AnasayfaÝletiţim
  
English

Olaylar ve Yorumlar

Emekli Büyükelçi Ömer Engin LÜTEM*
ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 5, Bahar 2002

 

1. Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ Türkiye Kongresi

Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ Enstitüsü, Ermeni sorunu, Ermeniler ve Ermenistan konularĂ˝nda Türkiye’de araĂžtĂ˝rma yapan bilim adamlarĂ˝ ve yazarlarĂ˝ bir araya getirmek, bu konularĂ˝ çeĂžitli yönleriyle tartýÞmak ve üzerinde görüĂž birliĂ°i olan hususlarĂ˝ içeren bir bildirge yayĂ˝nlanmasĂ˝nĂ˝ saĂ°lamak üzere 20–21 Nisan 2002 tarihlerinde Ankara’da, CumhurbaĂžkanĂ˝ SayĂ˝n Ahmet Necdet Sezer’in yüksek himayelerinde, konu ile ilgili Türk bilim adamlarĂ˝ ve yazarlarĂ˝n davet edildiĂ°i bir “Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ Türkiye Kongresi” düzenledi. Kongreye tebliĂ° sunuldu.   Kongre, katĂ˝lanlarĂ˝n ve tebliĂ°lerin sayĂ˝sĂ˝ itibariyle, bu konuda Türkiye’de yapĂ˝lan en büyük toplantĂ˝ oldu. TebliĂ° sayĂ˝sĂ˝ dikkate alĂ˝ndýðýnda ise, muhtemelen dünyada bir rekor oluĂžturdu. Kongreye gösterilen bu raĂ°bet Ermeni araĂžtĂ˝rmalarĂ˝ alanĂ˝nda Türkiye’de büyük bir ilginin mevcut olduĂ°unu ortaya koydu.

Derginin bu sayĂ˝sĂ˝nda Kongre hakkĂ˝nda ayrĂ˝ntĂ˝lĂ˝ bilgiler veren bir yazĂ˝ bulunmaktadĂ˝r.[1]   TebliĂ° sunanlarĂ˝n adlarĂ˝ ve tebliĂ° konularĂ˝ ile Kongre bildirgesinin tam metni de bu sayĂ˝da yer almaktadĂ˝r.[2] TebliĂ°leri metinleri ayrĂ˝ca ileride kitap Ăžeklinde yayĂ˝nlanacaktĂ˝r.

2. Talat PaĂža’nĂ˝n Ölümünün 81. YĂ˝ldönümünde UluslararasĂ˝ Teröre Bir BakýÞ Sempozyumu

Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ Enstitüsü’nün, Ýstanbul Üniversitesi ile birlikte 15 Mart 2002 tarihinde Ýstanbul’da Para Palas Otelinde, Kültür BakanĂ˝ SayĂ˝n Ýstemihan Talay’Ă˝n himayesinde düzenlediĂ°i bu sempozyuma beĂž Türk ve altĂ˝ yabancĂ˝ bilim adamĂ˝ katĂ˝larak tebliĂ°ler sundular.

Bu sempozyum dergimizde ayrý bir yazý ile incelenmektedir.[3] Sempozyuma sunulan tebliðler de ayrýca kitap halinde yayýnlanacaktýr.

Sunulan tebliĂ°lerin özünlüĂ°ü yanĂ˝nda bu sempozyumun dikkati çeken diĂ°er bir yönü yabancĂ˝ katĂ˝lĂ˝mcĂ˝larĂ˝n sayĂ˝sĂ˝nĂ˝n fazla olmasĂ˝ ve yabancĂ˝ katĂ˝lĂ˝mcĂ˝lardan bazĂ˝larĂ˝nĂ˝n ilk kez bu konuda söz almalarĂ˝dĂ˝r. Son yĂ˝llarda Ermeni sorunundaki geliĂžmeler sadece Türk bilim adamlarĂ˝nĂ˝n deĂ°il, yabancĂ˝larĂ˝n da bu konuya eĂ°ilmelerini özendirdiĂ°i görülmektedir. 

3.  Ararat Filmi

Ermeni asĂ˝llĂ˝ Kanada vatandaÞý ve sanat filmleri çevirmekle ün yapmýÞ yönetmen Atom Egoyan’Ă˝n  “Ararat”  (AĂ°rĂ˝ DaĂ°Ă˝) adĂ˝nĂ˝ taÞýyan bir film çekmesi ve bu filmin sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ konu almasĂ˝ Türk basĂ˝nĂ˝nda filmin niteliĂ°i hakkĂ˝nda tartýÞma yarattĂ˝.[4] Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ Enstitüsü’nün iki mensubu, Dr. Sedat Laçiner ve Þenol KantarcĂ˝, filmin senaryosunu esas alarak bu konuda derinliĂ°ine bir inceleme yaptĂ˝lar ve “Ararat: Sanatsal Ermeni PropagandasĂ˝” baĂžlýðýnĂ˝ taÞýyan bir kitap yayĂ˝nladĂ˝lar. Kitapta film, konusu, amacĂ˝, verilmek istenilen mesajlar, kullandýðý simgeler, finansman, Ermenistan’dan aldýðý destek,  yönetmen ve oyuncular gibi açĂ˝lardan incelenmekte ve ayrĂ˝ca Ermenilerin propaganda amacĂ˝yla sinemadan nasĂ˝l yararlandĂ˝klarĂ˝, Türkiye karÞýtĂ˝ filmlerden örnek verilerek açĂ˝klanmaktadĂ˝r. DiĂ°er yandan, filimdeki olaylarĂ˝n gerçek olaylarla karÞýlaĂžtĂ˝rmasĂ˝ yapĂ˝lmakta ve bunlarĂ˝n tarihe uygun olmadýðý saptanmaktadĂ˝r. Gerçekten de Egoyan, tarihi olaylar için Amerikan misyoneri Clarence Ussher’in 1917 yĂ˝lĂ˝nda yayĂ˝nladýðý “An American Physician in Turkey“ baĂžlĂ˝klĂ˝ kitabĂ˝ndan yararlandýðýnĂ˝ söylemekte ise de filimdeki baĂžlĂ˝ca vahĂžet sahnelerinin Ussher’in kitabĂ˝nda yer almamasĂ˝ Egoyan’Ă˝n bunlarĂ˝ kendisinin uydurduĂ°unu göstermektedir. KĂ˝saca bu kitap Ararat filminin propaganda için yapĂ˝ldýðýnĂ˝ açĂ˝k bir Ăžekilde ortaya koymuĂž bulunmaktadĂ˝r.

Egoyan Ararat filmini, ödül kazanabileceĂ°i ümidiyle Cannes Film Festivaline götürmüĂž, böyle bir olasĂ˝lĂ˝k bulunmadýðýnĂ˝ görünce filmi yarýÞmadan çekmiĂž ve yarýÞma dýÞý gösterime sokmuĂžtur. Film, iyi eleĂžtiriler almamýÞtĂ˝r. Bunda yönetmenin kullandýðý karýÞýk ve yorucu anlatĂ˝m tarzĂ˝nĂ˝n ve filmin yeterince inandĂ˝rĂ˝cĂ˝ olmamasĂ˝nĂ˝n baĂžlĂ˝ca neden olduĂ°u anlaÞýlmaktadĂ˝r.

4. Dýþiþleri Þehitlerinin anýlmasý

YurtdýÞýnda görevli iken Ermeni teröristler tarafĂ˝ndan Ăžehit edilen Türk memurlarĂ˝ 30 MayĂ˝s 2002 tarihinde Cebeci Asri Mezarlýðýndaki DýÞiĂžleri ÞehitliĂ°inde yapĂ˝lan mutat törenle anĂ˝ldĂ˝.

Þehit aileleriyle, içlerinde Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ Enstitüsü’nün tüm mensuplarĂ˝nĂ˝n da bulunduĂ°u kalabalĂ˝k bir izleyici grubunun katĂ˝ldýðý bu törende sĂ˝rasĂ˝yla genç bir dýÞiĂžleri memuru, Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ Enstitüsü BaĂžkanĂ˝ E. Büyükelçi Ömer E. Lütem, Milli Savunma BakanĂ˝ Sabahattin ÇakmakoĂ°lu ve DýÞiĂžleri BakanĂ˝ Ýsmail Cem günün anlamĂ˝nĂ˝ belirten birer konuĂžma yaptĂ˝lar. AyrĂ˝ca CumhurbaĂžkanĂ˝ Ahmet Necdet Sezer ve BaĂžbakan Bülent Ecevit’in bu münasebetle gönderdiĂ°i mesajlar okundu.[5] 

5. Fransa BaĂžkanlĂ˝k Seçimleri ve Ermeni Sorunu

Fransa baĂžkanlĂ˝k seçimleri, Ermeni militanlarĂ˝n taleplerini ortaya atmalarĂ˝ için bir fĂ˝rsat oluĂžturmuĂžtur. Comité de la Défense de la Cause Arménienne (Ermeni DavasĂ˝nĂ˝n SavunulmasĂ˝ Komitesi) baĂžkan adaylarĂ˝na beĂž soru içeren bir mektup göndererek bunlarĂ˝ cevaplandĂ˝rmalarĂ˝nĂ˝ istemiĂžtir.[6]

Jacques Chirac, FransĂ˝z Parlamentosu’nun Ermeni “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝” tanĂ˝mýÞ olduĂ°unu vurgularken, bu “soykĂ˝rĂ˝m”Ă˝n inkârĂ˝nĂ˝n önlenmesi için ne yapmayĂ˝ düĂžündüĂ°ü hakkĂ˝ndaki birinci soruya açĂ˝k cevap vermemiĂžtir. Buna karÞýn eski BaĂžbakan Jospin, zamanĂ˝ geldiĂ°inde FransĂ˝z Parlamentosu’nun soykĂ˝rĂ˝m inkârĂ˝nĂ˝ cezalandĂ˝rmak için gerekli önlemleri alabileceĂ°ini ifade etmiĂžtir. BaĂžkanlĂ˝k seçimlerin ikinci turuna kalan Jean-Marie Le Pen ise bu soruyu cevaplamamýÞtĂ˝r.

Bu vesileyle, sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ tanĂ˝yan FransĂ˝z kanunun, 1915 olaylarĂ˝nĂ˝ bir soykĂ˝rĂ˝m olduĂ°unu kabul etmeyenlere karÞý bir yaptĂ˝rĂ˝m içermemesi karÞýsĂ˝nda[7] Fransa’daki Ermeni militanlarĂ˝nĂ˝n, tüm gayretlerini “inkârcĂ˝lara” karÞý bir yaptĂ˝rĂ˝m kabul edilmesi yönünde yoĂ°unlaĂžtĂ˝rdĂ˝klarĂ˝ görülmektedir. Ancak, yeniden seçilen Jacques Chirac’Ă˝n bu konudaki sükutu Ermeniler için pek ümit verici deĂ°ildir. Bununla beraber bu talebin her fĂ˝rsatta gündeme geleceĂ°ine muhakkak nazarĂ˝ ile bakmakta yarar vardĂ˝r.

Türkiye’nin Avrupa BirliĂ°i’ne girmesinin önkoĂžullarĂ˝n neler olduĂ°u hakkĂ˝ndaki ikinci soruya BaĂžkan Chirac Kopenhag kriterlerini anĂ˝msatarak cevap verirken eski baĂžbakan Jospin, bu kriterlerden sonra, Ermeni “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝”nĂ˝n tanĂ˝nmasĂ˝na da deĂ°inmiĂžtir. Jean-Marie Le Pen ise “AsyalĂ˝ bir ülke” olduĂ°u için Türkiye’nin Avrupa BirliĂ°i üyeliĂ°ine karÞý olduĂ°unu belirtmekle yetinmiĂžtir.

KarabaĂ° konusundaki üçüncü sorudan sonra, Türkiye ve Azerbaycan tarafĂ˝ndan Ermenistan’a uygulanan “ambargo” hakkĂ˝ndaki dördüncü soruya CumhurbaĂžkanĂ˝ Chirac, bölgenin tamamĂ˝nda ve özellikle Türkiye ve Ermenistan arasĂ˝nda bir yumuĂžamanĂ˝n ticari iliĂžkilerin kurulmasĂ˝na ve geliĂžmesine yardĂ˝m edeceĂ°i Ăžeklinde dolaylĂ˝ bir cevap vermiĂžtir.

Fransa’da Ermeni kültür ve kimliĂ°inin korunmasĂ˝ hakkĂ˝ndaki son soruya en ilginç cevap CumhurbaĂžkanĂ˝ Chirac tarafĂ˝ndan verilmiĂžtir. AdĂ˝ geçen seçildiĂ°i taktirde, Fransa’da bir Ermeni Kültürü Enstitüsü kurulmasĂ˝nĂ˝ arzu ettiĂ°ini belirtirmiĂž, diĂ°er yandan Ani’deki katedralinin yapĂ˝sĂ˝nĂ˝n güçlendirilmesi çalýÞmalarĂ˝na uzun yĂ˝llardĂ˝r destek verdiĂ°ini hatĂ˝rlatmýÞtĂ˝r. Böylelikle FransĂ˝z CumhurbaĂžkanĂ˝’nĂ˝n Ermenilere önemli bir hizmette bulunduĂ°u gibi bir kanĂ˝ uyanĂ˝yorsa da Fransa’da her alanda her olanaktan fazlasĂ˝ ile yararlanan Ermenilere yeni bir kültür enstitüsünün önemli bir katkĂ˝ getireceĂ°ini düĂžünmek zordur.

YukarĂ˝da da belirtildiĂ°i üzere Ermeni militanlar cumhurbaĂžkanlýðý seçimlerinden kendi taleplerini ortaya atmak için yararlanmak istemiĂžlerdir. Ermeni taleplerine en sĂ˝cak bakan aday olan eski BaĂžbakan Jospin ikinci tura dahi kalamamýÞ, bu tura kadar yükselen Le Pen Ermeni taleplerine ilgi göstermemiĂž, tekrar seçilen Chirac ise, sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ hakkĂ˝nda “geçen asrĂ˝n en dehĂžetli suçlarĂ˝ndan“ biri deyimini kullanmasĂ˝na ve Türkiye’yi kastederek tarihin revizyonunun kabul edilemez olduĂ°unu söylemesine raĂ°men,[8] Ermeni militanlarĂ˝nĂ˝n taleplerini, fazla bir yararĂ˝ olmayacaĂ°Ă˝ görülen Ermeni kültürü enstitüsü hariç, geçiĂžtirmiĂžtir.

FransĂ˝z CumhurbaĂžkanlýðý adaylarĂ˝nĂ˝n bu sözleri ülkemizde kayda deĂ°er bir yankĂ˝ yaratmazken, seçimlerden sonra kurulan FransĂ˝z hükümetindeki bazĂ˝ bakanlar Türk basĂ˝nĂ˝ndan olumsuz tepkiler almýÞlardĂ˝r.[9] 

Avrupa iĂžlerinden sorumlu Bakan olan Renaud Donnadieu 1999 yĂ˝lĂ˝nda Avrupa BirliĂ°i’ne Türkiye’nin aday olarak kabul edilmesine Ăžiddetle karÞý çĂ˝kmýÞ, bu konuda Mecliste bir soru önergesi vermiĂž, Türkiye’nin adaylýðýna neden karÞý olduĂ°unu açĂ˝klarken sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ da zikretmiĂž ve ayrĂ˝ca Türkiye’nin Avrupa’nĂ˝n doĂ°asĂ˝na karÞý olduĂ°unu söylemiĂžti.[10]

Yerel Özgürlükler BakanĂ˝ olan Patrick Devedjian ise öteden beri Türkiye ve Türkler hakkĂ˝nda çok olumsuz ifadeleri ile tanĂ˝nan bir kiĂžidir. Fransa’da Türk diplomatlarĂ˝na silahlĂ˝ saldĂ˝rĂ˝da bulunduklarĂ˝ için yakalanan tüm Ermeni teröristlerin avukatlýðýnĂ˝ yapmýÞtĂ˝r. Geçen yĂ˝l Fransa’da kabul edilen Ermeni “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝” kanunun mimarlarĂ˝ndan biri olarak bilinmektedir. AdĂ˝ geçen vaktiyle mafya üyelerinin de avukatlýðýnĂ˝ yapmýÞ ve sanĂ˝klardan birine tabanca teminine çalýÞmýÞtĂ˝r.[11] De Gaulle taraftarlarĂ˝nĂ˝ toplayan Cumhuriyetçi Birlik Partisi içindeki yerini, özel avukatlýðýnĂ˝ yaptýðý[12] Jacques Chirac’a borçlu olduĂ°u anlaÞýlmaktadĂ˝r. Devedjian kendisine Adalet BakanlýðýnĂ˝n verilmesini beklemiĂžtir.[13] Mafya baĂ°lantĂ˝larĂ˝nĂ˝n bu makama atanmasĂ˝nĂ˝ engellemiĂž olmasĂ˝ muhtemeldir.

Bu arada baĂžka bir olay da Türk-FransĂ˝z iliĂžkilerini etkilemiĂžtir. SĂ˝nĂ˝r TanĂ˝mayan Gazeteciler Örgütü Paris’te Saint Lazarre GarĂ˝’nda, zemine ”BasĂ˝n özgürlüĂ°ünün ayaklar altĂ˝na alĂ˝ndýðý ülkeler” haritasĂ˝ çizerek bu haritada Türkiye’nin üzerine Genel Kurmay BaĂžkanĂ˝ Orgeneral Hüseyin KĂ˝vrĂ˝koĂ°lu’nun resmini koymuĂžtur. Gelip geçenin çiĂ°nediĂ°i bu harita ve üzerindeki resimler Ankara’da tepki ile karÞýlanmýÞ, Genel Kurmay bu örgüt aleyhinde dava açĂ˝lacaĂ°Ă˝nĂ˝ ve ayrĂ˝ca Fransa ile askeri iĂžbirliĂ°inin gözden geçirileceĂ°ini bildirirken DýÞiĂžleri Bakanlýðý MüsteĂžarĂ˝ Büyükelçi UĂ°ur Ziyal FransĂ˝z Büyükelçisinden resmin kaldĂ˝rĂ˝lmasĂ˝nĂ˝ istemiĂžtir.[14] FransĂ˝zlarĂ˝n, konuyu demiryollarĂ˝ idaresine bildirdikleri hakkĂ˝ndaki geçiĂžtirici cevabĂ˝n kabulünün mümkün olmadýðý ve resmin süratle kaldĂ˝rĂ˝lmasĂ˝nĂ˝n beklendiĂ°i resmi bir açĂ˝klama aracĂ˝lýðý ile kamuoyuna duyurulunca[15]  KĂ˝vrĂ˝koĂ°lu’nun resmi kaldĂ˝rĂ˝lmýÞtĂ˝r.

GörüldüĂ°ü üzere bu olay Ermeni sorunu ile doĂ°rudan ilgili deĂ°ildir. Ancak, Fransa’nĂ˝n bazĂ˝ iç politika mülahazalarĂ˝ ile Ermeni iddialarĂ˝nĂ˝ çekincesiz desteklemesinin Türkiye’de yarattýðý güvensizliĂ°in etkisi ile büyümüĂž ve iki ülke arasĂ˝nda ciddi bir soruna dönüĂžmüĂžtür. Fransa’nĂ˝n sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ tanĂ˝yan bir kanun kabul etmesinin, aradan geçen bir buçuk yĂ˝la yakĂ˝n bir zamana raĂ°men, Türkiye ile Fransa arasĂ˝nda, dolaylĂ˝ veya dolaysĂ˝z bir Ăžekilde sorunlar yaratmaya devam ettiĂ°i görülmektedir. Fransa bu kanunu kabul etmekle Türk-FransĂ˝z iliĂžkilerine adeta bir Ermeni ipoteĂ°i koymuĂžtur.  

6. Ýsveç Parlamentosu raporu

Ýsveç Parlamentosu DýÞiĂžleri Komisyonu her yĂ˝l dýÞ politika ve insan haklarĂ˝ konularĂ˝nda bir rapor hazĂ˝rlamakta ve bu rapor görüĂžüldükten sonra Parlamentonun görüĂžü olarak hükümete bildirilmektedir.

20–21 Mart 2002 tarihlerinde parlamentoda görüĂžülerek kabul edilen raporda, DýÞiĂžleri Komisyonunun,  Asuri/Süryani ve Keldani “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n” tarihi bir gerçek olarak tanĂ˝nmasĂ˝nĂ˝ ve Türkiye’nin Ermeni “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝”nĂ˝ kabul etmesini isteyen önergeleri ele aldýðý ve OsmanlĂ˝ ÝmparatorluĂ°u döneminde meydana gelen olaylarĂ˝n bir soykĂ˝rĂ˝m olduĂ°unu ifade eden resmi bir Ýsveç görüĂžünün bulunmadýðý belirtilmiĂžtir. AyrĂ˝ca, soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n 1948 BirleĂžmiĂž Milletler SoykĂ˝rĂ˝m SözleĂžmesinde tarif edildiĂ°i ifade olunmuĂž ve daha sonra da, Komisyonunun görüĂžüne göre, OsmanlĂ˝ ÝmparatorluĂ°u döneminde, 1948 tarihli BirleĂžmiĂž Milletler SoykĂ˝rĂ˝m SözleĂžmesi yürürlükte olsaydĂ˝, Ermeniler ile Asuri/Süryani ve Keldanilere yapĂ˝lanlarĂ˝n,  muhtemelen, bir soykĂ˝rĂ˝m olarak görüleceĂ°i ifade edilmiĂžtir.  [16]

DýÞiĂžleri Komisyonu raporunda, 1999–2000 yĂ˝llarĂ˝na ait Komisyon raporunda, OsmanlĂ˝ ÝmparatorluĂ°unun Ermeni halkĂ˝na soykĂ˝rĂ˝m yaptýðýna dair BirleĂžmiĂž Milletlerin 1985 tarihli bir kararĂ˝na atĂ˝fta bulunulduĂ°u, ancak ne 1985 yĂ˝lĂ˝nda ve ne de diĂ°er bir talihte Ermenilerin durumunu ele alan herhangi bir BirleĂžmiĂž Milletler kararĂ˝nĂ˝n bulunmadýðýnĂ˝n anlaÞýldýðý, Asuri/Süryani ve Keldaniler için de durumun aynĂ˝ olduĂ°u ifade olunmuĂžtur.  [17]

DýÞiĂžleri Komisyonu ayrĂ˝ca Ermenilerin, Asuri/Süryani ve Keldanilerin uĂ°radýðý katliamlarĂ˝n açĂ˝k bir Ăžekilde tartýÞýlmasĂ˝nĂ˝n önemli olduĂ°unu, bunun için tarihi araĂžtĂ˝rmalar yapĂ˝lmasĂ˝ gerektiĂ°ini, bütün hükümetler gibi Türk hükümetinin de tarihi araĂžtĂ˝rmalarĂ˝ teĂžvik etmesi, yapĂ˝lmasĂ˝nĂ˝ kolaylaĂžtĂ˝rmasĂ˝ ve tarihi arĂživleri araĂžtĂ˝rmacĂ˝lara açmasĂ˝ hususlarĂ˝nda sorunluĂ°u olduĂ°unu da deĂ°inilmiĂžtir.[18]

Ermeni asĂ˝llĂ˝ milletvekili Murad Artin ile diĂ°er bazĂ˝ milletvekilleri rapora Türkiye’yi suçlayan ifadeler koydurmaya çalýÞmýÞlar ancak yapĂ˝lan oylamayĂ˝ 89’a karÞý 209 ile kaybetmiĂžlerdir.[19]

DýÞiĂžleri Komisyonunun parlamento tarafĂ˝ndan kabul edilen raporunda Ăžu hususlar önem taÞýmaktadĂ˝r:

A.  Ermeni militanlarĂ˝nĂ˝n Ýsveç’in Ermeni ”soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝” kabul ettiĂ°i iddialarĂ˝nĂ˝n aksine rapor bu konuda resmi bir Ýsveç görüĂžü bulunmadýðýnĂ˝ açĂ˝kça ifade edilmiĂžtir.

B. Buna karÞýn,  OsmanlĂ˝ döneminde 1948 SözleĂžmesi yürürlükte olsaydĂ˝, olaylarĂ˝n, “muhtemelen”, soykĂ˝rĂ˝m olarak görüleceĂ°ine dair sözlerle ise, 1948 SözleĂžmesi’nin geçmiĂže dönük olarak iĂžlemeyeceĂ°ini teyit etmenin yanĂ˝nda, soykĂ˝rĂ˝m olup olmadýðýnĂ˝ bir olasĂ˝lýða baĂ°lĂ˝yarak taraf tutmayan bir tutum benimsenmiĂžtir.

C. BirleĂžmiĂž Milletler’in AzĂ˝nlĂ˝klarĂ˝n KorunmasĂ˝ ve Onlara AyĂ˝rĂ˝mcĂ˝lĂ˝k YapĂ˝lmasĂ˝nĂ˝n Önlenmesi Alt Komisyonuna 1985 yĂ˝lĂ˝nda sunulan ve Ýngiliz uyruklu Benjamin Whitaker tarafĂ˝ndan hazĂ˝rlanan bir raporda soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ndan bahsedilirken, Yahudilerden sonra, örnek olarak, Ermeniler de sayĂ˝lmaktaydĂ˝. Raporun Alt Komisyon’da tartýÞýlmasĂ˝ sĂ˝rasĂ˝nda Türk ve diĂ°er bazĂ˝ ülkelerin Ermeni örneĂ°ine itiraz etmeleri sonucunda rapor, usul olarak bir üst makam olan Ýnsan HaklarĂ˝ Komisyonu’na gönderilmesi gerekirken, bu yapĂ˝lmamýÞ ve raporun “not edildiĂ°i” bildirilmekle yetinilmiĂžtir. Rapor böylelikle hiç bir iĂžleme tabi tutulmaz iken bu olay militan Ermeniler tarafĂ˝ndan kamu oyuna BirleĂžmiĂž Milletlerin Ermeni “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝”nĂ˝ kabul ettiĂ°i Ăžeklinde duyurulmuĂžtur.[20] Bu yanlýÞ bilgi Ýsveç Parlamentosu DýÞiĂžleri Komisyonu’nun 1999/2000 yĂ˝lĂ˝ kararĂ˝nda yer almýÞ ancak bu yĂ˝l düzeltilmiĂžtir. Böylelikle BirleĂžmiĂž Milletler’in sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ tanĂ˝dýðý iddiasĂ˝nĂ˝n asĂ˝lsĂ˝zlýðý  bir yabancĂ˝ parlamento tarafĂ˝ndan  ortaya konmuĂžtur.

7.  Sözde Ermeni SoykĂ˝rĂ˝mĂ˝ ve Ýsrail

Ýsrail’in Tiflis’te oturan Erivan Büyükelçisi Bayan Rivka Cohen, Ýsrail-Ermenistan iliĂžkileri hakkĂ˝nda 8 Þubat 2002 tarihinde Erivan’da düzenlediĂ°i bir basĂ˝n toplantĂ˝sĂ˝nda, sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ konusunda kendisine yöneltilen bir soruya cevaben, “Holokost,  önceden planlandýðý ve tüm bir milleti ortadan kaldĂ˝rmayĂ˝ amaçladýðý için “tek”[21] bir olgudur. Þu anda hiçbir Ăžey Holokost ile kĂ˝yaslanamaz“ demiĂžtir.[22] AdĂ˝ geçenin bu sözleri gerek Ermenistan’da gerek Diaspora’da Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n inkarĂ˝ Ăžeklinde algĂ˝lanmýÞ, kendisine ve Ýsrail’e karÞý bir basĂ˝n kampanyasĂ˝ açĂ˝lmýÞ ve adĂ˝ geçenin persona non grata (istenmeyen kiĂži) ilan edilmesini isteyenler dahi çĂ˝kmýÞtĂ˝r.[23]

Bu olay Ermenistan DýÞiĂžlerini zor durumda bĂ˝rakmýÞ ve epey duraksamadan sonra Ýsrail’e bir protesto notasĂ˝ verilerek “Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ gerçeĂ°ini inkar edilmesinin veya öneminin azaltĂ˝lmasĂ˝nĂ˝n kabul edilemeyeceĂ°i” bildirilmiĂžtir. AyrĂ˝ca “Ermenistan’Ă˝n Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ ile Yahudi Holokostu arasĂ˝nda bir paralellik kurmaya çalýÞmadýðýnĂ˝, ve insanlýða karÞý iĂžlenen her suçun kendine özgü siyasi, hukuki, tarihi ve ahlaki sonuçlarĂ˝ itibarĂ˝yla “tek” olduĂ°una inanĂ˝ldýðý ifade edilmiĂžtir.[24] DiĂ°er yandan, Ermenistan DýÞiĂžleri Bakanlýðý Sözcüsü Bayan Cunik AĂ°acanyan, DýÞiĂžleri BakanĂ˝ Oskanyan’Ă˝n Ýsrail’e bir resmi ziyaret yapmasĂ˝nĂ˝n öngörüldüĂ°ü, ancak Ăžu anda Ýsrail’e bir ziyaret planlanmadýðýnĂ˝ söylemiĂžtir.[25] BakanĂ˝n kendisi de, baĂžka bir vesileyle, siyasi çĂ˝karlar uĂ°runa, Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ gerçeĂ°inden Ăžüphe etmek suretiyle manevi deĂ°erlerin bir kenara bĂ˝rakĂ˝lmasĂ˝ndan yakĂ˝nmýÞ ve “Ýsrail Devletinin bu politikasĂ˝nĂ˝ deĂ°iĂžtireceĂ°i zamanĂ˝n geleceĂ°inden emin olduĂ°unu ve bunun, esas itibariyle, Yahudi halkĂ˝nĂ˝n baskĂ˝sĂ˝ sonucunda gerçekleĂžeceĂ°ini” söylemiĂžtir. [26]

Ýsrail ise Ermenistan’Ă˝n protesto notasĂ˝na verdiĂ°i cevapta “Ýsrail Ermenilerin trajedisini takrir etmektedir, fakat bu olaylar bir soykĂ˝rĂ˝m ile kĂ˝yaslanamaz, ancak bu sözkonusu trajedinin büyüklüĂ°ünü azaltmaz.” denilmiĂžtir.[27] KĂ˝saca Ýsrail, Ermeni tehcirinin soykĂ˝rĂ˝m olmadýðý konusundaki, geçen yĂ˝l Ýsrail DýÞiĂžleri BakanĂ˝ Simon Perez tarafĂ˝ndan Türkiye’yi ziyareti sĂ˝rasĂ˝nda ifade edilen resmi görüĂžü bu vesileyle tekrar ifade etmiĂžtir. Simon Perez geçen Nisan ayĂ˝nda yaptýðý ziyareti sĂ˝rasĂ˝nda bu konuda ĂžunlarĂ˝ söylemiĂžti.: “Ermeni trajedisi ile  Holokost arasĂ˝nda benzerlikler yaratma giriĂžimlerini  kabul etmiyoruz. Holokosta benzer bir olay vuku bulmamýÞtĂ˝r. Ermenilerin yaĂžadýðý bir trajedidir ama bu soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ deĂ°ildir. Bu sorunla tarihçiler uĂ°raĂžmalĂ˝dĂ˝r ve biz Ermeni trajedileri ile Holokostun mukayese edilmesini desteklemiyoruz.”[28] [29]

Ýsrail’in resmi tutumu bu olmakla beraber, bazĂ˝ Yahudi bilim adamlarĂ˝nĂ˝n farklĂ˝ bir görüĂžü olduĂ°u görülmektedir. Resmi makamlar gibi Holosotun “tekliĂ°ine” inananlar yanĂ˝nda baĂžka holokostlar olduĂ°unu ileri sürenler ve 1915 tehcirini de soykĂ˝rĂ˝m olarak kabul edenler bulunmaktadĂ˝r. Bu kiĂžilerden bir kĂ˝smĂ˝ geçen yĂ˝l AĂ°ustos ayĂ˝nda bir bildiri yayĂ˝nlayarak görüĂžlerini Ăžu Ăžekilde dile getirmiĂžlerdir: “Biz, aĂžaĂ°Ă˝da imzasĂ˝ bulunan Yahudi soyundan gelen bilim adamlarĂ˝, hahamlar, öĂ°retmenler, cemaat önde gelenleri ve öĂ°rencileriz. Yahudi olarak Ermeni halkĂ˝ ile bir çok benzerlikleri paylaÞýyoruz. Biz, iki halk da, 20. asĂ˝rda soykĂ˝rĂ˝m kurbanĂ˝ olduk ve var olma hakkĂ˝mĂ˝zĂ˝ inkâr etmek isteyenlere raĂ°men hayatta kalabildik. Ermenistan’Ă˝n HĂ˝ristiyanlýðý kabul ediĂžinin 1700 yĂ˝lĂ˝na rastlayan bu 2001 yĂ˝lĂ˝nda, Yahudi olarak, Ermeni dostlarĂ˝mĂ˝zĂ˝ ve onlarĂ˝n BatĂ˝ toplum ve kültürüne katkĂ˝larĂ˝nĂ˝ selamlĂ˝yoruz.“[30]

Bu bildiri 54 tanĂ˝nmýÞ Yahudi tarafĂ˝ndan imzalanmýÞtĂ˝r. Bunlar arasĂ˝nda 13 profesör  ve 8 haham bulunmaktadĂ˝r. Bildiriyi imzalayan bazĂ˝ yazarlar ve eserleri dipnotta gösterilmiĂžtir.[31]

Bu arada özellikle iki kiĂžinin faaliyeti dikkati çekmektedir: Kudüs'teki Holokost ve SoykĂ˝rĂ˝m Enstitüsü Ýcra Direktörü ve SoykĂ˝rĂ˝m Ansiklopedisi Editörü Ýsrael W. Charny ile "Banality of Indefference: Zionism and the Armenian Genocide" (SĂ˝radanlýðýn KayĂ˝tsĂ˝zlýðý: Siyonizm ve Ermeni SoykĂ˝rĂ˝mĂ˝) baĂžlĂ˝klĂ˝ kitabĂ˝n yazarĂ˝, ABD'deki Ermeni Zoryan Enstitüsü üyesi Yair Auron. Bu iki ĂžahĂ˝s sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n tanĂ˝nmasĂ˝ için devamlĂ˝ bir faaliyet içinde olup, son olarak Büyükelçisi Bayan Rivka Cohen'in yukarĂ˝da deĂ°indiĂ°imiz sözleri üzerine, Ýsrail hükümetine birer protesto mektubu göndermiĂžlerdir.[32] 

Ermeni görüĂžleri doĂ°rultusunda düĂžünen ve faaliyet gösteren bazĂ˝ tanĂ˝nmýÞ Yahudilerin mevcudiyetine raĂ°men resmi Ýsrail görüĂžü halen geçerlidir ve Ýsrail’in, Türkiye'nin stratejik deĂ°erini de dikkate alarak, sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ tanĂ˝masĂ˝ olasĂ˝lýðýnĂ˝n Ăžu safhada mevcut olmadýðý söylenebilir.

Ermeniler, Ýsrail ile iyi iliĂžkiler yürütmenin kendileri açĂ˝sĂ˝ndan yararlĂ˝ olduĂ°unun bilinci içindedirler ve bu yönde çaba harcamaktadĂ˝rlar. Ancak Bayan Rivka Cohen olayĂ˝nĂ˝n gösterdiĂ°i gibi,  sözde soykĂ˝rĂ˝m konusunda aÞýrĂ˝ bir duygusallĂ˝k içinde olduklarĂ˝ndan, gereksiz tepki göstermekte ve mesela, yukarĂ˝da deĂ°indiĂ°imiz gibi, Ýsrail Hükümetinin Ermeni “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝” tanĂ˝madýðýnĂ˝ nota ile teyit etmesi gibi, hiç de lehlerine olmayan sonuçlar almaktadĂ˝rlar.

8. Sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ ve Ýsviçre

Ýsviçre Parlamentosu’nun sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n tanĂ˝nmasĂ˝ için bir çok giriĂžim yapĂ˝lmýÞ ancak bunlar bir sonuç vermemiĂžti. 13 Mart 2001 tarihinde yapĂ˝lan son giriĂžimin 73’e karÞý 70 gibi az bir fark ile reddedilmesi bu konunun tekrar Ýsviçre Parlamentosu’na geleceĂ°ini ve bu kez kabul edilme ĂžansĂ˝nĂ˝n daha yüksek olacaĂ°Ă˝nĂ˝ düĂžündürmüĂžtü.[33] 

Gerçekten de, beklendiĂ°inden daha kĂ˝sa zamanda, konu tekrar Ýsviçre Parlamentosuna sunuldu. Cenevre milletvekili Jean-Claude Vaudroz, parlamentoya 20 Mart 2002 tarihinde Ăžu karar tasarĂ˝sĂ˝nĂ˝ sundu. “Ýsviçre Milli Konseyi (parlamentosu) 1915 Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ tanĂ˝r. Hükümetten bu tanĂ˝mayĂ˝ not etmesini ve mutat diplomatik yollarla iletmesini ister.”[34] 

Bu konudaki önerge parlamentonun 201 üyesinden 115’i tarafĂ˝ndan imzalandĂ˝. Bunda,  metnin Ýsviçre Hükümetini baĂ°layĂ˝cĂ˝ bir yönü olmamasĂ˝, Türkiye veya Türklerden bahsetmemesi ve kĂ˝nama ifadeleri içermemesinin baĂžlĂ˝ca etken olduĂ°u ve böylelikle Türkiye’nin fazla itiraz etmeyeceĂ°inin düĂžünüldüĂ°ü anlaÞýlmaktadĂ˝r. Nitekim önerge sahibi Jean-Claude Vaudroz, bu kararĂ˝n günümüz Türkiye’sini hedef almadýðý söyledi. Oysa, ismen ifade edilmese de tasarĂ˝da Türkiye ve Türklerin kastedildiĂ°i açĂ˝ktĂ˝r. DiĂ°er yandan, kabul edildiĂ°i taktirde bu kararĂ˝n Ermeniler tarafĂ˝ndan Türkiye’ye karÞý kullanĂ˝lacaĂ°Ă˝nda Ăžüphe bulunmamaktadĂ˝r.

Sözkonusu karar tasarĂ˝sĂ˝nĂ˝n Ýsviçre Parlamentosu’na sunulmasĂ˝ndan birkaç gün sonra, Türkiye’ye resmi bir ziyaret yapan Ýsviçre Ekonomi BakanĂ˝ Pascal Couchepain bu konunun önemini küçümseyerek “Bu sadece bir beyandĂ˝r” ve “Türk kamu oyunun bu konudaki duyarlĂ˝lýðýnĂ˝ biliyoruz. Bu sorunun siyasi kuruluĂžlara deĂ°il tarihçilere bĂ˝rakĂ˝lmasĂ˝ gerektiĂ°ini düĂžünüyorum” ifadelerinde bulundu.  AyrĂ˝ca “Milletvekilleri genellikle, içeriĂ°ini tam olarak bilmeden, çeĂžitli önerileri imzalarlar” sözlerini sarf etti.[35] Ýsviçre DýÞiĂžleri BakanĂ˝ Joseph Deis’te Ýsviçre Parlamentosu’nun bir karar almak istediĂ°ini ve bu kararĂ˝n Hükümet ile bir ilgisi bulunmadýðýnĂ˝ ifadeden sonra iki ülke iliĂžkilerinin bu gibi sorunlarĂ˝n üstesinden gelecek kadar güçlü olduĂ°unu ifade etti.[36]

BasĂ˝n haberlerine göre[37] Ýsviçre Hükümeti 15 MayĂ˝s 2002 tarihinde parlamentoya gönderdiĂ°i bir tavsiye yazĂ˝sĂ˝nda bu konunun tarihçilere bĂ˝rakĂ˝lmasĂ˝ gereĂ°ini bildirdi ve kararĂ˝n kabul edilmesi halinde bunun Türkiye - Ermenistan iliĂžkilerini olumsuz etkileyeceĂ°ini ifade etti. Böylelikle Ýsviçre Hükümeti Parlamentoyu uyarmýÞ oldu.

DiĂ°er yandan, Ermeni “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝” inkâr ettikleri gerekçesiyle dava açĂ˝lan ancak beraat eden 12 Türk vatandaÞý hakkĂ˝ndaki kararĂ˝n[38] temyiz davasĂ˝ da sonuçlandĂ˝ ve Temyiz Mahkemesi bu gibi davalarĂ˝n özel kiĂžiler tarafĂ˝ndan temyiz edilemeyeceĂ°ine (temyiz davasĂ˝nĂ˝ iki Ermeni açmýÞtĂ˝) karar vererek talebi usul açĂ˝sĂ˝ndan reddetti.[39] Ýsviçre Parlamentosu sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ hakkĂ˝nda bir karar almýÞ olsaydĂ˝ bu, “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n” inkâr anlamĂ˝na gelecek beyan ve davranýÞlarda bulunan kiĂžilerin Ýsviçre Ceza Kanununun ilgili maddelerine göre cezalandĂ˝rĂ˝lmasĂ˝nĂ˝ gerektirecekti. O itibarla, Ýsviçre parlamentosunun sözkonusu tasarĂ˝yĂ˝ kabul etmesi, “sadece bir beyan”dan ibaret olmayĂ˝p hukuki sonuçlalar da doĂ°uracaktĂ˝r.

9. ÇeĂžitli ülkelerde 24 Nisan’Ă˝ Anma Etkinlikleri

24 Nisan, bu yĂ˝l da gerek Ermenistan’da gerek diaspora’da mutat tören ve toplantĂ˝larla kutlandĂ˝. Ermenistan’daki baĂžlĂ˝ca etkinlikler “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝” anĂ˝tĂ˝na yürüyüĂž, burada yapĂ˝lan tören ve ayrĂ˝ca Ecmiyazin’de düzenlenen dini ayin oldu.[40] BaĂžkan Koçeryan bu münasebetle yaptýðý konuĂžmada, dünyadaki tüm Ermenilerin, insanlýða karÞý olan bu suçun tanĂ˝nmasĂ˝nĂ˝ ve kĂ˝nanmasĂ˝nĂ˝ beklediklerini, bunun intikam almak arzusundan deĂ°il benzer cinayetlere izin vermemek isteĂ°inden ileri geldiĂ°ini söyledi.[41]

AkĂžam yapĂ˝lan meĂžalelerle yürüyüĂžte bir Türk bayraĂ°Ă˝ yakĂ˝ldĂ˝.[42]   

Dünyada Ermenilerin bulunduĂ°u hemen her ülkede ve özelikle ABD, Fransa, Lübnan ve Yunanistan’da, çeĂžitli tören ve toplantĂ˝lar düzenlendi.

Amerikan BaĂžkanĂ˝nĂ˝n 24 Nisan münasebetiyle yayĂ˝nlayacaĂ°Ă˝ mesaj, her yĂ˝l olduĂ°u gibi bu yĂ˝l da dikkatleri toplayan olay oldu. Amerika’daki Ermeniler mesajda “soykĂ˝rĂ˝m” sözcüĂ°ünü kullanmasĂ˝ için BaĂžkan üzerinde baskĂ˝ kurmaya çalýÞtĂ˝lar. Bu yöndeki çabalarĂ˝n en önemli olanĂ˝, Ermeniler lehine devamlĂ˝ faaliyet gösteren Kongre üyeleri Joe Knollenberg ile Frank Pallone’nin BaĂžkan Bush’a gönderilmek üzere diĂ°er Kongre üyelerinin de imzasĂ˝na açĂ˝klarĂ˝ bir mektup oldu.

Bu mektupta, özetle, 11 Eylül terörist saldĂ˝rĂ˝sĂ˝na atĂ˝fta bulunularak daha önceki yĂ˝llarda Ăžiddete ve kitle katliamĂ˝na uĂ°ramýÞ olanlarĂ˝n da hatĂ˝rlandýðý, 1,5 milyon Ermeni’nin OsmanlĂ˝ ÝmparatorluĂ°u’nda hunharca öldürüldüĂ°ü, gelecekte olabilecek soykĂ˝rĂ˝mlarĂ˝n önlenebilmesi için Ermeni “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n” iyi anlaÞýlmasĂ˝ gerektiĂ°i belirtildikten sonra BaĂžkan Bush’a 2000 yĂ˝lĂ˝nda (seçilmeden önce) bu konudaki sözü hatĂ˝rlatĂ˝lĂ˝yor[43] ve bu yĂ˝l olay hakkĂ˝nda “soykĂ˝rĂ˝m” sözcüĂ°ünü kullanmasĂ˝ isteniyordu.[44]

Mektup, 162 Kongre üyesi tarafĂ˝ndan imzalanarak BaĂžkana gönderildi.[45] Bu rakam geçen yĂ˝la göre 30 kadar artýÞ göstermekle beraber Amerikan Kongresi’nde 535 üye (435 Temsilciler Meclisi üyesi ve 100 Senatör) olduĂ°undan toplanan imzalar mevcudun ancak %30 kadarĂ˝nĂ˝ ifade ediyordu. Bu oran BaĂžkan Bush’u, hele seçimlere üç yĂ˝la yakĂ˝n bir zaman varken, fikir deĂ°iĂžtirtecek büyüklükte deĂ°ildi.

BaĂžkan Bush 24 Nisan tarihini taÞýyan mesajĂ˝nda,[46] katliam, katil ve dehĂžet verici öldürmeler gibi deyimler kullandĂ˝ ancak “soykĂ˝rĂ˝m” demedi. Bunun Ermenilerde yaratacaĂ°Ă˝ düĂž kĂ˝rĂ˝klýðýnĂ˝ giderebilmek üzere ise Türkiye’den, Ermenistan ile ekonomik, siyasi ve kültürel iliĂžkileri yeniden kurmasĂ˝nĂ˝ beklediĂ°ini söyledi. AyrĂ˝ca Ermenileri, Amerikan milli yaĂžamĂ˝na katkĂ˝larĂ˝ için övdü. Terörizme karÞý savaĂžta iĂžbirliĂ°i yaptýðý için Ermenistan’a Ăžükran duyduklarĂ˝nĂ˝ bildirdi. Yine aynĂ˝ konuda Ermenistan’Ă˝n 11 Eylül sonrasĂ˝nda Amerikan halkĂ˝na destek verdiĂ°inden bahsetti. Burada ilginç olan husus, 11 Eylül’den sonra Ermenistan’Ă˝n, hava sahasĂ˝nĂ˝ Afganistan’a giden bazĂ˝ uçaklara açmak dýÞýnda,  terörizme karÞý savaĂžmak anlamĂ˝na gelebilecek bir hareket yapmamýÞ olmasĂ˝dĂ˝r. Ancak, pek gerçekleri yansĂ˝tmasa da BaĂžkan Bush’un sözleri herhalde Ermenilerin gururunu okĂžamýÞ olsa gerektir.

BaĂžkanĂ˝n mesajĂ˝nda Türkiye’yi yakĂ˝ndan ilgilendiren iki husus vardĂ˝r. Birincisi tehcir olayĂ˝nĂ˝ nitelendirme Ăžeklidir. BaĂžkan  “OsmanlĂ˝ ÝmparatorluĂ°u’nun son yĂ˝llarĂ˝nda, zorla sürgün etmek ve öldürmek suretiyle 1,5 milyon kadar Ermeni’nin “katliam”Ă˝ndan bahsetmektedir. Oysa tarihi kaynaklar OsmanlĂ˝ ÝmparatorluĂ°u’nun tamamĂ˝nda 1.5 milyon Ermeni bulunmadýðýnĂ˝ açĂ˝klĂ˝kla göstermektedir. DiĂ°er yandan Ermenilerin zorla göç ettirildiĂ°i gerçek ise de, kitle halinde öldürüldükleri doĂ°ru deĂ°ildir. BaĂžkanĂ˝n bu ifadeleri Türk makamlarĂ˝nĂ˝n,  Türk tarihçilerinin ve kamu oyunun görüĂž ve inançlarĂ˝na tamamen ters düĂžmekte ve bu baĂ°lamda “soykĂ˝rĂ˝mĂ˝” sözcüĂ°ünü kullanmamýÞ olmasĂ˝nĂ˝n önemini azaltmaktadĂ˝r.

BaĂžkan’Ă˝n Türkiye’den Ermenistan ile ekonomik, siyasi ve kültürel iliĂžkileri yeniden kurmasĂ˝nĂ˝ beklediĂ°ine dair sözlerine gelince bunlar, Ermeni Devlet adamlarĂ˝nĂ˝n “Türkiye ile önkoĂžulsuz diplomatik iliĂžki kurmak” Ăžeklinde ifade ettikleri görüĂžlerini yansĂ˝tmaktadĂ˝r. Ermenistan ile koĂžul ileri sürmeden diplomatik iliĂžki kurmak, Ermenistan’Ă˝n soykĂ˝rĂ˝m iddialarĂ˝nĂ˝, KarabaĂ° ve diĂ°er Azerbaycan topraklarĂ˝nĂ˝n iĂžgalini ve Türkiye’nin toprak bütünlüĂ°ünü ve sĂ˝nĂ˝rlarĂ˝nĂ˝n dokunulmazlýðýnĂ˝ tanĂ˝mamasĂ˝nĂ˝ sürdürmesine izin vermek anlamĂ˝ma gelmektedir. O itibarla önkoĂžulsuz diplomatik iliĂžki kurulmasĂ˝ Türkiye’nin çĂ˝karlarĂ˝na aykĂ˝rĂ˝dĂ˝r.

Amerikan BaĂžkanĂ˝nĂ˝n Türkiye ve Ermenistan arasĂ˝nda iliĂžkiler kurulmasĂ˝ isteĂ°i, stratejik nedenlerle Kafkasya’da barýÞ koĂžullarĂ˝nĂ˝n hakim olmasĂ˝na AmerikanĂ˝n verdiĂ°i büyük önemin bir sonucudur. Bu tutum ilke olarak doĂ°rudur. YanlýÞ olan, bu hususta sadece Türkiye’den talepte bulunulmasĂ˝dĂ˝r. Güney Kafkasya’daki tüm sorunlarĂ˝n temelinde Ermenistan’Ă˝n tutum ve politikalarĂ˝ olduĂ°una göre sorunlarĂ˝n çözümünün istenmesine Ermenistan’dan baĂžlamak lazĂ˝mdĂ˝r.

ÝncelediĂ°imiz dönem içinde 6 Amerikan Eyaleti sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ tanĂ˝yan kararlar kabul ettiler.[47] [48] 

Amerikan eyaletlerinin seçmenlerden gelen talepler üzerine anma günleriyle ilgili olarak kolayca beyanda bulunduklarĂ˝na veya kararlar aldĂ˝klarĂ˝na daha önce deĂ°inmiĂžtik.[49]  DiĂ°er yandan, eyaletlerin temsilciler meclisi, senatosu, valiliĂ°i gibi çeĂžitli makamlarĂ˝ndan böyle kararlar almalarĂ˝ veya beyanlarda bulunmalarĂ˝ istenebilmekte ve bunlar çok kere her yĂ˝l da yenilenebilmektedir. Mesela, Ermenilerin yoĂ°un olarak yaĂžadýðý California Eyaleti’nden sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n tanĂ˝nmasĂ˝ ve anĂ˝lmasĂ˝ hakkĂ˝nda bir tek karar yeterli iken, 17 kez karar almýÞ bulunmaktadĂ˝r.

Eyaletler tarafĂ˝ndan alĂ˝nan kararlarĂ˝n bir ortak yanĂ˝ da, konu hemen hiç incelenmeden ve çok kere bir itiraz da olmadan Ermenilerinin verdikleri metinler kabul edildiĂ°inden, yanlýÞlĂ˝klarla dolu olduklarĂ˝dĂ˝r. Mesela 24 Nisan 2002 tarihinde Rhode Island Eyaleti Temsilciler Meclisi’nde ve Senatosu’nda ayrĂ˝ ayrĂ˝ kabul edilen kararlarda, sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n BirleĂžmiĂž Milletler, Avrupa Konseyi ve Ýngiltere tarafĂ˝ndan kabul edildiĂ°i kayĂ˝tlĂ˝dĂ˝r ki,  bu doĂ°ru deĂ°ildir.

DiĂ°er yandan Wisconsin Eyaleti Senatosu’nun 20 Þubat 2002 tarihli kararĂ˝nda “Türk Hükümetinin ülkesindeki Ermeni Cemaatine dini özgürlüĂ°ü, okullarĂ˝nĂ˝ denetleme hakkĂ˝nĂ˝, çocuklarĂ˝na Ermenice öĂ°retme hakkĂ˝nĂ˝ ve etnik kimliĂ°ini ifade etme hakkĂ˝nĂ˝ tanĂ˝mayĂ˝ reddettiĂ°i“ belirtilmektedir, ancak bu da doĂ°ru deĂ°ildir. Bu hususta bir yargĂ˝ya varmadan önce Türkiye’deki durumun soruĂžturulmasĂ˝ ve mesela Ýstanbul’daki Ermeni PatriĂ°ine baĂžvurularak alĂ˝nacak cevaba göre kararĂ˝n kaleme alĂ˝nmasĂ˝ gerekirdi.

10. Ermenistan sözde soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ inkâr edenlere karÞý kanun tasarĂ˝sĂ˝

Ermenistan Parlamentosu’ndaki gruplardan olan “TarĂ˝m-Endüstri Halk BirliĂ°i”nin sunduĂ°u bir kanun tasarĂ˝sĂ˝, 1915–1923 yĂ˝llarĂ˝nda OsmanlĂ˝ Türkiye’sindeki Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝” kurbanlarĂ˝nĂ˝n hatĂ˝ralarĂ˝nĂ˝n korunmasĂ˝nĂ˝n hukuki güvence” altĂ˝na alĂ˝nmasĂ˝ istedi. TasarĂ˝, sözde soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ inkâr edenlere, haklĂ˝ görenlere veya doĂ°ruluĂ°umu tartýÞanlara ceza uygulanmasĂ˝nĂ˝ öngörüyordu.[50]  

Ermenistan’da sözde soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ inkar etmeye cesaret eden kimse bulunmadýðýna göre böyle bir kanuna neden gereksinme duyulduĂ°u sorusu akla gelmektedir. TarĂ˝m – Endüstri Halk BirliĂ°i BaĂžkanĂ˝ Hmayat Hovannisyan, bu konuda yaptýðý konuĂžmada, Türkiye -Ermenistan iliĂžkilerinin normalleĂžtirilmesi için çaba gösteren Ter-Petrosyan dönemi yetkililerini ve bu arada özellikle “Ermenilerin DevletleĂžme SĂ˝navĂ˝”[51] kitabĂ˝ yazarĂ˝ Jirayir Libaridyan’Ă˝ ve Türkiye lehine casusluk yaptýðý iddiasĂ˝yla halen hapiste bulunan Murad  BoyalĂ˝yan’Ă˝ suçlamýÞtĂ˝r.[52] Hovannisyan tarafĂ˝ndan bahsedilmemiĂž olmakla birlikte, halen faal olmayan Türkiye-Ermenistan BarýÞ Komisyonu’nun Ermeni üyelerinin de bu tasarĂ˝ kapsamĂ˝na girmesi normaldir.

GörüldüĂ°ü üzere tasarĂ˝, sadece sözde soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ kabul etmeyenleri deĂ°il Türkiye ile normal iliĂžkiler sürdürmek için çalýÞanlarĂ˝ dahi cezalandĂ˝rmak isteyecek derecede aÞýrĂ˝ bir nitelik taÞýmaktadĂ˝r. Ermeni Hükümeti bu konuda bir görüĂž bildirmemiĂž olduĂ°u cihetle tasarĂ˝nĂ˝n kabul edilip edilmeyeceĂ°ini bu safhada söylemek zordur. Kabul edildiĂ°i taktirde, buna cevap teĂžkil etmek üzere, 21 Þubat 2001 tarihinde T.B.M.M. DýÞiĂžleri Komisyonu’nca kabul olunarak diĂ°er komisyonlara gönderilen ve halen de bu komisyonlarĂ˝n gündeminde bulunmasĂ˝ gereken “UluslararasĂ˝ Ýddia, itham ve SaptĂ˝rmalara KarÞý Kanun” tasarĂ˝sĂ˝nĂ˝n[53] ivedilikle görüĂžülüp kanunlaĂžtĂ˝rĂ˝labileceĂ°i akla gelmektedir.  

11. Ýkinci Diaspora Konferansý

BaĂžkan Koçeryan, 1998 yĂ˝lĂ˝nda seçildikten az sonra, Ermenistan ve Diaspora delegelerinin katĂ˝lacaĂ°Ă˝ bir konferans toplanacaĂ°Ă˝nĂ˝ açĂ˝klamýÞ ve bu konferans 22–23 Eylül 1999 tarihlerinde Erivan’da yapĂ˝lmýÞtĂ˝.

Selefi Ter-Petrosyan’in aksine Diaspora Ermenileri ile iyi iliĂžkiler kurmak arzusunda olan BaĂžkan Koçeryan’Ă˝n bu konferansĂ˝nĂ˝n etkisiyle yabancĂ˝ ülkelerdeki Ermenilerin Ermenistan’a yaptĂ˝klarĂ˝ maddi yardĂ˝mlarĂ˝ ve yatĂ˝rĂ˝mlarĂ˝ arttĂ˝rmalarĂ˝nĂ˝ ve ayrĂ˝ca KarabaĂ° konusunda bulunduklarĂ˝ ülkelerde Ermenistan tezlerini savunmalarĂ˝nĂ˝ ümit ettiĂ°i anlaÞýlmaktadĂ˝r. Diaspora Ermenilerinin Ermenistan’dan en büyük beklentisinin ise sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n uluslar arasĂ˝nda tanĂ˝nmasĂ˝ konusunda Ermenistan’Ă˝n daha aktif davranmasĂ˝ olduĂ°u görülmektedir.

Ýkinci Diaspora KonferansĂ˝ 27–28 MayĂ˝s 2002 tarihinde Erivan’da yapĂ˝lmýÞtĂ˝r. BasĂ˝n haberlerine göre bu konferansa yarĂ˝sĂ˝ Diaspora’dan yarĂ˝sĂ˝ Ermenistan’dan olmak üzere yaklaÞýk 3000 kiĂži katĂ˝lmýÞtĂ˝r. Konferans sonunda yayĂ˝nlanan bildirgede, tarihi olaylar konusunda,[54] özetle, Ermeni milletinin, OsmanlĂ˝ Türkiye’sinin planlamasĂ˝ ve icra etmesi sonucunda, 1,5 milyon Ermeni’nin toptan yok edilmesiyle korkunç bir yara aldýðýnĂ˝ ancak bu yok etme politikasĂ˝na karÞý durmayĂ˝ bildiĂ°i, 28 MayĂ˝s 1918 tarihinde kahramanca savaĂžlar sonucunda[55] Birinci Ermenistan Cumhuriyetinin kurulduĂ°u ancak kĂ˝sa zaman sonra, yeni bir Türk saldĂ˝rĂ˝sĂ˝yla[56]  Birinci Ermenistan Cumhuriyeti’nin parçalandýðý ifade edilmektedir.

DiĂ°er yandan bildirgede Diaspora’nĂ˝n kimlik ve onurunu sadece geçmiĂžte deĂ°il, aynĂ˝ zamanda Ermeni Devletinin varlýðýnda ve ona karÞý sorumluluĂ°unda bulmasĂ˝ gerektiĂ°ine dair sözler Diaspora’dan Ermenistan’a daha fazla yardĂ˝m yapmasĂ˝nĂ˝n beklendiĂ°in dolaylĂ˝ bir ifadesini teĂžkil etmektedir. Ermenistan’Ă˝n modern tarihinde en büyük baĂžarĂ˝sĂ˝nĂ˝n Artsah’Ă˝n (KarabaĂ°’a verilen Ermenice ad) kurtarĂ˝lmasĂ˝ olduĂ°una dair ifadeler ise, Ermenilerin, BirleĂžmiĂž Milletler kararlarĂ˝na raĂ°men, KarabaĂ°’Ă˝ ilhak edilmiĂž farz ettiklerini göstermektedir. Bildirgede KarabaĂ° halkĂ˝nĂ˝n refah düzeyinin yükseltilmesine dair ifadeler de DiasporanĂ˝n KarabaĂ°’a yardĂ˝m yapmasĂ˝ gerekliĂ°ini vurgulamaktadĂ˝r.

Bildirgede DiasporanĂ˝n, dünyanĂ˝n çeĂžitli ülkelerindeki ayrĂ˝ siyasi ve kültürel koĂžullar altĂ˝nda milli karakter, gelenek, kültür ve kimliĂ°in korunmasĂ˝ ve geliĂžtirilmesinin baĂžlĂ˝ca sorun olduĂ°una dair sözler de, sarf edilen tüm çabalara raĂ°men, çeĂžitli ülkelerdeki Ermenilerin en önemli sorununun asimilasyon olduĂ°unu kanĂ˝tlamaktadĂ˝r.

Konferans bildirgesi sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝ hakkĂ˝nda Ăžu paragrafĂ˝ içermektedir: “Konferans, dünyanĂ˝n her ülkesinde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n uluslararasĂ˝nda tanĂ˝nmasĂ˝nĂ˝n gerçekleĂžmesi için kararlĂ˝lýðýnĂ˝ tekrar teyit eder. Konferans, dünyanĂ˝n çeĂžitli baĂžkentlerinde Ermeni halkĂ˝nĂ˝n doĂ°ruyu gören dostlarĂ˝nĂ˝n, uluslar arasĂ˝ toplumun soykĂ˝rĂ˝m konusundaki gitgide artan kararlĂ˝lýðýnĂ˝n tanĂ˝tĂ˝nĂ˝ oluĂžturan çabalarĂ˝ karÞýsĂ˝nda memnuniyetini ifade eder.” Böylelikle, DiasporanĂ˝n olduĂ°u kadar Ermenistan’Ă˝n da sözde soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝n tanĂ˝tĂ˝lmasĂ˝ faaliyetlerine devam etmeye kararlĂ˝ olduklarĂ˝ anlaÞýlmaktadĂ˝r. Bu da, Ermenistan’Ă˝n Türkiye ile sorunlar yaĂžamaya devam edeceĂ°i anlamĂ˝na gelmektedir.

Bildirge bulunmamakla beraber, basĂ˝n haberlerine göre Konferansa sunulan projeler arasĂ˝nda bir de Ermenistan’da soykĂ˝rĂ˝m AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ Merkezi kurulmasĂ˝ vardĂ˝r. Merkezden mevcut araĂžtĂ˝rmalarĂ˝ arttĂ˝rtmasĂ˝nĂ˝n ve genç bilim adamlarĂ˝ yetiĂžtirmesinin beklendiĂ°i anlaÞýlmaktadĂ˝r.[57]

12. Reykjavik GörüĂžmesi

Türkiye’nin giriĂžimi üzerine Türkiye, Ermenistan ve Azerbaycan DýÞiĂžleri BakanlarĂ˝, NATO DýÞiĂžleri BakanlarĂ˝ toplantĂ˝sĂ˝nĂ˝n yapĂ˝ldýðý Reykjavik Ăžehrinde, 15 MayĂ˝s 2002 tarihinde,  bir araya geldiler.

DýÞiĂžleri BakanĂ˝ Ýsmail Cem, 17 Þubat 2001 tarihinde yaptýðý bir konuĂžmada, Türkiye, Ermenistan ve Azerbaycan’Ă˝n üçlü bir toplantĂ˝da buluĂžmalarĂ˝nĂ˝n iki ülke (Azerbaycan ve Ermenistan) arasĂ˝ndaki sorunlarĂ˝n çözümüne ivme kazandĂ˝racaĂ°Ă˝nĂ˝ ifadeyle üçlü bir toplantĂ˝ önerisi yapmýÞtĂ˝.[58] Ancak Ermenistan yetkilileri, Türkiye’nin açĂ˝kça Azerbaycan’Ă˝n yanĂ˝nda yer almasĂ˝nĂ˝, Ermenistan ile diplomatik iliĂžki kurmamýÞ olmasĂ˝nĂ˝ ve üçlü bir toplantĂ˝nĂ˝n Minsk Grubu’nu fiilen devre dýÞý bĂ˝rakmasĂ˝ gibi gerekçelerle bu öneriyi kabul etmemiĂžlerdi.[59]   Bir yĂ˝l sonra, aynĂ˝ hususlar yine ileri sürülebilecek iken Ermenistan’Ă˝n üçlü toplantĂ˝yĂ˝ kabul etmesi koĂžullarda deĂ°iĂžiklik olduĂ°unu göstermektedir. Gerçekten de bu öneriyi destekleyen ABD’nin son zamanlarda Kafkaslardaki fiili varlýðýnĂ˝ arttĂ˝rmýÞ olmasĂ˝ ve bölgenin güvenliĂ°i ile yakĂ˝ndan ilgilenen Türkiye’nin de daha etkin bir konum kazanmasĂ˝, ayrĂ˝ca Rusya’nĂ˝n da bu giriĂžime cephe almamasĂ˝ Ermenistan’Ă˝n masaya oturmasĂ˝nĂ˝n baĂžlĂ˝ca nedenlerini oluĂžturmuĂžtur.

ToplantĂ˝dan sonra yapĂ˝lan açĂ˝klamada bakanlarĂ˝n “güvenlik ve bölgesel iĂžbirliĂ°i alanĂ˝nda mevcut sorunlarĂ˝n çözümü yollarĂ˝nĂ˝ tartýÞtĂ˝klarĂ˝” belirtilmiĂžtir.[60] DýÞiĂžleri BakanĂ˝ Ýsmail Cem ise bu konuda, toplantĂ˝nĂ˝n Türkiye’nin giriĂžimi ve Azerbaycan ve Ermenistan’Ă˝n desteĂ°i ile yapĂ˝ldýðýnĂ˝, bunun üç ülkenin dýÞiĂžleri bakanlarĂ˝ arasĂ˝ndaki ilk toplantĂ˝ olduĂ°unu, BakanlarĂ˝n mevcut güvenlik ve mahalli sorunlar ve iĂžbirliĂ°i konularĂ˝nĂ˝ görüĂžtüĂ°ünü, toplantĂ˝nĂ˝n gelecek için olumlu bir adĂ˝m teĂžkil ettiĂ°ini, BakanlarĂ˝n, üyesi olduklarĂ˝ Karadeniz Ekonomik ÝþbirliĂ°i TeĂžkilatĂ˝ çerçevesinde tekrar bir araya gelebileceklerini söylemiĂžtir.[61]

ToplantĂ˝dan sonra Türkiye ve Ermenistan dýÞiĂžleri bakanlarĂ˝ ikili bir görüĂžme yapmýÞlardĂ˝r. Bir gazetenin haberine göre[62] Ýsmail Cem Ermenistan ile diplomatik iliĂžkiler kurulabilmesi için dört Ăžart öne sürmüĂžtür:

 

1. Tarihten husumet çĂ˝karĂ˝lmamalĂ˝, Erivan soykĂ˝rĂ˝m iddialarĂ˝nĂ˝ sürdürmeyi bĂ˝rakmalĂ˝, bu konunun tarihçilere bĂ˝rakĂ˝lmasĂ˝ gerektiĂ°ine onay vermeli,

2. Ermenistan AnayasasĂ˝’nda yer alan Türkiye’den toprak talep edilmesine yönelik madde çĂ˝kartĂ˝lmalĂ˝,

3. YukarĂ˝ KarabaĂ° sorunu çözümlenmeli,

4. Azerbaycan ile Nahcivan arasĂ˝nda bir güvenlik koridoru oluĂžturmalĂ˝

Bu haberin, çeĂžitli Ajans ve gazeteler tarafĂ˝ndan tekrarlanmasĂ˝ üzerine Ermenistan DýÞiĂžleri BakanĂ˝ Vartan Oskanyan bir açĂ˝klama gereĂ°ini duyarak üçlü toplantĂ˝da Ýsmail Cem’in diplomatik iliĂžkiler kurmasĂ˝ için dört Ăžart ileri sürdüĂ°ünü yalanlamýÞtĂ˝r.[63] Ermeni Bakan ayrĂ˝ca, ikili toplantĂ˝nda Türk-Ermeni iliĂžkilerini, bunlarĂ˝ geliĂžtirme olanaklarĂ˝nĂ˝, mevcut engelleri ve bunlarĂ˝ aĂžabilme yollarĂ˝nĂ˝ görüĂžtüklerini söylemiĂžtir.

YukarĂ˝da belirtilen dört nokta, esasĂ˝ itibariyle, Türkiye’nin Ermenistan ile diplomatik iliĂžkiler kurabilmesi için bu ülkenin yerine getirmesini beklediĂ°i hususlardĂ˝r. Bunlara Türkiye’nin ön ĂžartlarĂ˝ da denebilir.[64] Bu gibi konularĂ˝n, bölgesel sorunlarĂ˝n görüĂžüldüĂ°ü üçlü toplantĂ˝da ortaya atĂ˝lmasĂ˝nĂ˝n bir anlamĂ˝ yoktur. Buna karÞýn, ikili sorunlarĂ˝n ele alĂ˝ndýðý Cem-Oskanyan toplantĂ˝sĂ˝nda, bir “Ăžart” olarak nitelendirilmemiĂž bile olsalar, gündeme gelmiĂž olduklarĂ˝ kuĂžkusuzdur, zira bunlar Ermenistan ile Türkiye arasĂ˝ndaki baĂžlĂ˝ca sorunlardĂ˝r.

BasĂ˝n haberlerine göre üç ülke dýÞiĂžleri bakanlarĂ˝, Karadeniz Ekonomik ÝþbirliĂ°i TeĂžkilatĂ˝’nĂ˝n kuruluĂžunun onuncu yĂ˝ldönümü vesilesiyle Ýstanbul’da, 25 Haziran 2002 tarihinde, tekrar bir araya geleceklerdir.[65]     


[1] Bkz. Sayfa 
[2] Bkz. Sayfa  
[3] Bkz. Sayfa
[4] Bu konuda “Ararat Filmi ve Türk basĂ˝nĂ˝: EleĂžtirel Bir DeĂ°erlendirme” baĂžlĂ˝klĂ˝ yazĂ˝ya bkz. Sayfa
[5] Bu konuĂžmalarĂ˝n ve mesajlarĂ˝n metinleri dergimizin ‘Belgeler’ bölümündedir.
[6] Sorular ve verilen cevaplar için 17 Nisan 2002 tarihli La Lettre de L’UGAB’dan yararlanĂ˝lmýÞtĂ˝r.
[7] Bkz. Ermeni AraÞtýrmalarý, Sayý 1, Sayfa 20, 21
[8] AZG  Armenian Daily , 6 Nisan 2002
[9] 9 MayĂ˝s 2002 tarihli Radikal: ”FransĂ˝z Hükümeti tatsĂ˝z”.  AynĂ˝ tarihli Hürriyet: “Türk karÞýtlarĂ˝ yeni hükümette”.  AynĂ˝ tarihli AkĂžam: “FransĂ˝z Kabinesi Türk DüĂžmanĂ˝ Dolu” r 
[10]  Radikal, 9 MayĂ˝s 2002 
[11]  AkĂžam, 7 MayĂ˝s 2002
[12]  Libération, 8 MayĂ˝s 2002
[13]  AynĂ˝ kaynak
[14]  Radikal, 9 MayĂ˝s 2002
[15]  DýÞiĂžleri BakanlýðýnĂ˝n 10 MayĂ˝s 2002 tarihli ve 62 sayĂ˝lĂ˝ açĂ˝klamasĂ˝
[16]  Ýsveç Parlamentosu DýÞiĂžleri Komisyonunun “2001/02:UU8 Mnskliga  rttigheter  m.m- inder,omrden, enskilda folkgrupper och vissa FN-frgor”  rumuzlu raporu
[17]  AynĂ˝ kaynak
[18]  AynĂ˝ kaynak
[19]  ntvmnsbc, 27 Mart 2002
[20] Whitaker raporu ve bu konudak görüĂžmeler hakkĂ˝nda bkz. “What Really Happened in Geneva: The Truth About the Whitaker Report” Türkkaya Ataöv. Ankara, 1986
[21] Tek (unique) kelimesi burada yegane anlamĂ˝nadĂ˝r. Bu deyimle Yahudi Holokostu’na hakim olan koĂžullarĂ˝n baĂžka olaylarda görülmediĂ°i ifade edilmek istenmektedir
[22] Asbarez Online, 8 Þubat 2002
[23] Ermeni Aryan Partisi: Arminfo, 11 Þubat 2002 ve gazeteci Harut  Sasunyan: California Courier Online, 14 Þubat 2002)
[24] Ermenistan DýÞiĂžleri Bakanlýðý BasĂ˝n Bildirisi,  15 Þubat 2002
[25] Armenpress News Agency, 15 Þubat 2002
[26] Noyan Tapan News Agency, 20 Þubat 2002
[27] Arminfo, 20 Þubat 2002
[28] Asbarez Daily, 13 Nisan 2002
[29] Ýsrail görüĂžüne göre, Ermeni olaylarĂ˝ ile holokost arasĂ˝ndaki farklar için Dr. Ýbrahim Kaya’nĂ˝n “The Holocaust and Armenian Case: Highlighting the Main Differences” baĂžlĂ˝klĂ˝, Dergimizin Dördündü  sayĂ˝sĂ˝nda yayĂ˝nlanan (sayfa 274) yazĂ˝ya bakĂ˝nĂ˝z.
[30]  Azg Daily, 7 Eylül 2001
[31] Robert Melson: Revolution and Genocide.  On the Origins of the Armenian Genocide and the  Holocaust
Daniel Jonah Goldhagen : Hitler's Willing Executioners. Ordinary German and  the Holocaust
Efraim Karsh : Empire of the Sand. The Struggle for Mastery in the Middle East (1789-1923)
Robert Jay Lifton : The Nazi Doctors.  Medical Killing and the Psychology of Genocide
Deborah Lipstadt : Denying Genocide. The Growing Assault on Truth and Memory
[32] Bu mektuplarĂ˝n metni için Bkz. Armenian National Institute, 7 Mart 2002 ve Zoryan Institute of Canada, 6 Mart 2002 
[33] Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝. SayĂ˝ 1,  sayfa 38,39
[34] Press Release, Association Switzerland-Armenia, 20 Mart 2002
[35] Agence France Presse, 26 Mart 2002
[36] Turkish Daily News, 29 Mart 2002
[37] Hürriyet. 25 MayĂ˝s 2002
[38] Ermeni AraÞtýrmalarý sayý 3, sayfa 16,17
[39] Press Release, Association Switzerland-Armenia, 18 Nisan 2002
[40] Press Release, Mother See of Holy Etchmiadzin, 25 Nisan 2002
[41] Agence France Presse, 24 Nisan 2002
[42] Reuters, 24 Nisan 2002
[43] Ermeni AraÞtýrmalarý, Sayý 1, Sayfa 39,40
[44] Armenian Assembly of America, Press Release,  5 Mart 2001
[45] Armenian National Committee of America, Press Release, 15 Nisan 2002
[46] MesajĂ˝n tam metni için Bkz. Armenian National Committee of America, Press Release, 24 Nisan 2002
[47]  MayĂ˝s 2002 sonuna kadar bu eyaletler ĂžunlardĂ˝r: California, Colorado, New Jersey, New York, Rhode Island ve Wisconsin
[48] MayĂ˝s 2002 sonuna kadar sözde Ermeni soykĂ˝rĂ˝mĂ˝nĂ˝ tanĂ˝yan 27 Amerikan Eyaleti ĂžunlardĂ˝r: (Parantez içindeki rakamlar, bir eyaletin kaç kere tanĂ˝ma yaptýðýnĂ˝ göstermektedir) Alaska (2), Arizona (1), Arkansas (1),  California (17), Colorado (5), Connecticut (2), Florida (1), Georgia (1), Illinois (6), Maine (2), Maryland (4),  Massachusetts (3), Michigan (5), Minnesota (1), Nevada (1), New Hampshire (1), New Jersey (5), New Mexico (1), New York (10), Oklahoma (1), Oregon (1), Pennsylvania (6), Rhode Island (12), South Carolina (1),  Virginia (4), Washington (1), Wisconsin (4)
[49] Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝, SayĂ˝3, sayfa 32, 33  
[50]  PanArmenian News. 19 Nisan 2002 
[51]  The Challenge of Statehood. Armenian Political Thinking since Independence
[52]  RFE/RL Armenia Report, 20 Nisan 2002
[53]  Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝, SayĂ˝  1, sayfa 21,22
[54]
www.armeniadiaspora.com/conference2002/htms/declar eng.htm
[55] Sardarabad savaÞýndan söz edilmektedir. 1918 yĂ˝lĂ˝nda Rusya’nĂ˝n 1878 savaÞýnda elde ettiĂ°i OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝nĂ˝ boĂžaltmasĂ˝nĂ˝n ardĂ˝ndan Ermeniler bu topraklarĂ˝ ele geçirmek amacĂ˝yla OsmanlĂ˝ kuvvetleriyle çarpýÞmýÞlar ve ancak baĂžarĂ˝ kazanamamýÞlardĂ˝. OsmanlĂ˝ ordusunun Erivan’a doĂ°ru ilerlemesi 1918 yĂ˝lĂ˝ MayĂ˝s ayĂ˝ sonunda Sardarabad’da durdurulmuĂž ancak daha fazla savaĂžamayan Ermeniler, 4 Haziran 1918 tarihinde Batum AntlaĂžmasĂ˝nĂ˝ imzalayarak OsmanlĂ˝larĂ˝n tüm isteklerini kabul etmiĂžlerdi.
[56]  Ermeniler Sèvres AntlaĂžmasĂ˝yla Ermenistan’a verilen DoĂ°u Anadolu topraklarĂ˝nĂ˝ ele geçirmek amacĂ˝yla komutanlýðýnĂ˝ KazĂ˝m Karabekir’in yaptýðý Türk kuvvetleriyle 1920 yĂ˝lĂ˝ Eylül ayĂ˝ sonunda çarpýÞmýÞlar ve fakat yenilerek 3 AralĂ˝k 1920 tarihinde, Sèvres’in geçersizliĂ°ini tanĂ˝yan Gümrü AntlaĂžmasĂ˝nĂ˝ imzalamýÞlardĂ˝.
[57]
www.armeniadiaspora.com/conference2002/htms/decisions_eng.htm
[58] Ermeni AraÞtýrmalarý, Sayý 1, sayfa 34
[59] AynĂ˝ kaynak, sayfa 34,35
[60] Medimax News Agency, 16 Mayýs 2002
[61] Anadolu Ajansý, 15 Mayýs 2002
[62] Hürriyet, 16 MayĂ˝s 2002
[63] Interfax 18 Mayýs 2002, Asbarez Online, 20 Mayýs 2002,
[64] Bu konuda ayrĂ˝ntĂ˝lĂ˝ bilgi için Bkz. Ermeni AraĂžtĂ˝rmalarĂ˝ SayĂ˝ 4, sayfa 14, 15 ve 24
[65] Zaman, 22 Mayýs 2002

 ----------------------
* Avrasya Ýncelemeleri Merkezi Baţkaný - oelutem@avim.org.tr
- ERMENÝ ARAŢTIRMALARI, Sayý 5, Bahar 2002
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar