Anasayfaİletişim
  
English

GÖÇÜN ERMEN? MESELES?NDEK? ROLÜ ÜZER?NE

Yrd. Doç. Dr. Erdal AÇIKSES*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt
 

 le="text-align: juðÿB'GÖÇÜN ERMEN? MESELES?NDEK? ROLÜ ÜZER?NE101Sün style="font-family: Verdana;">I.BÖLÜM



SEVK VE ?SKAN



5.BÖLÜM



GÖÇÜN ERMEN? MESELES?NDEK? ROLÜ ÜZER?NE

Yrd.Doç.Dr.Erdal AÇIKSES*


Ermeniler’in tarihi incelendi?i zaman birçok göçe tabi tutulduklar? görülmektedir.Fakat 19 yy.ba?lar?nda Ruslar taraf?ndan 1828-29 y?llar?nda göç ettirilerek Rusya’ya yerle?tirilip daha sonra Osmanl?’ya kar?? kullanmak yoluyla ba?layan süreç[1] ?üphesiz öncekilerden ayr? dü?ünülmelidir.Küçük Kaynarca Antla?mas?’nda Ruslar’?n Türkiye’deki H?ristiyanlar?n hamisi olma hakk?n? elde etmesi[2]bu olay? daha kolay uygulamaya koymada bir araç olmu?tu.

Bu geli?melerin alt yap?s? ve devaml?l???n? sa?lamak için de ortaya at?lan Ararat Krall??? Projesi,Ermeniler’in de bu oyunda göç ettirilerek kullanmak içinde zemin haz?rlam??t?r.[3]

Rusya’y? tek ba??na bu sahada yaln?z b?rakmamak ve güneye inmesini engelleyerek kendi nüfuzlar?n?,din ve mezhep ad? alt?nda ideallerini yürütmek ve Katolikler’in koruyuculu?unu üstlenebilmek için de Frans?zlar Ermeniler’i Katolikli?e çevirmek gayesiyle müesseseler açmaya ba?lad?.Onlar?n bu faaliyetlerini Amerikal? ve ?ngiliz misyonerler izledi.Bu nüfuz mücadelesi adeta devletler aras? bir rekabete dönmü?tü.[4]Asl?nda bu faaliyetlerin ço?u din görüntüsü alt?nda maddi menfaatleri için yap?l?yordu.[5]

Fakat bu misyonerlerin mücadelesi Ermeni toplumunu da üç gruba bölmesiyle Ermeni toplumu adeta kaynayan bir f?ç? halinde birbirlerine sald?rmalar?na ve huzursuzlu?a sebep oldu.Bu y?llarda bunlara en çok tepki gösterenler de Patrikhane[6]ve Gregoryan Ermeniler oldu.[7]Patrikhane,misyonerleri Osmanl? yetkililerine ?ikayet ederek engellemesini dahi istedi.[8]

Göç say?l?r m? bilemiyorum fakat Ermeni göçünden önce Osmanl? topraklar?na bir misyoner göçü ba?lad?.3-4 ku?ak burada ya?ayan misyoner aileler adeta Osmanl? topraklar?n? çepeçevre sararak faaliyetlerini yo?unla?t?rd?lar.Buraya yerle?en misyonerler çocuklar?n? burada yeti?tirdikten ve e?itim için kendi ülkelerine gönderildikten sonra tekrar geri getirerek adeta kendi b?rakt??? yerlerden devam etmelerine zemin haz?rlad?lar.[9]

1820’den itibaren Anadolu’ya gelmeye ba?layan Amerikal? misyonerler bu yar??ta en önde gelen grup olmu?tur.[10]Burada ?ngiltere ve Amerika gibi iki devletin nüfuz ve paras?n?n gücü,Protestan okullar?n?n bu ba?ar?s?nda etkili oluyordu.[11]Bu etki o kadar kendini gösterdi ki, Protestanlar?n korunabilmesi ve himayesi için gerekli olan Protestanlar?n bir cemaat olarak Osmanl? Devleti taraf?ndan tan?nmas? da k?sa zamanda sa?lanm?? oldu.[12]

1839 Tanzimat ve 1856 Islahat Fermanlar? Ermeniler’in daha fazla Bat?’ya yönelmesine sebep olmu?,kar??l?kl? beklentiler de artm??t?r.Misyonerler bu tarihten itibaren ticaretten para kazanma imkan? bulan Ermeniler’i yönlendirmeye ve devletlerinin nüfuzu için kullanmaya,Ermeniler de Bat?’y? kendilerini korumak ve ideallerini gerçekle?tirmek için bir araç gibi görmeye ba?lad?klar? gibi[13]misyonerle biraz temas kuran göç ederek gidip zengin olmak için f?rsat aramaya ba?lad?.[14]Önce misyonerlerin hayat tarzlar? ve verdi?i e?itim,ayr?ca e?itim için yurtd???na giden Ermeniler’in dönü?te yapt?klar? propagandalar göçün artmas?na da etkili olmu?tur.[15]

Bu arada empoze edilen Ermenistan fikri,göçün di?er bir sebebi olmaya ba?lad?.Önce ticari ve e?itim ?eklinde kendini gösteren göç yerini daha kolay ve inand?r?c? oldu?u için siyasi göçe b?rakmaya ba?lad?.Gidenlerin hepsi ailesiyle beraber gitmedi?i için de göç eden veya çal??maya gidenlerin ba?lar?n? da Anadolu'dan koparmayarak y?llardan beri yürütülen propagandan?n bir arac? olarak d??ar?da faaliyetlerine devam ediyorlard?.Bu hem göç ett?kleri bölgelerde haçl? ruhuyla pirim yap?yor ve para yard?m?yla siyasi destek buluyorlard? hem de daha rahat bar?n?yorlard?[16]Yap?lan propagandalar o kadar etkili oldu ki,bir elin parmaklar?n? geçmeyen vatanda? say?s?n?n bulundu?u Do?u Anadolu’da birçok ?ehre Amerika konsolosluk açmak için Osmanl? Devleti’ne müracaat etti.[17]

Zamanla göçün ?ekli de de?i?meye ba?lad?.Olaylara kar??anlar?n büyük bir k?sm? s?k???nca yurt d???na kaç?yorlard?.Bu kaç?? hadisesini de genellikle Ermeni tüccarlar,misyonerler,konsoloslar adeta bir ?ebeke ?eklinde yap?yorlard?.Göç olay? da bir geçim kayna?? olmu?tu.[18]Sadrazam Cevat Pa?a’n?n Dahiliye Naz?r? Halil R?fat Pa?a’ya gönderdi?i bir talimatla“Ermeni tüccarlar?n?n bir miktar para kar??l???nda bu kaç??? kolayla?t?rd?klar?,bu tüccarlar?n Mersin’de ve di?er iskelelerde adamlar? oldu?u,geceleri kay?kla Marsilya’ya,?ngiltere ye giden vapurlara bindirildikleri,Sivas,Elaz??,Adana,Diyarbak?r ve di?er vilayetlerden birçok Ermeni bu yolla kaçt???,Harput’taki ?ebeke ile ilgili gerekli ara?t?rman?n yap?larak engellenmesi”ni istiyordu.Gidenlerin büyük bir k?sm? dil bilmedi?i ve imkanlar?n? sonuna kadar kullanarak gittikleri için ma?dur oluyorlard?.[19]

Asl?nda Amerika’ya o y?llarda dünyadan yo?un bir göç vard?.Amerika’dan Osmanl? elçilerinin bildirdi?i say?lar? bize e?er her ma?dur olan Amerika’ya gitti?ini ispatlarsa en ma?dur olmayan bölge Türkiye olurdu.Çünkü 628.084 ki?iden 6335 Osmanl? vatanda?? ve bunlardan da 2728’i Ermeni’dir.[20]Bu göçün H?ristiyanlara yap?lan bask?dan veya kaçarak kurtulmaktan kaynaklanmad???n?n en güzel örneklerinden bir tanesi de Müslüman halk?n da Amerika’ya göç etmesi gösterilebilir.Ayn? y?llarda misyonerler veya konsoloslar?n gayretleriyle göç tacirlerinin de sa?lad??? imkanlarla y?llar boyunca gizli yollarla, çal??arak,para kazanmak için özellikle Harput,Diyarbak?r vb. yerlerden Müslüman göçü de gerçekle?mi?tir.[21]Bunlar?n bir k?sm? orada kalarak yerle?mi? baz?lar? da para kazanarak geri gelmi?lerdir.[22]Washington Osmanl? elçisinin bildirdi?ine göre para ve misyonerlerin propagandas?yla baz? Müslümanlar?n da din de?i?tirerek misyoner mektuplar?yla A.B.D,’ye göç etmi?lerdir.[23]

Asl?nda himaye dü?üncesi daha göç etmeden ba?lamakla beraber himaye adeta Osmanl? Devleti’nin kurallar?na uymama anlam?na da geliyordu.Çünkü göçenler gizlice gittikleri devletin vatanda?l???na geçerek geri dönüyor ve adeta kapitülasyonlardan kaynaklanan bir dokunulmazl?k elde ediyorlard?.

Dahiliye Nezareti’nden Sadrazam Cevat Pa?a’ya gönderilen bir yaz?da özet olarak“Amerikan vatanda?lar?n?n Osmanl? ülkesinde haiz olduklar? imtiyazlardan istifade etmek için Anadolu’nun her taraf?ndan gizlice A.B.D.’ye kaçan ve izin almaks?z?n Amerikal? olan Ermeniler’in miktarlar? vilayetlerden sorulmu?,gelen cevaplardan memlekete dönüp de A.B.D. vatanda?? oldu?u iddia edenlerin 5-6 ki?i oldu?u bildirilmi?tir.”Fakat bu gerçekten 5-6 ki?i oldu?unu de?il genellikle vatanda?l??a geçenlerin bu fiillerini gizli tuttuklar?n? göstermektedir.[24]Çünkü vatanda?l??a geçenler i?ledi?i suçlardan dolay? veya mahkemelere müdahale edildi?i için yarg?lanamad?klar? gibi ticari avantajlar da sa?l?yordu.[25]Göç edenlerin ço?u ba?lant?l? olarak gidiyordu.Göçün kolayla?mas? için de Amerikan okullar?ndan mezun olanlarca masraflar?n?n kar??land??? da bilinmektedir.[26] Göç s?ras?nda Amerikal? konsoloslarda pasaport vererek yard?mc? olduklar? gibi maddi yard?mda yapmaktayd?lar.Hatta limandan ayr?l?ncaya kadar bir aksilik ç?kmas?n diye tedbir dahi al?yorlard?.Osmanl? Devletinin Amerikan vatanda?l???na geçenlerin ço?almas?ndan ?ikayetçi oldu?unu raporlar?nda belirmelerine ra?men konsoloslar Ermeni ailelerin göçünü te?vik etmi?lerdir.[27]

Nüfus göçünün bir kuvvet kayb? oldu?u[28]ve gidenlerin vatanda?l??a geçti?i için mudabaleye imkan tan?d??? ve dünya kamuoyunu aleyhimize çevirdi?i için Osmanl? yetkilileri tedbir almaya çal???nca[29]"Zalim Osmanl? kaçmalar?na bile imkan tan?m?yor!” ?eklinde propagandalar yap?l?yordu.Osmanl? Devleti de göçenlerin geri gelmeyeceklerine dair bir ?art? kabul etmeyi veya her iki y?lda bir Amerika’da bulunma ?art?yla vatanda?l??a geçebilecekleri ve geçtikleri taktirde giderlerse o zaman da vatanda?l??? kaybedecekleri ?art?n? koyuyordu.[30]Zaten vatanda?l??a geçenlerin mecbur olmad?kça bunu resmen bildirmiyorlard?.Bir problem de vatanda?l??a geçenlerin aileleri de zor durumda kal?nca misyoner veya konsoloslar onlar? da himaye etmeye çal???yorlard?.[31]Amerika’n?n Harput Konsolosu Thomas Herbert Norton‘Bu büyük çapl? göç sayesinde dünyan?n dikkatini çekme f?rsat? yakalamaktad?rlar diyerek göçün etkisini de aç?klamaktad?r.[32]

Misyoner kurulu?lar?nda veya konsoloslukta çal??anlar?n hepsini kendi vatanda?lar? olmasa da vatanda?lar? gibi alg?layan bat?l?lar bunlar bir suç i?ledi?i vakit tutuklan?nca Osmanl? Devleti’nin hükümranl?k hakk?na sayg? göstermeyerek sald?r?yorlard?.Misyonerler özellikle,de komitecileri mahkemenin elinden alarak yurt d???na kaç?r?yorlard?.Hatta idama mahkum edilenler dahi Bat?’n?n bask?s?yla sürgüne gönderilmek zorunda kal?n?yordu.[33]Bu gidenler de adeta kahraman olarak gösterilerek ?ehir ?ehir yurt d???nda doland?r?larak dünya kamuoyunda etki yap?yorlard?.[34]Himaye o denli artm??t?r ki, hükümranl?k hakk?n? hiçe sayacak baz? tehditlerde dahi bulunuyorlard?.[35]

Göç edenlerin en çok üzerinde durdu?u konu propagandayd?.Gittikleri ilk andan itibaren bas?n yay?n yoluyla propagandaya ba?layarak gazeteler,dergiler ç?karmaya ba?lad?lar.[36]Burada Türkiye aleyhine yapt?klar? propagandayla hem kamuoyunu etkiliyorlard?[37]hem de göç edenleri potansiyel birer taraftar olmaya haz?rl?yor veya zorluyorlard?.Hatta zorla para toplamak için pusulalar dahi gönderiyorlard?.[39]

Bunlar?n birçok derne?i de bulunuyordu.H?nçak ve Ta?nak gibi Ermeni te?kilatlar?nda yurtd???ndaki Ermeniler ve taraftarlar?nca kuruldu?u dü?ünülürse her devlette göç edenlerinde buna benzer dernek ve vak?flar veya bunlar?n ?ubelerini açarak adeta Ermeni meselesinin fitilini ate?leyerek bir alt yap?y? yapmaya ba?lad?lar.Çünkü bunlar s?rça kö?klerde oturarak Anadolu’daki Ermeniler’e talimat,silah ve yay?n göndererek olaylar? yönlendirmi?lerdir.[39]

Asl?nda bu te?kilatlar? tasvip etmeyen Ermeniler de yok de?ildi.Fakat zorla tehditle para toplayarak onlar? da rahat b?rakm?yorlard?.[40]Ayn? olaylar Anadolu’daki ihtilalcilerin isteklerine cevap vermeyenlerin evlerini yakt?klar? ve zarar verdiklerini Amerikal? konsoloslar da gönderdikleri raporlarla belirtmi?lerdir.[41]Anadolu’dan bir göç sebebi de komitecilerin yapt??? bu bask?d?r.

Nüfus ve nüfuzlar?n? art?ran Ermeniler oy potansiyeli için de olsa parlamenterler taraf?ndan zaman içerisinde ho? kabul görmeye ba?lad?lar.Bu hem H?ristiyanlar?n hakk?n? koruyan bir H?ristiyan olaca?? için de pirim yapabilirdi.Bu giri?imler ilk andan itibaren ?ngiltere’de yap?ld??? da bilinmektedir.[42]Amerika temkinli davranmakla beraber misyonerler ve Ermeni derneklerinin dertlerini dinlemekten de sak?nmam??lard?r.[43]Özellikle Ermeni ve misyonerlerin parlamenterlere veya ba?kanlara verdikleri veya gönderdikleri ?ikayet dilekçeleri Bat? kamuoyunun yan? s?ra yöneticileri de etkilemi?tir.[44]

Göç edenlerin toplad?klar? paralarla silah vb.malzemeler alarak Anadolu’ya gönderdikleri[45]ve bir k?sm?n?n askeri e?itim alarak[46]geri geldi?i hatta bunlar?n Yunanistan veya Yunan adalar?nda üstlendikleri[47]ve ayr?ca I.Dünya Sava?? s?ras?nda silahlanarak ?ngilizlerin hakim oldu?u limanlara ç?karak oradan da ?ngiliz ve Ruslarla beraber sava?maya dahi gittikleri bilinmektedir.

Bu olaylar? abartarak binlerce ki?inin e?itim yapt??? veya göçtü?ü Amerika’da bas?nda yay?nlayarak,Anadolu’daki Ermenilerin binlerce askeri ve Türkü öldürdü?ü ile ilgili yay?nlar hem Anadolu’da hem de Amerika’da taraftar bulmada etkili oluyordu. Amerika’da bu yay?nlara cevap vererek tekzip eden veya Ermenilerin ve Amerikal?lar?n hatalar?n? yüzüne vuran Osmanl? Elçisi, Ermeni lobisinin de etkisiyle yurtd???na sürülüyordu.[48]

?üphesiz y?llarca konsolos misyoner ve tüccar?n yurt d???na göç ettirmeyi ba?ard??? Ermenilerin faaliyetleri Ermeni meselesinde özellikle de“siz olay ç?kar?n biz Avrupa’y? haz?rl?yoruz onlar sizi himaye ederek sultan? Ba?dat’a kadar sürecekler“gibi telkinlerle[49]Anadolu’daki olaylarda etkili olduklar? ve Ermeni meselesinin günümüze kadar gelen yank?lar?nda etkili oldu?u söylenebilirse de günümüzde en çok sözü edilen göç ise Tehcir’dir.

Tehcir de Bat? da haz?rlanan plana çomak sokuldugu için adeta bir soyk?r?m olarak de?erlendirilmi?tir ve dünya kamuoyuna bu ?ekilde lanse edilmeye çal???lm?? ve bugün de kulland?klar? sözde soyk?r?m iddialar?na zemin haz?rlam??t?r.Tehcir yap?ld???n? Bat? da bilmektedir.Fakat hakl? olarak da i?lerine gelmemektedir.Çünkü Tehcir’le Bat?’n?n Anadolu’da kurmak istedi?i Ermenistan projesine engel olunmu?tur.

Tehcir s?ras?nda özellikle Amerikal? misyoner konsolos vb görevlilerle Alman yetkililer Anadolu’nun her bölgesinde rahatl?kla faaliyet göstermi?tir.Bu sebeple Tehcir’in her safhas?nda da adeta taraf olmu?lard?r.

Bugun Ermeni dergi ve gazetelerde yaz?lar ç?kan Lesli Dewis gibi konsolos[50]veya H.Atkinson[51]gibi misyonerler adeta Tehcir i ya?am??t?r.Bunlar sava? ba?lad?g? andan itibaren de yakalad?klar? her imkanda göçü kolayla?t?rmaya çal??m??lard?r.Tehcir ba?lamadan önce Harput Valisi Sabit Bey döneminde binlerce Ermeni’nin Rusya’ya kaçmas? bunun güzel bir örne?idir.Ayn? ?ekilde y?llarca Tehcir ve sonras?nda Dersim e?kiyas?na verilen paralarla bu yolla kaç?? sa?lam??t?r.[52]Bu yapt?klar? bazen hissedilince de baz? misyonerler s?n?r d???na sürülmü?tür[53]

Tehciri adeta takip eden konsoloslar ve misyonerler tehcir edilenlerle görü?mü? ve onlara yard?mc? da olmu?lard?r.[54]Hatta ilginç bir olay da ya?am??t?r.40-50 paund kar??l???nda Rusya’ya Ermeniler’i kaç?rmak için kulland?klar? Dersim E?k?yas? denilen asker kaçaklar? Tehcir’e sald?rm??,jandarma ve Ermeniler’in bir k?sm?n? da öldürmü?tür.E?kiyadan zarar gören Ermeniler’e yard?m ederken o çok faydaland?klar? Dersim E?kiyas?’na lanet ya?d?rmay? ihmal etmemi?tir.[55]E?kiya Ermeniler’i Rusya’ya kaç?r?rken iyi sald?r?nca kötü.Bu konsolos veya misyonerlerin iki yüzlülü?ünden sadece bir örnek.

Lesli’nin bu raporundan örnek vererek göç ve raporlarla ilgili ne kadar sahtekarl?k yapt?klar?n? da görmeye çal??al?m. Raporlardan birincisi 23 A?ustos 1915 tarihli Büyükelçili?e gönderilen rapordur.Bu raporda Ermeni çetelerin sivil Türkler’i ve jandarmalar? öldürdü?ünü Büyükelçili?e rapor eder.[56]Di?er bir raporu ise Tehcir’le ilgilidir.Bunu Amerika da yazd??? için raporunun her kelimesinde kendini ön plana ç?kararak Ermeniler’in çok kötü muameleye tabi tutuldu?unu yazar.Hatta bir itirafta da bulunur Tehcir’e tabii tutulan Ermeniler’in alt?n para ve k?ymetli ka??t gibi de?erli e?yalar?n? kendine veya misyonerlere b?rakt???n? belirtir[57]

Amerika’n?n Mersin Konsolosu ise tehcirin çok düzenli yap?ld???n? asayi?in tamamen sa?land??? ve her türlü nakil vas?talar?n? kulland???n? yazar.[58]Hatta o dönemde sadece Merzifon’daki Amerikan misyonerlerinin kurmu? oldu?u bir ?irkette otobüs oldu?u ve Ermeniler’i ta??d?klar? da[59]dü?ünülürse bu olaylarda ne kadar taraf olduklar? da daha iyi anla??l?r kanaatindey?m.

Bat?’da adeta Tehcir yüzünden kamuoyu terörü estirenler Mondros Mütarekesi’nden sonra tehcir edilen veya göçmü? olan Ermeniler’in geri gelerek yapt?klar? katliamlardan[60]nedense hiç bahsetmezler oldukça yo?un bir ?ekilde Tehcirde suç unsuru arayanlar bulamazlar[61]hatta Türk ar?ivlerinde oldu?u gibi bat? ar?ivlerinde de bir suçlu bulamazlar fakat yine de suçlu bulmak zorunda olduklar? için Damat Ferit deste?iyle düzmece mahkemelerle zavall? görevliler idam edilirler[62]Lozan a kadar geçen sürede nedense yurt d???nda tek dü?ünce bir Sevr Antla?mas?’n? uygulayacak bir Ermenistan fikridir fakat Lozan’da menfaat kavgas? nedeniyle adeta bir Ermenistan sevdas? o anda unutulan nüfuz bölgesi,petrol sahalar?,bo?azlar veya kapitülasyonlar daha ön plana ç?kar.?üphesiz Ermenistan fikrinin Lozan'da Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin uygulad??? politikan?n da etkisi vard?.

Ne gariptir ki Lozan’?n bir an önce imzalanmas? için çaba sarf edenlerden bir k?sm? da misyonerlerdir.[63]Faaliyetlerini engelleyece?i dü?üncesiyle olsa gerek bir an önce imzalanmas?n? istemi?lerdir.Geçmi? y?llarda Ermeniler ve kendi menfaatleri için hiç de?ilse mandas?nda bir Ermenistan kurulabilir mi diye General Harbord’u gönderen[64]Amerika da Lozan’da geç kalmamak için s?raya girer ve gözlemci s?fat?nda olmas?na ra?men Türk heyetiyle Amerikan yetkilisi bir antla?ma imzalar.[65]

?ki yüzlülü?ün bu kadar? olur,bu antla?ma y?llar sonra Amerika’daki Ermeni lobisinin ve geçmi? y?llardaki yalan yanl?? propagandan?n etkisiyle senatodan geri çevrilir.Fakat iki yüzlüler ayn? gün gücenmeyin biz Ermeniler’i kand?rmak için yapt?k yeni bir antla?ma imzalayal?m dercesine haber gönderirler.[66]

Sonuç olarak Ermeniler’e gerçekten yaz?k çünkü halen daha Bat?’n?n kendilerini yerinden yurdundan ederek,nüfuz mücadelesi için kulland?klar?n?n fark?na varmad?lar.Halen daha bir piyon olarak devaml? öne at?larak kullanma hevesindedirler.O dönemde bu bölgelerde Ermeniler az?nl?k da olsa vard?,onlar? kulland?lar.?imdi de yukarda bahsetti?imiz bütün metotlar bölücü terör örgütü yanda?lar? için uygulanmaktad?r.Toprak ayn? toprak fakat piyonlar ba?ka.Yaln?z bir fark var din fark?.Bu yüzden misyoner veya insan haklar? ad?na kuruldu?u iddia edilen Bat? dernekleri PKK taraftarlar?n?,misyoner okullar?yla,Ermeniler’e Ermenice’yi ö?reterek kulland?klar? gibi Kürtçe verecekleri H?ristiyan e?itimiyle Avrupa kamuoyunu daha kolay etkileyebileceklerdir.Çünkü Bat?’da H?ristiyanlar? eziyorlar propagandas? daha fazla prim yapmaktad?r.





*F?rat Üniversitesi,Fen-Edebiyat Fakültesi,Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,Elaz??.
[1]Kemal Beydilli,“1828-29 Osmanl? Rus Sava??nda Do?u Anadolu’dan Rusya’ya Götürülen Ermeniler,Belgeler,No:17(1988)den nakleden ve daha geni? bilgi için bkz.,Azmi Süslü,Fahrettin K?rz?o?lu,Refet Yinanç,Yusuf Halaço?lu,Türk Tarihinde Ermeniler, Ankara,1999,s.89 vd
[2]Küçük Kaynarca Antla?mas?’ndaki bu ayr?cal?klar?n verildi?i yedi ve on dördüncü maddeleri için bkz.Akdes Nimet Kurat, Türkiye ve Rusya,Ankara,1990,s.28 vd.
[3]Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul,1987,2.Bask?,s.749 vd.
[4]Misyonerlerin mücadelesi ayn? mezhepten olan devletler aras?nda da gerçekle?mi?ti.Katolik olan ?talya ile Katoliklerin hamisi Fransa aras?nda bir rekabet ?talyanlar?n da Osmanl? topraklar?nda okul açmaya itmi?tir.Okul açmas?n?n gerekçesini; “?talyanca’n?n unutulmayan yüz tuttu?u ve hatta kendi tebaalar?n?n dahi Frans?zca konu?maya ba?lad???n?”belirterek aç?klarlar.Bkz.,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Y?ld?z Esas Evrak?.K?s?m No:31,Evrak No:1886,Zarf No:158,Katalog No:86.
[5]Enver Ziya Karal,Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Ermeni Meselesi,Ankara,1971,s.8.Bir bat?l? gözüyle bu konu için bkz.,Edward Mead Earle,Ba?dat Demiryolu Sava??,(Türkçe’si Kas?m Yaz?c?),?stanbul,1972,s.144 vd.
[6]Patrikhanenin misyonerlere gösterdi?i tepkiler onlar? da dahi tedirgin etmi?,ço?u zaman geri ad?m atarak zorda kalm??lard?.Tanzimat Ferman?n ilan?na ra?men okullar?n?n kapanmas?na engel olamam??lard?r.Hatta misyoner okullar?na gidenlerin aforoz edilmesi karar? dahi ç?kar?lm??t?.Bkz.,Cyrus Hamlin,My Life and Times,?kinci Bask?,Boston,1924,ss.211-222.
[7]Ermenilerin bu mücadelesi o derece artm??t?r ki öldürmeye varacak hale gelmi?tir.Bu y?llarda bununla ilgili o kadar yo?un bilgi ve belge mevcut ki,sadece bu husus dahi bir tebli? konusu olabilir.Evlerin yak?lmas?ndan,mezarl?klar?n tahribine,ölen bir protestan Ermeni çocu?un Ermeni mezarl???na gömdürülmemesine kadar yüzlerce olay vuku bulmu?tur.Bunlardan ?ikayetçi olan Gregoryen Ermenilere Patrikhane Protestanlara ?ngiltere,Katoliklere de ba?ta Fransa olmak üzere devletler taraf olmu? adeta himayeyi Osmanl? Devleti’nin iç i?lerine kar??maya kadar vard?rm???ard?r.Bu müdahalelerde Ermenilerin bat?ya daha fazla yana?mas?na sebep olmu?tur.Bununla ilgili daha geni? bilgi için bkz.,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,cilt 1,No:71, Tarih:14 Eylül 1856,Sayfa:159(Belge di?er Ermenilerin Protestanlar?n ticaretine zarar verdikleri ve kötü davrand?klar?yla ilgilidir).T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 1, No:68,Tarih:3 Temmuz 1856,Sayfa:139;T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 1,No:152, Tarih:16 A?ustos 1860,Sayfa:325.Belgelerde(?stanbuldaki yabanc? büyükelçilerin Ba?vezir Ali Pa?aya verdikleri muht?ra Protestan bir Ermeni’nin Ermeni mezarl???na gömdürülmemi? olmas? dolay?s?yla gerekli emrin verilmesi istenmektedir);Sade Protestanlar için di?er Ermeni Katolikler için de eski mezheplerindeki ?rkda?lar?ndan yap?lan tepkilere tedbir al?nmas?yla illgili birçok defa elçiler taraf?ndan istekte bulunulmu?tur.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 1,No:116,Tarih:25 Nisan 1858,s.207.Belgede Ermeni Katoliklerinde Ermeni mezarl???na gömdürülmedi?i için tedbir al?nmas? istenmektedirler.Bazen Ggregoryan Ermenilerde kendilerinden ayr?lan gruplardan ?ikayetçi olmu?lard?r.Katolikler taraf?ndan Ermeni mezarl???n?n ta?lar?n?n k?r?ld??? ve mezarl??a zarar verildi?i tetkik yap?lmas? stenmi?tir.Bkz., T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 1,No:119,Tarih:2 May?s 1858,s.253.
[8]Misyonerlerin hiçbir ?ekilde gitmeyecekleri anla??l?nca cemaatlerinin bölünmesini engellemek için Gregoryen Ermeni liderler Osmanl? Devletine ba?vurarak engellenmesini ister.Osmanl? yetkilileri genellikle bu y?llarda,misyonerlere patrikhanenin çeki?mesini H?ristiyanlar aras?nda bir iç mesele olarak görür.Misyonerlere de özellikle d??ardan gelecek bask? sebebiyle de pek dokunmazlar.Ermenilere de mümkün oldu?u kadar cemaat içinde tedbir almalar?n? isterler.Bkz.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Cevdet Hariciye Tasnifi,S?ra No:4959,Tarih 4 Ca.1260;T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt:1,No:18,Tarih:10 Ekim 1843,Sayfa:18;T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,cilt 1,No:19,Tarih:20 May?s 1844,Sayfa;21;T.c.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u, Cilt 1,No:20,Tarih 22 Haziran 1844,s.22
[9]Amerikal? misyoner Riggs ailesi ku?aklar boyunca bu topraklarda ya?am?? adeta kovulmadan da buralar? terketmemi?lerdir. Elias Riggs’in 1901 y?l?nda ?stanbul’da ölmesinden sonra da 3 çocu?u,11 torunu ve 2 torununun çocu?u Anadolu’da faaliyette bulunmu?tu.Bkz.,Barbara J.Merguerian,An American in Kharpert,The Armenian Review,volum:24,No:2,Boston,1983,s.26;David Brever Eddy,What Next in Turkey,The American Board,Boston,1913,s.63-66;Editorials Notes,(Missionary Advisers-An Educational Comissing),The Missionary Herald,Volum:105,Number:2,February 1909,Boston,1999,s.50
[10]Amerikal? misyonerlerin Anadolu’ya ilk geli?leri ve faaliyetler için bkz.,Frank Andrews Stone,Acedemies For Anatolia, Boston,1984;David Brever Eddy,What Next in Turkey,The American Board,Boston,1913;Uygun Kocaba?o?lu,Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika,?stanbul,1989;Erdal Aç?kses,Amerikal?lar?n Harput’taki Misyonerlik Faaliyetleri,Ankara,2001(Türk Tarih Kurumu’nda bask?da).
[11]Amerikan?n yerine ço?unlukla ilk y?llarda ?ngilizlerin himayesi etkili oldu.C.Hamlin,a.g.e.,s.241 vd.,Misyonerler ilk geldi?i y?llarda paral? e?itim yerine okullar?na gelen çocuklar ve ailelerine de para yard?m? ap?yorlard?.Bkz: T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Cevdet Hariciye Tasnifi,S?ra No:4959,Tarih 4 Ca. 1260.
[12]?ngilizlerin etkili faaliyetleri ve Lord Strodford Caning’in Çabalar? sonras? 1846-1850 y?llar? aras?nda önce kiliseleri, sonra da Protestanlar bir cemaat(millet)olarak tan?nm?? ve böylece Protestanlar da Avrupa Devletleri özellikle ?ngilizler taraf?ndan himaye alt?na al?nmaya ba?lanm??t?r.Coning’in faaliyetleri için bkz.,Stanley Lane Poole,Lord Strotford Caning’in Türkiye An?lar?(Çeviren Can Yücel),?kinci bask?,Ankara,1988,Protestanlar?n cemaat olmas? için ayr?ca bkz.,D.Eddy,a.g.e.,s.71.
[13]Maarif Naz?r? zühdü Pa?a haz?rlam?? oldu?u raporunda bu konuya aç?kl?k getirirken“Gerçi süret-i zahireye göre tebaadan olan akvam? mezkure nasran?yyet lafz-? umumisi alt?nda ictima ile H?ristiyanl?k mezheb ve mesle?inde bulunuyor ise de hakikat halde öyle olmayub nasran?yyet hükmüne munkad bulunan milel-i muhtelifenin her birisi kendi unsur-? münferidini kuvvetlendirmek ve di?er unsur-? gayr-? müslime ve s?yyema ahal?-i ?slamiyyeye galib ve musallat olmak ve bu kuvvetin te’siriyle kendilerine meyyal bulunan birer ecnebi devletinin z?r-i cenah-? sahabetine girmek ve mekteblerinden bu ahlakda adamlar yeti?dirmek meslek ve arzusu tevaif-i merkume beyninde bir hayli ilerleyüb ecanibin tesvilat ve te?vikat?na gayet geni? bir meydan açm?? ve pek çok mazarrat?n vuku’una sebeb olmu? ve olmakda bulunmu?dur.Atilla Çetin,“Maarif Naz?r? Ahmet zühtü Pa?a’n?n Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki Yabanc? Okullar Hakk?nda Raporu”,Güney-Do?u Avrupa Ara?t?rmalar? Dergisi,Say? 10-11,istanbul,1983,s.197.
[14]Bilal ?im?ir,“Ermeni Propagandas?n?n Amerika Boyutu Üzerine”,Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ?le ?li?kileri Sempozyumu(8-12 Ekim 1984),Ankara,1985,s.103
[15]Misyonerlerin lüks hayat? ve imkanlar?,misyoner müesseselerinin lüksü bu hayata özentinin artmas?n? sa?lam??t?.
Binalar?n lüks ve gösteri?li olmas? da misyonerli?in,propaganda araçlar?ndan biri oldu?u kendilerce de kabul edilir.
Özellikle ?ehrin her yerinde görülmesine ve çevresinde en lüks binalar olmas?na gayret edilirdi.Robert Koleji,Tarsus
Amerikan Koleji ve Harput,Mardin ve Antep’teki bütün Amerikan okullar? böyledir.Di?er devletlerin müesseseleri
Amerikan müesseselerini aratmaz lükstedir.
[16]Yap?lan propagandalar hem misyonerlerin hem de Ermenilerin i?ine geliyordu.Çünkü toplanan paralar Ermeniler için hizmet, misyonerler için de faaliyetleri için bir imkan sa?l?yordu.Ayr?ca devletlerin dikkatini de çekmeyi ba?ar?yorlard?.Yurt d???na giden birçok misyoner birçok vak?f ve derneklerin sa?lad??? paralarla müesseselerini birer kampus haline geliyordu.Osmanl? Devleti taraf?ndan idama mahkum edilen Ermeni komiteci Tomaiyan’?n e?i ezilen H?ristiyanlar içine bir hastahane yapmak ?eklinde konferanslar vererek bu propogandayla Avrupa’da para topluyordu.Bkz.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u.,Cilt 12,No:7,Tarih:17 Mart 1893,Sayfa:12
[17]Amerikal?lar öncelikle Ermeni olaylar?n?n yo?un bir ?ekilde ya?and??? Erzurum,Sivas,Harput gibi birçok bölgeye
Osmanl? Devleti’nin çok yo?un tepkisine ra?men kaputulasyonlardan faydalanarak konsolosluk açarak himaye etmek
istedi?i ki?ileri siyasi koruma alt?na almay? ba?arm??t?.Amerikan konsolosluklar?n?n aç?l??? için bkz.,Frederick Davis
Greene,The Armanian Crisis in Turkey,New York,1895,s.163,Osmanl? Devleti’nin tepkileri için bkz:T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi.Y?ld?z Ar?ivi Resmi Maruzat Tasnifi.,Dosya No:76,S?ra No:16,Tarih:12.2.1313(?stanbul Amerikan Konsoloslu?unun mührü ile gönderilmi? olan takrir.)27 Haziran 311.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi.Y?ld?z Ar?ivi Resmi Maruzat Tasnifi,Dosya No:76, S?ra No:16,Tarih:12.2.1313(Daire-il Sadaret-i Uzma)18 Muharrem 313/29 Haziran 311.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi.Cevdet Hariciye Tasnifi.1,S?ra No:385,Tarih:C.1206;T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi ?rade-Hususi 1317,No:706-75,Tarih:29 ?.1317. T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi.YIld?z Ar?ivi Resmi Maruzat Tasnifi,Dosya No:76,S?ra No:16,Tarih:12.2.1313(Daire-i Hariciye Mektubi Kalemi No:2170)6 Safer 313/16 Temmuz 311.
[18]T.C. Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u.,Cilt 13,No:47,Tarih 13 Temmuz 1893,Sayfa:217; Bkz T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi.Y?ld?z Ar?ivi Resmi Maruzat Tasnifi,Dosya No 115,S?ra No 28,Tarih,26.10.1319(?uray? Devlet Tazimat Dairesi No 2626,12 ?evval 319/9 Kanunisini 317.
[19]Osmanl? yetkilileri gidenlerin ma?duriyetlerini engelleyebilmek için çaba gösteriyorlard?.Osmanl? Devleti’nin Washington Elçisi Mavrimuyoni Bey Amerikan Di? ??leri sekreterli?ine bir yaz?yla Osmanl? göçmenlerinin karaya ç?k??lar?nda New York ba?konsoloslu?unun huzurunda karaya ç?kar?lmas? istedi.,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 7,No:49,Tarih 3 Haziran 1889,Sayfa:204.
[20]Osmanl? Washington Sefareti’nden Hariciye Nezareti’ne verilen bir belgeye göre göçle ilgili olarak bu say?lar verilmi?tir.“A.B.D.’ye geçen y?l 560.319,bu y?l ise 623.084 göçmen geldi?i,bunlardan 6335’inin Osmanl? ülkesinden olup 2728’nin Ermeni oldu?u 1891‘de Osmanl? ülkesinden toplam göçmen miktar?n?n 3957 oldu?u”bildirilmi?tir.T.C. Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 12,No:30,Tarih:3 Nisan 1893,Sayfa:109.;Bu say? giderek artm?? ve 1910 y?l?nda 5500,1913 y?l?nda 9355 Ermeni Türkiye'den Amerika’ya göç etmi?tir.Bu say? toplam olarak Birinci dünya sava??na do?ru 50.000'i a?m??t?r.Bkz B.?im?ir.“Ermeni Propagandas?n?n Amerika Boyutu Uzerine”,S.105
[21]Genellikle Mersin liman?nda kaç??lar?n gerçekle?ti?i biliniyorsa da,?ran’?n ve Batum ?ehbenderliklerinden pasaport alarak Batum’dan gemilerle Hocabey,Anvers veya Hamburg üzerinden yurtd???na özellikle de Amerika’ya kaç??lar?n gerçekle?ti?i de Hariciye Nezaretine gönderilmi? olan bir bilgiden ö?renmekteyiz.bkz.,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 10,No:22,Tarih 16 A?ustos 1891,Sayfa:79.Baz? kimselerin Ermeni ve Müslümanlar? ABD’de götürmek umuduyla göçe ittikleri böylece biçarelerin paralar?n? s?zd?rd?klar? da bilinmektedir.Bkz., T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 11,No:55 Tarih:4 Ekim 1894,S.202.
[22]Erdal Aç?kses,“Amerika’dan Harput’a Harput’tan Amerika’ya Göç",Dünü ve Bugünüyle Harput,Cilt 1,Ankara,1999,s.169vd.
[23]T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt:9,No:121,Tarih:6 ?ubat 1891,s.322.
[24]Yurtd???na giderek vatanda?l??a geçenlerin Say?s?n?n 70.000 civar?nda oldu?u bilinmektedir.bkz.,Gülnihal Bozkurt, Gayrimüslim Osmanl? vatanda?lar?n?n Hukuki Durumu(1839-1914),Ankara,1989,S.152.
[25]Mahkemelere müdahale oldukça yo?un ?ekilde gerçekle?mi?tir.Mara?’da tutuklanan ?i?manyan olay?nda oldu?u gibi tutuklan?ncaya kadar Amerikan vatanda?? olmaz fakat,tutuklan?nca A.B.D. Büyükelçili?i derhal serbest b?rak?lmas?n? ister T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt:11,No:60,Tarih:20 Ekim 1892,Sayfa:208.Bu konuda o kadar ileri gitmi?lerdir ki,kendi okullar?nda çal??an Osmanl? uyruklular?n?n dahi izin al?narak tutuklanmas? gerekti?ini ileri sürecek kadar hükümranl?k hakk?na tecavüz konusunda cesaretli davranm??lard?r.Bkz.,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 29,No:54,Tarih:19 May?s 1895;T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt:29,No:54-2,Tarih:10 Eylül 1894;
[26]J.Barton,a.g.m.,s.53.
[27]Adeta y?llar geçtikçe konsoloslar?n raporlar?n?n büyük bir k?sm? göç te?kil etmeye ba?lam??t?r Bu konuda bkz.;American National Archives,U.S.Consular Officilas at Kharput,T.579,Ro2.,No:2,22 Kas?m 1905;American National Archives,U.S.Consular Officilas at Kharput,T.579,Ro2.,No:5,27 ?ubat 1906;American National Archives,U.S.Consular Officilas at Kharput,T.579,Ro:2., No:2,22 Kas?m 1905;American National Archives,U.S.Consular Officilas at Kharput,T.579,Ro2.1,No:20,3 Nisan 1906;American National Archives,U.S.Consular Officilas at Kharput,T.579,Ro2.,No:23,11 Nisan 1906;vd.
[28]Göçün kay?p olarak görüldü?ü,“her devlet teb’a ile kaim ve teb’an?n kesretiyle varidat ve kuvveti dahi o derecede daim oldu?u ve bununla beraber devlet efrad-? nüfusdan müte?ekkil bir hey’et oldu?undan velevki bir ferd-i ?ah?s olsun tenak?s? a’deden yine mevkiini aç?k gösterece?i taba oldu?undan...“?eklindeki ifadelerden anla??lmaktad?r.Bkz.B.A..Y.A.Res.,Dosya No: 115,S?ra No:28,Tarih:26.10.1319(?üra-yi Devlet Tanzimat Dairesi No 2626),12 ?evval 319/9 Kanun-? san? 317
[29]BA Sadrazam Kamil Pa?a Evrak? No 86/10924 Tarih 1.7.1317.7,24 Kanun-? evvel 315
[30]Vatanda?l??a geçmek ile ilgili ?artlar için bkz,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u, Cilt:10,No:4,Tarih:8 Temmuz 1891,S.4.Asl?nda bu konu y?llardan beri bilinmektedir fakat Bat?n?n kapitülasyon ve kanunsuzluklar? destekleme al??kanl??? yüzünden bir türlü uygulanamam??t?r.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt:1,No:177,Tarih:23 Ocak 1869,s.425.
[31]Mahkemeye dü?en özellikle de Tehcir s?ras?nda bu konu oldukça gündeme gelmi?tir.
[32]Amerikan National Archives,U.S. Consular Officilas at Kharput,T.579,Rol.1,No:29,22 Ocak 1901.
[33]Tomaiyen ve Kayayan gibi,Merzifon’da Amerikan Koleji’nde görevli olan ö?retmenler ve di?er misyonda çal??anlar misyonerlerce himaye edilerek onlara verilen cezalar dünya kamuoyunda adeta i?kence olarak addedilerek bir kampanya yürütüyorlard?.Bu konuda daha geni? bilgi için bkz:Tomaiyen Erdal Aç?kses Merzifon Amerikan Misyonunun Kurulu? ve Faaliyetleri Hakk?nda K?sa Bir De?erlendirme XIII Türk Tarih Kongresine sunulan tebli?,Ekim 1999,Türk Tarih Kurumu Taraf?ndan Bas?lmaktad?r;
[34]Bu konu özellikle ?ngiltere’de o denli etki yapt? ki,her geli?me ?ngiltereye rapor edildi,Bkz.Bilal N.?im?ir,British Documents on Ottoman Armenians,volume III,1891-1895),Ankara,1989,S.152 vd
[35]Bu konuda Osmanl? Devleti ile ?ngiliz yetkililer adeta pazarl?k yapm??,?stanbul ?ngiltere Büyükelçisi resmen tehdit
ederek tek çözümün Tomaiyan’?n serbest b?rak?lmas? oldu?unu belirtir.H?div krizi için bkz.,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 13,No:8,Tarih 3 Temmuz 1893,S.12 T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 13,No:7,Tarih 2 Temmuz 1893,S.9-11,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 13,No:10,Tarih 4 Temmuz 1893,s.20;T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 13,No:9,Tarih 3 Temmuz 1893,S.13.Sonuçta bu iki komiteci yol ihtiyaçlar? ?çin de bin be? yuzer kuru? da verilerek vapurla e ?ngiltere’ye gönderilir.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 13, No:10,Tarih 7 Temmuz 1893,S.57.
[36]Bu hususta birçok örnek mevcuttur.Bu konu ba?l? ba??na ara?t?rma konusudur.Bu sebeple New York’ta ç?kan Ararat
ve Haik Gazeteleri verilebilir.Washington Elçisinin zararl? gazeteler olarak gösterdi?i ve abone olundu?unu bildirdi?i
Ararat ve Haik gazeteleri gösterilebilir.Marsilya’da ç?kan Armania Gazetesi de bu bölgede etken bir rol oynamaktad?r.
Bkz.,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 9,No:94,Tarih 31 Aral?k 890,S.266; T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 29,No:43,Tarih 13 May?s 1895,s.151.
[37]Örnekler çok olmakla beraber özellikle yurtd???ndaki Ermenilere cesaret vermek için de özet olarak“sava? olaylar? s?ras?nda Türk ordusu hareket alan?na gelmeden evvel Ermeniler 2000 Kürdü öldürmü?lerdir.Ermenileri muhtariyetten ba?ka hiçbir ?ey tatmin etmez.Ermenileri Anadolu’da ekseriyette olup Ermenilerin oturduklar? vilayetlerin tümüyle Ermenilere ait bir mahiyeti vard?r.”?eklinde bilgiler de eklemi?lerdir.Ayr?ca bu gazete ve misyonerlerle di?er birçok etkenden etkilenen Avrupa veya Amerikan gazetesi de birçok nüshas?nda Osmanl? Devleti aleyhine yay?nlarda bulunmu?tur.New York’ta ç?kan Turibin ve The Walk,Washington Post gibi Amerikan gazeteleri ile The Times gibi ?ngiliz gazeteleri de bu propagandalar?n aras?nda yer alm??t?r.Bkz.,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 3,No:8,Tarih:2 Temmuz 1878,s.20; T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt,29,No:43,Tarih 13 May?s 895,S.154; T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 12,No:15,Tarih:23 Mart 1893,S.60.
[38]Bu konuda bkz.,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 8,No:133,Tarih:24 A?ustos 1890,S.411
[39]Amerika’da ve Yunanistan da yerle?mi? olan iki ihtilalcinin gönderdi?i talimatlarda“Ermeniler imtiyaz istiyorlarsa da böyle olmaz onlar bir büyük olay ç?karmal?lar,baz?lar? as?lmal? ve baz?lar? kesilmeli ?slamlarla kap??mal? ki bizde i?in içine girip onlar? muratlar?n? yerine getirelim”?eklindedir.Bkz.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 11,No:118,Tarih:30 Ocak 1893,S.351.
[40]Amerika Washington maslahatgüzar? M?g?rdiç Norighion Efendinin Worchester’de zorla para toplad??? ve pusulalar b?rakarak 4 ?antajla yard?m toplad???,etmeyenlerin tehdit edildiklerini ve burada Ermeni mülteciler için bir Osmanl? konsoloslu?u aç?lmas? gerekti?ini bildirmi?tir.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 8,No:112,Tarih 5 A?ustos 1890,S.362.
[41]Bu hususta bkz.American National Archives,U.S. Consular Officilas at Kharput,T.579,Rol 1.,No:136-30,13 October 1904.
[42]?ngiltere parlamenterlerinin kat?ld??? toplant?lar,T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler
Katalo?u,Cilt 11,No:134,Tarih:17 ?ubat 1895,S.443
[43]Amerikal? misyoner ve Amerika’daki Ermeni cemiyetlerinin etkisiyle parlamentoya dilekçe vererek Türkleri ?ikayet
ederek yard?m ve müdahale iste?inde bulunmu?lard?r.Misyonerler de ?ikayetçi olarak adeta Ermenileri yönlendirmi?lerdir T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 8,No:133,Tarih:24 A?ustos 1890,s.411
[44]Bu dilekçe ve ?ikayetler üzerine yöneticilerin yapt??? aç?klamalarda her ne kadar ikili oyunun bir uygulamas? olsa da etkilendikleri ve Ermenilerin cesaret ald??? da söylenebilir.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 12,No:15,Tarih:23 Mart 1893,S.60
[45]Ermenilerin silah ve cephane temininde pek s?k?nt? çekmedikler? ve Amerika'ya göç edenlerin de silah temin ederek gönderdikleri de bildirilmektedir.Ermeni Komitelerinin A’mal ve Harekat-? ?htilaliyyesi,Ankara,1983,S.234.,Amerika'dan Merzifona gönderilen silahlar?n halen ula?mad?g? ve Yunan adalar?nda sakl? oldu?u ve Ermenilerin eline geçende üç bin Martin’i Henry tüfe?inin Van gölü civar?nda sakland???...,baz.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 29,No:27,Tarih:9 May?s 1895,Misyoner Cayrus Hamlin de bunu do?rulamaktad?r.Bkz.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 29,No:34,Tarih 11 May?s 1895,Amerikal?larda her ne kadar zavall? Ermeniler edebiyat? yap?yorlarsa da Ermenilerin y?llardan beri silahland???n? kendi devletlerine yazd?klar? raporlarda belirtmi?lerdir. Bununla ilgili bir örnek Harput Amerikan konsolosu Herbert Norton un“?ran yoluyla Rusya’dan gelen asilerin kulland??? yivli tüfek,el bombas? ve fi?ek bitmek tükenmek bilmeyen bir stok halinde mevcuttur.?ran’dan gelen Silahlar ?ran yöneticilerinin de lakay?t davran??lar?ndan dolay? Van’a yak?n da? yollar?ndan gelir ve Van ile Bitlis vilayetlerinde gizli depolara stoklan?r” ?eklindeki raporudur.American National Archives,T.579,Rol.1,No:136-28,13 October 1904.Ayn? ?ekilde Tehcir s?ras?nda Anadolu’da bulunan Lesii Devis’in Tehciri bir soyk?r?m gibi anlatan ve Ermeni dergi ve gazetelerinin ba? tac? olan raporlar?nda bile arama yapan askerlerin yapt??? aramalarda duvar ve tavanlara saklanm?? çok say?da silah bulundu?una ?ahit
oldu?unu kendisi yazar.Asbarez Daily,Friday—Saturday,April 23—24,1999,s.27
[46]Ermenilerin New York’ta silah talimi yapt?klar?yla ilgili bkz.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde
Ermeniler Katalo?u,cilt:8,No:14,Tarih:12 ?ubat 1890,S.25
[47]T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 10,No:87,Tarih:2 Nisan 1895,Sayfa:260; Özellikle H?nçak Ermeni Komitesi üyelerinin Atinay? üs olarak kulland?klar?.Bkz.T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,Cilt 10,No:87,Tarih:2 Nisan 1895,S.260
[48]Amerika’da Osmanl? Devleti ve Türkler aleyhine ç?kan yaz?lara cevap verdi?i için Amerika’dan yurt d???na ç?kar?lan Ahmet Rüstem Bey'e Avrupa'da kötü ?artlarda ya?amas?n? kabul edemeyen Atatürk ve T.B.M.M. sahip ç?kar.Önce acilen ihtiyac? olan be? yüz liral?k bir nakit para 1921 y?l?nda ç?kar?lan bir kararnameyle gönderilir.Bkz.T.C.Ba?bakanl?k Cumhuriyet Ar?ivi,.No:18. 109.15.1921,Tarih:26.111921,Ek.109-15,Karamame No.1222.Daha sonra da emekli ayl??? ba?lanm??t?r.Bkz.481 Numaral? Kanun,TBMM. Zab?t Ceridesi,Devre II,Cilt 8,S.632 vd.
[40]Ermenilerin makale ve mektuplar?nda ve kendi aralar?nda yazd?klar? mektuplarda bu konuyla ilgili birçok bilgi bulunmakla beraber bunun en ilginç olan? Sason ayaklanmas? ?ngiltere ve Amerika Birle?ik Devletlerini inand?rd? Devletlerin kendi ç?karlar? için çal??t?klar?n? biliyoruz.??te bu nokta meseleye bir ?ans vemiyor.?kinci bir hareket daha olursa ?ngilizler Sultan? Ba?dat’a kadar sürecekler.Amac?m?z ihtilal,korkmay?n ölüm her yerde birdir...”?eklindeki mektuptur.Bkz. T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler Katalo?u,cilt 4,No:12,Tarih:17 Ekim 1879,Sayfa:34(zaptiye Naz?r? Naz?m Pa?an?n Sultana verdi?i rapordan;A.B.D.de oturan Leon’dan Bitlis’in Ziyan Köyünde oturan Protestan vaizlerden Agopyan Serkiz'e 1 Ekim 1879 Tarihinde yaz?lan mektup)
[50]Leslie A Dewis'in kendi raporundan naklen Anadolu'daki faaliyetleri ile ilgili bkz Special Issue Dedicated to the 84th Anniversary of The Armanian Genocide Asbarez Daily Friday—Saturday April 23—24 1999
[51]Atkinson için bkz.,American National Archives,T.579,Rol.1,No:110-110/1,Tarih.2 February 1904;Harriet H.Atkinson,“Mrs. Harriet H.Atkinson’s Eyeewitness Account of the Massacres at Harpoot”,The’ Armanian Review,vol.29,No:1-113,Boston,1976.s. 8-10,23-30
[52]Asbarez Daily,Friday—Saturday,April 23—24,1999.,S.10-48;H.Atkinson,a.g.m.,ss.12-13.
[53]H.Atkinson,a.g.m.,s.29;U.Kocaba?o?lu,a.g.e.,S.193.
[54]Asbanez Daily,Friday—Saturday,April 23—24,1999,S.9.
[55]Asbarez Daily,Friday—Saturday,April 23— 24,1999,S.26.
[56]T.C.Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi,Dahiliye.Emniyet-i Umumiye,2.?b.68/83,Belge için Bkz.Osmanl? Belgelerinde Ermeniler (1915-1920),(ikinci bask?),Ankara,1995.s.89.
[57]Asbarez Daily,Friday—Saturday,April 23—24,1999,s.s.8-10,23-30.Acaba Ermeniler kasalar dolusu bu de?erli e?yalar? ne yapt?klar?n? merak etmiyorlar m??
[58]Y.Halaço?lu,a.g.e.,s.58.
[59]Alptekin Müderriso?lu,Kurtulu? Sava??n?n Mali Kaynaklar?,Ankara,1990,s.84
[60]Bkz.Kas?m Ener,Çukurova Kurtulu? Sava??nda Adana Cephesi,Ankara,1970
[61]Azmi Süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,Ankara 1990,s.148
[62]Nemrut Mustafa lakapl? divan-i harp mahkemesinde idama mahkum edilenlerin hepsi adeta ?stanbul Hükümetince hükümet olmak için ödedikleri bir diyettir.Fakat Türkiye Cumhuriyeti Devleti bu ?ehitlerin çocuklar?na 20.000 TL birer mülk ve ayl?k ba?lanmas? için kanun ç?karak bu adaletsiz uygulamay? birazc?k olsun hafifletebilme çabas?n? göstererek hem onlara sahip ç?km??t?r.Bu adaletsizli?e kat?lmad???n? göstermi?tir.Ad? geçen kanun için bkz.TBMM.Kavanin Mecmuas?,Cilt 4,(ikinci bas?l??), Ankara,1941,s.940;Kanun için mecliste yap?lan tart??malar için bkz.TBMM. zab?t Ceridesi,Devre II,Cilt 25,s.602 vd.;Ayr?ca bkz. Necdet Bilgi,Ermeni Tehciri ve Bo?azlayan Kaymakam? M.Kemal Bey’in Yarg?lanmas?,Ankara,1999.;Azmi Süslü,a.g.e.,s.146 vd.;Tekin Eral,“Milli ?ehit Bo?azl?yan Kaymakam? Kemal Bey”,Türk Dünyas? Tarih Dergisi,Say? 17,May?s 88,?stanbul,1988,s.45 vd.;A.Alper Gazigiray,Ermeni Terörünün Kaynaklar?,?stanbul,1982,s.517 vd.
[63]Misyonerler Lozan da adeta biran önce antla?man?n imzalanmas? için gayret göstermi?lerdir.Bkz.Bilal N.?im?ir,“Amerika’da Ermeni Lobisi ve Lozan Antla?mas? Kavgas?”,Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi,Cilt.3,Ankara,2001,s.44
[64]General Harbord’un geli?i ve raporu için bkz.Seçil Akgün,General Harbord’un Anadolu Gezisi ve Raporu,?stanbul,1981.
[65]Erdal Aç?kses,“Lozan’da Türkiye ile Amerika Birle?ik Devletleri Aras?nda ?mzalanan 6 A?ustos 1923 Tarihli Antla?ma”, Atatürk Yolu,Y?l:11,Cilt:6,Say?:21,Ankara,1998,s.1-31
[66]Bilal ?im?ir,“Türk Amerikan ?li?kilerinin Yeniden Kurulmas? ve Ahmet Muhtar Bey’in Washington Büyükelçili?i(1920-1927)”, Belleten,Cilt XLI,Ankara,1977,s.304 vd.
 ----------------------
* Fırat Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi, Elazığ -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt
        
   «  Geri