n? öven yaz?lar?n? göndermek için hiçbir f?rsat? kaç?rm?yorlar; yaz?lar?nda meydana gelmi? küçük bir olay? kasten büyütüyorlard?.[60] Çok geçmeden ?ngiltere, Bab?ali’yi Berlin Anla?mas?’n?n yükümlülüklerini yerine getirmeye davet etmi?tir. Bununla da yetinmeyerek, haz?rlam?? olduklar? ?slahat tekliflerini önce Avrupa ahengi’ne tasvip, daha sonra da Bab?ali’ye dikte ettirmeye çal??m??lard?r. Padi?ah ?slahatlar? uygulama hususunda ayak diretince, ?ngiltere, i?i Osmanl?’ya müeyyide uygulanaca?? yolunda tehditlere ba?lam??t?r. ?ngiltere’nin burada ki niyeti, Do?u Anadolu’da ?eklen bir Avrupa ahengi olu?turmak gibi görünse de, gerçekte fiilen kendi himayesinde bir Ermeni toplulu?u ortaya ç?karmak istiyordu. Ancak ?ngiltere’nin bu iste?i büyük güçlerce destek görmedi.[61]Yaln?z ba??na kalan ?ngiltere, son çare olarak donanmas?n? Çanakkale Bo?az?’na kadar getirdi?i halde gerek Büyük Güçler aras?ndaki görü? ayr?l??? gerekse II. Abdülhamit’in kararl? tutumu kar??s?nda geri çekilmek zorunda kalm??t? (1895).[62]

1895 y?l?nda ilk raundu kaybeden ?ngiltere bundan sonraki politikalar?nda daha temkinli hareket edecektir. 1895 sonras?nda giderek güçlenen Almanya korkusu Rusya ile ?ngiltere’yi birbirlerine yakla?t?ran en önemli etken olmu?tur. Zaten uzun süredir ?ngiltere, Osmanl? ?mparatorlu?u’nun taksimine haz?rd?. Hatta bu dü?üncesini bir çok defa çe?itli vesilelerle Rusya’ya iletmi?ti. Uzakdo?u’daki ihtilaflar?n? ise uzla?mac? yollardan çözümlemeyi tercih eden bu iki devlet, bu yak?nla?malar?n? 1907’de bir anla?ma ile noktalam??lard?r. Art?k bundan böyle Ermeni ?shahatlar? konusunda Osmanl? Devleti’ne yap?lan müdahalelerde iki devlet birlikte hareket etmi?lerdir.[63]

Rusya ile ?ngiltere aras?ndaki bu rekabet, Ermeni konusunu devletler aras? bir hüviyete sokmu?tur. ??te bu durumdan cesaret alan Ermeniler de harekete geçerek yurt içinde ve d???nda ihtilalci Ermeni partileri ve dernekleri kurmaya ba?lam??lard?r.





V.1890 - 1896 TÜRK - ERMEN? ?L??K?LER?





V. A. Ermeni Terör Olaylar? ve Ermeni ?syanlar? (1890 — 1896)

Ermeniler, Türk topraklar? içerisinde bir Ermenistan Devleti kurma amac?yla olu?turduklar? terör örgütleri vas?tas?yla bir çok isyan ç?kartm??lard?r. Bu isyanlar ve terör olaylar?n?n önemli olanlar? ?unlard?r:

Anavatan Müdafileri Olay? (8 Aral?k 1882),
Armenakan Çeteleriyle Çat??ma (May?s 1889),
Musa Bey Olay? (A?ustos 1889),
Erzurum ?syan? (20 Haziran 1890),
Kumkap? Nümayi?i (15 Temmuz 1890),
Merzifon, Kayseri, Yozgat Olaylar? (1892— 1893),
Birinci Sasun ?syan? (A?ustos 1894),
Zeytun (Süleymanl?) ?syan? (1 —6 Eylül 1895),
Divri?i (Sivas) ?syan? (29 Eylül 1895),
Bab?ali Olay? (30 Eylül 1895),
Trabzon ?syan? (2 Ekim 1895),
E?in (Mamuratü’h—Aziz) ?syan? (6 Ekim 1895),
Develi (Kayseri) ?syan? (7 Ekim 1895),
Akhisar (?zmit) ?syan? (9 Ekim 1895),
Erzincan (Erzurum) ?syan? (21 Ekim 1895),
Gümü?hane (Trabzon) ?syan? (25 Ekim 1895),
Bitlis ?syan? (25 Ekim 1895),
Bayburt (Erzurum) ?syan? (26 Ekim 1895),
Mara? (Halep) ?syan? (27 Ekim 1895),
Urfa (Halep) ?syan? (29 Ekim 1895),
Erzurum ?syan? (30 Ekim 1895),
Diyarbak?r ?syan? (2 Kas?m 1895),
Siverek (Diyarbak?r) ?syan? (2 Kas?m 1895),
Malatya (Mamuratü’l- Aziz) ?syan? (4 Kas?m 1895),
Harput (Mamuratü’l- Aziz) ?syan? (7 Kas?m 1895),
Arapkir (Mamuratü’l- Aziz) ?syan? (9 Kas?m 1895),
Sivas ?syan? (15 Kas?m 1895),
Merzifon (Sivas) ?syan? (15 Kas?m 1895),
Ay?ntab (Halep) ?syan? (16 Kas?m 1895),
Mara? (Halep) ?syan? (18 Kas?m 1895),
Mu? (Bitlis) ?syan? (22 Kas?m 1895),
Kayseri (Ankara) ?syan? (3 Aral?k 1895),
Yozgat (Ankara) ?syan? (3 Aral?k 1895),
Zeytun ?syan? (1895 — 1896),
Birinci Van ?syan? (2 Haziran 1896),
Osmanl? Bankas? Bask?n? (14 Temmuz 1896),
?kinci Sasun ?syan? (Temmuz 1897),
Sultan Abdülhamid’e Suikast (Y?ld?z Sulkast?) (21 Temmuz 1905),
Adana ?syan? (14 Nisan 1909).[64]

Görüldü?ü gibi sadece 1897 y?l?na kadar k?rka yak?n[65] Ermeni ?syan ve tedhi? olay? tespit edilmi?tir. Tarihlerinden de anla??ld??? üzere bütün isyanlar, Ermeni komitelerinin faaliyete geçmesinden sonra süratle artm??t?r. Daha sonra kurulacak olan Ermenistan Cumhuriyeti Ba?bakan? Hovhannes Katchaznuni’de “...komiteler, çetelerin te?ekkülünü sa?lam??t?r ve Türkiye ‘ye kar?? giri?tikleri harekata aktif bir ?ekilde kat?lm??lard?r... Gerçe?i muhakeme gücünü yitirmi? ve hayallerimize kendimizi kapt?rm??t?k...” ?eklinde itiraf etti?i gibi bu komiteler iyilikle veya zor kullanarak Ermenileri isyana sürüklemi?tir.





VI.1896 - 1914 TÜRK - ERMEN? ?L??K?LER?

Yukar?da verilen Ermeni isyan ve tedhi? hareketleri Erm?eni komitelerince “Ermenilerin Türklerce katledilmesi” olarak tan?t?lm?? ve Bat? ülkelerine, H?ristiyan kamuoyuna bu ?ekilde yans?t?larak büyük gürültü kopart?lm??t?r. Bu amaçla hemen hiçbir yanl?? bilgilendirmeden kaç?n?lmadan, olaylar tahrif edilerek, dünya kamuoyuna sunulmu?tur. Anadolu’nun birçok yerinde çal??malar yapan H?ristiyan misyonerler, ?stanbul’daki büyükelçilikler ve Anadolu’daki konsolosluklar bu propagandan?n Bat? kamuoyuna iletilmesinde ve benimsetilmesinde büyük rol oynam??lard?r. Bütün bunlara Bat? bas?n?n?n ayn? paraleldeki yay?nlar? da eklenince, H?ristiyan kamuoyu, Ermenilerin gerçeklerle ilgisi olmayan mesajlar?n? benimsemeye ba?lam??t?r. Asl?nda, kendi devletlerinin politikalar? da bu mesajlar?n benimsenmesini gerektirmekteydi. Ustelik Bat?’ya göre bu olay “H?ristiyanlarla Müslümanlar aras?nda cereyan eden bir çat??mayd? ve vah?i Müslümanlar masum H?ristiyanlar? katletmekteydi”. 0 halde yap?lacak tek bir i? vard?, o da Müslümanlara kar?? H?ristiyan Ermenileri desteklemek ve himaye etmekti. Bu dönem de gerçekten de böyle yap?lm??t?r.[66]

Ancak, meselenin asl?n?n hiç de böyle olmad??? ve Ermeni komitelerinin bu propagandas?n?n alt?nda büyük devletleri Osmanl?lar'a kar?? silahl? müdahaleye zorlamak amac?n?n yatt??? belgelerle sabittir.

Ermeni isyanlar?n?n nedeni ne sefalet ne ?slahat ne de bask?ya tabi tutulduklar? iddias?d?r. ?syanlar?n nedeni, Bat?l?lar ile Rusya’n?n Ermeni komiteleri ve kilisesi ile i?birli?i halinde Osmanl? ?mparatorlu?u’nu parçalamak istemeleridir. Osmanl? Devleti ise bu isyanlar kar??s?nda, her devletin yapaca??n? yapm?? ve isyan eden asilerin üzerine kuvvet göndermi?tir. Ancak, yukar?da da izah edildi?i gibi, her isyan?n bast?r?lmas? yeni bir “katliam” olarak sunulmu?tur.

Ermenilerin gerçekle?tirdi?i tedhi? hareketleri nedeniyle yakalanan komiteciler yine büyük devletlerin yard?m?yla serbest b?rak?lm??lard?r. Zeytun isyan?n?n, Osmanl? Bankas? i?galinin Padi?ah II. Abdülhamit’e yap?lan suikast giri?iminin eleba??lar? dönemin büyük devletlerinin müdahaleleri sonucunda Osmanl? topraklar? d???na ç?km??lar / ç?kart?lm??lard?r. Bu komiteciler daha sonra yeni cinayetler i?lemek üzere tekrar Osmanl? topraklar?na geri dönmü?lerdir.





VI. A. Ermenilerin Anadolu’daki Nüfusu

1917 tarihli ?ngiliz Salnamesine göre Anadolu’da 1.056.000 Ermeni bulunmaktad?r.[67]Anadolu’daki Ermeni nüfusu hakk?nda di?er yabanc? kaynaklara bak?ld???nda da “1,5 milyon Ermeni’nin öldürüldü?ü” söylemi tamamen tutars?zl?k göstermektedir.

De?i?ik kaynaklara göre Osmanl? Devleti’ndeki Ermeni nüfusu ?öyledir:

“Patrikhane 1.780.000— 3.000.000
Jacques Morgan 2.380.000
Past?rmac?yan 2.100.000
Hovanisyan 1.500.000—2.000.000
Vahan Vardapet 1.263.000
Constenson 1.400.000
Walker 1.500.000—2.000.000
Ravenstein 760.000 (Asya Türkiyesi)
Clair Price 1.500.000
A.Powell 1.500.000
Lynch 1.058.484
Zelenof 921.000
Cuinet 838.125
Encylopedica Britannica 1.500.000
Osmanl? Kaynaklar? 1.160.000— 1.300.000”[68]


Yukar?da verilen rakamlar?n içerisinde Patrikhanenin Berlin Konferans?’nda ileri sürdü?ü 3.000.000 rakam?, bir daha Patrikhane taraf?ndan tekrar edilmemi?tir. Patrikhanenin bundan sonra verdi?i rakam 1.780.000 dir. Bu rakama inmi? olsa dahi Patri?in ba??ms?z Ermenistan kurulaca?? dü?ünceleriyle özellikle 6 vilayette verdi?i rakamlar abartmal?d?r.[69]Patrik Nerses’in ?ngiliz sefirine gönderdi?i 24 Haziran 1880 tarihli mektubunda nüfus say?m? yap?l?rken Müslüman evlerinin en çok 3-8 ki?iden olu?an bir aile olarak hesaplanmas? gerekti?ini Ermenilere ait olan her bir evin ise yakla??k 60 ki?i olarak hesaplanmas? gere?ini yazm??t?r.[70].Tournebize, 1900 y?l?nda Türkiye’nin bütünündeki Ermeni nüfusunu 1.300.000 olarak vermi?tir. 1913 yIl?nda Paris’te yay?nlanan “Les Reformes en Turquie d’ Asie” adl? eserde L. De Contension, dönemin en yeni istatistikierine göre Anadolu’da 1.150.000,Rumeli’de 250.000 Ermeni’nin bulundu?unu belirtmi?tir.[71]L. de Contenson, bütün dünyada ki Ermeni nüfusunu da 3.100.000 olarak vermi?tir.[72]Kafkasya bölgesinde dahi 959.371 ‘lik rakamla bölge nüfusunun sadece %20’sini olu?turmaktad?r. L. de Contenson’un 1913 y?l?nda verdi?i 3.100.000 rakam? ile Hadisyan’?n 1930 y?l?nda Atina’da yazd??? “Ermeni Cumhuriyetinin Do?u?u, Geli?mesi” adl? eserinde o gün için bütün dünya üzerindeki Ermeni nüfusunu toplam 3.004.000 olarak göstermesi,[73] Ermenilere ait olan “1,5 milyon Ermeni’nin öldürüldü?ü” iddias?n? tamamen tutars?z bir hale getirmektedir.

1896 y?l? Osmanl? nüfus istatistikleri yukar?da da belirtildi?i üzere
1.160.000 civar?d?r. Osmanl?’n?n bu nüfus say?m?n? yaparken bugünkü ?artlarda oldu?u gibi ev ev dola??larak yapmad???na göre vergi kaç?rmak gayesiyle say?m d???nda kalan Ermenilerin de 150.000 civar?nda oldu?u dü?ünülürse Osmanl? Devleti’nin rakamlar? ortalama olarak 1896 y?l?nda 1.300.000 gibi bir rakama ula?maktad?r.[74]Clair Price imzal? olarak 1923 y?l?nda New York’ta yay?nlanan "The Rebirth of Turkey” adl? kitapta Ermeni nüfusu, 1,5 milyon’u Osmanl? Devleti’nde, yakla??k, 1 milyon’u Rusya’da, 150 bin kadar? ?ran, 250 bin kadar? M?s?r, Avrupa ve ABD’de gösterilmi?tir.[75]

Yine hem Osmanl? hem de bat?l? kaynaklarla konuya yakla?an Stanford J. Shaw ise, 1890 y?l?nda Osmanl? Devleti bünyesinde 12.585.950 Müslüman’a kar??l?k 1.139.053 Ermeni; 1 897’de 14.111.945 Müslüman’a kar??l?k 1.162.853 Ermeni; 1906’da 15.518.478 Müslüman’a kar??l?k 1.140.563 Ermeni 1914 y?l?nda ise 15.044.846 Müslüman’a kar??l?k 1.229.007 Ermeni nüfusu oldu?unu yazm??t?r.[76]

1914 Resmi ?statisli?i[77]

Vilayetler Müslümanlar Rumlar Ermeniler
Edirne 360.411 227.680 19.773
Adana 341.903 8.974 52.650
Antalya (Sancak) 235 .762 12.385 630
Ankara 877.285 20.240 51.556
Halep 576.320 21.954 20.142
Ayd?n 1.249.067 299.097 20.237
Bitlis 309.999 - 117.492
Bolu 399.281 5.151 2.970
Bursa 474.114 74.927 60.119
Kayseri 184.292 20.590 50.174
?stanbul 560.434 205.752 82.880
Çanakkale (Sancak) 149.903 8.550 2.474
Diyarbak?r (Sancak) 492.101 1.935 65.850
Canik 265.950 98.739 27.3 19
Erzurum 673.297 4.864 134.377
Eski?ehir (Sancak) 140.678 2.613 8.592
?zmit (Sancak) 226.859 40.048 55.852
Içel (Sancak) 102.034 2.507 341
Karahisar (Sancak) 277.659 632 7.439
Karasi (Sancak) 359.804 97.497 8.653
Kastamonu 737.302 20.058 8.959
Harput 446.379 971 79.971
Kütahya (Sancak) 303.348 8.755 4.548
Mara? (Sancak) 152.645 34 32.322
Mente?e (Sancak) 188.916 19.923 12
Ni?de (Sancak) 227.100 58.312 4.936
Urfa (Sancak) 149.384 2 16.718
Sivas 939.735 75.324 147.099
Trabzon 921.128 161.574 68.899
Çatalca (Sancak) 20.048 36.791 842
Van 179.380 1 67.792
Zor (Sancak) 65 .770 45 232
Toplam Nüfus 13.339.000 1.561.075 1.234.671
Genel Nüfus 16.134.746

Yukar?daki istatisti?e göre, 1914 y?l?nda Osmanl? Devleti’nde ya?ayan Ermenilerin nüfusunun 1.234.671 oldu?u görülmektedir. Birçok bat?l? ve Ermeni yazar da buna yak?n rakamlar vermi?tir.





VII.1914-1923 TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER?





VII.A. 27 May?s 1915 Tarihli Sevk ve ?skan Karar? Öncesi Genel Durum

Birinci Dünya Sava??’n?n ba?lamas? ve Osmanl? Devleti’nin Kas?m 1914’te itilaf Devletlerine kar?? Almanya’n?n yan?nda sava?a girmesi Ermeniler taraf?ndan büyük bir fIrsat olarak görülmü?tür. Louse Nalbandian’?n belirtti?i gibi, “Ermeni komiteleri için ivedi hedeflerini gerçekle?tirecek topyekün ayaklanmay? ba?latman?n en uygun zaman? Osmanl?lar?n sava? halinde oldu?u zamand?.” Komitelerin Birinci Dünya Sava??nda faaliyete geçmesinden ku?kulanan Osmanl? Hükümeti, sava? öncesinde, 1914 A?ustos’unda Erzurum’da Ta?nak yöneticileriyle bir toplant? yapm?? ve bu toplant?da Ta?naklar, Osmanl? Devleti’nin sava?a girmesi halinde sad?k vatanda?lar olarak Osmanl? ordular? saf?nda görevlerini yerine getirecekleri vaadinde bulunmu?lard?r. Bu vaatlerini yerine getirmemi?lerdir, çünkü bu toplant?dan önce Haziran ay? içerisinde yine Erzurum’da düzenlenen Ta?nak Kongresinde Osmanl? Devleti’ne kar?? mücadelenin sürdürülmesi kararla?t?r?lm??t?r.[78]

Rusya Ermenileri de Rus ordusuyla birlikte Osmanl? Devleti’ne sald?rma haz?rl?klar?na ba?lam??lar, Eçmiazin Katogikosu ile Kafkas Genel Valisi Vranzof — Da?kof aras?nda “Rusya ‘n?n Osmanl? Devleti ‘ne Ermeniler için yap?lacak ?slahat? uygulatt?rmas? kar??l???nda, Rusya Ermenilerinin kay?ts?z ?arts?z Rusya ‘y? desteklemeleri” yolunda anla?maya var?lm??, Katogikos, daha sonra Tiflis’te Çar taraf?ndan kabul edilmi? ve Çar’a “Anadolu’daki Ermenilerin kurtulu?unun ancak Türk egemenli?inden ayr?larak özerk bir Ermenistan te?kil etmeleri ve bu Ermenistan ‘?n Rusya ‘n?n himayesiyle mümkün olabilece?ini” bildirmi?tir. Rusya’n?n niyeti, Ermenileri kullanarak Do?u Anadolu’yu ilhak etmektir. Rusya’n?n Osmanl? Devleti’ne sava? ilan etmesi üzerine Ta?nak Komitesi, yay?n organ? Horizon ?u bildiriyi yay?nlam??t?r:[79]

“Ermeniler, en küçük bir tereddüt göstermeden ?tilaf Devletlerinin yan?nda yer alm??lar, bütün güçlerini Rusya ‘n?n emrine vermi?ler, ayr?ca gönüllü alaylar? te?kil etmi?lerdir.”

Ta?nak Komitesi örgütüne de ?u talimat? vermi?tir:[80]

“Ruslar, s?n?r? geçtiklerinde ve Osmanl? ordular? geri çekilmeye ba?lad?klar?nda her yerde isyanlar ç?kar?lmal?, Osmanl? ordular? bu suretle iki ate? aras?na al?nmal?d?r. Osmanl? ordular?n?n ilerlemesi halinde ise Ermeni askerler silahlar?yla birlikte k?talar?n? terkedecek ve çeteler te?kil edip Ruslarla birle?eceklerdir.”

H?nçak Komitesi’de örgütüne gönderdi?i talimatta, “Komitenin bütün gücüyle mücadeleye kat?larak ?tilaf Devletleri ‘nin ve özellikle Rusya ‘n?n müttefiki s?fat?yla Ermenistan, Kilikya, Kafkasya ve Azerbaycan ‘da zaferi temin için her türlü vas?ta ile ?tilaf Devletleri ‘ne yard?m edece?ini” bildirmi?tir.[81]

Osmanl? Meclisi’nde Van mebuslu?u yapan Papazyan ise bir bildiri yay?nlayarak, “Kafkasya ‘da gönüllü Ermeni alaylar?n?n haz?r bulundurulmas?n?, bunlar?n Rus Ordular?n?n öncüleri olarak Ermenilerin ya?ad?klar? bölgelerdeki kilit noktalar? ele geçirmelerini ve Anadolu topraklar?nda ilerleyecek Ermeni alaylar? ile hemen birle?mesini” istemi?tir.[82]

Bütün emirler yerine getirilmi?, Rus kuvvetlerinin, Osmanl? ve Rus Ermenilerinden kurulmu? olan gönüllü alaylar? öncülü?ünde, Do?udan Osmanl? topraklar?na girmesiyle birlikte Osmanl? ordusunda bulunan Ermeniler, silahlar?yla birlikte firar ederek Rus kuvvetlerine kat?lm??lard?r. Rus ordusuna henüz ula?amayan bir k?s?m Ermeniler ise çeteler kurarak isyan etmi?lerdir. Y?llarca gerek Ermeni okul ve kiliselerinde gerekse misyoner okul ve kiliselerinde saklanan silahlar ortaya ç?kar?lm??, askerlik ?ubeleri bas?larak yeni silahlar sa?lanm??t?r. Silahlanan Ermeni çeteleri, komitelerin “kurtulmak istiyorsan, önce kom?unu öldür” talimat? üzerine, erkekler cephelerde oldu?u için savunmas?z kalan Türk ?ehir, kasaba ve köylerine sald?rarak katliama giri?mi?lerdir. Osmanl? kuvvetlerini arkadan vuran Ermeniler, Osmanl? birliklerinin harekat?n? engellemi?ler, ikmal yollar?n? kesmi?ler, yaral? ta??yan konvoylar? pusuya dü?ürmü?ler, köprü ve yollar? imha etmi?ler, bulunduklar? ?ehirlerde ayaklanarak Rus i?galini kolayla?t?rm??lard?r.[83]Rus kuvvetleri saflar?nda bulunan Ermeni gönüllü alaylar?n?n yapt??? zulüm o kadar a??r olmu?tur ki, Rus komutanl??? baz? Ermeni birliklerini cepheden uzakla?t?rarak geri hatlara sevk etmek zorunlulu?u hissetmi?tir. 0 dönemde Rus ordusunda görev yapan baz? subaylar?n yazm?? olduklar? hat?ratlar, bu zulme bütün aç?kl???yla tan?kl?k etmektedir.[84]

Seferberli?in ilan?yla beraber gerek Osmanl? topraklar? içerisinde gerekse d??ar?da bulunan Ermeniler, hemen harekete geçmi?ler ve çeteler halinde Kafkaslar’da ve Anadolu’nun birçok yerinde yüz binlerce Müslüman’? —ya?l?lar?, çocuklar?, kad?nlar?, cepheden dönen yaral?lar?- sistemli bir ?ekilde katletmeye ba?lam??lard?r. Bu faaliyetlere kat?lmayan Ermenileri ve Türk olmayan di?er unsurlar? da öldürmekten çekinmemi?lerdir. Böylece Zeytun (Süleymanl? — Mara?)’da, Bitlis’te, Kayseri’de, Trabzon’da, Ankara’da, Sivas’ta, Adana’da, Urfa’da, ?zmit — Adapazar?’nda, Hüdavendigar (Bursa)’da, Musa Da??’nda ve daha birçok yerde büyük katliam hareketlerine giri?mi?lerdir.[85]





VII.B. 27 May?s 1915 Sevk ve ?skan Karar?’n?n Ç?k???na Sebep Olan Olaylar

Osmanl? Devleti Birinci Dünya Sava??’na Almanya’n?n müttefiki olarak girmi? ve 3 A?ustos 1914’te seferberlik ilan etmesi öncesi / s?ras? / sonras?nda Anadolu’nun hemen bütün bölgelerinde Ermeni komiteleri taraf?ndan organize edilen isyan ve tedhi? faaliyetleri gerçekle?mi?tir. Bu dönemde (1914-1915) Ermeniler taraf?ndan gerçekle?tirilen isyan ve tedhi? hareketleri ?unlard?r:

- 1914 y?l? Ocak ay?nda H?nçak ve Ta?nak örgütlerince organize edilen Kayseri Ermeni isyanlar?d?r. ?syanlar s?ras?nda çe?itli ?ekillerde halka ve askerlere yönelik Ermeniler taraf?ndan terör faaliyetleri gerçekle?tirilmi?tir. Bu olaylar s?ras?nda bomba imalat haneleri tespit edilmi?tir. Hükümet taraf?ndan yap?lan aramalarda, Ermeni evlerinde, mezarl?klar?nda, cemiyetlerinde, kiliselerinde, okullar?nda birçok silah, cephane, dinamit, talimat, beyanname ele geçirilmi? ve birçok Ermeni suçüstü yakalanm??t?r.[86]

-Hemen her kritik dönemde isyanlar?n görüldü?ü Zeytun’un Ermeni ahalisi, seferberlik ilan edilir edilmez ayaklanm??t?r. Komiteler, Rusya ve Fransa taraf?ndan her defas?nda desteklenen ve III. Napolyon taraf?ndan “Republique de Zeitoun” (Zeytun Cumhuriyeti) olarak ilan edilen bölge Ermenileri, daha önceden bütün haz?rl?klar?n? tamamlam?? olduklar?ndan, 3 A?ustos 1914’te seferberli?in ilan?yla, subay ve erlerini Zeytunlu Ermenilerin te?kil edece?i bir “Ermeni Alay?” kurmak üzere yetkililere müracaat etmi?ler ve bu istekleri reddedilince, isyan ederek çevrede katliam yapmaya ba?lam??lard?r.[87]

- 1914 y?l? ba?lar?ndan itibaren Ermenilerin organize bir ?ekilde isyan haz?rl?klar?na giri?tikleri yerlerden biri si de Van vilayetidir. Van vilayeti Ermenilerin Anadolu’daki faaliyetlerinin en aç?k ?ekilde görüldü?ü yerdir. Buradaki komitelerin çal??malar? Türkiye’ye yönelik Ermeni faaliyetlerini bütün ç?plakl???yla ortaya koymu?tur. Zira, di?er vilayetlerde gizli kalan Ermeni tertipleri,burada aleni bir ?ekilde ortaya ç?km??t?r.[88]Özellikle son otuzbe?-k?rk y?ld?r s?k aral?klarla Ermeniler taraf?ndan dünya kamuoyuna ta??nan iddialar?, Van’da gerçekle?en Ermeni olaylar? çürütür niteliktedir. Van isyan?, (15 Nisan 1915) niteli?i itibariyle Osmanl? Hükümeti taraf?ndan 27 May?s 1915 tarihli “Sevk ve iskan” karar?n?n en önemli sebeplerinden birisini te?kil etmi?tir. isyan, “Sevk ve iskan” karar?ndan yakla??k bir buçuk ay kadar önce 15 Nisan 1915 taril?inde ç?km??, büyümü?,hatta Türkler zor durumda kalm??t?r. Van Valisi Cevdet Bey, Ruslar?n Ba?kale istikametinde Van’a do?ru ilerledi?ini ve takriben 15 May?s’ta Van’a gireceklerini tahmin ederek 14 May?s’tan itibaren Van’dan Bitlis istikametine do?ru geri çekilmem emrini vermi?tir. 15 May?s’ta Rus ordusu içerisindeki Ermeniler ve Van vilayetindeki yakla??k 35-40 bin civar?ndaki Ermeni bulu?mu?, ?ehirde kalan 20 binin üzerinde Türk katledilmi?[89] ve yeni Van valili?ine Aram Manukyan seçilerek kasabalara yeni Ermeni kaymakamlar dahi gönderilmeye ba?lanm??t?r. Oysa “Sevk ve ?skan Karar?” bu tarihten sonra 27 May?s 1915 tarihinde sava? içerisinde olan Osmanl? Devleti taraf?ndan bu ve bunun gibi faktörlerin do?al sonucu olarak ortaya ç?km??t?r.

-Bitlis, Mu?, Diyarbak?r ve Elaz??’daki Ermeni ?syan ve terör faaliyetleri 27 May?s 1915 Sevk ve ?skan karar?n?n ç?kmas?na sebep olan olaylardand?r. Bitlis’te Ruslar?n do?udan Türk topraklar?na do?ru ilerhemesine paralel olarak 1915 Ocak ay?ndan itibaren yöre halk?na yönelik katliam hareketlerine giri?mi?lerdir.[90]27 May?s 1915 öncesi sadece Mu? ve çevresinde ba?lang?çta 7 bin Ermeni silahland?r?lm?? ve bunlar gruplar halinde köylere da??t?lm??t?r. Bunlara asker kaça?? Ermeniler de dahil olmu?, özellikle Sasun’da askerlik ça??ndaki gençler do?rudan bu çete gruplar? içerisine girmi?lerdir. Bölgeye Osmanl? ordusu için asker almaya giden Osmanl? memurlar? öldürülmü?tür. Ayn? ?ekilde, Diyarbak?r’da “Dam Taburu” ad?yla 500 Ermeni silahlar?yla birlikte ele geçirilmi?tir. Yine Diyarbak?r’da 12 — 14 Nisan tarihinde yap?lan aramalarda vilayet merkezinde 60’?n üzerinde bomba, kutular içerisinde bir çok dinamit kapsülü, bol miktarda dinamit fitili,dinamit barutu, yüzlerce mavzer, manliher ve ?inayder ele geçirilmi?tir.891]Elaz??’da ba?ta papazlar olmak üzere birçok Ermeni ileri geleni Hükümet yetkililerine “Ermenilerin üzerinde ve evlerinde hiçbir silah bulundurmad?klar?na” dair kesin talimat vermi?lerse de yap?lan aramalarda sadece vilayet merkezinde 5 binden fazla silah, 300 civar?nda bomba, 40 kg bomba fitili,200 paket dinamit ve 5 bin adet dinamit misketi bulunmu?tur. Bu silah ve patlay?c?lar bütün ?ehri havaya uçurmaya yetecek miktardad?r. Ruslar?n s?n?r? geçip ilerlemeye ba?lamas?yla birlikte Elaz?? Ermenileri vilayet, kasaba ve köylerde Türk halk?na yönelik toplu katliam hareketlerine giri?mi?lerdir.[92]

-27 May?s 1915 öncesi Erzurum’da, Sivas’ta, Trabzon’da, Ankara’da, Adana’da, Urfa’da, ?zmit ve Adapazar?’nda, Hüdavendigar (Bursa)’da, Musa Da??’nda, ?zmir, ?stanbul, Mara?, Antep, Halep ve daha bir çok yerde Ermeni isyan ve terör olaylar? gerçekle?tirilmi?tir.

Bütün bu geli?melerden sonra zaten sava? gibi ola?anüstü bir durumun içerisinde olan ve ayn? anda birkaç cephede birden mücadele veren Osmanl? Devleti kendi topraklar?n?n içerisinde kendisini güvence alt?na almak için zorunlu olarak devlete ihanet edenlere yönelik olarak Sevk ve ?skan karar?n? ç?kartm??t?r.





VII. C. 27 May?s 1915 Sevk ve ?skan Karar?n?n Ç?kart?lmas? ve Uygulanmas?

Ermenilerin binlerce Türk’ün can?na mal olan isyan ve katliamlar? kar??s?nda dahi, Osmanl? Hükümeti’nin ortaya koydu?u sakin ve sa?duyulu tav?r, belgeleriyle sabittir. Ancak, terör hareketleri bir türlü durmak bilmeyince hükümet, ülkenin çe?itli bölgelerinde ya?ayan Ermenileri, sava? bölgelerinden uzak yeni yerle?im merkezlerine götürmek zorunda kalm??t?r. Kafkas, ?ran ve Sina cephelerinin güvenlik hatt?n? olu?turan bölgelerdeki Ermenilerin yerlerinin de?i?tirilmesi, onlar? imha etmek de?il, devlet güvenli?ini sa?lamak, onlar? korumak amac?n? gütmü?tür ve dünyan?n en ba?ar?l? yer de?i?tirme uygulamas?d?r.Yer de?i?tirme karar? bütün Ermenilere uygulanmam??t?r. Osmanl? ordusunda subay ve s?hh?ye s?n?flar?nda hizmet gören Ermeniler ile Osmanl? Bankas? ?ubelerinde ve baz? konsolosluklarda çal??an Ermeniler devlete sad?k kald?klar? sürece göçe tabi tutulmam??lard?r. Öte yandan, hasta,özürlü, sakat ve ya?l?lar ile yetim çocuklar ve dul kad?nlar da sevke tabi tutulmam??, yetimhaneler ve köylerde koruma alt?na al?narak ihtiyaçlar? devletçe, Göçmen ödene?i’nden kar??lanm??t?r. Bu tablo, Osmanl? Devleti’nin yer de?i?tirme konusundaki iyi niyetini göstermesi aç?s?ndan oldukça önemlidir.[93]

27 May?s 1915 tarihli yer de?i?tirme kanunu ve bu kanuna dayal? olarak ç?kar?lan emirler çerçevesinde; Erzurum, Van ve Bitlis vilayetlerinden ç?kar?lan Ermeniler, Musul’un güney k?sm?, Zor ve Urfa sanca??na; Adana, Halep, Mara? civar?ndan ç?kar?lan Ermeniler ise Suriye’nin do?u k?sm? ile Halep’in do?u ve güneydo?usuna nakledilmi?lerdir. Bu arada, Ermenilerin s?kça dile getirdi?i gibi yer de?i?tirme s?ras?nda 1.5 milyon Ermeni ölmemi?tir. Gerek Osmanl? ve Ermeni gerekse yabanc?lara ait istatistikler, Birinci Dünya Sava?? döneminde Osmanl? topraklar?nda ya?ayan Ermenilerin nüfusunun en fazla 1.250.000 civar?nda oldu?unu göstermektedir. Ne kadar Ermeni’nin yer de?i?tirme uygulamas? çerçevesinde bulunduklar? yerden ç?karIld??? ve ne kadar?n?n sa? salim yeni yerle?im bölgelerine ula?t??? da belgeleriyle ortadad?r. Osmanl? Devleti’nin son nüfus istatisti?i 1914 y?l?nda yap?lm??t?r. Buna göre Ermeni nüfusu 1.234.671 ‘dir. Yer de?i?tirmeye tabi tutulmayan nüfus; 82.880’i ?stanbul, 60.119’u Bursa ‘da, 4.548’i Kütahya Sanca?? ve 20.237’si Ayd?n vilayetinde olmak üzere toplam 167.778’dir. Ermenilerin yer de?i?tirme uygulamas? büyük bir disiplin içinde yap?lm??t?r. 9 Haziran 1915’ten 8 ?ubat 1916 tarihleri aras?nda Adana, Ankara, Dörtyol, Eski?ehir, Halep, ?zmit, Karahisar? sahib, Kayseri, Mamuretülaziz, Sivas, Trabzon, Yozgat, Kütahya ve Birecik’ten toplam 391.040 ki?i yerle?tirilecekleri yeni bölgelerine sevk edilmi?, bunlardan 356.084’ü yerle?im bölgelerine ula?m??t?r. Geriye kalan 35.000 civar?ndaki rakama Halep’teki Ermeni nüfus dahil edilmemi?tir. Yer de?i?tirme uygulamas?na tabi tutulan nüfus içerisinde yer alan Halep’teki 26.064 Ermeni nüfusu, 35.000’den ç?kar?ld???nda geriye 9-10 bin ki?i kalmaktad?r. Bunlar da, Türkler taraf?ndan öldürülmemi?, 500’ü Erzurum-Erzincan aras?nda e?kiya gruplar? taraf?ndan; 2000 civar?nda ki?i, Urfa’dan Halep’e giden yol üzerinde Meskene’de Urban e?kiyalar? tarafindan; 2000 ki?i Mardin’de e?kiya taraf?ndan öldürülmü?tür. Dersim bölgesinden geçen kafilelere bölge halk?n?n sald?r?lar? sonucunda yakla??k 5-6 bin ki?i öldürülmü?tür.[94]Ancak bunun kesin rakamlar? Osmanl? ar?ivlerinde yer almamaktad?r. Geriye kalan 3 bin civar?ndaki Ermeni ise, sevkiyat s?ras?nda Anadolu’nun çe?itli yerlerine da??larak yerle?mi?lerdir. Böylece, yer de?i?tirme s?ras?nda soyk?r?m maksad?yla Osmanl? ordusu taraf?ndan öldürülen bir tek Ermeni yoktur. Ayr?ca, Anadolu ve Rumeli’nin çe?itli bölgelerinden yer de?i?tirmeye tabi tutulan Ermenilerin say?lar? ile, yeni yerle?im merkezlerine ula?anlar?n say?lar?n?n birbirini tutmas?, yer de?i?tirme s?ras?nda herhangi bir katliam olay?n?n olmad???n? da ispat etmektedir. Öte yandan, Osmanl? Devleti yer de?i?tirme uygulamas?na tabi tuttu?u Ermenilerin nakli s?ras?nda, a??r sava? ?artlar?na ra?men ola?anüstü gayret göstermi?, bu gayret yabanc? diplomatlarca da tespit edilmi?tir.[95]Burada dikkat edilmesi gereken en önemli hususlardan birisi de, tabi ki bu sevk edilen Ermenilerin güvenli?i hususudur.[96]

Tehcir s?ras?nda al?nan tedbirler özetlenecek olursa, yolculuk s?ras?nda Ermenilerin rahat ettirilmeleri ve emniyetleri sa?lanm??t?r. Yerle?ebilmeleri için kredi tahsis edilmi?tir.[97] Gebe kad?nlar, hastalar, sakatlar ve onlara bakacaklar görev d??? b?rak?lm??t?r.[98]Lübnan’da, Urfa’da, ?am’da yetimhaneler aç?lm??t?r. Yetim ve öksüz olan Ermeni çocuklar?n?n en güzel ?ekilde bak?m ihtiyaçlar? bu yetimhanelerde gerçekle?tirilmi?tir.[99]Yollarda yard?m maksad?yla ia?e merkezleri aç?lm??t?r. Ta??n?r — ta??nmaz mallar? için yönetmelik ilan edilip güvence alt?na al?nm??t?r.[100]Mahalli yöneticiler her türlü durumdan sorumlu tutulmu?, ihmali görülenler cezaland?r?lm??t?r.[101]Tehcir m?nt?kalar?na devaml? müfetti?ler gönderilmi?tir.[102]

Hükümet, göçmenlerin ia?esi ve korunmas?na yönelik büyük harcamalar yapm??t?r. Uygulamaya ait belgelerde hangi il ve ilçelerde hastane kuruldu?u, Ermeni çocuklar?ndan yetim kalanlar için hangi binan?n ayr?ld???na kadar detayl? bilgiler verilmektedir. ?ayet, Osmanl? Devleti Ermeni tebaas?ndan kurtulmak isteseydi, bunu sava?? ko?ullar? alt?nda rahatl?kla yapabilirdi. Ancak böyle olmam??, yeni bölgelere yerle?tirilen Ermeniler sa? salim hayatlar?n? sürdürürken, Rus ordusu saflar?nda Türklere kar?? çarp??an Ermeniler, sava? ?artlar? gere?i ölmü?lerdir. Görüldü?ü gibi, yer de?i?tirme uygulamas? genelde ba?ar?l? bir sevk ve iskan hareketidir.





VII. D. 1917 — 1918 Ermenilerin Anadolu’da Türk Halk?na Yönelik Katliam Hareketleri

Rusya’da 1917 ihtilalinin patlak vermesi Rus ordular?nda çözülme meydana getirmi?, (Do?u Anadolu’da) cephede etkinlik Ermeni ve Gürcülere geçmi?tir. Bu dönemde Anadolu’nun birçok yerinde Ermenilerin Türk halk?na yönelik katliam hareketleri ba?lam??t?r.

Birinci Dünya Sava?? öncesinde ?ebinkarahisar’da Türklere kar?? katliam düzenleyen Sivasl? Murat, Sasun Canavar? diye ?öhret kazanan Antranik ve Mu? katliam?n? gerçekle?tiren Ar?ak gibi Ermeni komitecilerinin liderli?inde Erzincan, Bayburt, Erzurum, Kars gibi birçok yerde katliam hareketlerine giri?mi?lerdir. Bölgede bulunan Müslüman ahali, Rus subaylar?n?n art?k etkinliklerini kaybetmeleri sebebiyle, yok olma tehlikesiyle kar?? kar??ya kalm??lard?r. “Osmanl? Kafkas Ordular? Kumandan?, Rus Komutan?na müracaatla, i?gal alt?ndaki Osmanl? halk?n?n can, mal ve ?rzlar? tecavüze maruzdur. Bunun önlenmesi için tedbir al?nmas?n?” 24 Aral?k 1917 tarih ve 7312 numaral? telgrafla istemi? cevap alamay?nca bu defa Kafkas-Rus ordular? Komutan?na müracaat etmi?tir. Ancak yaz??malar devam ederken çeteci Antranik Rus Generali üniformas? ile Erzurum Merkez Komutanl???’na atanm??t?r. Rus i?gali alt?ndaki bölgede faaliyete geçen Ermeniler, henüz sütten kesilmemi? çocuklar? öldürmü?, hamile kad?nlar?n kar?nlar?n? yarm??, Müslümanlar? diri diri yakm??, k?z çocuklar?na akla gelmedik i?kenceler yapm??lard?r. Sadece, Erzincan’da 800’den fazla ceset bulunmu? birçok köyün halk?n? topluca katletmi?lerdir. Bayburt, Mamahatun (Tercan) Erzurum ve çevre köylerdeki savunmas?z sivil halk korkunç bir ?ekilde katliama u?ram??lard?r.[103]

Ermenilerin Türk halk?na yönelik katliamlar? esnas?nda sadece Erzurum’da 2127 erkek cesedi, Kars Kap?’da balta ve süngü ile öldürülmü? 250 ceset ile toplam 8000’in üzerinde ceset tespit edilmi?tir. Erzurum’da Pazar yeri tamamen yak?lm??, savunmas?z insanlar binalara doldurulmu? ve binalar Ermeniler taraf?ndan ate?e verilmi?tir. Hasankale tamamen yak?lm??t?r. Hasankale’de Ermeniler 3000’ in üzerinde Hasankaleli’yi katletmi?lerdir.

1919 y?l?nda Anadolu’ya gelen Harbord yapm?? oldu?u gözlem ve incelemelerle durumun hiçte Ermenilerin anlatt??? gibi olmad???n? tespit etrni?tir.[104]Harbord, özellikle Erzurum’da ya?ayan Ermenilerle görü?mü?, kendilerine yönelik herhangi bir katliam olay?n?n olup olmad???n? sormu?, ancak Ermeniler, böyle bir hadisenin olmad???n? Harbord’a Harbord’un kafilesindeki Ermeni tercümanlar vas?tas?yla anlat?lm??t?r. Harbord, Erzurum ve çevresinde Ermenilerin yapt??? katliam?n kal?nt?lar?n? kendi gözleri ile görmü?tür. Harbord, sadece Hasankale’de 43 köyün Ermeniler taraf?ndan yerle bir edildi?ini tespit etmi?tir.[105]

Do?uda Erzincan[106], Bayburt[107], Trabzon, Erzurum[108], Kars[109], Van gibi yerlerin kasaba ve köyleri dahil olmak üzere hemen hepsi Ermeni katliam?na maruz kalm??lard?r.

Ermenilerin Türklere yönelik katliamlar? Güneydo?u Anadolu bölgesinde Frans?zlar[110] ve ?ngilizler'in himaye ve destekleri alt?nda Adana’da, Urfa’da, Antep’te, Mara?’ta, Bitlis ve daha birçok il ve kasabalar?nda vuku bulmu?tur. Sadece, Adana, Sis ve Osmaniye’de 50’nin üzerinde köy Ermeniler taraf?ndan yok edilmi?tir.

3. Ordu Kumandan? Vehip Pa?a Komutas?ndaki Türk ordusu, 13 ?ubat’ta Erzincan’?, 24 ?ubat’ta Trabzon’u, 12 Mart’ta Erzurum’u, 13 Mart’ta Hasankale’yi, 5 Nisan’da Sar?kam??’?, 2 Nisan’da Van’?, 14 Nisan’da Batum’u ve 25 Nisan’da Kars’? kurtarm??t?r.[111]Türk ordusunun ileri harekat? neticesinde bölge insanlar?n?n tamam?n?n Ermeniler taraf?ndan yok edilmesi bir dereceye kadar engellenmi?tir. Brest — Litovsk Anla?mas? ile 3 Do?u ili Osmanl? Devleti’ne iade edilmi?[112], bunu takiben 28 May?s 1918’de Türklerin ata yurdu olan Kafkasya bölgesinde ba??ms?z Ermenistan Cumhuriyeti ilan edilmi?tir.





VIII. SEVR ?LE KURULMAK ?STEN?LEN ERMEN?STAN

Osmanl? ?mparatorlu?un tasfiyesi için haz?rlanm?? olan ve 1920 y?l?nda imzalanan Sevr Anla?mas? Do?u Anadolu’nun büyük bir k?sm?n? Ermenistan Cumhuriyetine verdi. Ancak art?k Anadolu’ya hakim olmaya ba?lam?? bulunan Ankara Hükümeti bunu kabul etmedi. Büyük devletler de, Sevr’in mimar? olmakla beraber, uygulanmas?nda fiili rol almak ve özellikle askeri harekata giri?mek istemiyorlard?. Bu durumda Sevr hülyas?n? gerçekle?tirmek için i?, Ermenistan Cumhuriyetine dü?tü. Ermeni kuvvetlerinin taarruzu Kaz?m Karabekir Komutas?ndaki Türk ordusunca durduruldu. Türk kuvvetleri 29 Eylül 1920’de Sar?kam??, 30 Ekim’de Kars’? kurtard?lar. 7 Kas?m’da Gümrü al?nd?. Erivan’?n dü?mesi sözkonusu idi. Ancak Ermeniler tüm Türk taleplerini kabul ederek 3 Aral?k 1920 Gümrü Anla?mas?n? imzalad?lar. Bu anla?ma günümüz Türkiye- Ermenistan s?n?rlar?n? çizdi. Ayr?ca Ermeniler Sevr’in geçersizli?ini de kabul ettiler. Ermenistan k?sa süre sonra Sovyetler Birli?ine dahil edildi. Türkiye Sovyetlerle 16 Mart 1921 ‘de yap?lm?? olan Moskova ve Kafkas Devletleriyle 13 Ekim 1921 y?l?nda yap?lan Kars Anla?mas? ile s?n?r sorunlar?n? kesin çözüme ba?land?.[113]





IX.1923 - 1965 TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER?





IX.A.Lozan’da Ermeni Sorunu

Lozan görü?meleri s?ras?nda Ermeniler sava? içinde ?tilaf Devletlerine yapm?? olduklar? say?s?z hizmetleri ve bu u?urda vermi? olduklar? kay?p ve fedakarl?klar? anlatm??lar ve Sevr’in Anadolu topraklar?n? da içine alan bir Ermenistan’? öngördü?üne dikkat çekerek Ermeni davas? konusunda bask? politikas? uygulam??lard?r. Büyük Britanya ba?ta olmak üzere, Fransa, ?talya ve ABD “Ermeni Yurdu” ad? alt?nda bir yerle?ime taraftar olmam??lard?r. Ruslar, isteyen Ermenilerin Rusya veya Ukrayna’ya gelebilecekleri görü?ünü ileri sürmü?lerdir. Türk delegasyonu, Türkiye az?nl?klar?n?n kaderlerinin iyile?tirilmesinin her ?eyden önce, her türlü yabanc? müdahale ve k??k?rtmalar?n?n kesilmesine ba?l? oldu?unu hat?rlatarak Türkiye’nin anayurdundan verilecek bir kar?? topra??n?n olmad???n?, ?ayet Ermenilere yurt verilmesi söz konusu ise, onlara yurt verebilecek çok büyük topraklar? olan devletlerin oldu?unu kararl? bir ?ekilde dile getirmi?tir. Esasen, Türk delegasyonuna “Ermeni Yurdu” konusunda ?srar edilirse, müzakerelerin kesilmesi talimat? verilmi?ti. Dolay?s?yla 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Anla?mas?nda Ermenilerle ilgili özel hükümler bulunmamaktad?r. Bunlardan 31. madde ile Türkiye’den ayr?lan yerler ahalisinin iki y?l içerisinde Türk vatanda?l???n? tercih edebilmesi, böylece ayr?lan Ermenilerden isteyenin Türkiye’ye dönebilmesi olana?? tan?nm??t?r.[114]

Genel af deklarasyonunun 6. maddesi ile da??lm?? aileleri bir araya getirmek ve me?ru hak sahiplerine kavu?mak imkan? verilmi?tir. 65. maddede sava? ba?lad???nda, yabanc? uyru?u olanlardan mallar?na el konulan ki?ilerin mallar?n?n iadesi öngörülmü?tür. 95. maddede bunun için belirli bir de ba?vuru süresi tan?nm??t?r.[115]

Osmanl? borçlar?n?n nas?l tasfiye edilece?i 46 — 63. maddelerde belirtilmi?tir. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Anla?mas? ile Ermeni sorunu Türkiye s?n?rlar?n?n d???ndaki bir olay haline gelmi?tir.[116]

1923 y?l?nda Lozan Bar?? Anla?mas?n?n yürürlü?e girmesiyle birlikte yeni Türkiye Cu?nhuriyeti’nin d?? ili?kileri de normale dönmü? ve böylece Türkiye y?llard?r sava?t??? ülkelerle normal diplomatik ili?kilerini kurmu?tur. 1925 y?l?na gelindi?inde Türkiye’nin normal ili?kiler içerisinde olmad??? tek ülke ABD idi. 1917 y?l?nda kesilmi? olan Türk — Amerikan ili?kilerinin yeniden kurulmas? ve normale dönmesi 1927 y?l? sonunu bulmu?tur. Daha önce birbirleriyle sava?mam?? olan Türkiye ile ABD aras?ndaki diplomatik ili?kiler on y?l boyunca kopuk kalm??t?r. Bunun ba?l?ca nedeni ABD’deki Ermeni gruplar ve destek verenlerinin yürüttükleri Türkiye kar??t? kampanyalar olmu?tur. 1923 y?l?nda Lozan Bar?? görü?meleri s?ras?nda Türk ve Amerikal? yetkililer aras?nda ikili görü?meler yap?lm?? ve Bar?? anla?mas?n?n imzas?ndan iki hafta sonra 6 A?ustos 1923’te Türk — Amerikan ikili anla?malar? imzalanm??t?.[117]

1923 y?l?nda ABD ile iki anla?ma imzalanm??t?. Bunlardan birincisi Dostluk ve Ticaret, ikincisi ise Suçlular?n ?adesi Anla?mas?d?r. Ancak bu anla?malar?n imzalanmas? ABD’de özellikle Amerikal?, Ermenileri tela?land?rm?? ve “Lozan Anla?mas?na hay?r” slogan? ile oldukça kapsaml? bir kampanya ba?latm??lard?r. Mütareke y?llar? s?ras?nda Türkiye’ye kar?? dü?manca tav?rlar sergileyen ve buna öncülük eden “Ermenistan?n Ba??ms?zl??? için Amerikan Komitesi” (American Committee for the Independence of Armenia) adl? örgüt isim de?i?tirerek “Lozan Anla?mas?na Kar?? Amerikan Komitesi” (The American Committee Opposed to the Lausanne Treaty) ad?n? alm??t?r. 1923 y?l?nda ba?layan ve yo?un bir ?ekilde yürütülen kampanyalarla Lozan Anla?mas? tart??malar? 1926 y?l? sonuna kadar sürmü? ve nihayet 18 Ocak 1927’de Amerikan Senatosu Lozan Anla?mas?n? reddetmi?tir.[118]

1923 y?l?nda ABD’de Lozan Anla?mas?na hay?r kampanyalar?yla yürütülen faaliyetler 1923-1965 aras?nda da devam etmi?tir. Bu y?llar aras?nda da Ermeni Propagandas?na her ne kadar sessizlik hakim ise de, pasif olarak da nitelendirilmeyecek bir dönem geçirmi?tir. Bahsi geçen tarihler aras?nda okullar ve kiliseler hariç ABD’nin çe?itli eyaletlerinde 34 kurulu? ve bunlara ba?l? yüzlerce büro kurarak Türkiye aleyhine çal??malar yürütmeye devam etmi?lerdir.[119] 1923 — 1965 aras? dönemde Sovyet Ermenistan’?n da ki Ermenilerle dünyan?n çe?itli ülkelerine da??lm?? olan Ermeniler ad?na i? gören Ta?naksutyun, H?nçak ve Eçmiyazin aras?nda ayr?l?klar kendisini göstermi? ve aralar?nda mücadele etmi?lerdir. Ancak, daha sonra mücadele programlar?nda bir tak?m konularda ayn? tezleri savunmaya ba?lam??lard?r. 1923 — 1965 aras? dönemde birle?tikleri noktalar ?unlar olmu?tur:

- Sovyet Ermeni Cumhuriyeti’nin içerideki rejimden ayr? bir ?ekilde ekonomi ve kültürünü peki?tirmek,
- Dünyan?n çe?itli yerlerine da??lm?? olan Ermenilerin milli duygu, din, kültür ve amaçlar?n? ya?atmak ve korumak,
- Avrupa devletlerinde ve Milletler Cemiyeti’nde Ermeni istek ve iddialar?n? sürdürmek ve bunun için her f?rsat? de?erlendirmek,
- Gerek Ermenistan’daki gerekse dünyan?n çe?itli bölgelerine da??lm?? olan Ermeni halk? ve göçmenleri için hay?r kurumlar?n?n yard?m?n? sa?lamak ve bunlara hemen her konuda destek ç?k?p sahip olmak.

Ta?nak, H?nçak ve Eçmiyazin mücadelesinde önceleri dünyan?n çe?itli yerlerine da??lm?? olan Ermenileri yönlendirecek te?ekkülün Ta?naksutyun olabilece?i yayg?nla??rken bundan endi?e duyan Ermeniler de olmu?tur. Avrupa’dan art?k destek al?namayaca??n? iddia ederek tamamen Rusya’ya yönelmeyi isteyenler oldu?u gibi, Osmanl? Devleti’ndeki gibi terör hareketlerini Rusya’da tekrarlaman?n ilkinde oldu?u gibi ikincisinde de Ermenilere fayda sa?lamayaca??n? öne sürenler olmu?tur. Böylesi bir çeli?ki ve karars?z durum Ermenistan’?n ilk ba?bakan? Hovhannes Katchaznouni taraf?ndan ?öyle ifade edi lmi?tir[120]:

“Araks ve Sevan aras?nda küçük bir topluluk, ismen ba??ms?z, fakat hakikatte Rusya ‘n?n özerk bir vilayeti. Art?k ne Do?u Anadolu ‘da bir Ermeni vurdu, ne hükümet ve ne de uluslar aras? bir Ermeni sorunu yok. Bu sorun daha Lozan ‘da tamamen kapanm??t?r. Art?k Türkiye ‘nin do?u illerinde Ermeni yok. Bundan sonra da olmaz, Türkler kap?lar?n? s?k?ca kapad?lar. Bunu zorlay?p açt?rmak için biz de kuvvet yok. Bir milyona yak?n nüfus, Ermeni Cumhuriyeti s?n?rlar? içinde. Bir milyondan fazlas? da d??ar?da ve çe?itli yerlere da??lm?? bir haldedir, Ermeni Cumhuriyeti topraklar?na d??ar?da ya?ayan Ermenilerden pek az? gelebilir. Çünkü evvela bölge çok dard?r, sonra bunlar bulunduklar? yerlerde ticaret yaparlar, Ermenistan ‘da ya?ayamazlar. Gerçi bir bak??ta ?öyle bir sonuca varabiliriz.’ D??ar?da ya?ayan Ermeniler bizim için yararl? unsur say?lmazlar. Bunlar bugünkü durum sürüp gittikçe Cumhuriyetimizin üvey evlad? gibidir. Ta?naksagan komiteciler, birlikte çal??mak için esasen ihtilalci Bol?eviklere yana?m??lar ve fakat onlardan yak?nl?k görmemi?lerdir. Rusya ‘da Çarl?k hükümetlerinde, Osmanl? Devleti ‘nde Sultan?n hükümetleri taraf?ndan bizim arkam?za dü?ülmemi? ve hareketlerimiz takibata al?nmam?? m?yd?? Y?llarca Türkiye ‘de yapt?klar?m?z? ?imdi Ermenistan Cumhuriyeti ‘nde yapamaz m?y?z?Ku?kusuz bunu da yapabiliriz.?ran Karada? ‘?nda bir yuva kurabiliriz ve ondan da Aras nehrinin öte taraf?na insan ve silah geçirebiliriz; gizli ilgiler kurabilir, silahl? çeteler saklayabiliriz. Sünik yahut Tarlakyaz? Da?lar?nda,Sasun Da?lar?nda, ?atak tepelerinde ve buralar?n gidilmesi güç yerlerinde birkaç köyü isyan ettirmeye ve oralardaki Komünistleri ya d??ar?ya atmaya veya öldürmeye gücümüz yeter; sonra gürültülü gösteriler yapar ve hatta Erivan birkaç saatte herhangi resmi bir daireyi, vaktiyle ?stanbul’da Osmanl? Bankas? ‘n? ele geçirdi?imiz gibi i?gal eder, ?u veya bu daireyi havaya uçurur, örgüt kuran ?ahsi terörler yapan katliamlar düzenleriz. Sultan ve Çar?n adamlar?n? öldürdü?ümüz gibi birkaç Bol?evi?i ‘de öldürebiliriz. Y?ld?z ‘da Sultan Hamid ‘e att???m?z bombalar gibi Rus yöneticilerine de ayn? ?eyleri uygulayabiliriz. Fakat bütün bunlar? hangi amaçla yapaca??z?

Osmanl? Devleti ‘nde bu eylemleri yapt???m?z zaman Avrupal? büyük devletlerin dostça dikkatlerini üzerimize çekece?imizi ve bizim için i?e kar??acaklar?n? biliyorduk ve inan?yorduk. ?imdi art?k böyle bir i?e kar??ma yok, bir önemi de kalmad? ve bu gibi deneylere giri?memize ihtiyaç yok. E?er Mütteffik Devletleri bizim Türkiye ‘den istedi?imiz konularda bize yard?m etmediler veya edemedilerse, art?k daha fazlas?n? yapmak istemeyeceklerini anlamak gerekir. Bize ?imdi Rusya ‘da yard?m edemez. Bu nedenle i?i Rusya ‘ya b?rakmal?y?z. Esasen Bol?evikler Ermenistan ‘? istila etmemi? olsalard?, kendilerini biz ça??rmak zorunda kalacakt?k.

?lk Ermeni Ba?bakan? Katchaznouni’nin de ifade etti?i gibi Birinci Dünya Sava??’ndan sonra kabuklar?na çekilen Ermeniler, ?kinci Dünya Sava??na do?ru / s?ras? / sonras?nda yeni beklentiler içerisine girmi?lerdir. Lozan Konferans? s?ras?nda oldu?u gibi, eski destekçilerine mektuplar, telgraflar göndermi?ler ve do?abilecek f?rsatlardan yararlanmaya çal??m??lard?r. Bu amaçla, ABD Ba?kan? Truman’a 23 Eylül 1944’te, ?ngiltere D??i?leri Bakan? Bevin’e 25 ?ubat l946’da Ta?nak mensuplar? yeni mektuplar göndermi?ler, SSCB, ABD ve ?ngiltere D??i?leri Bakanl?klar?’na 29 Mart 1946’da birer muht?ra vermi?ler, yine Stalin’e 24 Nisan l945’te bir telgraf göndermi?ler ve biri 7 May?s di?eri 13 Haziran 1945’te olmak üzere San Francisco’daki konferansa iki muht?ra sunmu?lard?r. 29 May?s 1945’te de Ermeni göçmenleri Meclisi Paris’te ba?kanlarI A. Çorbaciyan ve H. Samuel imzalar?yla dört büyüklere birer muht?ra vermi?lerdir. 28 May?s 1945’te de M?s?r’daki Ermeni Cumhuriyeti eski Ba?bakan?, Churchill, Stalin ve Truman’a birer telgraf göndermi?tir. 6 Eylül 1945’te ise Ta?nak lideri J. Missokian, Londra’daki Be?ler Konferans?’na bir muht?ra vermi?tir[121]. Yine 1945 Aral?k’ta yeni Ermeni Katagikosu bizzat Moskova’daki D??i?leri Bakanlar? Konferans?’na ba?vurarak “Ermenilerin Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda u?rad??? haks?zlklar?n giderilmesini ve Ermenistan d???ndaki Ermenilerin ana vatana dönemlerinin teminini” istemi?tir.

Ermenilerin ya?ad?klar? bütün ülkelerde yürütülen bu faaliyetler, Tharassian’?n ifadesiyle, bu yeni s?çray??, ve uluslar aras? kurulu?lara yap?lan yeni müracaatlar, Sovyet bas?n — yay?n kurulu?lar?nca da desteklenmi? ve Rusya’n?n 20 y?ll???na imzalad??? 17 Aral?k 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Sald?rmazl?k Pakt?’n?n süresinin sona ermi? olmas?yla, Rusya’n?n Bo?azlar ve Do?u Anadolu’dan imtiyazlar ve toprak talebiyle birlikte mütalaa edilmi?tir. Bu ve bunu izleyen müracaatlarda da Ermeniler, Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda oldu?u gibi rüzgar ekip f?rt?na biçmi?lerse de, Ermeni meselesi’ni yine dünya kamuoyunun önüne getirmi?lerdir.[122]1915 y?l?ndaki sevk ve iskan olay?n? Ermeniler, büyük bir soyk?r?m felaketi olarak göstererek Ermeni halk?n? bunun çevresinde birle?tirme yolunu seçmi?lerdir.[123]





X.1965 - 1973 TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER?

“Bir insan?n kendi kendisinin ithamc?s? olmas?n? istemek iddias? çok korkunç ve pek gülünçtür, gerçek, sanki onun adeleleri ve sinirleri içine gizlenmi? gibi, onu i?kence ile ç?karmaya çabalamak, vah?et ve budalal?kt?r.”

BECCAR?A

1965 y?l? Ermeni propagandalar? için görünürde yeni bir ba?lang?ç y?l? olmu?tur. Asl?nda 1965’ten bu güne uzanan dönem de iki bölümde incelenebilir. Birinci bölüm; sözde Ermeni soyk?r?m?n?n 50. y?ldönümü kutlamalar?n?n yap?ld??? tarih 1965 y?l? ki bunu 1985’e kadar uzatmak mümkündür. ?kinci bölüm de 1985 y?l?ndan bu güne uzanan dönemdir?i.[124]

Asl?nda 1965-1985 aras? dönemi de, Ermeni propagandasal faaliyetleri olarak iki bölümde incelemek mümkündür. Zira, 1965 y?l?, 50. y?l kutlamalar? bahanesiyle Ermeni hareketlenmesinin yeniden ate?lendi?i ve ABD ba?ta olmak üzere dünyan?n çe?itli yerlerinde Türkiye kar??t? Ermeni propagandas?n?n ba?lad??? y?l olarak de?erlendirilebilir. Bu çizgi 1973’e kadar ta??nd???nda 1965-1985 Ermeni hareketlerinin ikinci boyutuna gelinmi? olur. Çünkü, 1973 y?l? ABD’de Santa Barbara cinayetiyle yeni bir görünüm kazanm??t?r. 1973’ten 1985’e kadar süren terör boyutuyla, Ermeni hareketleri faaliyet alanlar?nda çe?itlilik göstermeye ba?lam??t?r.[125]

0 halde 1965-1985 çizgisi, içerisinde yeniden filizlenmeyi ba?latm??, bunu yaparken olay? ?iddet boyutuyla sürdürmenin yan?nda özellikle 1970’lerden itibaren Ermeni lobi hareketini de faaliyete sokmu?tur. Öyle ki, Amerikan politikas?nda en güçlü lobi olan Yahudi lobisini takip eden Rum lobisinden sonra en az Rum lobisi kadar etkili bir ?ekilde kendisini göstermeye ba?lam??t?r.[126]

1965 y?l?, Türkiye’ye yönelik Ermeni faaliyetlerinde yeni bir ba?langIç te?kil etmi?tir. Bu tarihte dünyan?n çe?itli ülkelerinde ya?ayan Ermeniler, Ermeni patrikhane ve kiliseleri, e?itim-ö?retim kurumlar? ve siyasi kurulu?lar? harekete geçmi? ve sözde Ermeni katliam?n?n 50. y?ldönümü gerekçesiyle “24 Nisan 1915 Ermeni Soyk?r?m Günü” ilan etmi?lerdir. Bu giri?im Beyrut’taki Antilyas Kilisesi Katogikosu Patrik I. Horen ile K?br?s Kilisesi’nden arkada?? olan Ba?piskopos Afakaryos taraf?ndan ba?lat?lm??t?r. 24 Aral?k 1964’te K?br?s D??i?leri Bakan? K?priyanu, Birle?mi? Milletler Güvenlik Konseyi’nde K?br?s konusunda Türkiye’yi ve Ada Türkleri’ni suçlarken, Ermenilerle yap?lan i? birli?i sonucu, sözde Ermeni katliam?n?n 50 y?l dönümünün de an?laca??n? aç?klam??t?r. Bu i?birli?i, Habe?istan’?n ba?kenti Adisababa’da 17 — 25 Ocak 1965 tarihinde ?mparator Haile Selase’nin koruyucu ba?kanl???nda Patrik I. Horen, Ba?piskopos Makaryos ve di?er ruhani liderlerin kat?l?m?yla yap?lan toplant?da resmen ve fiilen ilan edilmi?tir. Bundan böyle 24 Nisan’lar?n böyle an?lmas? ve K?br?s Rumlar?yla Türkiye Ermenilerinin ortak mücadele karar? al?nm??t?r. Ayr?ca, Ermeni Cismani meclisi, dünyan?n her taraf?na yay?lm?? olan Ermenilerin Türkçe konu?mamas?, aile, dost ve çevrelerinde Türklerin karalanmas? karar?n? alm??t?r. 1965 y?l?, Nisan ve Mart aylar?nda Beyrut’ta ve Ermenilerin ya?ad?klar? di?er ülkelerde, ayinler, toplant?lar yap?lm??t?r. 1965’ten itibaren art?k rutin bir ?ekilde her y?l Nisan ay?nda ayin ve toplant?lar yap?lmaya ba?lanm??t?r. Bu tarihten sonra Ermeniler Beyrut, ABD, Suriye, Fransa, Brezilya, ?talya gibi dünyan?n bir çok ülkesinde sözde Ermeni katliam? an?tlar? dikmeye — diktirtmeye ba?lam??lard?r.[127]





XI. 1973 - 1985 TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER?

Ermenistan içerisinde ve d???ndaki Ermeni toplumunun Ermeni politik aktiviteleri aras?nda en önemli çizgilerinden birisi de 1970’lerde ABD’de Santa-Barbara cinayetiyle yeni bir görünüm kazanm?? olmas?d?r. Bu görünüm 1973’ten 1985’e kadar süren terör boyutudur.

Ermeniler, terör sürecini politik sava??n önemli a?amas? olarak görmü?ler ve terörün sona ermesinden sonra a??rl?kl? olarak sözde bilimsel ve özünde halkla ili?kiler boyutu güçlü olan bir süreci ba?latm??lard?r. Bu sürecin temel hedefi Ermeni tezlerini uluslararas? platformda kabul ettirmektir.

1973 — 1985 dönemi (Ermeni terörizmi) bu çal??man?n “Ermeni ?ddialar? ve Terör” bölümünde ayr?nt?l? ?ekilde incelenmi?tir.





XII. 1985 - 2002 TÜRK-ERMEN? ?L??K?LER?

1985, Ermeni propagandac?lar?n?n Türkiye’ye yönelik faaliyetlerinde yeni bir dönüm noktas?n? ba?latt?klar? y?l olmu?tur. 1985 y?l?ndan itibaren kendi aralar?nda bir tak?m siyasi ayr?l?klar içerisinde olsalar da dünyan?n çe?itli ülkelerinde Türkiye’ye kar?? son derece dü?manca bir tav?r içerisinde bir çok alanda faaliyet göstermi?tirler / göstermektedirler. Ermenilerin en önemli çal??malar?ndan birisini, dünyan?n çe?itli ülkelerinin parlarnentolar?na ta??d?klar? Ermeni iddialar?n? içeren Ermeni tasar?lar? olu?turmu?tur/olu?turmaktad?r.





XII. A. Ermeni Tasar?lar?

Avrupa ve Amerika’da, 1970’lerde ba?layan ancak 1980’lerin ikinci yar?s?ndan itibaren a??rl???n? hissettirmeye ba?layan Ermeni politik aktiviteleri gözlemlenmi? ve özellikle Washington’da d?? politikay? etkilemeyi amaçlayan Ermeni lobi gruplar? ?ekillenmeye ba?lam??t?r.

Türkiye’ye kar?? fanatik Ermeni gruplar? taraf?ndan uygulama safhas?na konulmu? olan 1970’ler ile 1980’lerin Ermeni terör boyutunun yerini, 1980’lerin ortalar?ndan itibaren ABD Kongresine getirdikleri Ermeni tasar?lar? boyutu alm??t?r. Bu amaçla, 12 Eylül 1984’te Temsilciler Meclisine (sözde) Ermeni soyk?r?m?n? ABD’nin kabul etmesini isteyen Ermeni karar tasar?s?n? götürmü?ler ancak bu güne kadar ba?ar?l? olamam??lard?r. Bu tasar?lar aras?nda en önemlisi 2000 y?l?nda Temsilciler Meclisine sunulan? olup, kabul edilmek üzere iken Ba?kan Clinton’un gündeme getirdi?i ciddi ulusal güvenlik kayg?lar? nedeniyle, geri çekilmi?tir.

Ermeniler, ABD’de bu k?smi ba?ar?s?zl??a kar??l?k baz? ülkeler parlamentolar?ndan sözde soyk?r?m?n? tan?yan kararlar ç?kartmaya muvaffak olmu?lard?r. Bu kararlar?n al?nd??? y?llar ve ilgili ülkelerin adlar? ?öyledir:
Uruguay (1965), Güney K?br?s (1982), Arjantin (1993), Rusya (1995), Kanada (1996), Yunanistan (1996), Lübnan (1997), Belçika (1998), Vatikan (2000), ?talya (2000) ve Fransa (2001).

Ayr?ca, bir uluslararas? kurulu? olan Avrupa Parlamentosu, sözde Ermeni soyk?r?m?n? kabul etmi?tir. Bu parlamento 1987 tarihli karar?nda Ermeni soyk?r?m?n? tan?d?ktan ba?ka Türkiye’nin Avrupa Birli?ine üye olmas?n?, sözde soyk?r?m?n? tan?mas?na ba?lam??t?r.

Gerek milli gerek milletleraras? parlamentolar?n sözde Ermeni soyk?r?m? hakk?nda ald?klar? kararlar, tavsiye niteli?inde oldu?undan Türkiye için hukuksal aç?dan ba?lay?c? de?ildir. Ancak bu kararlar baz? siyasi sonuçlar do?urmakta ve genellikle Türkiye ile parlamentosu bu yönde karar alan ülkelerin ikili ili?kilerinde bir gerileme ya?anmaktad?r.





XII.B.Ermeni Lobisi

ABD’de faaliyet gösteren Ermeni etnik lobisi son 20 y?l içerisinde ABD Kongresinden hat?r? say?l?r bir ?ekilde maddi ve politik destek ç?karmay? ba?arm??t?r. Bu destek y?ll?k olarak yakla??k 90 milyon dolarl?k Ermenistan için yard?m, Azerbaycan’a yard?m? engelleyen -ABD yard?mlar?n?n k?s?tlanmas?n? gerektiren yasa maddesi- Section 907’nin ç?kart?lmas?, Kongrede ABD taraf?ndan Türkiye lehine getirilen tasar?lar? engelleme ve uluslararas? platformda Türkiye’nin imaj?n? zedeleyen sözde soyk?r?m iddias?n?n Kongrece ve resmen ABD yönetimi taraf?ndan tan?nmas?na yönelik faaliyetler olarak görülebilir.

Di?er ülkelerde de , ABD’deki kadar etkili olmasa da, siyasi bask? yapacak güçte Ermeni kurulu?lar? vard?r. Nitekim bunlar sayesinde Avrupa’da, ba?ta Fransa olmak üzere Rusya, Belçika, ?talya, Vatikan, Yunanistan ve K?br?s parlamentolar?nda sözde soyk?r?m? hakk?nda kararlar al?nabilmi?tir.

Gelecekte çe?itli ülkelerdeki Ermeni lobilerinin ba?ta sözde soyk?r?m?n tan?nmas?n? sa?lamak üzere, Türkiye aleyhindeki tüm faaliyetlerini sürdürmeye devam edeceklerini söylemek yanl?? olmayacakt?r.





XII.C.Ermenistan Cumhuriyeti

Sovyetler Birli?inin da??lmas?n?n ard?ndan kurulan Ermenistan Cumhuriyeti Türk-Ermeni ?li?kilerine yeni bir boyut katm??t?r. Türkiye, Ermenistan’?, Azerbaycan ve Gürcistan ile ayn? zamanda tan?m??, ancak,Ermenistan Türkiye'nin toprak bütünlü?ünü ve s?n?rlar?n?n dokunulmazl???n? resmen tan?mad??? ve ayr?ca Ermeni Anayasa bildirgesinde Do?u Anadolu’dan Bat? Ermenistan olarak bahsedildi?i için, Ermenistan ile diplomatik ili?ki kurulamam??t?r.Di?er yandan Ermenistan’?n Karaba? ve di?er Ermeni topraklar?n? i?gal etmesi de diplomatik ili?kiler kurulmas?n?n önünde ayr? bir engel olmu?tur. Çal??man?n “Ermeni Sorununun Uluslararas? ?li?kiler Boyutu” bölümünde bu konularda ayr?ca bilgi verilmi?tir.





XIII. KAYNAKLAR





Ar?iv Belgeleri

Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi (BOA)
Hariciye Siyasi Harb-i Umumi:

BOA, HR. SYS. HU, kr.110, dos. 12-3, nr. 12-14, 16, 18-26, 28-39, 41-44; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 92-98; BOA; HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 101-102; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr.
114-116; BOA. HR. SYS. HU, kr. 11O, dos. 12-2, nr, 117-123; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-4, nr. 110-123; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 19-33; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 125-134; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2. nr. 66-74, 99-100, 124; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 135-143; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2,nr.75-91, 103-106, 111-113, 163-166.


Dahiliye Nezareti ?ifre Kalemi Evrak?:

BOA. DH. ?FR, nr. 54-A/252; nr. 55/292, BOA. DH ?FR, nr. 55/20,
BOA. DH. ?FR, nr. 55/18; nr. 55/292; nr. 58/2, BOA. DH. ?FR, nr.
53/295, BOA. DH. ?FR, nr. 54/22 1, BOA. DH. ?FR, nr. 52/249, BOA.
DH. ?FR, nr. 54/150; nr. 54/163, BOA. DH, ?FR, nr. 53/295; 54/287,
BOA. DH ?FR, nr. 55/19; BOA. DH. ?FR, nr. 53/305; BOA. DH. ?FR, nr.
55 A/118; BOA. DH. ?FR, nr. 55 A/77; BOA. DH. ?FR, nr. 54-A/252; nr.
55/292; BOA. DH. ?FR, nr. 54/150; nr. 54/163; BOA. DH ?FR, nr.
53/303; nr. 54/420; BOA. DH. ?FR, nr. 53/107; nr. 54/202; BOA. DH.
?FR, nr. 56/64.





Kitap ve Makaleler

ADil, Murat, K?pçaklar, Ankara, 2002; Adji, Kaybolan Millet, Ankara, 2000.
AKÇORA, Ergünöz Van ve Çevresinde Ermeni ?syan/ar? 1896-1916, ?stanbul, 1994.
AKGÜN, Seçil, “Amerikal? Misyonerlerin Ermeni Meselesinde Rolü” Atatürk Yolu, (May?s 1988), Sa:1, Ankara, 1988, ss. 1 — 12.
American Military Mission to Armenia: From Maj. Gen. James G. Harbord, United States Army to the Secretary of State (Report).
ARMAO?LU, Fahir, Belgelerle Türk-Amerikan Münasabetleri, Ankara, 1991. AYDIN, Dündar, “Ermeni Meselesinin Ortaya Ç?kmas?nda Fransa’n?n Rolü”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile ?li?kileri Sempozyumu (8 — 12 Ekini 1984 Erzurum) Ankara, 1985, ss. 285—291.
BRYCE, James and TOYNBEE, Arnold, The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire 1915-1916 (ed. Ara Sarafian), New Jersey, 2000.
Cemiyet-i Akvam ve Türkiye’de Ermeni ve Rumlar, Dahiliye Nezaret-i Umumiyesi Ne?riyat?, Matbaa-y? Ahmet ?hsan ?urekas?, ?stanbul, 1327.
COMMAGER, Henry Steele and CANTOR, Milton, (Eds.), Documents of American History, Vol. I., (II Vols) New Jersey, 1988, p. 236.
COOK, Ralph Elliott, The United States and Armenian Question, 1894 — 1924 (Yay?nlanmam?? Doktora Tezi), Massachusets, 1957.
CÖHCE, Salim, “Büyük Ermenistan’? Kurma Projesinde Kürtlere Biçilen Rol”
I. Milletleraras? Do?u ve Güneydo?u Anadolu ‘da Güvenlik ve Huzur Sempozyumu, (27 —28 — 29 Mart 2000) (Bildiriler Kitab?), Elaz??, 2000, ss.511 —525.
ÇAYCI, Abdurrahman, Türk-Ermeni ?li?kilerinde Gerçekler, Ankara, 2000. DEM?REL, Muammer, Birinci Dünya Harbinde Erzurum ve Çevresinde Ermeni Hareketleri (1914 — 1918), Ankara, 1996.
Dokuz Soru ve Cevapta Ermeni Sorunu, Ankara, 1989. DOUGLAS, Roy, “Britain and the Armennian Question 1894-1897” The Historical Journal, 19(1976), ss.1 13-133.
ERCAN, Yavuz, Osmanl? Yönetiminde Gayrimüslümler, Ankara, 2001. Ermeni Komitelerinin A ‘mal ve Hareadt-? ?htilaliyyesi, Haz. H. Erdo?an Cengiz, Ankara, 1983.
Ermeniler Taraf?ndan Yap?lan Katliam Belgeleri (1914-1919) 1 (Ba?bakanl?k
Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü Osmanl? Ar?ivi Daire Ba?kanl??? Yay?n
Nu:49), Ankara,2001.
General Maslofski, Umumi Harpte Kafkas Cephesinin Tenkidi, Çev. Kaymakam Nazmi, Ankara, 1935.
GOODSELL, F. F., Christian — Muslim Relations in Central Turkey — Aintab” (Ed.) John E. Merrill, Konu?ma kayd?, (1955).
GÜRÜN, Kamuran, Ermeni Dosyas?, Ankara, 1988.
HALAÇO?LU, Ermeni Tehciri ve Gerçekler, Ankara, 2001.
HALAÇO?LU, Halaço?lu, “Ermeni Meselesiyle ?lgili Birkaç Rus Kayna??”, Yeni Türkiye: Ermeni Sorunu Özel Say?s?, II, Sa: 38 (Mart-Nisan 2001), Ankara, 2001, ss. 735—741.
Her Yönüyle Ermneni Sorunu, Haz. Yavuz Özgüldür - Ali Güler - Suat Akgül —Mesut Köro?lu , Ankara, 2001, s. 136.
HOCAO?LU, Mehmed, Ar?iv Vesikalar?yla Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler, ?stanbul, 1976.
IZ?ANTS, K., “An Armenian Account of Islam: (Part I)”, Trans.: Terenig Poladian, The Moslem World, (Jan. 1945), pp. 45 — 62;
IZ?ANTS, K., “An Armenian Account of Islam: (Part II)”, Trans.: Terenig Poladian, The Moslem World, (1945), pp. 138— 154;
?LDEM, Arzu Etensel, Frans?z Gezginlerin Gözüyle Türkler’ ve Yunanl?lar, ?stanbul, 2000.
?LTER, Erdal, “Ermeni Meselesi’nin Do?u?unda ve Geli?mesinde ?ngiltere’nin
Rolü,” Ankara Universitesi Osmanl? Tarihi Ara?t?rma ve Uygulama Merkezi
Dergisi, Sa: 6, (1995), ss. 155— 171.
?LTER, “Ermeni Meselesinin Do?u?unda ve Geli?mnesinde ?ngiltere ‘nin
Rolü”,Ankara Universitesi Osmanl? Tarihi Ara?t?rma ve Uygulama Merkezi
Dergisi, Sa: 6, Ankara, 1995, s. 155— 171.
?LTER, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, 1996.
?stanbul 1920, (Ed.) Clarence Richard Johnson, M. A., Çev. Sönmez Taner, ?stanbul, 1995.
?zmir 1921,Uluslararas? Amerikan Koleji Ara?t?rma Komitesi Raporu, Çev, Aykan Candemir, ?zmir, 2000.
KANTARCI, ?enol, ABD’de Ermeni Toplumu ve Türkiye’ye Yönelik Lobi
Faaliyetleri (Devam eden doktora tezi), Erzurum, 2002.
KANTARCI, Hasankale ve Köylerinde Ermeni Mezalimi (Bas?lmam?? Lisans
Tezi), Erzurum, 1993
KANTARCI, “Katolik Ermenilerin Anadolu’daki Faaliyetleri” Türkiye ‘nin
Güvenli?i Sempozyumu.’ Tarihten Günümüze ?ç ve D?? Tehditler (Elaz?? 17— 19
Ekim 2001), Bildiriler, Elaz??, 2002, ss. 437 —454.
KANTARCI, “Van’da Ermeni ?syanlar? (1896 — 1915)”, Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi, (Bahar 2002), Sa: 5, Ankara, 2002, ss. 138 — 167.
KANTARCI,”ABD ve Kanada’da Ermeni Diasporas?: Kurulu?lar ve
Faaliyetleri”, Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi, (Eylül — Ekim — Kas?m 2001), Sa:
3, Ankara, 2001, ss. 67— 118.
KARAL, Enver Ziya, Osmanl? Tarihi, C. VIII., Ankara, 1962.
KILIÇ, Davut, Osmanl? ?daresinde Ermeniler Aras?ndaki Dini ve Siyasi Mücadeleler, Ankara, 2000.
KILIÇ, Selami, Türk-Sovyet ?li?kilerinin Do?u?u: Brest-Litovsk Bar??? ve Müzakereleri (22 Aral?k 1917— 3 Mart 1918), ?stanbul, 1998.
KIR?EH?RL?O?LU, Erol, Türkiye’de Misyoner Faaliyetleri, ?stanbul,1963. KIRZIO?LU, Fahrettin M. (..) K?pçaklar (...), Ankara, 1992. KODAMAN, Bayram, Ermeni Maceras? (Tarihi ve Siyasi Bir De?erlendirme), Isparta, 2001.
KÜÇÜK, Cevdet, Osmanl? Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Ç?k??? 1878-1897, ?stanbul, 1986.
KÜRKÇÜO?LU, Erol, “Tarihi Süreçte Selçuklu-Ermeni ?li?kileri”, Ermeni Ara?t?rmalar? Türkiye Kongresi (20-2 1 Nisan 2002 Ankara). (Yay?n a?amas?nda).
LÜTEM, Ömer Engin, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi (Mart — Nisan — May?s 2001), Sa: 1, Ankara, 2001, ss. 10— 42.
McCARTHY, Justin , Müslümanlar ve Az?nl?klar, Çev. Bilge Umar, ?stanbul, 1998.
McCARTHY, Justin, “1. Dünya Sava??’nda ?ngiliz Propagandas? ve Bryce Raporu, “ Osmanl? ‘dan Günümüze Ermeni Sorunu, Ankara, 2001, s. 21 — 37.
MIRAK, Robert, Torn Between Two Lands: Armenians in America, 1890 to World War I., Cambridge, 1983.
NOGALES, Rafael de, Hilal Alt?nda Dört Sene ve Buna Ait Bir Cevap, Çev. Kaymakam Hakk?, ?stanbul, 1931.
ÖKE, M. Kemal, Ermeni Meselesi, ?stanbul, 1986.
PAMUKÇ?YAN, Kevork, “Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Ermeni Nüfusu” Tarih ve Toplum, (Ekim 1995), Sa: 142, ?stanbul, 1995, ss. 16—18.
PRICE, Clair,, The Rebirth of Turkey, New York, 1923.
SALT, Jeremy, Imperialisim, Evangelism and the Ottoman Armenians 1878-1896, London, 1993.
SEV?M, Ali, Selçuklu-Ermeni ?li?kileri, Yeni Türkiye, Ermeni Sorunu Özel Say?s? II (Mart-Nisan 2001), Sa: 38, Ankara, 2001, ss. 595-602.
SEV?NÇ, Necdet, Ajan Okullar?, ?stanbul, 1975.
SOLMAZ, Gürsoy, Ya?ayanlar?n Dilinden Erzurum — Sar?kam?? — Kars ‘ta Ermeni Zulmü (1918— 1920), Van, 1995.
SÜSLÜ, Azmi, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?, Ankara, 1990.
??M??R, Bilal N., “Ermeni Propagandas?n?n Amerika Boyutu Üzerine”,Tarih
Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ?le ?li?kileri Sempozyumu (8-12 Ekim 1984
Erzurum.), Ankara,1985, ss. 79— 124.
??M??R, Bilal N., “Amerika’da Ermeni Lobisi ve Lozan Antla?mas? Kavgas? (1923 — 1927)” Ermeni Ara?t?rmalar?, (Eylül — Ekim — Kas?m 2001), Sa: 3, Ankara, 2001, ss. 34—66.
TERNON, Yves, Ermeni Tabusu., ?stanbul, 1993.
Türkler-Ermeniler ve Avrupa, Haz: Bayram Kodaman, Ankara, 1994.
URAL, Selçuk, Vilayat-? ?arkiye ‘de Mondros Mütarekesi ‘nin Uygulan??? ve ?tilaf Devletleri Taraf?ndan Kontrolü (Yay?nlanmam?? Doktora Tezi), Erzurum, 2002, ss. 78, 80.
URAS, Esat, Tarihte Ermneniler ve Ermeni Meselesi, ?stanbul, 1987.
Urfal? Mateos Vekayi-Namesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162), Çev. Hrant D. Andreasyan, Ankara, 1987.
USSHER, Clarence D., An American Physician in Turkey, Boston and New York, 1917.
VAHAPO?LU, M. Hidayet, Osmanl? ‘dan Günümüze Az?nl?k ve Yabanc? Okullar, Ankara, 1991.
YAVUZ, Bige, Kurtulu? Sava?? Döneminde Türk-Frans?z ?li?kileri, Frans?z Ar?iv Belgeleri Aç?s?ndan (1919-1922) Ankara, 1994.
YAVUZ, Nurcan, ??gal ve Mezalimde Erzincan, Ankara, 1995. YILDIRIM, Hüsamettin, Ermeni ?ddialar? Ve Gerçekler, Ankara, 2000. YILMAZ, Durmu?, Fransa ‘n?n Türkiye Ermenilerini Katolikle?tirme Faaliyeti, Konya, 2001.







*ASAM Ermeni Ara?t?rmalar? Enstitüsü, Ankara ve Atatürk Üniversitesi, Atatürk ?lkeleri ve ?nk?lap Tarihi Enstitüsü Ö?retim Elemani, Erzurum.
[1]Ermeni Patrikhanesi ve Ermeni Kiliseleri’nin faaliyetleri ile ilgili daha geni? bilgi için bkz. Erdal ?lter, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, 1996.
[2]Her Yönüyle Ermeni Sorunu, Haz. Yavuz Özgüldür - Ali Güler - Suat Akgül — Mesut Köro?lu, Ankara. 2001. s. 136.
[3]Bu tasnifte kendi aras?nda alt ba?l?klar alt?nda incelenebilir. Örne?in, “?slamiyet Öncesi Türk¬Ermeni ?li?kileri” a)Anadolu’daki H?ristiyan Türk-Ermeni ?li?kileri, b) Kafkasya’da H?ristiyan Türk-Ermeni ?li?kileri. Ayni ?ekilde “Osmanl? Dönemi Türk-Ermeni lii?kileri”,a)1878 Öncesi Osmanl?-Ermeni ?li?kileri,b)1878-1922 Osmanl?-Ermeni Ili?lileri olarak, “Cumhuriyet Dönemi Türk-Ermeni ?li?kileri” ise a) 1923-1965, b) 1965-1973, c) 1973-1985, d) 1985-2000 ?eklinde tasniflere ayr?labilir.[4]Bu konuyla ilgili çal??malar için bkz. Fahrettin M. K?rz?o?lu, (...) K?pçaklar (...), Ankara, 1992; Murat Adji, K?pçaklar, Ankara, 2002; Adji, Kaybolan Millet, Ankara, 2000.[5]"1045 y?l?nda An? Krall???n? ele geçiren Bizans ?rk ve mezhep farkl?l??? sebebiyle Ermenilere her türlü zulmü ve katliam? yapm??, a??r vergiler koymu?, dini kurumlar?na ve kiliselerine sald?rm?? ve din adamlar?n? yakalayarak sürgün etmi?tir. Bu dü?manl?k ve menfi tav?rlar, Selçuklu Türkleri’nin bölgeyi ele geçirmelerine kadar sürmü?tür. Bizans zulmü alt?nda ezilen Ermeniler ve Süryaniler “rafizi ve kad?nla?m??” sayd?klar? Rumlar?n cezaland?r?lmas? için Allah’?n Türkleri göderdi?ine inanmakta ve bu sebeple de Türklere yard?m etmektedirler.” Erol Kürkçüo?lu, “Tarihi Süreçte Selçuklu-Ermeni ?li?kileri”, Ermeni Ara?t?rmalar? Türkiye Kongresi (20-21 Nisan 2002 Ankara). (Yay?n a?amas?nda).
[4]Bu konuyla ilgili çal??malar için bkz. Fahrettin M. K?rz?o?lu, (...) K?pçaklar (...), Ankara, 1992; Murat Adji, K?pçaklar, Ankara, 2002; Adji, Kaybolan Millet, Ankara, 2000.
[5]"1045 y?l?nda An? Krall???n? ele geçiren Bizans ?rk ve mezhep farkl?l??? sebebiyle Ermenilere her türlü zulmü ve katliam? yapm??, a??r vergiler koymu?, dini kurumlar?na ve kiliselerine sald?rm?? ve din adamlar?n? yakalayarak sürgün etmi?tir. Bu dü?manl?k ve menfi tav?rlar, Selçuklu Türkleri’nin bölgeyi ele geçirmelerine kadar sürmü?tür. Bizans zulmü alt?nda ezilen Ermeniler ve Süryaniler “rafizi ve kad?nla?m??” sayd?klar? Rumlar?n cezaland?r?lmas? için Allah’?n Türkleri göderdi?ine inanmakta ve bu sebeple de Türklere yard?m etmektedirler.” Erol Kürkçüo?lu, “Tarihi Süreçte Selçuklu-Ermeni ?li?kileri”, Ermeni Ara?t?rmalar? Türkiye Kongresi (20-21 Nisan 2002 Ankara). (Yay?n a?amas?nda).
[6]Bayram Kodaman, Ermeni Maceras? (Tarihi ve Siyasi Bir De?erlendirme), Isparta, 2001, s.3.
[7]“Zaman zaman kendi aralar?nda da çat??malara giren Ermeniler, kom?u bölgelerdeki Müslüman emirliklerle (Ziyaro?ullar?, Revvadiler, ?eddado?ullar? vs. gibi) i?birli?i yaparak çe?itli aral?klarla Bizans’a kar?? isyana kalk???p ba??ms?zl?k mücadeleleri yapmaktayd?lar.”(Ali Sevim, Selçuklu-Ermeni ?li?kileri, Yeni Türkiye, Ermeni Sorunu Özel Say?s? II (Mart-Nisan 2001), Sa:38, Ankara, 2001, s. 595).
[8]Ermeni ve di?er H?ristiyanlar?n Müslümanlar?n hakimiyeti alt?nda özgürce ve refah içerisinde ya?ad?klar?n? anlatan çal??ma için bkz. K. Iziants, “An Armenian Account of Islam: (Part I)”, Trans.: Terenig Poladian, The Moslem World, (Jan. 1945), pp. 45 — 62; K. Iziants, “An Armenian Account of Islam: (Part II)”, Trans.: Terenig Poladian, The Moslem World, (1945), pp. 138 — 154; F. F. Goodsell, Christian — Muslim Relations in Central Turkey — Aintab” (Ed.) John E. Merrill, Konu?ma kayd?,(1955)s.32.
[9]“Sultan Alp Arslan’?n ölümü (24 Kas?m 1072) üzerine Büyük Selçuklu Devleti taht?na geçen o?lu Melik?ah, Selçuklu vasall???n? kabul etmi? olan Gürcülerin isyana ba?lamalar? üzerine onlara kar?? bir ordu sevketti. Selçuklu ordusu,k?sa zamanda, Gürcülerin i?gal ettikleri Ermeni ve ?irvan memleketlerini yeniden ele geçirdi. Bu askeri harekat s?ras?nda adlar? geçen memleket halklar?, Selçuklu ordusuna kar?? direni?e geçip mücadeleye girmeleri sonucunda,Ermenilerin de ya?ad??? bu bölgeler tabribata u?ram?? ve halklar?na a??r vergiler yüklenmi?ti. Bunun üzerine An? Ermeni ba?piskoposu Barse?, prens ve din adamlar?ndan olu?turdu?u bir heyetle,vergi yükünü azaltmak ve Ermeni lideri Philateros Brachamios’un, say?s?n? dörde ç?kard??? Ermeni Patrikli?i’nin durumunu arzetmek amac?yla ?sfahan’a Sultan Melik?ah’?n huzuruna gitti. Huzuruna kabul etti?i Ermeni heyetine son derece iyi muamelede bulunan sultan, “Ermeni Katolikoslu?u’nun tek bir makamla temsil edilmesi, bütün kilise, manast?r ve ruhanilere vergi muafiyeti getirilmesi” hususlar?nda bir buyruk (ferman) haz?rlat?p Barse?’e verdi. Sultan daha sonra içinde Selçuklu mülki ve askeri erkan?n?n da bulundu?u bir askeri birli?in korumas? alt?nda bu Ermeni heyetini memleketlerine u?urlay?p gönderdi. Sultan Melik?ah, yazd?rd??? ferman emirlerinin uygulanmas?yla görevlendirdi?i Azerbaycan Selçuklu Genel Valisi Kutbeddin ?smail, çok k?sa zamanda vergileri kald?rd?ktan ba?ka Ermenilerin ya?ad?klar? bütün kent ve yörelerini imar ettirdi, ayr?ca Ermeni kilise ve manast?rlar?n? da Selçuklu Devleti ad?na kendi himayesi alt?na ald?; bu nedenle özellikle Ermeni müellifi Urfal? Mateos, telif etti?i Vekayinamesi’nde (s.178), sultan?n ölümü dolay?s?yla, “Herkesin babas?, bütün insanlara kar?? merhametli ve iyi niyet sahibi sultan?n ölümü, bütün dünyay? büyük bir mateme dü?ürdü” demi?tir. 0, ayr?ca Kutbeddin ?smail Hakk?nda da (s.179) “?smail. iyi, merhametli ve imar edici bir ?ah?st?r. 0, bütün Ermenistan’? yönetimi alt?na alarak memleketi imar etmeye ba?lam?? ve bütün kilise ve manast?rlar? ?ranl?lar?n fenal?klar?na kar?? himaye edip korumu?tur” sözlerini kaydetmi?tir (Ali Sevim. “Selçuklu-Ermeni ?li?kileri” Yeni Türkiye Ermeni Sorunu Özel Say?s? II, (Ocak-?ubat 2001), Sa:37, s.597., Urfal? Mateos Vekayi-Namesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162), Çev. Hrant D. Andreasyan, Ankara, 1987, s. 178-179).
[10]?enol Kantarc?,ABD‘de Ermeni Toplumu ve Türkiye’ye Yönelik Lobi Faaliyetleri (Devam eden doktora tezi), Erzurum, 2002, s. (.)
[11]Zimmet: Arapça isim. Ço?ulu zimem’dir. Üç temel anlam ihtiva eder, metinde kullan?lan anlam? “Sahip ç?kma, koruma zorunda kalma”d?r (Yavuz Ercan, Osmanl? Yönetiminde Gayri müslümler, Ankara, 2001, s. XXIII). ,
[12]Zimmi: Arapça s?fat. ?slam devleti teb’as?ndan olan Ehl-i kitap halk demektir (Ercan, Osmanl? Yönetiminde Gayrimüslimler, s. XXIII).
[13]Esat Uras, Tarihte Ermneniler ve Ermeni Meselesi. ?stanbul, 1987, s. 149.
[14]Kantarc?, ABD’de Ermeni Toplumu ..., s. (.)
[15]Kantarc?, ABD’de Ermeni Toplumu ..., s. (.)
[16]Dündar Ayd?n, “Ermeni Meselesinin Ortaya Ç?kmas?nda Fransa’n?n Rolü”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile ?li?kileri Sempozyumu (8 — 12 Ekim 1984 Erzurum) Ankara, 1985, s. 288. Frans?z gezginlerle ilgili geni? bilgi için bkz. Arzu Etensel ?ldem. Frans?z Gezginlerin Gözüyle Türkler’ ve Yunanl?lar, ?stanbul, 2000.
[17]?ran’?n kendi dinini Ermenilere kabul ettirmek için verdi?i mücadeleden sonra özellikle Bizans Kilisesi kendi mezhep ve görü?lerini Ermenilere benimsetmek için as?rlarca çaba sarf etmi?tir. Özellikle V. -XII. Yüzy?llar aras?nda zaman zaman yap?lan toplant?larda, bazen Katogikoslar Ermeniler ad?na bu teklifleri kabul etmelerine ra?men, Ermeniler bunlar? tan?mam??lard?r. Yine ayn? durumda Latin kilisesi mücadele etmi? ancak Ermeniler kendi Katogikos?ar?na ra?men Latin Kilisesi ile de birle?mekten kaç?nm??lard?r. Ancak bir k?s?m Ermeniler Papa taraf?ndan I. Pier Abraham unvan? ile Sis Patrikli?ine getirilen Abraham Ardvzan’? takiben Katolikli?e geçmi? ve Katolik kalm??lard?r. Katolikli?in Ermeni toplumuna benimsetilmesi ve Roma’n?n nüfuzu alt?na girmesi için Avrupal? Katolik misyonerler taraf?ndan yo?un çal??malar yap?lm??t?r. Özellikle Haçl? seferleri sonras?nda Katolikli?e giri? dönemi ba?lam??t?r. Fransa ve Vatikan’?n yan? s?ra Kilikya Ermeni Baronlu?u’nun da siyasi tercihi olarak Katolikli?e ilgiduymas?nda, Venedik yönetimi alt?nda bulunan K?br?s ve Ceneviz kolonileriyle olan münasebetlerin de etkisi oldu. Öyle ki Kilikya Ermeni Baronlu?u döneminde Haçl?lar, Ermeni toplumu üzerinde derin izler b?rakm??t?r. Bu izler özellikle kültür a??rl?kl? olmu?tur. Daha da ileri gidilerek Ermeniler, bu dönemde Avrupa hanedanlar?yla k?z al?p vermi? ve kan ba??yla akraba olmu?lard?r. Bunun sonucu olarak da; Kilikya’ da bulunan halk ve ruhanilerin bir k?sm? Roma’ya itaat ederek Katolikli?i benimsemi?lerdir. Bu dönemde Katolik olamayanlar ise menfaatleri için Roma’ya sempati duymaya ba?lam??lard?r. Bundan dolay? ?stanbul’a ilk olarak getirilen Ermenilerin büyük bir ço?unlu?u Kilikya’dan geldikleri için Katolikli?e yatk?nd?lar. Daha sonra Kilikya Ermeni Baronlu?u’nun sona ermesiyle bu bölgede ya?ayan Ermenilerin büyük bir bölümü Karaman’a oradan Kütahya’ya daha sonra Bursa’ya yerle?mi?tir. Fatih Sultan Mehmet’in ?stanbul’u fethiyle beraber bu Ermenilerin büyük bir k?sm? ?stanbul’a getirtilmi?tir (Kantarc?, “Katolik Ermenilerin Anadolu’daki Faaliyetleri” Türkiye ‘nin Güvenli?i Sempozyumu: Tarihten Günümüze ?ç ve D?? Tehditler (Elaz?? 17 — 19 Ekim 2001), Bildiriler, Elaz??, 2002, s. 441).
[18]Ayd?n, “Ermeni Meselesinin Ortaya Ç?kmas?nda ...“, s. 288 —289.
[19]Davut K?l?ç, Osmanl? ?daresinde Ermeniler Aras?ndaki Dini ve Siyasi Mücadeleler, Ankara,2000, s. 71. Fransa, Türkiye’de ya?ayan Ermeni ailelerinin ileri gelenlerinden baz?lar?n? Fransa’ya götürerek, onlar? sarrafl?k, ticaret ve sanat i?lerinde yeti?tirdikten sonra tekrar Türkiye’ye gönderip devletin üst kademelerinde bulunanlarla iyi ili?kiler temin ederek, devlete ait gizli belgeleri elde etmeye çal???rlard?. (Durmu? Y?lmaz, Fransa ‘n?n Türkiye Ermenilerini Katolikle?tirme Faaliyeti, Konya, 2001, s. 44).
[20]K?l?ç, Osmanl? idaresindeki Ermeniler..., s. 71.
[21]Bu olay? Yves Ternon, Ermeni Tabusu adl? eserinde ?öyle anlat?r; “Frans?z hükümeti bu vesileyle Bab?ali’yi protesto etti ve Edirne Anla?mas? uyar?nca katolik Ermenilere ?stanbul’da oturan tüm Roma katoliklerini (maruniler, keldaniler, mei?itler ve süryaniler) bir araya getirerek bir Katolik Millet (katolik cemaat) olu?turma hakk?n?n verilmesini sa?lad?. Ancak Osmanl? hükümeti bu cemaatte Avrupal?larla her türlü ili?kiyi yasaklad?...” (Yves Ternon, Ermeni Tabusu, ?stanbul, 1993, s. 54).
[22]K?l?ç, Osmanl? idaresindeki Ermeniler..., s. 72. Bu sava? s?ras?nda Do?u Anado?u’da bulunan Gregoryen Ermeniler, Osmanl? Devletine kar?? Rus kuvvetleriyle aç?k bir ?ekilde i?birli?i ve ihanet içerisinde bulunurlarken Katolik Ermeniler böyle bir hareketin içerisinde yer almayarak devlete sadakatlerini göstermi?lerdir. ??te bu dönemde Bab?ali, zaten önceden bu iskan yüzünden Avrupa’dan gelen bask?lar? bir yerde tavizkar bir ?ekilde yerine getirirken, Anadolu’ya Gregoryen Ermeniler’in bask?s? yüzünden sürülen Katolik Ermeniler’i affederek tekrar ?stanbul ve Bursa gibi yerlere dönü?lerine müsaade etmi?tir. Do?u Anadolu’da Rusya’yla i?birli?ine giri?meyen Katolik Ermeniler’in Rusya’n?n Anadolu’da etkin bir duruma gelmesini istemeyen Fransa’n?n dü?ündürücü rolünün yan?nda Rusya’n?n Van Konsolosu Mayevski’nin Katolik Ermeniler’i tahlili de bu duruma farkl? bir aç?klama sunmaktad?r. Mayevski, Katolik Ermeniler’in kendilerini di?er Ermeniler’den uzak tuttuklar?n? ve bunlarda milli bir idealin bulunmad???n? belirtir. Durum her ne ?ekilde olursa olsun Gregoryen Ermeniler’in 1828 ihanetine kar??l?k Katolik Ermeniler’ in bu sadakatleri Osmanl? taraf?ndan ziyadesiyle mükafatland?r?lm??t?r. Mahmut II. bu Ermeniler için Adana’da Ermeni Katolik Patrikli?ini kurmu?tur. Zira, bu geli?meden sonra da Katolik Ermeniler Do?uda Katolikli?in koruyucusu durumuna gelmi?lerdir. (Kantarc?, “Katolik Ermenilerin Anadolu’daki ...,“ s. 453.
[23]Yusuf Halaço?lu, “Ermeni Meselesiyle ?lgili Birkaç Rus Kayna??”, Yeni Türkiye: Ermeni Sorunu Özel Say?s?, II, Sa: 38 (Mart-Nisan 2001), Ankara, 2001, s. 735.
[24]Halaço?hu, “Ermeni Meselesiyle ?lgili...,"s.735.
[25]Halaço?lu, “Ermeni Meselesiyle ?lgili ...“ s. 735.
[26]Kantarc?, “ABD ve Kanada’da Ermeni Diasporas?: Kurulu?lar ve Faaliyetleri”, Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi, (Eylül — Ekim — Kas?m 2001), Sa: 3, Ankara, 2001, s.72—74.
[27]Henry Steele Commager and Milton Cantor, (Eds.), Documents of American History, Vol. I., (II Vols) New Jersey, 1988, p. 236.
[28]Kantarc?, ABD ‘de Ermeni Toplumu ..., s. (.)
[29]Kantarc?, ABD ‘de Ermeni Toplumu ..., s. (.)
[30]Fahir Armao?lu, Belgelerle Türk-Amerikan Münasabetleri, Ankara, 1991, s. 1 —2.
[31]Kantarc?, ABD’de Ermeni Toplumu ..., s. (.)
[32]Armao?lu, Belgelerle Türk- Amerikan ..., s. 5.
[33]Kantarc?, ABD ‘de Ermeni Toplumu ..., s. (.)
[34]Robert Mirak, Torn Between Two Lands: Armenians in America, 1890 to World War I., Cambridge, 1983, s. 23.
[35]Jeremy Salt, 1895 y?l?na kadar olan dönem için verdi?i tahmini rakamlarda 176 misyonerin görev yapt???n?, bu misyonerlerin yan?nda 878 yerli (Ermeni) yard?mc?n?n çal??t???n?, 12,787 üyesiyle 125 kilisenin bulundu?unu ve 20,496 ö?rencisiyle 423 okulun faaliyet gösterdi?ini yazm??t?r (Jeremy Salt, Imperialisim, Evangelism and the Ottoman Armenians 1878-1896, London, 1993, s. 31).
[36]Ralph Elliott Cook, The United States and Armenian Question, 1894 — 1924 (Yay?nlanmam?? Doktora Tezi), Massachusets, 1957, s. 33.
[37]Bilal N. ?im?ir, “Ermeni Propagandas?n?n Amerika Boyutu Üzerine”,Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ?le ?li?kileri Sempozyumu (8-12 Ekim 1984 Erzurum), Ankara,l985, s. 98 — 100.
[38]Cook, The United States and Armenian ..., s. 31. Mirak’ta yakla??k rakamlar vermi?tir (Mirak, Torn Between Two Lands ..., s. 24). Amerikal? misyonerler dolay?s?yla ABD, Türkiye’deki e?itim kurumlar?n? think-tank olarak kullanm??t?r. Bulunduklar? ?ehirlerin monolog çal??malar?n? yapm??lard?r. 1922 y?l?nda New York’ta yay?nlanan “Constant?nople To-day or The Pathfinder Survey of constantinople” bunun en ilgi çekici örneklerinden birisidir. Bu eser Tarih Vakf? yay?nlar? taraf?ndan ?stanbul 1920 olarak 1995 y?l?nda yay?nlanm??t?r (istanbul 1920, (Ed.) Clarence Richard Johnson, M. A., Çev. Sönmez Taner, ?stanbul, 1995, bir di?er örnek ise ?zmir Büyük?ehir Belediyesi taraf?ndan yay?nlanan orijinal adI, “A Survey of Some Social Conditions in Asia Minor” olan ve “?zmir 1921” ad?yla 2000 y?l?nda yay?nlanan monolog çal??mas?d?r (izmir 1921/,Ulushararas? Amerikan Koleji Ara?t?rma Komitesi Raporu, Çev, Aykan Candemir, ?zmir, 2000).
[39]Sal?, ?mperialism, Evangelism ..., s. 31.
[40]Cook, The United States and Armenian ..., s. 31; ABCFM Annual Report, 1914.
[41]Kantarc?, ABD’de Ermneni Toplumu ..., s. (.)
[42]Kantarc?. ABD ‘de Ermeni Toplumu ..., s. (.)
[43]Ancak, ?ngiltere bu faaliyetlerini yürütürken güçlü ve nüfuzlu olan Ermeni ruhban s?n?f?n? hesaba katmam??t?. Nitekim, zaman?n Ermeni Patri?i Ar?övek Mgr. Matheos Çuhac?yan Protestanl???, Ermeni Kilisesinin dogmalar?na ve inançlar?na z?t buldu?u için 1847’ de Kumkap?’daki Patrikhane katedralinin kürsüsünden, Protestanl??? kabul etmek için Ermeni Kilisesini terk eden herkese kar?? me?hur afaroznamesini ilan etti. Bu dönemde gerçekten de Papaz Matheos Çuhac?yan’?n insiyatifi ve önde gelen din adamlar?n?n, edebiyatç?larin, ilahiyatç?har?n deste?iyle din ve mezhep de?i?tiren Ermeniler’e ve onlar?n yabanc? himayecilerine kar?? çok ?iddetli bir mücadele ba?lat?lm??t?r ( Türkler-Ermeniler ve Avrupa, Haz: Bayram Kodaman, Ankara, 1994, s. 20 - 21). Ermeni sorununun da ?ngiltere’nin rolü ile ilgili daha geni? bilgi için bkz. Erdal ?lter, “Ermeni Meselesi’nin Do?u?unda ve Geli?mesinde ?ngiltere’nin Rolü,” Ankara Üniversitesi Osmanl? Tarihi Ara?t?rma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sa: 6, (1995), ss. 155— 171.
[44]Bu kolej daha sonra Rumeli Hisarinda Robert Koheji’ne dönü?türülmü?tür.
[45]Türkler-Ermeniler ve Avrupa, s. 20.
[46]Enver Ziya Karal, Osmanl? Tarihi, C. VIII., Ankara, 1962, s. 128.
[47]Salim Cöhce, “Büyük Ermenistan’? Kurma Projesinde Kürtlere Biçilen Rol” I. Milletleraras? Do?u ve Güneydo?u Anadolu ‘da Güvenlik ve Huzur Sempozyumu, (27 —28 — 29 Mart 2000) (Bildiriler Kitab?), Elaz??, 2000, s. 516.
[48]Halaço?lu, Ermeni Tehciri ve Gerçekler, Ankara, 2001, s. 14.
[49]?ngilizler’in protestan misyoner faaliyetleri için bkz.( M. Hidayet Vahapo?lu, Osmanl? ‘dan Günümüze Az?nl?k ve Yabanc? Okullar, Ankara, 1991; Necdet Sevinç, Ajan Okullar?, Istanbul.1975; Erol K?r?ehirhio?lu, Türkiye’de Misyoner Faaliyetleri, ?stanbul,1963; Roy Douglas,“Britain and the Armennian Question 1894-1897” The Historical Journal, 19(1976), s.113-133;Justin McCharthy, “I. Dünya Sava??’nda ?ngiliz Propagandas? ve Bryce Raporu,” Osmanl? ‘dan Günümüze Ermeni Sorunu, Ankara, 2001, s. 21 — 37.
[50]Halaço?lu, Ermeni Tehciri ..., s. 14. “93 harbi (1877-78 Osmanl?-Rus Sava??) sona ererken,?stanbul Ermeni Patri?i Nerses Varjabedyan, Eçmiyazin Katolikoslu?u arac?l???yla Rus Çar?’ndan, Rusya’n?n Do?u Anadolu’da i?gal etti?i topraklar? Osmanl?lara geri vermemesini istemi?, bununla yetinmeyerek Ayastefenos’daki Rus karargah?na gidip Grandük Nikola ile görü?mü? ve Do?u Anadolu’nun Ruslar taraf?ndan ilhak?n?, bu olmazsa bölgeye Bulgaristan’a oldu?u gibi özerklik verilmesini, bu da mümkün de?ilse bölgede Ermeniler lehine ?slahat yap?lmas?n? ve bu ?slahat tamamlan?ncaya kadar Rus ordusunun geri çekilmemesini talep etmi?tir. Patrik’in son talebi Ruslarca kabul edilmi? ve Ayastefanos Anla?mas?’na 16. madde olarak girmi?tir.” ( M. Kemal Öke, Ermeni Meselesi, ?stanbul, 1986, s. 98).
[51]Cevdet Küçük, Osmanl? Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Ç?k??? 1878-1897, ?stanbul, 1986.
[52]Derby’nin yerine Hariciye Naz?rl???na 1 Nisan 1878’de getirilen Salisbury. Rus bask?s? kar??s?nda ?ngiltere’ nin Türkler için de?il, fakat Osmanl? ?mparatorlu?u için çarp??aca??n? söylemesi oldukça anlaml?yd?. Salisbury’ye göre, Ruslar Kars’? almakla yetinmeyecekler. Anadolu’yu da t?pk? Balkanlar gibi parçalayacaklard?. ??te bu duruma engel olmak için Londra ile Bab?ali aras?nda Asya topraklar?n?n savunulmas?n? öngören bir ittifak Anla?mas? imzalanmas? gerekliydi.Ba?vekil Disraeli ise, K?br?s ve ?skenderun’un i?gal edilmesini tavsiye ediyordu. (Küçük, Osmanl? Diplomasisinde ..., s. 5).
[53]Halaço?lu, Ermeni Tehciri ..., s. 14.
[54]Halaço?lu, Ermeni Tehci s. 15.
[55]Halaço?lu, Ermeni Tehciri ..., s. 15.
[56]Halaço?lu, Ermeni Tehciri ..., s. 16.[5]"1045 y?l?nda An? Krall???n? ele geçiren Bizans ?rk ve mezhep farkl?l??? sebebiyle Ermenilere her türlü zulmü ve katliam? yapm??, a??r vergiler koymu?, dini kurumlar?na ve kiliselerine sald?rm?? ve din adamlar?n? yakalayarak sürgün etmi?tir. Bu dü?manl?k ve menfi tav?rlar, Selçuklu Türkleri’nin bölgeyi ele geçirmelerine kadar sürmü?tür. Bizans zulmü alt?nda ezilen Ermeniler ve Süryaniler “rafizi ve kad?nla?m??” sayd?klar? Rumlar?n cezaland?r?lmas? için Allah’?n Türkleri göderdi?ine inanmakta ve bu sebeple de Türklere yard?m etmektedirler.” Erol Kürkçüo?lu, “Tarihi Süreçte Selçuklu-Ermeni ?li?kileri”, Ermeni Ara?t?rmalar? Türkiye Kongresi (20-21 Nisan 2002 Ankara). (Yay?n a?amas?nda).
[57]Öke, Ermeni Meselesi, s. 98.
[58]Öke, Ermeni Meselesi, s. 99.
[59]Öke, Ermeni Meselesi, s. 98.
[60]?lter, “Ermeni Meselesinin Do?u?unda ve Geli?mesinde ?ngiltere ‘nin Rolü”,Ankara Üniversitesi Osmanl? Tarihi Ara?t?rma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sa: 6, Ankara, 1995, s. 155—171.
[61]“...Rusya’n?n oyu daha önceden belirlenmi?, Fransa ise müstakbel mütteffikine ayk?r? hareket etmekten çekinmi?ti. Dahas? her iki hükümet birle?erek, Almanya’ya ?ngiltere’nin ?slahat heyecan?n? söndürücü ve kararlar?n? frenleyici bir rol oynayacaklar?n? aç?klam??lar, dolay?s?yla bu ülkenin de kendilerine kat?lmas?n? ima etmi?lerdi. Almanya ise, Do?udaki siyasi ve ekonomik yat?r?mlar? için iyi niyetine muhtaç Oldu?u II.Abdülhamit’i k?zd?rmamaya özen gösteriyordu.” (Öke, Ermeni Meselesi, s. 100).
[62]Öke, Ermeni Meselesi, s. 100— 101.
[63]Gevige Washorn ?ngiltere’nin Ermeni Meselesi üzerindeki rolünü ?öyle aç?klar: “Ermenilerin durumu, bilhassa Anadolu’nun içerisinde Berlin Konferans?’ndan sonra gittikçe fenala?maya ba?lam??t?. Bu durumdan ?ngiliz politikas?n?n sorumlulu?u büyüktür. ?ngiltere, Ermenilerin haklar?n? savunmaya onlar için ?slahat temin etmeye koyulmu? ve Ermenileri muhtar bir Ermenistan eyaletinin kurulaca?? fikriyle tahrik etmi?tir. Bunu k?smen H?ristiyanl?k gayreti ile fakat daha çok, bizzat kendi menfaatleri için yeni muhtar bir Ermenistan’?n Rusya’n?n ilerlemesine mani olaca?? dü?üncesi ile yapm??t?r.” (Karal, Osmanl? Tarihi, C. VIII., s. 132).
[64]Azmi Süslü.Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,Ankara, 1990,ss.58-59.
[65]Bu rakam, bundan sonra yap?lacak nokta ara?t?rmalarla daha da yükselebilir.
[66]Dokuz Soru ve Cevapta Ermeni Sorunu, Ankara, 1989, s. 16.
[67]Hüsamettin Y?ld?r?m, Ermeni ?ddialar? Ve Gerçekler,Ankara,2000,s.23.
[68]Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,Ankara,1988,s.136.
[69]Gürün, Ermeni Dosyas?, s. 136.
[70]Bu ilginç mektup için bkz. Gürün, Ermeni Dosyas?, s. 138.
[71]Uras, Tarihte Ermeniler ..., s. 13 1.
[72]Uras, Tarihte Ermeniler ..., s. 131.
[73]Uras, Tarihte Ermeniler ..., s. 131.
[74]Gürün, Ermeni Dosyas?, s. 136.
[75]Clair Price, The Rebirth of Turkey, New York, 1923, s. 78.
[76]Süslü, Ermeni Tehciri ..., ss. 19— 20.
[77]Süslü, Ermeni Tehciri ..., ss. 21 — 22 Ayr?ca Erzurum, Van, Hakkari, Bitlis, Elaz??, Diyarbak?r’?n 1914 y?l?ndaki nüfuslar? için bkz. Justin McCarthy, Müslümanlar ve Az?nl?klar. Çev. Bilge Umar, ?stanbul, 1998, ss. 43—44.
[78]Dokuz Soru ve Cevapta ..., s. 18.
[79]Dokuz Soru ve Cevapta ..., s. 21.
[80]Dokuz Soru ve Cevapta ..., s. 21.
[81]Dokuz Soru ve Cevapta ..., s. 22.
[82]Dokuz Soru ve Cevapta ..., s. 22.
[83]Dokuz Soru ve Cevapta ..., s. 22.
[84]Dokuz Soru ve Cevapta ..., s. 22.
[85]Süslü, Ermeni Tehciri ..., s. 70.
[86]Süslü, Ermeni Tehciri ..., s. 73.
[87]Süslü, Ermeni Tehciri ..., s. 71.
[88]Ermeni Komitelerinin A‘mal ve Harekat-? ?htilaliyyesi, Haz. H. Erdo?an Cengiz, Ankara, 1983,s.255. Ayr?ca Van isyanlar? ile ilgili ba?l?ca eserler için bkz. Clarence D. Ussher, An American Physician in Turkey, Boston and New York, 1917; James Bryce and Arnold Toynbee, The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire 1915-1916 (ed. Ara Sarafian), New Jersey,
2000; Rafael de Nogales, Hilal Alt?nda Dört Sene ve Buna Ait Bir Cevap, Çev. Kaymakam Hakk?, ?stanbul, 1931 (Bu eserin ?ngilizcesi için bkz. Rafael de Nogales, Four Years Beneath the Crescent, New York 1926, (English translation by Muna Lee); Hikmet Ilgaz, ?ark Y?ld?z?,C.I.- II., (Yer belirtilmemi?), 1953; General Maslofski, Umumi Harpte Kafkas Cephesinin
Tenkidi, Çev. Kaymakam Nazmi, Ankara, 1935; Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi;Mehmed Hocao?lu, Ar?iv Vesikalar?yla Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler, ?stanbul, 1976;Gürün, Ermeni Dosyas?, ; Ergünöz Akçora, Van ve Çevresinde Ermeni isyanlar? 1896-1916,?stanbul, 1994; Kantarc?, “Van’da Ermeni ?syanlar? (1896 — 1915), Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi, (Bahar 2002), Sa: 5, Ankara, 2002, ss. 138— 167.
[89]BOA,HR.SYS.HU,kr.110,dos.12-3,nr.12-14,16,18-26,28-39,41-44; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 92-98; BOA; HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 101-102; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 114-116; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 117-123. Bu katliamlarla ilgili 1915 y?l?nda Van’da olaylar? ya?ayan ve bu vah?etten kurtulanlar?n 1916 tarihli ifadeleri için bkz. BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-4, nr. 110-123; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 19-33; BOA.HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. l25-134; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 66-74, 99-100, 124; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 135-143; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12-2, nr. 75-91, 103-106, 111-113, 163-166.
[90]Her Yönüyle Ermeni Sorunu, s. 178.
[91]Her yönüyle Ermeni Sorunu, s. 186.
[92]Her yönüyle Ermeni Sorunu, s. 189.
[93]Bu konuyla ilgili belgeler için bkz. BOA. DH. ?FR, nr. 54-A/252; nr. 55/292, BOA. DH. ?FR, nr. 55/20, BOA. DH. ?FR, nr. 55/18; nr. 55/292; nr. 58/2, BOA. DH. ?FR, nr. 53/295, BOA. DH. ?FR, nr. 54/221, BOA. DH. ?FR, nr. 52/249, BOA. DH. ?FR, nr. 54/1 50; nr. 54/163, BOA. DH. ?FR, nr. 53/295; 54/287, BOA. DH. ?FR, nr. 55/19).
[94]Halaço?lu, Ermeni Tehciri ..., s. 77.
[95]Halaço?lu, Ermeni Tehciri ..., s. 77 —78 —79.
[96]BOA. DH. ?FR, nr. 54/10; BOA. DH. EUM 2 ?b. 68/77:68/73.
[97]Muhacirin Tahsisat?’ndan ia?e ve iskan masraflar?n?n haricinde sevkiyat?n muntazam olarak yürütülebilmesi için iskan-? A?air ve Muhacirin Müdürü ?ükrü Bey’i görevlendirmi?tir. Her türlü ihtiyac?n temini için de Konya, Adana, Halep, Suriye, Ankara, Musul vilayetlerine ve ?zmit, Eski?ehir sancaklar?na ihtiyaca göre toplam 2. 250. 000 kuru? tahsis edilmi?tir. Bundan ayr? duruma göre ilave para tahsisleri yap?lm??t?r (BOA. DH. ?FR, nr. 53/305). Yine Dahiliye Nezareti iskan-? A?air ve Muhacirin Müdiriyetinden Dördüncü Ordu Kumandan? Cemal Pa?a’ya çekilen ?ifre telgrafta: “20 A?ustos sene 1331. Ermenilerin temin-i ihtiyacat?na medar olmak üzere ?imdilik Muhacirin Tahsisat?’ndan Suriye Vilayeti’ne on bin lira telgrafla gönderilmi?tir. ?cab?nda tekrar tahsisat talep buyurulmas?. “?eklinde para yard?m?na devam edilece?i bildirilmi?tir. (BOA. DH. ?FR, nr. 55 A/118., Ayr?ca bkz. BOA. DH. ?FR, nr. 55 A/77).
[98]BOA. DH. ?FR, nr. 54-A/252; nr. 55/292.
[99]BOA. DH. ?FR, nr. 54/1 50; nr. 54/163.
[100]Sevkedilen Ermenilerin geride kalan mallar? hükümetçe kendileri nam?na müzayede usulüyle
sat?lm?? ve sonradan Emval-i Metruke Komisyonu arac?l???yla bedelleri ödenmi?tir. (BOA. DR. ?FR, nr. 53/303; nr. 54/420.) Terkedilmi? mal ve e?yan?n devlet memurlar?nca suistimale meydan verebilece?i dü?üncesiyle sat?n al?nmas? önceden yasaklanm??, sonradan gerçek fiyat? ve pe?in para ödemek ?art?yla Ermenilerden ev sat?n almalar? serbest b?rak?lm??t?r. Görüldü?ü gibi devlet Ermenilerin mallar?n?n ya?malanmas?na müsaade etmemi? ve gerçek de?erleri üzerinden sat?lmas? için gayret sarf etmi?tir (BOA. DH. ?FR, nr. 53/1 07; nr. 54/202) Ayr?ca 11 A?ustos 1915 tarihli genel tebligatta da birçok tedbir al?nm??t?r (BOA. DH. ?FR, nr. 54/381).
[101]BOA. DH.?FR, nr. 56/64.
[102]Cemiyet-i Akvam ve Türkiye’de Ermeni ve Rumlar, Dahiliye Nezaret-i Umumiyesi Ne?riyat?, Matbaa-y? Ahmet ?hsan ?urekas?. ?stanbul, 1327, s. 14.
[103]Abdurrahman Çayc?. Türk-Ermeni ?li?kilerinde Gerçekler, Ankara, 2000, s. 75 77.
[104]American Military Mission to Armenia: From Maj. Gen. James G. Harbord, United States Army to the Secretary of State (Report).
[105]Hasankale ve köylerinde Ermenilerin Türklere yapt??? mezalim hakk?nda bkz. Kantarc?.Hasankale ve Köylerinde Ermeni Mezalimi (Bas?lmam?? Lisans Tezi), Erzurum, 1993.
[106]Erzincan ve çevresinde Ermeni te?kilatlanmalar? ve yapt?klar? mezalimler hakk?nda bkz. Nurcan Yavuz, ??gal ve Mezalimde Erzincan, Ankara, 1995.
[107]Bayburt ve çevresindeki Ermenilerin Türklere yapt??? mezalim hakk?nda bkz. Tatyana Karameli’nin hat?rlar?na. Ermeniler Taraf?ndan Yap?lan Katliam Belgeleri (1914-1919) I (Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü Osmanl? Ar?ivi Daire Ba?kanl??? Yay?n Nu:49), Ankara, 2001. s.363 - 373.
[108]Erzurum ve çevresindeki Ermenilerin Türklere yapt??? mezalim hakk?nda bkz. Muammer Demirel, Birinci Dünya Harbinde Erzurum ve Çevresinde Ermeni Hareketleri (1914 — 1918), Ankara, 1996.
[109]Kars ve çevresindeki Ermenilerin Türkler'e yapt??? mezalim hakk?nda bkz. Gürsoy Solmaz, Ya?ayanlar?n Dilinden Erzurum — Sar?kam?? — Kars ‘ta Ermeni Zulmü (1918 — 1920,), Van, 1995.
[110]Ermenilerin Güneydo?u Anadolu’daki Türk halk?na yönelik katliamlar? için bkz. Bige Yavuz, Kurtulu? Sava?? Döneminde Türk-Frans?z ?li?kileri, Frans?z Ar?iv Belgeleri Aç?s?ndan (1919-1922) Ankara, 1994.
[111]Selçuk Ural, Vilayat-? ?arkiye’de Mondros Mütarekesi’nin Uygulan??? ve ?tilaf Devletleri Taraf?ndan Kontrolü (Yay?nlanmam?? Doktora Tezi), Erzurum, 2002, ss. 78, 80.
[112]Selami K?l?ç, Türk-Sovyet ?li?kilerinin Do?u?u: Brest-Litovsk Bar??? ve Müzakereleri (22 Aral?k 1917—3 Mart 1918), ?stanbul, 1998.
[113]Çayc?, Türk-Ermeni ..., s. 84 — 85.
[114]Çayc?, Türk-Ermeni ..., s. 86 — 87.
[115]Çayc?, Türk-Ermeni ..., s. 87.
[116]Çayc?, Türk-Ermeni ..., s. 88.
[117]?im?ir, “Ermeni Propagandas?n?n ....“, ss. 34—36.
[118]?im?ir. “Amerika’da Ermeni Lobisi ..., ss. 36 — 53.
[119]Kantarc?, ABD’de Ermeni Toplumu ..., s. (.) ABD’nin herhangi bir Eyaletinde kurulan bir ermeni kurulu?unun, çe?itli ?ehirlerde ve kasabalarda onlarca ?ubesi aç?lm??t?r: Örne?in ANC, Washington D.C.’nin ABD ve Kanada’da 60’dan fazla ?ubesi vard?r, ANC-WR’nin sadece Los Angales’ta 14 ?ubesi vard?r.
[120]Her Yönüyle Ermeni Sorunu, s. 304.
[121]Her Yönüyle Ermeni Sorunu,s.306
[122]Her Yönüyle Ermeni Sorunu, s. 307.
[123]Cumhuriyet gazetesi yazarlar?ndan Leyla Tav?ano?lu ‘ nun ASAM Ermeni Ara?t?rmalar? Enstitüsü Ba?kan? E. Büyükelçi Ömer E. Lütem’le yapm?? oldu?u söyle?i, Cumhuriyet, 17 Mart 2002.
[124]Kantarc?, ABD’de Ermeni Toplumu ..., s. (.)
[125]Kantarc?, ABD’de Ermeni Toplumu ..., s. (.)
[126]Kantarc?, ABD ‘de Ermeni Toplumu ..., s. (.)
[127]Her Yönüyle Ermeni Sorunu, s. 307 — 309.


 ----------------------
* -
- Ermeni Sorunu El Kitabı
        
   «  Geri