Anasayfaİletişim
  
English

?MPARATORLUKLAR S?YASET?NDE

Doç. Dr. İsmihan YUSUBOV*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt
 

 le="text-align: juğÿ_?MPARATORLUKLAR S?YASET?NDE270­&bold;">?MPARATORLUKLAR S?YASET?NDE“ERMEN? SORUNU”NUN YER?:NEDENLER VE SONUÇLAR

Doç.Dr.?smihan YUSUBOV*



?mparatorluk derken,ad?ndan da belli oldu?u gibi,bir emir,bir hükmetme alan? anla??lmaktad?r.Bu alan büyük veya küçük olabilir,fakat önemli olan,icraatlar?n,olaylar?n hükümle tenzimlenmesi ve yürütülmesidir.Bunun için,hüküm alan?ndaki birimler özel iradelerinden tamamen yoksun ve k?s?r b?rak?lmakla,gelecekte bu birimlerin ortak payda(ortak ç?kar,ortak ideal)bularak, merkez iradeye kar?? koyabilecek yeni güç merkezleri olu?turabilmeleri çe?itli yöntemlerle devaml? olarak engellenmektedir. Asl?nda bütün bunlar?n kayna??n? ve emsalini Do?ada bulabiliriz.Do?an?n“yap? ta?lar?”dedi?imiz atomlar,günümüzün ütopik modeline göre(”gezegen modeli”)bir imparatorluk yap?s?na sahip.Wolfgang Pauli’nin“Yasaklama Prensibi”gere?ince,atomu olu?turan hiçbir iki parçac?k ayn? özelliklere(ortakl??a)sahip olamazlar.Hatta ayn? yörüngede dola?makta olan iki elektronun bu ortak paydalar?n? bozmak için,bilimde“spin”ad?n? alm?? ve model olarak kendi ekseni etraf?nda dönme gibi alg?lanan bir farkl?l?k ortaya konulmu?tur.

Yani,idealde hükmolunanlar?n aras?ndaki ba?lant?lar önemsenmeyecek derecede zay?f oldu?unda,Genel Merkez’in iradesi bir mutlakl?k kazanm?? oluyor.Me?hur“ay?r-buyur”mekanizmas?n?n temelinde,i?te bu mutlakl??? gerçekle?tirme iste?i durmaktad?r.Bu mekanizman?n düzenli çal??abilmesi için gereken enerji kayna??,Merkez’in kendisi veya ayr? ayr? birimler olabilir.Buna ba?l? olarak,gereken enerji direkt veya dolayl? yolla ötürülür.

Genelde,Merkez güçlü ve durum acil oldu?unda direkt yönteme,aksi halde dolayl? yönteme ba?vurulur.i?te tam da bu s?rada “Ermeni Sorunu” ve benzerleri masaya yat?r?l?r.Görünü?te sanki bir birimin sorunlar? çözümlenme?e çal???l?yor,halbuki as?l sorun Merkezin kendi sorunu-hükümranl???n? mutlakla?t?rma sorunudur.

Elbette dolayl? müdahale için her zaman var olan baz? gerçek nedenlerin yan? s?ra,talan ve sömürgenin temelinde yatan büyük yalanlar?n üretilmesi de laz?m geliyor ki,bununla da Merkez’in,büyük para kaynaklar?na sahip,çe?itli Enstitüleri u?ra??yorlar.

Sunulan Bildiride“Ermeni Sorunu”a??rl?kl? olarak Rusya ?mparatorlu?u siyasetindeki yeri bak?m?ndan ele al?nm?? ve incelenmi?tir.Bu arada di?er“?mparatorluklar”ve“Sorunlar”a da göz at?lm?? ve bu geli?melerin,“Merkezi Çözümlerin “sorunu” olan birime genelde bir fayda sa?lamad??? kanaatine var?lm??t?r.Do?al olarak,bu ba?lamda“Sözde Ermeni Soyk?r?m?”ve
“Uyduruk Karaba? Sorunu”da belli bir ölçüde ara?t?r?lm??,sadece Ermeniler için de?il,onlarla ayn? ak?beti payla?anlar için de baz? sonuçlara var?lm??t?r.Bundan ba?ka de?i?ik“izmler”le imparatorluklar aras?nda varolan ba?lant?lara ve yeni, neoimparatorluk yöntemlerine k?smen de olsa de?inilmi?tir.



?MPARATORLUKLAR VE “SORUNLAR”

?ki durumda insan konu?makta ve yazmakta zorlan?yor.Birincisinde konu?ulacak bir ?ey olmad??? zaman,ikincisinde ise konu?ulacaklar?n yeterinden(gere?inden de?il)fazla oldu?u zaman.Bizim durumumuz ikincisi olmakla,söylenilmesi gereken,fakat söylenilmemi?(söylenilememi?)ve birikmi? dü?üncelerin hepsini bir nutuk veya makale ipine dizmekte olmayacak zorluklarla kar?? kar??ya kalmaktay?z.

Bu bölümde biz Rus-Sovyet ?mparatorlu?u modelinde ?mparatorluklar?n baz? özelliklerine ve“sorunlar”?n nedenlerine de?inme?e çal??aca??z.

?mparatorluklar?n çok önemli bir özelli?i onlar?n müthi? yalan makinelerinin mevcut olmas?d?r.Çünkü yalan sömürü ve talan?n taban?n? olu?turan en önemli unsurdur.Sovyetlerin son büyük yalanlar?ndan bir tanesi 360 yolcusu olan Güney Kore’ye mensup Boing tip uça?? dü?ürdükten sonra uydurduklar? yalan,bir di?eri ise kötü üne sahip Çernobil kazas?n?n tam be? gün boyunca halktan gizli tutulmas? olmu?tur.30.Y?llar?n büyük yalan?,Genetik bilim dal?n?n burjuva alimlerinin uydurmas? adlandirarak, onu Biyoloji ilminin d???nda tutmak olsun gerek.Yani resmi ideolojiye ters dü?en veya bu ideoloji çerçevesinde anlam verilemeyen yenilikler bütün alanlarda(sanat,bilim,roman,sahne eserleri vs.)d??lanmakta,bu yenilikleri savunanlarsa takip olunmaktayd?.Düzeni methedip yüceltenlerse her türlü üstünlüklere sahipleniyorlard?.

Stalin döneminin en büyük yalan?,yani bele demek caizse,“yalanlar?n ?ah?”ise,insan?n kendisi hakk?nda yalan iftiralar uydurmas? veya art?k uydurulmu? olan yalanlara imza atmas? olmu?tur.Adamlar bu yalanlara,kendilerini ve yak?nlar?n? daha kötü durumlardan korumak için ba?vurmak zorunda kal?yorlard?.Bu olaylar Sovyetler Birli?inin her yerinde,ama en çok Türk Cumhuriyetlerinde(Orta Asya ve Azerbaycan),özellikle de 30.Y?llarda oldukça yayg?n bir hale gelmi?tir.

?mparatorluklar piramitsel yap?ya sahip olmakla,taban büyüdükçe zirve daha yükseklere t?rman?yor ve sonuçta yeni ufuklar aç?l?yor ki,bu da taban?,yani hüküm alan?n? yeniden geni?letme?e,daha da yayg?nla?t?rmaya sevk ediyor.Yay?mlanmak için kullan?lan yöntemlerin ba??nda içten müdahale yöntemi geliyor ki,Afganistan örne?inde bunu aç?k görebiliriz.Bunun için cazip ko?ullarda yerli ahaliden“yanda? çeteleri”olu?turuluyor.Moskova’daki Patris Lumumba naml?“Halklar Dostlu?u Üniversitesi”i?te bu amaçla yarat?lm??t?r ve ismini de Büyük Britanya’n?n kurmu? oldu?u“Halklar Dostlu?u”?mparatorlu?undan alm??t?r herhalde.

Yay?mlanmalar?n yan? s?ra var olan hüküm alan?ndaki baz? kar?? koymalar?n,yerel yönetmenlik iste?inin an?nda,daha be?ikteyken bo?ulmas? gerekiyor ki,bunun için Merkezin y?llarca denenmi? acil yöntemleri mevcuttur.Bu zaman gereken yalan müdahaleden sonra olu?turularak,olay?n temeline konulacak“nedenler”in saf?nda lay?k oldu?u yere konulur.Acil müdahalelerin bariz örnekleri olarak 1920 y?l?n?n Nisan ay?nda 11.K?z?l Ordunun Azerbaycan’a,Sovyet Ordusu birliklerinin 1956’da Macaristan’a,1 968’de Çekoslovakya’ya,yine 1990 y?l?n?n 19 Ocak gecesi Bakü’ye karadan üç koldan ve denizden sald?r?s?n? gösterebiliriz.

Sovyet Amirlik Sistemi’nde ba? veren acil müdahalelerin temel nedeni Merkezin“Tayin etme”,“Atama”gibi,sistemin ya?amas? için gerekli olan,“kutsal”haklar?na olan her türlü kast veya kast tehlikesi olabilirdi.Deyin can? ?i?ede oldu?u gibi,Amirlik sisteminin can? ve ya?am kayna?? da yukar?dan a?a??ya do?ru yönelen tayinlerde olsa gerek.Bu durumda tayin olunan ki?ilerin tüm sorumluluklar? da yukar?lar kar??s?nda olmakla,a?a??lar kar??s?nda hiçbir sorumluluk ta??mazlar ve onlar?n sorunlar?yla da pek ilgilenmezler.Amirlerin a?a??dan belirlenmesi ise bu piramitsel yap?n?n sonunun ba?lang?c? olurd? ki,benzer durumlar?n acilen aradan kald?r?lmas? sistem için her zaman hayati önem ta??maktad?r.

Piramitsel yap?y? daim çal???r durumda tutabilmek için Sosyalist Cumhuriyet ba?kanlar? bir nevi tanr?çala?t?r?l?r,Merkezin iste?i ve güçlü tebligat makinesinin yard?mlar?yla onlardan yar?m ilahlar yarat?l?rd?,çünkü bu sistemin ba?ka tür çal??mas? neredeyse imkans?zd?.Bu amaca ula?mak için sürekli olarak maddi ödüllendirme yöntemlerine de ba?vurulmaktayd?.Eski Sovyetler Birli?inde çok sevilen Türk kökenli yazar Faz?l ?skender’in“Bayram Beklentisi Bayram?”isimli roman?nda ?ehirli o?lanla köy horozu aras?nda tavuklar u?runa ilginç bir mücadele sahnesi yer almaktad?r.Sonuç olarak horozun tüm çabalar?n?,uyar? ve ay?plamalar?n?n etkisini,çocu?un bu tavuklar?n önüne serpti?i bir avuç dar? bo?a ç?kar?yordu.Buradan al?nacak ders sadece maddiyat?n önemli olmas?n? anlamak de?il,ayn? zamanda maddiyata uyarak emanete(ideale)h?yanet edenlerin bir tavuk kafas?na sahip olduklar?na kanaat getirmek olsa gerek.

Acil,direkt müdahale imkan? olmayan durumlarda ise gereken müdahale dolayl? yollardan yap?l?yor ki,“sorunlar”da i?te bu andan itibaren gündeme al?nm?? oluyorlar.Bu“sorunlar’?n filizlenmesi için gereken tohumlarsa her zaman bulunabilir veya yapay olarak enjekte olunabilir.Örne?in Sovyetler Birli?inin subjelerin olan Cumhuriyetler içerisindeki az?nl?klar?n özerk kurumlar? sözde iyi niyetle kurulmu?,fakat zaman? yeti?ti?inde,kötü yönde bir“sorun”olarak kullan?lm??t?r.Azerbaycan için Da?l?k Karaba?,Gürcistan için Abhazya,Acaristan ve Güney Osetiya özerk kurumlar?,ba??ms?zl?k mücadelesi zaman? birer sorun olmu?lar ve ?imdi de,Sovyetlerin çökü?ünden sonra sorun olmakta devam ediyorlar.Yapay olarak enjekte olunan“sorunlara örnek olarak Moldovada“Dnestryan? Cumhuriyet”ismi tak?lan bir kurumun,Balt?k Ülkelerinde(Letonya,Litvanya,Estonya)ise“?nterfront” ad? tak?lan,ba?ta Ruslar olmakla az?nl?klar grubunun“sorunlar?’n? gösterebiliriz.

Bunlar hepsi subjelerin,Merkezin çizdi?i çerçeveden ç?kmas?n? engellemek için oynanan oyunlar?n önemli bir parças?d?r. ?mparatorluk bir tehlike(iç tehlike,yeni güç merkezlerinin olu?ma tehlikesi vs.)duydu?unda,gecikmeden“ay?r-buyur” mekanizmas?n?n dü?mesine bas?yor ve“sorunlar”ba?l?yor.Bu zaman her?ey en küçük ayr?nt?lar?na kadar planlanm?? oluyor. Örne?in,1990 y?l?n?n 19 Ocak gecesi Bakü’ye sald?r? gibi acil bir durumda Azerbaycan’la Ermenistan aras?nda var olan gerilim ve Da?l?k Karaba?’da sürmekte olan sava? unutulmam??,göz önünde bulundurulmu?tur.Belli ki,sald?r? öncesi Krasnodar ilinde ya?ayan Ermeni kökenli yedek subaylar? ve askerler orduya ça??r?larak,operasyona sokulmu?lar.En ac?mas?z davranan ve birer katil tav?rlar? sergileyenler de i?te onlar olmu?lar.Bu müdahaleye gerekçe olarak da,Oca??n 13,14’ünde Bakü’de suni bir biçimde Ermenilere sald?r? ve evlerinin ya?malanmas? olaylar? düzenlenmi?tir.

Güçlü d?? tehlikelere kar?? monolit bir birlik gerekti?inden,her türlü ayr?mc?l?klar ve ayr?mc?lar be?i?inde bo?ularak yok ediliyorlard?.Fakat d?? tehlike savu?tuktan sonra,birlikten do?mu? zaferle ayn? anda oluvermi? yüksek manevi de?erler ve özgürlük duygular? amirlik sisteminin iç i?lerine engel olma?a ba?l?yor.Bu nedenle Sistemin bu manevi de?erleri,özgürlük ruhunu yok etmesi gerekiyordu.?kinci Cihan Harbi’nden sonra,Sovyet Amirlik Sistemi bu“çirkin amac?na ula?mak için halklar?n beynelmilel ruhuna kastederek,korku,?üphe ve nefret ortam?n?n yeniden tamiri için insanlar? ve milletleri birbirine kar?? ayakland?rd?lar”[8]

Homeros’un ?lyada eserinde Olimp ?lahlar?n?n insan topluluklar? aras?nda,isteklerine uygun olarak fitne tohumlar?n? nas?l serpi?tirdikleri çok güzel tasvir olunmu?tur.Bu tohumlar filizlendikçe,onlar?n ellerini ovu?turarak,“emeklerinin” mahsullerini bir an önce toplamak için nas?l da sab?rs?zland?klar?,o kör deha taraf?ndan oldukça canl? ve gerçek çizgilerle kaleme al?nm??t?r.Günümüzün Olimp Zirvesinde oturanlar?n?n bednam fesat planlar?n?n temelinde de Homeros’un bu hikayelerinden kaynaklanan ve beslenen ilham olsun gerek.

Bir ?ey kesin ki,Do?a yasalar?na göre kapal? bir sistemde zamanla bir denge olu?mas? kaç?n?lmazd?r.E?er uzun bir zaman zarf?nda denge olu?muyorsa bu,devaml? olarak sisteme d??ar?dan bir müdahalenin var olmas? anlam?na gelir.

Sistemin bir yöntemini,“Ad?m? koyar?m sana,seni de yana yana”gibi isimlendirebiliriz.Örne?in Orta Asya’da Sovyetlere kar?? direnenlere“Basmaçlar”denilirdi.Basmaç demek bask?,bask?n yapan kimse anlam?na geliyor ki,bu ba?lamda en büyük“Basmaç” Proleter Diktaturas? olmakla Sovyet’in ta kendisiydi.Afganistan’da Ruslara“Dü?man”denildi?inden,onlar da Afganlar’? “Dü?man” diye damgalamaya ve lanetleme?e ba?lad?lar.Dinini korumaya çal??anlara“fundamentalist”,dilini korumaya çal??anlara“fa?ist”, ?rk?n? korumaya çal??anlara“?rkç?”,?rz?n? korumaya çal??anlara“gerilikçi”damgalar? vuruluyor ve onlar saf d??? b?rak?lmaya çal???l?yor.

“?zm”lere gelince,“?zm”lerle ?mparatorluklar aras?nda çok s?k? bir ba??nt? gözlemlenmektedir.E?er herhangi bir“?zm”ortaya ç?km??sa,ilk önce o,ayr? ayr? insanlara,sonra toplumlara,daha sonra ülkelere sahiplenme?e çal???yor ve ba?ar?l? olursa,bir ?mparatorlu?un ideolojisini olu?turuyor.Daha sonra ise bu ?mparatorluk bu“?zm”ini ihraç etme?e çal???yor.Onda böyle yanl?? bir fikir olu?uyor ki,nerede bunun“?zm”inin izi varsa,oras? ?mparatorlu?un s?n?rlar? içerisindedir.

Do?ada bu tür olaylar sürekli ba? vermekle bir nevi yasalla?m??t?r.Hayvanlar de?i?ik izlerle(t?rnak,tüy,idrar,gübre izleri) hükmetti?i alan?n s?n?rlar?n? belirtirler ve bunun kabul görmesinin nedeni,onlar?n geçimlerini sürdürmeleri için gereken kadar alana(fazlas?na de?il)iddia etmeleridir.?nsanlar?n ve onlar?n yaratt?klar? ?mparatorluklar?n iddias? ise hiçbir s?n?r tan?mamaktad?r.

Ça?da? ?mparatorluklar veya Neoimparatorluklar?n temel karakterleri hakk?nda bilgi edinmek için 1950 y?l Edebiyat Nobel Ödülü sahibi,matematikçi Bertrand Russel’in(1872-1970)“Sorgulayan Denemeler”[1]kitab?na bir göz atmakta fayda olur diye dü?ünüyorum.Bu kitab?n“Gelece?e dönük baz? tahminler”bölümünde ?u dü?ünceler yer almaktad?r:

“Geli?memi? ülkelerin,topraklar?nda bulunan petrol gibi(stratejik önem ta??yan-?.Y.)?eylerin kontrolünde mutlak haklar? oldu?unu öne sürmeleri,kötü sonuçlara yol açmaktan ba?ka bir i?e yaramaz”.“Dünya bütünle?ti?inden Merkezi Otorite(alt çizgi benimdir-?.Y.)zorunludur.Bu Merkez,Sava? ve Bar?? konusunda karar verebilmeli,gerekirse çabuk zaferi sa?layabilmelidir(en önemlisi de bu)ki,bunun için ortak silahl? kuvvetlerin olmas? ?art”.

Bunun d???nda Merkez’in daha üç tane önemli görevi s?ralan?yor:”1)Topra??n ulusal devletler aras?nda bölünmesi;2)Bir ulusal devletin s?n?rlar?ndan ötekisine nüfus hareketlerinin tanzimlenmesi;3)Hammaddelerin onlara talip olanlar aras?nda bölü?türülmesi”

Ve son akkorlar:“Al?nan pay?n büyüklü?ünü saptayan da sonunda silahl? kuvvetler olur”.

?lave etmemiz gerekiyor ki,günümüzde bu tahminler hemen hemen gerçekle?mi? durumdalar.??te bu geli?meler ça?da? ?mparatorluklar?n karakteri için belirleyici öneme sahip.Ça?da? ?mparatorluklar için karakteristik olan en önemli cihet onlar?n s?n?rlar?n?n keskin olmamas?,belirginli?ini kaybetmesidir.E?er k?yaslama caizse,klasik küme kavram? eski ?mparatorluk anlay???na uygun geldi?i gibi,Bulan?k Küme(Fuzzy Set)kavram? da Neoimparatorluk anlay???na uygun görülebilir.Bulan?k Küme’nin s?n?rlar? belli olmad???ndan,kimin nerede olmas? da pek belli olmaz.Dolay?s?yla bir belirsizlik,bir bulan?kl?k söz konusu olmakla,“bulan?k suda bal?k av?”için çok uygun bir ortam say?labilir.

?mparatorluklar?n yaratt?klar?“sorunlar”aras?nda“Ermeni Sorunu”farkl? bir yere sahip olmakla,Ermenistan’la kom?u olan Türkiye,Gürcistan ve Azerbaycan’? do?al olarak daha çok ilgilendirmektedir.Çal??man?n geriye kalan k?sm?nda bu bölgede var olan sorunlar?n dünü ve bugününe k?saca da olsa göz atmaya çal??aca??z.



“ERMEN? SORUNU” VE TÜRK?YE

Ermeniler her yerde,her devletin s?n?rlar? içerisinde neinki,normal ya?amlar?n? sürdürmü?ler,hatta onlar?n ya?am tarz? ve ko?ullar? yerli ahalininkinden çok daha iyi olmu?tur.Ermeni halk? her zaman kendi çabalar? ve zahmet severli?i ile ad-san kazanm??t?r.Lakin bu mutlu günler onlar?n,hiç bir s?n?r tan?mayan iddialar sahibi olan kendi ayd?nlar? taraf?ndan denge durumundan ç?kar?lmas?na kadar devam edebilmi?tir.Bu ayd?nlar ise ne az,ne çok-”Büyük Ermenistan ?mparatorlu?u”u kurmak hülyas?na kap?lm??lard?.Daha sonra ise onlar bitip-tükenmeyen i?tahlar? yüzünden kendilerine kar?? tu?lanm?? nefret ve gazap süngüsünü emekçi Ermeni halk?n?n tam da yüre?ine yönelterek bednam korkaklar gibi tabanlar?na tükürüp aradan ç?k?vermi?lerdi. Ara yerde hayat?n? kaybedenler ise,ne suçun sahibi oldu?unu halen derk edememi? sivil halk olmu?tur.

Bak?n?z,Rusya Akademisinin muhabir üyesi,Ermeni kökenli Kerop Patyakin,kendisinin“Van yaz?tlar? ve onlar?n Ön Asya tarihi bak?m?ndan önemi”(St.Petersburg,1875)[3]ad?n? ta??yan çal??mas?nda ne yaz?yor:“...Ermenistan’?n be?er tarihinde hiçbir zaman özel bir rolü olmam??t?r.Bu ad asl?nda politik bir kavram olmaks?z?n,sadece Ermenilerin yay?lm?? oldu?u co?rafi araziyi bildirmektedir.Ermeniler her zaman meskunla?t?klar? topraklara kötü sahiplik etmi?,lakin do?ma ve yak?nlar?n? keçi fiyat?na satarak daima güçlü kom?ular?na(Romal?lar,Vizantlar,Selçuklar,Araplar,Osmanl? Türkleri,Sefeviler ve Ruslara)özel bir maharetle hizmet göstermi?lerdir”.

?imdi de“Ermeni Sorunu”un anlat?ld??? 30.y?llar?n Büyük Sovyet Ansiklopedisine bir göz atal?m.Oradaki makale büyüktür,lakin k?sa özü ?undan ibarettir ki,Ermeniler iyi,hatta çok iyi ya??yorlard?.Örne?in Türkiye’de.Günlerin birinde ?ngiltere,Fransa ve ya ba?ka bir devlete,olabilsin Rusya’ya uluslararas? bir problemin çözümü esnas?nda Türkiye’ye bask? yapmak gerekiyor.??te bu andan ba?layarak onlar,daha da iyi ya?ayacaklar? dü?üncesine kap?lm?? Ermeni ayd?nlar? ve üst düzey tabakas?n?n direkt katk?lar?yla“Ermeni Sorunu”u ortaya atarlar.K?z??m?? Ermeniler önce muhtariyet,sonra ise arazisinde ya?ad?klar? devletten ayr?lma talebini ileri sürerler.Nihayet onlar d?? odaklar?n yard?mlar?yla silahl? çeteler olu?turuyorlar.Türkiye,merak konusu olan problemin çözümünde Ermenilerin“dostlar?na”gereken“anlay???”gösterdi?i anda“Ermeni Sorunu”onlar için cazibe kuvvetini yitirmi? oluyor.Olaylar?n bu tür h?zl? bir ?ekilde de?i?ti?ini gören,lakin ayn? h?zla,art?k yürümekte olduklar? yoldan sapmakta zorlanan Ermeni ink?lapç?-ayd?nlar? kalanlar?n ruh yüksekli?ini temin etmek için mü?ketlerinden havaya bir kaç ate? saçarak etrafa da??l?rlar.Böylece art?k ortal?kta gözükmeyen ink?lapç?lar?n fetvas? ile kar???k milli terkibe malik etraf kasaba ve köylerde çok gaddarl?klar,vah?etler türetmi? silahl? çeteler her ?ey için cevap vermeli oluyorlar.Onlarla beraber, dinç Ermeni ahalisinin bir k?sm?,bu e?k?yalar taraf?ndan mahvedilmi? sivil halk?n kar??l??? olarak mah?er aya??na çekiliyor. Bak bu da sizin için“soyk?r?m”.1915’te de,1918’de de böyle olmu?tur.

Bütün bunlar hakk?nda Rusya’n?n Erzurum’daki ba?konsolosu Mayeviski’nin 1912 tarihli,“Van’da ba? veren olaylar.Ermeni k?r?m?” adl? raporu([4])geni? bilgiler içermektedir.Bu rapor Ermeni ayd?n ve ink?lapç?lar? taraf?ndan Ermeni k?r?m?n?n haz?rlanmas? ve gerçekle?tirilmesi dinami?inin çok güzel tasvirini veriyor.

Ben bu rapordan baz? parçalar? dikkatinize sunmak istiyorum:

“?ehirli Ermeni ufak tefek tahsil al?ralmaz,onda Ermeni milletinin siyasi önemi,a??rl??? ve ayn? zamanda kendisi hakk?nda çok yüksek dü?ünceler olu?ur.Zamanla onda garip bir tekebbür,çevresindekileri küçümseyen bir böbürlenme edalar? ortaya ç?kar. Onda böyle bir kesin inam yaranm?? olur ki,e?er Ermeniler ?imdi,bugün politik arenada önemli bir role sahip de?illerse,bunun nedeni yaln?zca onlar?n Türkiye’nin esareti alt?nda olmas?d?r.Lakin yak?n gelecekte Ermeni milleti mutlaka kalk?nacak ve kendine lay?k siyasi mevki sahibi olacakt?r”.

“Ve e?er Ermeniler gürültülü,aldat?c? sloganlar?n hipnozu alt?nda yeniden ink?lap,isyan yolunu tutarlarsa,onlar yine de 1895-1896 y?llar?nda kaybettikleri kadar halk mal?n?,bir o kadar da insan hayat?n? kaybetmi? olurlar”.

“1895-1896 y?llar?nda Asya Türkiye’sinin bir çok illerinde meydana gelmi? kaosun nedeni hiç de Ermenilerin mahkum,s?k?nt?l? durumlar? olmam??t?r.Onlar buralarda her zaman ahalinin daha varl?kl? kesiminde yer alm??lard?.Ermenilerin ink?lab? harekat?n?n nedenlerini onlar?n malum siyasi olgunlu?unda,onlarda güçlü milliyetçilik ve separatç?l?k(ayr?lmak)ideallerinin uyanmas?nda ve bu ideallerin Bat? Devletlerince çok ac?mas?z bir ?ekilde istismar?nda aramak gerekiyor”.

“Ermenilerin halk kahramanlar? hakk?nda bir ?ey malum mu?Nerede o azatl?k u?runda mücahitlerin isimleri?Onlar yok.Niçin? Çünkü bu mücahitler kurtar?c?dan daha çok,kendi halk?n?n cellad? rolünü oynam??lard?”.

Ve nihayet,bu olaylar?n Ermeniler taraf?ndan tüm dünyaya ve kendi genç ku?aklar?na nas?l yans?t?lmas? hakk?nda sonuncu küçük bir parça:

“Onlarda(Ermenilerde-?.Y.)her ?ey olgular?n ?i?irilmesi,sapt?r?lmas? üzerine in?a edilmi?tir.Onlar?n tüm çabalar? Ermenilere sempati,Türklere ise antipati yaratabilecek masallar?n olu?turulmas?na yöneltilmi?tir”.

1918 y?l? olaylar?na gelince ise,bu olaylar?n ba?lang?c? Rus albay? Tvyordoklebov’un“Yarat?ld??? günden,12 Mart 1918 de Türk ordular?n?n Erzurum’u götürmesine kadar geçen dönemde 2.Erzurum(Türkiye)topçu alay?n?n durumu hakk?nda”adl? raporunda[7]çok net bir ?ekilde anlat?lm??t?r.

K?saca olarak raporun özeti ?öyle:Birinci cihan harbi devam ediyordu.Rusya’da 1918-Ekim devrimi olay? geride kalm??t?.Bu zaman Türkiye’nin Erzurum kentinde Ruslar?n topçu alay? mevzilenmi? durumdayd?.1917 y?l?,kas?m?n ortalar?na do?ru Rus askerleri ba??bozuk bir ?ekilde cepheyi terk etmeye ba?lad?.Erzurum’da 400 kadar top vard? ve subaylar toplar? b?rak?p gidemezlerdi.Az kuvvetlerle bu toplar? mevzilerden ç?karmak neredeyse imkans?zd?.Hatta onlar?n imha olunmas? için belli bir süre gerekiyordu.

??te tam bu s?ralarda Erzurum’da,ink?lab? yolla kendilerini“Ermeni dövü?çüleri birli?i”adland?r?lan bir Ermeni birli?i yarat?ld?(bu bölgede Ermeniler,Türkler,Kürtler ve ba?kalar? ya??yorlard?)ve onlar cepheyi terk etmi? Rus askerlerinin yerlerini almay? ba?ard?lar.Sonra t?pk? yerin deli?inden ç?karcas?na,bir Ermeni- Andronik Ohanyan oraya te?rif buyurdu.O önceleri Türk ordusunda görev alm??,“Büyük Ermenistan”hülyalar?na uyarak Ermeni silahl? çeteleri yaratmak için giri?imlerde bulunmu?tur.Lakin ba?ar?s?zl??a u?ram??,Türkiye’den firar etmi? ve baya?? uzun süren maceralardan sonra Çarl?k Rusya’s? saflar?nda yer alm??t?r.O,buraya Rus ordusunun generali rütbesinde buyurmu?tur.Ermeni gönüllü-dövü?çülerin yard?m?yla Andronik Ohanyan Rus subaylar?n? toplara hizmet etmeye zorlam?? ve ilan etmi? ki,Erzurum’a yakla?makta olan Türk ordular? ile sava?a girip,onlar?n burunlar?n? ovmay? planlam??t?r.Bu arada onlar,nizami Türk ordusu yeti?ene kadar Erzurum ve etraf bölgelerde ya?ayan Türk ahalisi içerisinde total k?rg?nlar ve katliamlar türetmi?lerdi.Ordu kente yeti?en zamanda ise bu çete,Rus subaylar? ve Ermeni ahalisinin bir k?sm?n? kaderin hükmüne b?rakarak,kendileri ile alabilecekleri kadar top,silah, mermi ve yiyecek olan arabalar? al?p,tepeden t?rna?a silahlanm?? olarak Rusya’ya kaçt?lar.Tvyordoklebov’un hikayesi burada son bulur.

Lakin sonra ne ba? verdi?i herkese malum.Andronik’in e?k?ya çetesi yol boyu onlara kat?lan yeni yeni ba? kesenlerin hesab?na büyüyerek Azerbaycan’a ula?m?? ve nerede küçük bir olanak vard?ysa,kuzgun gibi oraya dökülerek katliamlar te?kil etmi?lerdi. Özellikle Zengezur bölgesinde bu caniler kan? su yerine ak?tm??lard?.Bu da?lar diyar? bugün Nahçivan’? Azerbaycan’?n esas k?sm?ndan ay?ran bir ?erittir.O dönemlerse birle?tirirdi,t?pk? Araz nehri Kuzey ve Güney Azerbaycan’? bir zamanlar(1928-e kadar)birle?tirdi?i gibi.Andronik gençleri katledip,ya?l? ve çocuklar? diri diri kuyulara gömerek bu vilayetin Türk ahalisini hemen hemen yok edebilmi?tir.Odur ki,hem de k?smen bu nedenle,1923 bölümü zaman? Zengezur Ermenistan’a hediye edildi.Orada art?k hiç,ama hiç Azeri Türkü kalmam??t?r.Bu e?k?ya çetelerinin vah?eti kar??s?nda korku duygusu o kadar büyüktü ki,bu lanetlenmi? yerlerden kaçarak kurtulabilmi? adamlar çok uzun bir süre bu korkunun etkisini üzerlerinden atamam?? ve do?ma yurtlar?na dönmek hakk?nda dü?ünmek bile istememi?lerdi.Gerçekten korkunun gözleri büyük olurmu?.

Bu günlerde,Osmanl? döneminde“Sad?k Millet”ünvan?na lay?k görülmü? Ermeniler Türkiye’den,Bat? Dünyas?n? da arkas?na alarak, “Ermeni Soyk?r?m?”denilen yapay bir belgeyi kabul etmesini talep etmedeler.Elbette i? bununla bitseydi ne gam,fakat bunun arkas?nca do?al olarak tazminatlar ve toprak iddialar? gelecektir.Asl?nda bu talepleri içeren sesler“Soyk?r?m”oyunu oynanan sahne arkas?ndan devaml? olarak duyulmaktad?r.A?r? da??na t?rmanmak isteyen Ermeni tak?m?,Türkiye’nin Kuzey Do?usunda dola?an,orada olan baz? Ermeni kiliselerinin bak?ms?zl???ndan yak?nan ve bazen da onlar?n bak?m?n? üstlenmeye kalk??an Ermeni gruplar?,“Vartan”isimli bir otel in?a ettiren Amerikal? bir Ermeni i?adam? ve yüzlerle bu gibi olaylar,o sahne arkas? seslerin yank?lar?ndan ba?ka bir ?ey de?ildir.



“ERMEN? SORUNU” VE GÜRC?STAN

Ermenilerin Gürcülerle olan kom?uluk ili?kilerinin geçmi?ine ???k tutmak için Gürcü yazar? ?.G.Çavçavadze ve Rus yazar? V.L.Veliçko’nun bu konuyla ilgili eserlerine göz atmam?z?n yeterli olaca??n? dü?ünüyorum.

?.G.Çavçavadze’nin 1902 y?l?nda Tiflis’te bas?lm??“Ermeni alimleri ve dile gelmi? ta?lar”adl? kitab?n?([2])(kitap 1983 y?l?nda“Dile gelmi? ta?lar”ad?yla Gürcü yazar ve dü?ünürünün eserler toplusu içinde yeniden bas?lm??t?r)okumak laz?md?r göresiniz ki,Ermeniler benzer arazi taleplerini Gürcülere kar?? da ileri sürmü?lerdi.O,bu kitapta Ermeni“alimleri”n 60 y?l boyunca(1839-1899)yaratt?klar?“eserleri”sab?rla,temkinle,her tür duygusall?ktan uzak bir ortamda saf-çürük etmi?tir.Orada yakla??k 120 sayfa var ve ben istersem bile onun içeri?ini tümüyle iletemem.Lakin baz? küçük al?nt?lar? sizin dikkatinize sunmak istiyorum görünüz ki,bu günün Ermeni karalamac?lar? kendilerinin,dü?manc?l?k ve yalanc? ma?rurluk yoluna davet eden, sesleyen manevi seleflerine ruhen ne kadar da yak?nlar.

“Biz yaln?zca ona esefleniyoruz ki,kendini meddahl?kla u?ra?an Ermeni çetesi Gürcülerin manevi ve maddi varl?klar?n? inkar ederek,bize ancak onlar?n tahayyülü ile kar??m?zda aç?lm?? kabre giden yolu göstermekteler.Sanki onlar?n varl?klar? bizim yok olu?umuzla tatmin olunacakm??”(s.7).

Ermeni alimleri sadece kom?u halklar? a?a??layan,kendilerinin kadim tarih ve kültürlerini yücelten,methedilen masal ve rivayetler çizip-dizmekle yetinmemi?,ayn? zamanda onlarda yeterince olan bu uyduruklarla baz? yabanc? ?erefsiz doland?r?c?lar? bol-bol temin etmi?ler ki,onlar bu masallar? yabanc? bas?nda yayg?n hale getirsinler(elbette belli bir para kar??l???nda)ve bununla da o rivayetleri daha muteber ?ekle soksunlar.

Misal için,Çavçavadze’nin gösterdi?i gibi,Baron Brambers ismiyle tan?nan Senkovski 1838’de bu türden olan bir“eserinde” yazm??t?r:“IV.Vahtang’a kadar Gürcülerin tarihi olmam??,?sa’n?n do?umundan geçen 12 as?r boyunca hiç Gürcülerin kendileri de olmam??lard?.?ver ad? alt?nda o dönemlerde yaln?zca baz? da?l? kabilelerinin varolu?u malumdur.Kür nehrinin öteki k?y?s?, ça?da? Tiflis’in yerle?ti?i ve Gürcülerin büyük ço?unlu?unun ya?ad?klar? arazi as?rlar boyunca Ermenilere mensup olmu?tur ki, burada ayn? zamanda Midyal?lar,Masagetler veya Türkler ve de bir kaç ku?ak Albanlar ya?amlar?n? sürdürmü?lerdi”.

Tiflis’te Frans?z Kutuli’nin önündeki tüm güzel ?eyleri Ermenilere addettikleri zaman,o,onun ?erefine düzenlenmi? muhte?em ziyafette bulunan“da? gibi burunlar? olan kad?nlar?”merak edince,Ermeniler bir a??zdan onlar?n Gürcü kad?nlar? olduklar?n? söylemi?lerdi.Halbuki onlar Ermeni kad?nlar?yd?.Çavçavadze bu münasebetle istihza ile yaz?yor ki,sa? olsun Ermeniler,hiç olmasa bile“burunu”Gürcülerin elinden almam??lard?.Kutuli yaz?yordu(Temps gazetesi):“...Her ?ey Ermenilerindir;apaç?k olarak buras? Ermenistan’d?r ve Tiflis Ermenistan’?n kentidir”.Sonra Çavçavadze,Kutuli’nin Ermenilerden al?nt?lad??? ve de onlar?n ruhunu ok?amaya,ne?elendirmeye hizmet etmeli olan a?a??daki sözlerini hat?rlat?r:“Kafkasya’n?n yar?nlar? ancak Ermenilere mensup.Onlar?n kom?ular? olan Gürcü ve Tatarlar?n(Azeri Türklerinin-?.Y.)ise Ermenile?mekten ba?ka çareleri yok”(s.47).

?liya Çavçavadze ayn? zamanda yarat?c?lar?n?n dü?ünme tarz?n? çok güzel aç?klayabilecek ilginç bir Ermeni atasözünü hat?rlat?r:“Nerede ekmek buldun,göçünü oraya sal”.Oldukça tan?d?k bir fikirdir.

Ve nihayet:“Malum olur ki,yabanc? adlar?n,dilin,rivayetlerin benimsenmesi,özelle?tirilmesi ta eski zamanlardan Ermenilerde al??kanl?k halini alm??t?r.Al??kanl?k ise ikinci karakterdir”(s.98).

Bu al?nt?larla ne yaz?k ki,Çavçavadze’nin fikir yelpazesini tümüyle iletmek mümkün de?ildir.O,Senkovski,Hudaba?ov,Patkanov, Ki?mi?ov,Ezov,Ereruni,Holmstrem ve gürcülerin aleyhinde konu?an di?er karalamac?lar?n“eserlerini”ara?t?rarak velvele kopar?r:
“Gürcüler ve Ermeniler aras?nda yaranm??,kar??l?kl? sayg?ya dayal? ho? ili?kileri ancak ve ancak bu nadanlar,bu bo?bo?az filozoflar bozdular”(s.122).Bu gün bu sözler bizim için oldukça tan?d?k ve a?r? verici.

“Dile gelmi? ta?lar”sözünün manas? budur ki,Ermeni alimleri amaçlar?na ula?mak için her arac?,o s?radan ta?lar? da istedikleri gibi kullan?rlar ki,ta?lar bu nedenle dile gelip feryat kopar?rlar.Çünkü ta?lardan laz?m olduklar? yerde de?il, tam da beklenmedik yerlerde,beklenmedik amaçlarla istifade olunurdu.Çavçavadze kadim dikililerin Ermenilere mensup oldu?unu sübut için,bu ba?a bela alimlerin ta?lardaki eski yaz?tlar? mahvederek,o dikililerin(kilise, mabet)duvarlar?na kendi ta?lar?n? nas?l yerle?tirdiklerini gösteren çok say?da örnekler veriyor kitab?nda.??te bu yaramazl?klardan dolay? ta?lar “dile gelip”feryat kopar?rlard?.

Bu manada Leningratl? akademik Piotrovski’nin Ermenistan SSC ?limler Akademisi Tarih-Filoloji dergisinin 1971 y?l? 3. say?s?n?n“Redaksiyona mektup”bölümünde,bir üstte adlar?n? belirtti?imiz ba?a bela alimler türünden olan S.Ayvazyan’a ibret dersi verdi?i makale([5})çok ilginçtir.Budur ?u enteresan makalenin bir parças?:

“Malum olmu?tur ki,S.Ayvazyan’?n ne?rettirdi?i ve B.M?k?rt?çyan’?n makalesinde de kullan?lm?? olan yaz?t suretleri bir fantezi mahsulü olmak itibariyle,gerçeklikle hiçbir alakas? bulunmamaktad?r.Adam taaccüb ediyor ki,bir bilim adam? (say?lan-I.Y.)bu tür apaç?k yalanc?-uyduruk yaz?t suretlerini ne?rettirmeye nas?l da cesaret etmi?tir”.

“Metsamor ta? ve kayalar? üzerindeki“Hakas yaz?tlar?”(?.Ö.XVII as?r)konusunda da i?ler iyi de?il.Yukar?da hakk?nda konu?ulan makalede Metsamor hiyeroglifi ve uygun metnin çevirisi verilmi?tir:‘Sonra ev(zengin konak).Kaynaklar? olan arsan?n ebediyen mensup oldu?u Akop her iki dünyada mutlu olsun’.Asl?nda ise bu ta?,Ermenistan SSC Tarih Enstitüsü Arap dil bilimcilerinin ortak reyine göre,üzerinde Arap grafi?i ile‘Ali-Kas?m-Han’yaz?lm??(lakin sureti hatal? al?nm??)kabir ta??ndan ba?ka bir ?ey de?ildir.Elbette bu yaz? S.Ayvazyan’?n sand??? gibi soldan sa?a de?il,tersine-sa?dan sola okunuyor”.

?imdi ise ben V.L.Veliçko’nun“Kafkasya.Rus i?i ve kabileler aras? sorunlar”(Eserlerinin tam külliyat?,1.cilt,St.Petersburg,1 904)eserinden([9])baz? parçalara dikkatinizi çekmek isterim:

“Kafkaslarda asayi? ve kanunun üstünlü?ü,bu yönde at?lan her sonraki ad?m(60.y?llar?n reformu)ancak Ermenilerin i?ine yaramaktad?r.Çünkü say?-hesab? olmayan Ermeni i?adamlar? hiç bir kanuna ve en üst düzeyden gelen emirlere asla ald?rmadan, d?? görünü?ü itibar?yla özgür ve hükümlü,lakin asl?nda ne özgürlüye,ne de hakim olmaya haz?r olmayan yabanc? iradeleri köle durumuna sokmak alan?nda as?rlar boyu zengin tecrübe edinmi?lerdi”(s.8)

“Çe?itli Manta?evler,Aramyanlar,Markaryanlar ve di?er Ermeni tuzlar?(büyük para sahipleri-?.Y.)Gürcü topraklar?n? su fiyat?na alarak,oralar? Türkiye’den gelmi? Ermenilerle doldururlard?.Mabetler ve kiliseler bile Ermenilerin eline geçmekte...”(s.40).

“Ta eskiden Ermeniler hakk?nda pis fikir olu?mu?tur ve aç?kt?r ki,bu esass?z de?ildir.Aksi halde bu fikir de?i?ik zamanlarda, de?i?ik toplumlarda,halklarda olu?amazd?”(s.57).

“Demek gerekiyor ki,petrol sanayicileri olan varl?kl? Ermeni patronlar?,ayr?ca Ermenistan tarihinin yaz?lmas?,bu küçük halk ve onun kahramanlar?n?n göklere yükseltilmesine özel kayg? ve dikkat göstermektedirler.

Onlar ayn? zamanda kendilerinin tarihi“hizmetlerini”ve ?imdiki,bu günkü“liyakatlerini”tufeyli yolla,yani daha aç?k,?üphe do?urmayan tarihi bulunan kom?u halklara çamur atmak yolu ile göze sokmak f?rsat?n? hiç,ama hiç vakit elden vermiyorlar. Tarihi-arkeolojik alanda onlar gürcüleri vicdans?zca ya?malamaktalar:abidelerden gürcü yaz?tlar?n? siliyor,eski pravoslav mabet ve bak?ms?z kalm?? kiliseleri zapt ediyorlar”(s.62).

“Rus edebiyat?nda Ermenilerin ilk paral? hizmetçisi Baron Brambers lakapl? karalamac? Senkovski olmu?tur.Sonra geliyor, t?rnak aras? Ermeni tarihçileri Emin,Hudaba?ov,Yer?ov,Ermeni?inas profesör Patkanov,seyyar botanik Koh”(s.64).

“Tiflis’te, Ermeni-Gürcü milli ili?kilerini konu?urken,‘Temps’in muhabiri Kutuli’yi hat?rlat?yorlar.Ermenilerin sa?almaz bir maraza dönü?mü? öz be?eni ve böbürlenmelenini,onlar?n kendi geçmi? ve bu günkü azamet ve kudretlerini methetmelenini onunla izah ediyorlar ki,onlar sadece as?rlar boyunca kazanm?? olduklar? kötü imajdan paçalar?n? kurtarmak istiyorlar”(s.64).

“Ermeni halk?n?n kiralanm?? hamileri aras?nda,ba?ka bir yerde de?il,Rusya s?n?rlar? içerisinde muhtar‘Ermeni Çarl???’ yaratmak iste?i sönmek yerine daha da alevlenmektedir.Adlar? hat?rlat?lan siyasi oyuncular,ayn? zamanda bölgenin Müslüman ahalisini s?k??t?r?p,temiz adlar?n? lekelemek istiyorlar ki,sonradan onlar?n topraklar?na sahiplenebilsinler”(s.106).

“Bu arada sat?lm?? Rus yazar-çizerleri Ruslar? inand?rmaya çal???yorlar ki,Kafkasya’da sulh meraml? ve kültürlü halk yaln?zca Ermenilerdir...Tekrar ediyorum bizim habersizli?imiz gözükmemi? bir derecede olup,hemen hemen canilik düzeyindedir”(s.108).

Zannediyorum bu kadar yeter.Sadece onu ilave etmem gerekiyor ki,kitap yaz?landan geçen 100 y?l zarf?nda durum de?i?memi?tir. Özellikle de bizim“canilik düzeyinde olan habersizli?imiz”.

Bu günlerde ise Gürcistan’?n Cavahetiya bölgesinde yo?un ?ekilde ya?ayan Ermeniler özerklik hakk? talep etmedeler.Daha sonra ise çok ihtimal ki,onlar Gürcistan’dan ayr?larak Ermenistan’a birle?mek plan?n? da tasarlam??lar herhalde.Bundan ba?ka onlar, 2.Cihan Harbi döneminde“tehlikesizlik”gerekçesiyle Gürcistan’dan Orta Asya çöllerine sürgün olunmu? Ah?ska Türklerinin topraklar?na da iddia etmedeler.Lakin son zamanlar ABD ve Türk askerlerinin Gürcülerle birlikte,Cavahetiya bölgesinin yan?ba??nda olan Pankis deresinde sürdürdükleri antiternor operasyonlar? nedeniyle,sanki bir kadar yava?lam?? durumdalar.



“ERMEN? SORUNU” VE AZERBAYCAN

Kafkaslarda Ermeniler’in ç?kartt?klar? en büyük sorunun Da?l?k Karaba?“sorunu”olu?unu söylersek yan?lmay?z.Bu sorun 1905, 1918-1920,1948-1953 ve son olarak 1988-1994 y?llar?nda“Ermeni-Müslüman Davas?”ad? alt?nda on binlerce insan?n can?na mal olmu?,yüz binlerce insan? yurdundan-yuvas?ndan edip,dilenci durumuna sokmu?tur.

“Karaba? Sorunu”un temelinde Nasrettin Hocan?n“Manda avlayan Karga”s? durmakta herhalde.Önce Ermeniler(Karga)Karaba?’?n Da?l?k k?sm?na,Zengezur’a ve Gökce(Sevan)gölü(Mandalar)etraf?na yerle?tirildi,sonra da bu topraklar“Karga Av?”olarak Azerbaycan’dan parça parça kopar?ld?.Söylediklerimizin bir ?aka olmad???n? vurgulamak ve bunlara bir bilimsellik süsü vermek amac?yla,N.?.?avrov’un“Kafkasya’da Rus i?ine yönelik yeni tehlike:Mu?an’?n yabanc?lara pazanlanmas?”adl? kitab?ndan[6]bir parçaya göz atal?m:

“Meskunla?mak için onlara(Ermenilere-?.Y.)200.000 desyatin(100 m.kare)devlet topraklar? ayr?lm?? ve Müslümanlardan(Azeri Türklerinden-?.Y.)2 milyon manatl?ktan fazla özel ekenek arsalar? sat?l?k olarak al?nm??t?r.Yelizavetpol(eski Gence,?imdi Kirovabad-?.Y.)bölgesinin da?l?k k?sm?(Da?l?k Karaba? )ve Gökçe(Sevan)gölünün k?y?lar? bu Ermenilerle doldurulmu?tur. Denilenlere onu da ilave etmek gerekiyor ki,resmi olarak göçürülmü? Ermenilerin ard?nca,çok say?da gayri-resmiler de göç etmi? ve göçmenlerin tamam?n?n say?s? 200.000’i a?m??t?r”.

Nihayet son akkorlar:”Yalanc? ?ahitlikten yayg?n bir biçimde yararlanarak,gelme Ermeniler külli miktarda devlet topraklar?n? zapt etmi?lerdi”(s.59-61).

Rus-?ran sava?? sona erdikten sonra(1828,Türkmençay anla?mas?)Kafkasya’ya 40.000 ?ran ve 84.000 Türkiye Ermeni’si göçürüldü. As?l olaylar da bundan sonra ba?lad?.Bu anla?man?n yap?lmas?nda tan?nm?? Rus yazar? ve diplomat? Griboyedov’un önemli bir rolü olmu? ve onu sonralar esasen Ermenilerin suçu yüzünden Tahranda k?ymal?k gibi do?ram??lar(bak.T?nyanov“Vezir-Muhtar?n ölümü”).

Bu s?ralarda Karaba? meselesi Ruslar taraf?ndan art?k bitirilmi? durumdayd?.K?sa ?ekilde bunun nas?l ba? verdi?ine bir göz atal?m([10]).

18.yüzy?l?n sonlar?nda Karaba?’da Azeri Türkü ?brahim Halil han hükümranl?k ediyordu.Bu devir Büyük Katerina’n?n hakimiyeti dönemine,Kafkaslarda Rusya’n?n müstemlekecilik siyasetinin güçlendi?i döneme tesadüf ediyordu.?brahim Halil han bir devlet adam? olarak Rus süngüsünün önünde direnmenin çok zor olaca??n? anl?yordu.Bu nedenle,o,Azeri Türklerinin Gacarlar soyundan olan A?a Muhammed Qacar’?n ?ahl?k etti?i kom?u ?ran’la dostluk ve karde?lik ili?kilerini her zaman koruyup sa?lamaya çaba harc?yordu.Do?al olarak d?? ili?kiler alan?nda dil bir,din bir karde?lerimizin ya?ad??? Türkiye’ye de özel önem veriyorlard?. Asl?nda Han,Rusya,?ran ve Türkiye gibi üç kudretli kom?u devletin etkisi alt?nda yap?lanm?? güçlü bir çekim alan?nda dengesini bir minvalle korumaya çal???yor ve bu dengenin bozulaca?? durumda kendinin ve hanl???n?n kan??la?abilece?i musibetlen kar??s?nda korku,endi?e duygular? hiçbir zaman onu terk etmiyordu.

1780 y?l?nda Ruslar Gürcü çar? ?rakl? ile anla?ma imzalad?ktan sonra,Karaba?’?n Ermenileri Kafkasya’da bulunan(anla?ma gere?ince)Rus ordusunun kumandanl??? ile ili?kileri sa?larken,?brahim Halil han ona kar?? bir suikast giri?imi olaca??ndan ku?kulanmaya ba?lad?.Ermeni alimleri her yerde davul-zurna e?li?inde car çekiyorlar ki,Kafkasya’n?n Ruslar taraf?ndan istila olunmas?nda en önemli görev onlara mahsus olmu?tur.Güya onlar Ruslar? engellememi?,aksine onlara yard?mc? olmu?lar.Asl?nda ise onlar habercilik ve casusluk etmekle,?imdilere kadar üzerinde asalak hayat? sürdürdükleri bu ya?l? tikenin gelecek bölümü zaman? mümkün oldu?unca daha çok kar etmeyi amaçlayarak,bu çirkin amellerini sündürmü?lerdi.

17 Kas?m 1796 y?l?nda Büyük Katerina dünyas?n? de?i?ti ve Aleksandr’?n çarl??? ba?lad?.O,Gürcü knyaz?n?n art?k Rusla?m?? olan torunu general Sisyanov’u Kafkasya valisi olarak atad?.

1804 y?l?nda general Sisyar?ov sulh-severlik maskesini bir kenara atarak Gence’ye(Azerbaycan’?n 2.büyük kenti)sald?rd?.Art?k dan???klar apararak,ikiyüzlülük sergilemenin hiç bir manas? kalmam??t?r.Ölçü-biçimin çok uzamas?,as?l tike koparmak h?rs? ile alevlenen generalin sab?r barda??n? art?k doldurmu?tu.Gence han? Cavat han,onun o?lu ve 1500 kadar adam? öldürüldü.Bir sözle as?l bir katliam yap?lm?? oldu.General bir kadar da gururla Rusya çar? Aleksandr’a haber göndererek,onu da ilave etti ki,Rus süngüsüyle kazan?lm?? bu kent,bundan böyle Çariça’n?n ?erefine Yelizavetpol ad?n? ta??yacakt?r.

Bu vakit ?brahim Halil han?n ya?? art?k 80’nin üstündeydi ve o,istiyordu ki,büyük o?lu hanl???n varisi olsun.Sisyanov ?brahim Halil hana veraset konusunda gerekli yard?mlar? gösterece?ini vaadetti.1804’ün bahar?nda,nihayet,han resmi olarak kendinin Rusya ba??ml?l???n? kabullendi?ini,güzel günler yeti?ene kadar dev bir a?ac? and?ran Rusya monar?isinin azami“dallar?” alt?nda korunma arzusunda oldu?unu bildirdi.1805 y?l?n?n may?s ay?nda ise Rusya ?mparatorlu?u ve Karaba? hanl??? aras?nda resmi anla?ma imzaland?.Anla?ma gere?i Rusya Karaba?’? d?? dü?manlardan korumaya,veraset konusunda ?brahim Halil han? destekleyece?ine söz veriyor,hanl?k dahilinde ise,han?n külli-ihtiyar sahibi olmas?n? kabul ediyordu.

Lakin i?ler hiç de dü?ünüldü?ü gibi yürümedi.20 ?ubat 1806'da general Sisyanov Bakü hanlar? taraf?ndan,Bakü kalesinin surlar? kar??s?nda öldürüldü.Bir bak?ma,o,Cavat han? öldürmesi ve Gence-Yelizavetpol’da türetti?i katliam?n cezas?n? alm?? oldu.Bu zaman hanl???n merkezi olan ?u?a kentinde mayor Lisaneviç’in kumandas? alt?nda 300 ki?ilik bir Rus garnizonu mevzilenmi?ti. Mayor general Sisyanov’un öldürülmesinden bir hayli sars?lm?? ve halk gazab?n?n yeniden alevlenebilece?i ihtimali onu her zaman korku alt?nda tutuyordu.Dü?manlar da uyumuyorlard?,onlar han? ?ran’la i?birli?i yaparak Karaba?’daki Ruslara kar?? kast te?kil etmekte suçluyorlard?.

?brahim Halil han? suçlayanlar,onu Ruslara satanlar?n aras?nda Cem?it adl? Ermeni meli?i de vard?.Uzun y?llar melik Cem?it, han? tahttan dü?ürüp,Karaba?’? Rusya’n?n, ba??nda Ermeni gubernatönü(valisi)oturmal? olan bir bölgesine çevirmek yolunda planlar çizmi?ti.1796 y?l?nda,casuslukta if?a olunduktan sonra Gürcistan’a kaçm?? ve orada Rusya’dan ayda 1400 ruble emeklilik paras? almakla ya?am?n? sürdünmü?tür.Bu s?ralarda ise,o,yeniden Karaba?’a dönmü?tür.

1806 y?l?n?n haziran ay? idi.Han ev adamlar?yla birlikte ?u?a yak?nlar?nda,aç?k bir yerde kamp kurmu?lard?.Han?n dü?manlar? Lisaneviç’i inand?rd?lar ki,?brahim han ?ran taraftan sald?racak olan orduyu bekliyor.1806 y?l?,2 haziranda gece geç saatlerde Lisaneviç öz askerleriyle aniden kampa sald?rd?.Han,e?i,k?z?,küçük o?lu ve daha 30-35 adam katledildi.

Bu olaylardan sonra Karaba?’da,?brahim Halil han?n ortanca o?lu Mehdigulu han hanl?k taht?na oturdu.Lakin 1822 de Mehdigulu han taht?n? kadere b?rakarak ?ran’a kaçt?,çünkü art?k hayat?n?n tehlike alt?nda oldu?unu sezmi? ve ?u?a’daki Rus garnizonunun yeni reisi,Ermeni as?ll? general Medetov’dan hakl? olarak ?üphelenmeye ba?lam??t?r.Bununla da Rusya ?mparatorlu?unun çok arzu etti?i zaman nihayet yeti?mi? oldu:Rusya hanl??? iptal etti ve amac?na ula?t?.Bundan sonra geçmi? hanl?k,Rusya’n?n buradaki temsilcisi olan gubernatörün oturdu?u Yelizavetpol guberniyas?na birle?tirildi.Mehtigulu han?n vatan?na dönmesine ise yaln?z 1836 y?l?nda izin verildi(bütün anla?malardan ve Ermenilerin Da?l?k Karaba?’a total göç etmesinden sonra).

?udur,Karaba? har?l??? tarihinin son sayfas?.Sadece onu ilave etmek gerekir ki,çar ajanlar? buralara“te?rif”buyurana kadar Karaba?’da Azeri-Ermeni meselesinin ad? bile yoktu.Herkes ayn? inzibati kural ve yasalara uymakla ya?ay?p,çal???yordu.Ruslar Kafkasya’y? i?gal ettikleri s?ralarda Ermeniler,Erivan ve çevresindeki ahalinin yaln?zca %3’nü olu?turuyorlard?.

Hatta Erivan’da 20.Yüzy?l?n ba?lang?c?nda bile ahalinin %60’dan fazlas? Azeri Türkleriydi.Uzun y?llar boyu Ermeniler de?i?ik fitne-fesat ve yöntemler kullanarak,önceler Rusya’n?n,sonralar ise Stalin ve çevresinin(Mikoyan vb.)yard?mlar?yla yerli Türk ahalisini do?ma yurtlar?ndan ç?kartmak yoluyla mono milli ermeni devleti yaratmay? dü?lemi?lerdi.1940 y?llar?n?n sonlar?na do?ru(1948-49)100.000 nefer Azeri Türkünün Ermenistan’dan Azerbaycan’a göçürülmesinden sonra,1988-89 y?llar?nda“Karaba? Sorunu”ile ilgili kar???kl?klar s?ras?nda,Ermeni hükümeti ile i?birli?i içinde olan kriminal unsurlar taraf?ndan,200.000 Azeri Türkü Ermenistan’daki do?ma yurtlar?ndan kovulmas? sonucu,Ermenilerin“dü?leri”nihayet gerçekle?mi? oldu.

Ermeniler Kafkasya’da yerle?tikten sonra sürekli olarak sorunlar ç?kar?yorlard?,lakin bu sorunlar?n patlak vermesi her zaman “Merkezi Otorite“in zay?flamas?,bölgenin kontrolünde zorland??? dönemlere tesadüf ediyor.Örne?in,1905 y?l?nda,Ruslar?n Rus-Japon sava??nda yenilmesinden sonra,birinci Rus ink?lab? patlak verdi?inde,özellikle Kafkasya’da,o s?radan Bakü’de emekçi halk?n ayaklanmas? ba?larken,çar istihbarat te?kilat? Kafkas halklar?n? birbirinden ay?r?p,onlar? zay?flatmak amac?yla, planl? bir biçimde milli duygular? körükleyip,alevlendirdiler ve amaçlar?na ula?t?lar.

1917 y?l? Ekim Devriminden sonra Azerbaycan’?n ba??ms?z olmas?n? engellemek için“Ermeni Sorunu”yeniden gündeme getirildi. 1918 y?l?n?n Mart ay?nda Karaba?’da ba?layan ve bol?eviklerin yard?m?yla Bakü ba?ta olmakla Azerbaycan’?n çe?itli kentlerinde sürdürülen Ermeni mezalimi,ancak Türk Silahl? Kuvvetlerinin May?s ay?nda Bakü’ye girmesiyle durdurulabildi.Bu operasyonda ?ehit olan Türk askerleri ve onlar? destekleyen Azeri dövü?çüler Bakü’nün en yüksek yerinde törenle defin olundular ve ona ?ehitlik ad? verildi.Lakin 1920 y?l?n?n 28 Nisan?nda,11.K?z?l Ordu Azerbaycan’? i?gal ettikten ve Milli Hükümet devrildikten sonra bu ?ehitlik Dinlenme ve E?lence Park?na çevrildi ve buran?n ?ehitlik oldu?u yaln?z 1990 y?l? 19 Ocak katliam?n?n ?ehitleri defin olunduklar? zaman ortaya ç?kt?,çünkü bu ?ehitler için de ayn? mekan seçilmi?ti.

“Ermeni Sorunu”Azerbaycan’da son olarak 1988-89 y?llar?nda,Sovyetler Birli?inin çökmesiyle“Karaba? Sorunu”ad? alt?nda gündeme geldi ve halen sürmekte.Sonuç olarak Ermenistan’da,Da?l?k Karaba? ve onu etraf bölgelerinde ya?ayan yakla??k bir milyon Azeri Türkü do?ma yerlerini terk ederek,kendi memleketlerinde göçkün olmak zorunda kald?lar.?u anda Da?l?k Karaba? ve onun etraf? (Kelbecer,Laçin,Kubatl?,Cebrail,Fuzuli,A?dam)olmakla Azerbaycan arazisinin %20’si Ermeni ve Rus silahl? kuvvelerinin i?gali alt?ndad?r.



SONUÇLAR

“Ermeni Sorunu”Ermenilerde bir ulusal dava haline getirilmi?tir.(do?al olarak,d?? etkenlerin önemli katk?lar?yla).Okuma- yazma bilmeyen Ermeni bir bakkal?n,her ay düzenli olarak ermeni dergisi almas?,ambalaj?ndan ç?karmadan(manas? yok ki) dükkan?nda sergilemesi ve bunun anlam? ne sorusuna,“Davam?za katk?da bulunmak”cevab?,söylenen fikri do?rulayan en bariz örnek olabilir.

Azeri erke?inden dört çocuk do?urmu? bir Ermeni kad?n? ailesinin bo?az?ndan keserek,“Karaba?”te?kilat?n?n banka hesab?na 5000 ruble(o zaman yakla??k 500$)para yat?r?rken,onun önce hem?ire,sonra da Rus dili ö?retmeni olarak çal??t??? köy halk?n?n (Azeriler)tamam?ndan belki,kar?? koyma amac?yla bu kadar para toplanmas? neredeyse zor gözüküyor.Bu örneklerin say?s? yüz binlercedir.Dolay?s?yla bu mücadelede ba?ar?l? olman?n yolu davan?n ulusalla?mas?ndan geçer.

Bildiriler,ça??r??lar,tebli? ve te?vik sloganlar? sadece ak?la hitap etmemeli,ilk önce duygular? etkileyip,ruhlara ula?may? ba?armal?d?r.?nsanlar bir f?ç? de?il,bir me?aleler.Onlar? yakabilmeli ki,kendi yarg? ???klar? alt?nda gerekli bilgilere ula?mak,onlar? almak istesinler.Aksi halde ciltlerle dokümanlar?n,cans?z-ruhsuz evrak ve foto?raflar?n anlam? ve yarar? yok denilecek kadar az olur.Küçük bir alana dünyalar kadar dü?ünce ürününü s?k??t?nman?n yolu,okurun merak me?alesini yakarak, onun hayal at?n? ?ahland?rmak ve bu me?alenin ?????nda durmadan ko?u?turmaktan geçer.

Tebli?lerimizde Türk sözü yerine Müslüman sözünü kullanmam?z en büyük hatalar?m?zdan birisi olmakla,Ermenilerin tüm H?ristiyan dünyas?n? arkas?na alabilmesinin nedenlerinden birini olu?turmakta.Ermeniler zaten din,dil ve inançlar?ndan dolay? bask?lara,mezalimlere tabi tutulduklar?n? iddia ettikleri ve kan?tlamaya çal??t?klar? bir zamanda bu“kelime oyunu”dü?man de?irmenine su dökmekten ba?ka bir ?ey de?ildir.Çok ilginçtir ki,Kafkasya’da da bütün zamanlarda(günümüz dahil), “Ermeni-Türk”,“Ermeni-Azeri”davas?ndan de?il,“Ermeni-Müslüman”davas?ndan söz ediliyor.

Tebli?lerimizde bazen gerçe?e ters dü?üyoruz ki,bundan da iyi bir sonuç beklenemez.Örne?in 1905 y?l?nda Azerbaycan’da çok say?da Ermeni ailesinin harap ve peri?an b?rak?lmas?n? söylemekle,Ruslar?n Ermenilere ac?mas?zca davrand?klar?n? gözler önüne sererek,her ne kadar onlar?n aras?n? açmak isteniyorsa da,gerçe?e ters dü?üldü?ünden beklenen sonuca var?lam?yor ve var?lamaz.Asl?nda 1905 y?l? Kafkasya’da Rus monar?isine kar?? ortak bir ayaklanma dönemi olmu?tur ki,bunun kar??s?n? almak, engellemek amac?yla“ay?r-buyur”makinesi i?e sal?nm?? ve de tüm Azerbaycan’da,özellikle de Bakü ve Karaba?’da Ermeni-Azeri(O zamanda yanl?? olarak Müslüman denildi)iç sava?? patlak vermi?tir.Rus ise gah bu,gah da o tarafa silah ve malzeme vererek,bu sava?? körükledi ve alevlendirdi.Bazen de tebli?lerimizde ölçüyü kaç?r?yoruz ki,bu da arzu olunmayan sonuçlara yol açabilir. Örne?in e?er biz diyorsak ki,1.Cihan Harbi döneminde Ruslar?n tam da yenilece?i s?ralarda,Ermenilerin haince darbesi sonucu hem Ruslar kurtar?lm??,hem de Türkler yenilgiye u?ram??lar,o halde bizim iste?imize ra?men Ermeni bir süper güç olarak ortaya ç?k?yor.

Ay?e Kulin’in“Sevdalinka”roman?n? okurken S?rplar?n Bo?naklar’a uygulad?klar? i?kencelerin Ermenilerin Azerilere uygulad?klar?n?n ayn?s? oldu?unun fark?na yard?m.Bu ve di?er benzer gözlemlerin sonucunda bu yöntemlerin ayn? bir merkezde tasarlanmas? ku?kusuna dü?memek çok zor.




KAYNAKLAR

Bertran Russel,“Sorgulayan Denemeler”,TÜB?TAK,1995.
Çavçavadze ?.G.“Ermeni alimleri ve dile gelmi? ta?lar”,Tiflis,1902.
Kerop Patyakin,“Van Yaz?tlar? ve onlar?n Ön Asya tarihi bak?m?ndan önemi”,Snt.Petersburg,1875.
Mayevski,“Van’da ba? veren olaylar.Ermeni k?r?m?”(Rapor),1912.    .
Piotrovski,“Redaksiyona mektup”,Ermenistan SSC Bilimler Akademisi Tarih-Filoloji Dergisi,no 3,1971.
?avrov N.?.,“Kafkaslarda Rus ??i’ne yönelik yeni tehlike:Mu?an’?n yabanc?lara pazarlanmas?”,St.Petersburg,1911.
Tvyordoklebov,“Yarat?ld??? günden,12 mart 1918’de Türk Ordular?n?n Erzurum’a götürmesine kadar geçen dönemde 2.Erzurum Rus Topçu Alay?’n?n durumu hakk?nda”,(Rapor),1918.
Vasilyev B.,“Rusya’y? kötü günlerinde sev”,?zvestiya,17,18,19 Ocak 1989.
Veliçko V.L.,”Kafkasya.Rus ??i ve kabileler aras? sorunlar”,Eserleri,1.cilt,Snt.Petersburg,1904.
10)Yusubov ?.M.,“Dosta Mektup”(“Ermeni Sorunu”ve uluslararas? ili?kiler hakk?nda),Azerne?r,Bakü,1990.






*Sakarya Üniversitesi,Mühendislik Fakültesi
 ----------------------
* Sakarya Üniversitesi Mühendislik Fakültesi -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt
        
   «  Geri