áááAnasayfaŢleti■im
áá
English

Da├░l├Żk Karaba├░ S├Âzde Cumhuriyeti'nin Ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Żn Tan├Żnmas├Ż Durumunda, Uluslararas├Ż Ortamda Ortaya ├ç├Żkabilecek Sorunlar

Rovshan ŢBRAHŢMOV*
ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 6, Yaz 2002

 
G├ŁR├Ł├×

1988'de patlak vermi├ż Da├░l├Żk Karaba├░ sorunu uzun y├Żllard├Żr Azerbaycan ile Ermenistan aras├Żnda süren çat├Ż├żman├Żn temel ta├ż├Żn├Ż olu├żturmaktad├Żr. Zaman içinde s├Żcak çat├Ż├żma sürecini de ya├żam├Ż├ż olan bu iki taraf, 2001 y├Żl├Żnda Avrupa Konseyi'ne tam üye olmalar├Żyla birlikte sorunu bar├Ż├żç├Ż yollarla çözümleme yükümlülü├░ü alt├Żna girmi├żlerdir. Her iki tarafta AG├ŁT taraf├Żndan sunulan Karaba├░ sorununa çözüm önerileri do├░rultusunda görü├żmeler yapmaktad├Żrlar. AG├ŁT Minsk Grubu taraf├Żndan haz├Żrlanm├Ż├ż olan üç teklif ├żöyledir:

Haziran 1997 tarihinde sunulan "paket çözüm"

Ekim 1997'de "a├żamal├Ż çözüm"

Kas├Żm 1998'de "ortak devlet" önerisi

Önerilerin ilk ikisi Ermenistan, sonuncusu ise Azerbaycan taraf├Żndan reddedilmi├żtir. Ermenistan taraf├Ż çözümün yaln├Żz Karaba├░'a ba├░├Żms├Żz devlet statüsü verilirse mümkün olabilece├░ini dile getirirken, Azerbaycan Karaba├░’a kültürel otonomi hakk├Ż verilmesinin ötesinde bir çözümün olamayaca├░├Żn├Ż vurgulamaktad├Żr.

AG├ŁT Minsk Grubunun ABD, Rusya ve Fransa e├ż ba├żkanlar├Ż her iki devletin de sorunun çözülmesi için kar├ż├Żl├Żkl├Ż olarak taviz vermesi gerekti├░ini beyan etmektedir. Ermenistan bu tavizlere yana├żamazken, Azerbaycan taraf├Ż gereken tavizleri verdi├░ini ve bunun üzerine hiçbir taviz veremeyece├░ini bildirmektedir.

Bu yaz├Żda Da├░l├Żk Karaba├░'├Żn ba├░├Żms├Żzl├Żk talebinin uluslararas├Ż ortamda kabul görüldü├░ü takdirde, Karaba├░ sorununa benzer sorunlara sahip olan ülkelerde ne gibi sonuçlar ortaya ç├Żkarabilece├░i incelenecektir. Karaba├░'├Żn isteklerinin kar├ż├Żlanmas├Ż durumunda, uluslararas├Ż hukukta temel ilke olarak kabul edilen devletlerin ülke bütünlü├░ü ilkesi ciddi bir ├żekilde sars├Żnt├Żya u├░rayacak ve di├░er ayr├Żl├Żkç├Ż hareketlere zemin haz├Żrlayacakt├Żr.

KARABA├É SORUNU VE TAR├ŁHSEL GEL├Ł├×ME

Tarihsel Geli├żme

Da├░l├Żk (Yukar├Ż) Karaba├░ Özerk Bölgesi 7 Temmuz 1923 tarihinde Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti dahilinde kurulmu├żtur. Alan├Ż 4,4 bin km2 ve nüfusu yakla├ż├Żk 20.000 olan bu bölgenin merkezi Hankendi ├żehridir.[1] 1989’daki nüfusu yakla├ż├Żk 192.000 olan ve Ermeniler aras├Żnda Artsah (S├Żk Orman) ad├Żyla da an├Żlan bölgede, halk├Żn yakla├ż├Żk % 70’i Ermenidir.[2]

Tarihte, Da├░l├Żk Karaba├░, 18. yüzy├Żlda Penahali han taraf├Żndan kurulmu├ż olan Karaba├░ hanl├Ż├░├Żn├Żn bir parças├Żn├Ż olu├żturmaktayd├Ż. 1813 y├Żl├Żnda Rusya ile ├Łran aras├Żnda imzalanm├Ż├ż Gülüstan Antla├żmas├Ż sonucunda Karaba├░ hanl├Ż├░├Ż Rusya ile birle├żtirildi.

1840 y├Żl├Żnda Da├░l├Żk Karaba├░ Kaspi vilayetinin ├×u├ża kazas├Żna, 1846 y├Żl├Żnda ise Bakü Guberniyas├Żna dahil edilmi├żtir.

Da├░l├Żk Karaba├░ 28 May├Żs 1918 tarihinde ilan edilmi├ż olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti s├Żn├Żrlar├Ż içerisindeydi. Fakat bu Cumhuriyetin ömrü uzun sürmedi ve 28 Nisan 1920 tarihinde Rusya’n├Żn 11. K├Żz├Żl Ordusu taraf├Żndan i├żgal edildi ve Azerbaycan’da Sosyalist Cumhuriyet kuruldu.[3]

Eski tarihlerden beri bölgede ya├żayan gargar ve uti gibi Alban kabileleri, Ermeni Ortodoks Gregoryen kilisesinin etkisi sonucunda, a├żamal├Ż olarak gregoryenle├żti, daha sonra Ermeni dilini kabul etti ve Ermeni kültürünü benimseyerek Ermenile├żti. Bu süreç 13. yüzy├Żlda daha da güçlendi.[4]
 
Karaba├░ Sorununun Ortaya Ç├Żk├Ż├ż├Ż
Sovyetler Birli├░i’nde Gorbaçov döneminde ba├żlayan reform hareketleri, Karaba├░ Ermenilerinin de 1987–88 y├Żllar├Żndan itibaren kendi kaderini belirleme hakk├Żna dayanarak Azerbaycan’dan ayr├Żlma talebinde bulunmalar├Żna yol açm├Ż├żt├Żr. Karaba├░ yönetimi 20 ├×ubat 1988’de Ermenistan’a ba├░lanma karar├Ż alm├Ż├ż, ayn├Ż dönemde Azerbaycanl├Żlarla Ermeniler aras├Żnda çat├Ż├żmalar ba├żlam├Ż├żt├Żr.[5] Azerbaycan, tek tarafl├Ż olarak Ermenistan’├Żn bu karar├Żn├Ż tan├Żmad├Ż├░├Żn├Ż ve Anayasaya ayk├Żr├Ż oldu├░unu belirterek, reddetti.[6] Azerbaycan bunun, Birlik Cumhuriyetlerinin s├Żn├Żrlar├Żn├Żn bu cumhuriyetlerin mutabakat├Ż olmaks├Żz├Żn de├░i├żtirilemeyece├░ini hükme ba├░layan SSCB anayasas├Żna ayk├Żr├Żl├Ż├░├Ż nedeniyle yasad├Ż├ż├Ż bir giri├żim oldu├░unu ileri sürdü.[7] ├Łki Sovyet Cumhuriyeti aras├Żndaki toprak anla├żmazl├Ż├░├Ż SCCB Yüksek Sovyeti’nde ele al├Żnd├Ż. Bu kurul verdi├░i kararla Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn Azerbaycan’a ait oldu├░unu belirtse de siyasi geli├żmeler Ermenilerin Karaba├░’da Azerilere kar├ż├Ż hareketlerinde hiçbir de├░i├żiklikli├░e neden olmad├Ż.[8]

Azerbaycan ise, 26 Kas├Żm 1991 tarihinde Karaba├░’├Żn özerklik statüsünü feshederek bölgeyi do├░rudan kendisine ba├░lad├Ż├░├Żn├Ż ilan etmi├żtir. 10 Aral├Żk 1991’de Karaba├░ Ermenileri bir halk oylamas├Żyla ba├░├Żms├Żzl├Żk karar├Ż alm├Ż├ż, 12 Aral├Żk 1991’de “Yukar├Ż Karaba├░ Cumhuriyeti” olarak Ba├░├Żms├Żz Devletler Toplulu├░una (BDT) girme ba├żvurusunda bulunmu├ż ve ard├Żndan ba├░├Żms├Żzl├Żk ilan etmi├żlerdir. Bu giri├żimler BDT dahil, uluslararas├Ż toplum taraf├Żndan kabul edilmemi├żtir.

Ate├żkesin ilan edilmesi için yap├Żlan d├Ż├ż bask├Żlar sonucunuda taraflar aras├Żndaki çat├Ż├żmalar 24 May├Żs 1994 tarihinde sona ermi├żtir.. Ermenistan taraf├Żn├Żn bu ate├żkese uymakta pek zorland├Ż├░├Ż söylenemez. Zira, o ana kadar art├Żk tüm güçlerini ortaya koyarak. Azerbaycan topraklar├Żn├Żn yakla├ż├Żk %20’sini i├żgal etmi├żlerdi.[9]

Karaba├░ olaylar├Ż ilk ba├żlad├Ż├░├Ż zamanlar, 1987 y├Żl├Żn├Żn sonlar├Ż ile 1988 y├Żl├Ż ba├żlar├Żnda, o zamanlar daha Sovyetler Birli├░i dahilinde bulunan Ermenistan devlet kurumlar├Żn├Żn deste├░i ile Ermenistan’da ya├żayan Azerbaycanl├Żlara kar├ż├Ż ilk katliam eylemleri gerçekle├żtirilmi├żtir. Bunun sonucunda 225 ki├żi öldürülmü├ż, 1154 ki├żi ise yaralanm├Ż├żt├Żr. Sadece 1989–1994 y├Żllar├Ż aras├Żnda terör eylemleri sonucunda 2000 ki├żi öldürülmü├ż veya yaralanm├Ż├żt├Żr. Bu y├Żllarda Azerbaycan’da, Ermenistan devleti taraf├Żndan desteklenen 32 terör eylemi gerçekle├żtirilmi├żtir.[10]

AG├ŁT’in Giri├żimleri

Sorunun çözümü amac├Żyla önce bölge ülkeleri bar├Ż├ż giri├żiminde bulunmu├ż, ancak ba├żar├Ż sa├░lanamam├Ż├żt├Żr. Çat├Ż├żmalar├Żn artma ihtimali ve Kafkasya’da ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż kazanan üç ülkenin de AG├ŁT’e üye olmas├Ż dolay├Żs├Żyla sorun AG├ŁT’in gündemine girmi├żtir.

Soruna bar├Ż├żç├Żl bir çözüm bulunmas├Ż amac├Żyla AG├ŁT çerçevesinde Helsinki Bakanlar Konseyi’nin 24 Mart 1992 tarihli Karar├Żyla Türkiye’nin de aktif bir üyesi oldu├░u 11 üyeli Minsk Grubu olu├żturulmu├żtur.

Bununla birlikte, Azerbaycan-Ermenistan aras├Żndaki sava├ż hali halen devam etmektedir. Bugüne kadar Minsk Grubu taraf├Żndan taraflara önerilen “paket”, “a├żamal├Ż” ve “ortak devlet” ilkesine dayal├Ż çözüm önerileri sonuçsuz kalm├Ż├żt├Żr.[11]

2 Aral├Żk 1996’da Lizbon’da toplanan AG├ŁT Devlet Ba├żkanlar├Ż Zirvesi’nin, Ermenistan’├Żn muhalefetine kar├ż├Żl├Żk di├░er tüm üyelerin (53 ülke) onay├Żyla kabul etti├░i ve i├żgal alt├Żndaki Azerbaycan topraklar├Żn├Żn bo├żalt├Żlmas├Żn├Ż ard├Żndan da Karaba├░’a Azerbaycan içinde en yüksek düzeyde özerklik sa├░lanmas├Żn├Ż öngören plan Azerbaycan taraf├Żndan derhal kabul edilirken, Ermenistan taraf├Żndan reddedildi.[12]

├×u ana kadar, AG├ŁT Minsk Grubu üç teklif haz├Żrlam├Ż├żt├Żr: 1997 Haziran tarihinde "paket çözüm" teklifi, 1997 Ekim tarihinde "a├żamal├Ż çözüm" ve nihayet 1998 Kas├Żm tarihinde "ortak devlet" projeleri haz├Żrlanm├Ż├żlar. Bu tekliflerden ikisi Ermenistan, sonuncusu da Azerbaycan taraf├Żndan reddedilmi├żtir. Ermenistan, Bakü’nün yönetimi alt├Żnda olmayan, uluslararas├Ż güvenlik alt├Żnda bulunan ve Ermenistan’a ula├ż├Żm koridoruyla ba├░l├Ż bir Karaba├░ talep ediyor. Azerbaycan ise Karaba├░ d├Ż├ż├Żnda i├żgal olunmu├ż 7 bölgesinin Ermeniler taraf├Żndan bo├żalt├Żlmas├Żn├Ż, 800 bine yak├Żn mültecinin kendi topraklar├Żna geri dönmesinin sa├░lanmas├Żn├Ż istemektedir ve daha sonra Karaba├░’a Bakü’nün yönetimi alt├Żnda en yüksek statülü özerklik verilmesini kabul edebilece├░ini ifade etmektedir. Yukar├Żdaki her iki taraf├Żn talepleri aras├Żnda ortak yönleri bulmak bir hayli güçtür.[13]

Bu çat├Ż├żmay├Ż bar├Ż├ż yoluyla çözüme kavu├żturmak isteyen Azerbaycan, Ermenistan’├Ż bölgeyi ilgilendiren stratejik i├żbirli├░i çabalar├Żn├Żn da d├Ż├ż├Żnda tutmaya çal├Ż├żmaktad├Żr. Örne├░in; bu bölgede kurulmu├ż olan ve ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż güçlendirmek için, taraf devletler aras├Żnda politik, ekonomik ve stratejik i├żbirli├░i amac├Żyla olu├żturulan[14] GUÖAM örgütünde, Azerbaycan, Ermenistan i├żgal alt├Żnda tuttu├░u topraklar├Ż terk edene kadar yer almayacakt├Żr.[15]

Birle├żmi├ż Milletler Güvenlik Konseyi 1993 y├Żl├Żnda kabul etti├░i 822, 853, 874 ve 884 say├Żl├Ż kararlar├Ż ile çat├Ż├żmalara son verilmesi, i├żgal edilen topraklar├Żn bo├żalt├Żlmas├Ż, mültecilerin geri dönmelerinin sa├░lanmas├Ż ça├░r├Żs├Żnda bulunmu├żtur.

Bu konu NATO ve ├Łslam Konferans├Ż Örgütü toplant├Żlar├Żnda da görü├żülmektedir.[16]    

Azerbaycan, Ermenistan’├Ż sorunu bar├Ż├ż yoluyla çözümlemeye zorlamak için, bu ülkeye kar├ż├Ż her türlü ekonomik yapt├Żr├Żm├Ż uygulamaktad├Żr. Hazar Denizi’ndeki petrolün i├żletilmesinin ba├żlamas├Żyla, bu petrolün dünya piyasalar├Żna ç├Żkar├Żlmas├Ż için yeni boru hatlar├Żn├Żn kurulmas├Żn├Żn gereksinimi do├░mu├żtur. Ermenistan üzerinden çekilecek boru hatlar├Ż daha k├Żsa olmas├Żna ra├░men, Azerbaycan Karaba├░ sorununun çözümüne kadar Ermenistan güzergah├Żn├Ż kullan├Żlamayaca├░├Żn├Ż aç├Żklam├Ż├ż, bunun yerine kendi stratejik partneri olan Gürcistan üzerinden petrolü ta├ż├Żmay├Ż tercih etmi├żtir.[17]

Bar├Ż├ż yoluyla Karaba├░ sorununu çözümlemek isteyen Azerbaycan, bu konuda ilerleme olmazsa, gerekirse sava├ż yoluyla da kendi topraklar├Żn├Ż geri almak niyetindedir. Bu hususu hem Azerbaycan Cumhurba├żkan├Ż Haydar Aliyev, hem de Azerbaycan Savunma Bakan├Ż Safar Abiyev defalarca de├░i├żik konu├żmalar├Żnda bildirmi├żlerdir.[18]

ULUSLARARASI HUKUKA GÖRE SELF-DETERMINATION ├ŁLKES├Ł

├Łlkenin Tan├Żm├Żn├Żn Tarihsel Geli├żmesi

Self-determination, kendisini di├░erlerinden farkl├Ż ve ayr├Ż olarak kabul eden insan topluluklar├Żn├Żn, içinde yer alacaklar├Ż devleti ve hükümeti belirleyebilmeleridir. Kimi zaman bir ilke kimi zamansa bir hak olarak kabul edilen bu kavram Bat├Ż Avrupa’daki sosyal uyan├Ż├ż döneminde liberal ulusçuluk olgusuyla ortaya ç├Żkm├Ż├ż ve Amerikan Ba├░├Żms├Żzl├Żk Bildirgesi, Frans├Żz ├Łnsan ve Vatanda├ż Haklar├Ż Beyannamesi ile belgelenmi├żtir.[19]

Her ne kadar modern zamanlardan önce insanl├Żk tarihinde bir çok devlet yer alm├Ż├żsa da, self-determination ilkesine dayanarak bir devletin kurulmas├Ż görece yeni bir olayd├Żr. Avrupa’da Ayd├Żnlanma döneminde devletler kendi me├żruiyetlerini dinsel otoriteler yerine kendi topraklar├Ż üzerinde ya├żayan halka dayand├Żrmaya ba├żlad├Żlar. 1648 tarihinde imzalanm├Ż├ż Westphalia Antla├żmas├Ż’n├Żn ard├Żndan, Avrupa devletlerinin yap├Żs├Ż giderek ulusalla├żmaya ba├żlad├Ż ve kendilerini saf dinsel temellere dayand├Żrmamaya ba├żlad├Żlar. 1789 Frans├Żz Devrimi ise, o ana kadar görece bir bar├Ż├ż içerisinde bulunan çok uluslu imparatorluklar├Żn çözümleme sürecine büyük bir h├Żz kazand├Żrm├Ż├żt├Żr[20]

Self-determination ilkesi 19. yüzy├Żl boyunca Frans├Żz Devrimi’nden sonraki Napoleon düzeninin üç esas ilkesi olan liberalizm, ulusçuluk ve ba├░├Żms├Żzl├Żk kavramlar├Żn├Żn çekirde├░ini olu├żturmaktayd├Ż. Bu anlay├Ż├ż Alman ve ├Łtalyan ulusal birliklerini olu├żturmaya te├żvik etmi├żtir ve çok uluslu Habsburg ├Łmparatorlu├░u’nun siyasi birli├░inin tehlikeye girmesine neden olmu├żtur.[21]

I. Dünya Sava├ż├Ż Sonras├Ż Dönemde Self-Determination ├Łlkesinin Tan├Żm├Ż

Self-determination ilkesi, ABD cumhurba├żkan├Ż Woodrow Wilson taraf├Żndan 8 Ocak 1918 tarihinde Kongre’de yapt├Ż├░├Ż konu├żmada Avrupa için sava├ż sonras├Ż bar├Ż├ż plan├Żn├Ż olu├żturan ünlü 14 Nokta’n├Żn 6.’s├Żndan 13.’süne kadarki maddelerin konusunu olu├żturmaktayd├Ż.[22]

Woodrow Wilson kendi ünlü “On Dört Nokta” konu├żmas├Żnda, ABD’nin amac├Żn├Żn “uluslar├Żn self-determination ilkesini” esas alana  “adalet ve kesin bar├Ż├ż” düzeni kurmak oldu├░unu vurgulamaktayd├Ż. Burada “uluslar├Żn” self-determination hakk├Ż 1919 y├Żl├Żnda yap├Żlm├Ż├ż Paris Bar├Ż├ż Antla├żmas├Ż’ndan do├░an hükümler sonucunda ulus olarak formala├żm├Ż├ż etnik gruplar ve Rusya, Germen, Avusturya-Macaristan ve Osmanl├Ż ├Łmparatorluklar├Żn├Żn da├░├Żlmas├Żndan sonra ortaya ç├Żkan baz├Ż devletler için tan├Żnmaktad├Żr.

Di├░er bir deyi├żle Wilson döneminde self-determination hakk├Ż,  etnik ve ya ulusal topluluklar├Żn siyasi ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż elde etmeleri gibi dü├żünülmü├żtür. [23]

Etnik ve ya ulusal topluluklar├Żn hangi kriterler alt├Żnda kendi siyasi ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż kazanabilece├░i hususuna gelince, 1933 y├Żl├Żnda kabul edilen Devletlerin Yetki ve Yükümlülüklerini belirleyen Montevideo Konvansiyonu’na göre bir ülkenin ba├░├Żms├Żz devlet olarak ortaya ç├Żkmas├Ż için a├ża├░├Żdaki kriterlere sahip olmal├Żd├Żr.:

a)                  bu devlet belirli bir toprak parças├Ż üzerinde kurulmal├Żd├Żr;

b)                  bu toprak parças├Ż üzerinde sürekli olarak bir nüfusun ya├żamas├Ż gereklidir;

c)                  ülke üzerinde örgütlenmi├ż bir siyasi otorite var olmal├Żd├Żr;

d)                  bu devletin di├░er devletlerle ili├żki kurma kapasitesi olmal├Żd├Żr.[24]

Bu ilkeler bu gün için de devletlerin self-determination ilkesine göre ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż elde etme sürecinde temel ├żartlar olarak uluslararas├Ż hukuk aç├Żs├Żndan ileri sürülmektedir.

Her ├żeye ra├░men, o dönemde self-determination ilkesi uluslararas├Ż hukukun bir parças├Ż haline gelmemi├ż, Milletler Cemiyeti ise bu ilkeyi kendi antla├żmas├Żna dahil etmemi├żtir. Bunun temel sebebi az├Żnl├Żklar├Żn veya her hangi bir devletin nüfusunun bir k├Żsm├Żna onlar├Żn iste├░iyle veya niyetleriyle, dahil olduklar├Ż toplumdan ayr├Żlma hakk├Ż tan├Żnmas├Ż halinde, devletler aras├Żnda düzen ve istikrar├Żn bozulaca├░├Ż ve uluslararas├Ż düzeyde anar├żinin ortaya ç├Żkabilece├░i endi├żesidir.[25]

Aaland Adalar├Ż Davas├Żnda (1920) Hakimler Komisyonu taraf├Żndan al├Żnan karar, self-determination ilkesi hakk├Żnda, Birle├żmi├ż Milletler Antla├żmas├Ż’n├Żn kabulüne kadar, sadece istisnai durumlarda söz konusu bir çözüm yolu olarak kald├Ż:

Halklar├Żn self-determination ilkesi her ne kadar modern siyasi dü├żüncede, özellikle büyük sava├żtan beri, önemli bir yer i├żgal etse de, bu ilkeden Milletler Cemiyeti Sözle├żmesi’nde herhangi bir ├żekilde bahsedilmedi├░i hususuna dikkat edilmelidir. Bu ilkenin bir kaç uluslararas├Ż anla├żmada kabul edilmesi, onun devletler hukukunun bir parças├Ż haline geldi├░ini göstermek için yeterli de├░ildir. (Aaland Island Question Report)[26]

II. Dünya Sava├ż├Ż Sonras├Ż Geli├żmeler ve Sömürgelerin Ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż Elde Etme Süreci

1950 ve 1960 y├Żllar├Ż aras├Żnda BM üye say├Żs├Ż 1945 y├Żl├Żna k├Żyasla çok artm├Ż├żt├Żr ve self-determination ilkesi Bat├Ż Avrupa Sömürge ├Łmparatorluklar├Żn├Żn deniza├ż├Żr├Ż topraklar├Żnda ya├żayan yerli uluslar├Żn ba├░├Żms├Żzl├Żk sürecine yön vermi├żtir.[27]

BM Antla├żmas├Ż’nda self-determination ilkesi aç├Żkça belirtilmektedir. BM Antla├żmas├Ż’n├Żn 1 (2) maddesinde bu husus ├żu ├żekilde ifade edilmektedir.

Uluslararas├Żnda, uluslar├Żn hak e├żitli├░i ve self-determination ilkesine sayg├Ż gösterilmesi üzerine kurulmu├ż dostça ili├żkiler geli├żtirmek ve evrensel bar├Ż├ż├Ż güçlendirmek için di├░er uygun önlemleri almak.[28]

Bunun d├Ż├ż├Żnda, BM Antla├żmas├Ż’n├Żn 55. Maddesi’nde self-determination ilkesi konusunda a├ża├░├Żdaki ├żekilde söz edilmektedir:

...hayat standartlar├Żn├Ż yükseltmeyi, tam istihdam├Ż, kültürel i├żbirli├░ini ve istikrar ve mutluluk ├żartlar├Żn├Ż olu├żturmak amac├Żyla uluslararas├Żnda dostane ve bar├Ż├ża dayanan ili├żkilerin geli├żebilmesi için e├żit haklar ilkesine ve halklar├Żn self-determination’una dayanarak gerçekle├żebilecek insan haklar├Żna riayet edilmesi...[29]

BM Antla├żmas├Ż’n├Żn XI. ve XII. Bölümlerinde de self-determination ilkesinden bahis vard├Żr. Antla├żmaya göre XI. Bölümde “ Özerk Olmayan Ülkeler”, XII. Bölüm ise “Vesayet Düzeni Alt├Żndaki Yerler” ba├żl├Ż├░├Ż alt├Żnda baz├Ż hükümler getirmektedirler. Buna göre XI. Bölümün 73. Maddesi a├ża├░├Żdaki gibidir:

Halk├Żn├Żn kendi kendini henüz tamamen idare etmedi├░i ülkeleri idare etmekle sorumlu olan veya bu sorumlulu├░u yükleyen Birle├żmi├ż Milletler üyeleri, i├ż bu ülkeler ahalisinin menfaatlerinin ba├żta gelmesi ilkesini tan├Żrlar... ve bu amaçla... kendi idarelerini geli├żtirmelerini sa├░larlar.

XII. Bölüm 76. Madde ise ├żöyledir:

Vesayet Düzeni’nin as├Żl gayesi... vesayet alt├Żndaki ülkeler halklar├Żn├Żn siyasi, ekonomik ve sosyal ilerlemesini ve e├░itiminin geli├żmesini kolayla├żt├Żrmak... i├ż bu ülkeler halk├Żn├Żn kendi kendilerini idare kabiliyetini veya uygun oldu├░u takdirde ba├░├Żms├Żzl├Ż├░a do├░ru tedrici geli├żmelerini de kolayla├żt├Żracakt├Żr.[30]

Bu süreci h├Żzland├Żran bir di├░er yasal düzenleme ise 14 Aral├Żk 1960 tarihinde BM Genel Kurulu taraf├Żndan kabul edilen “Sömürgeli├░in Kald├Żr├Żlmas├Ż ve Sömürge Ülkelerine Ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn Tan├Żnmas├Ż” karar├Ż idi.[31] Bu karar sömürge halklar├Żn├Żn self-determination haklar├Żn├Ż engelleyen sömürgecili├░in sona erdirilmesini öngörüyordu ve bunu belli bir sürece ba├░l├Żyordu. Bu günlere geldi├░imiz zaman, eski sömürgelerin ba├░├Żms├Żzl├Żk süreci bir kaç istisna d├Ż├ż├Żnda tamamlanm├Ż├ż bulunmaktad├Żr. 1960 tarihli Dekolonizasyon Sözle├żmesi’nin 1998 y├Żl├Ż itibariyle hala uygulanaca├░├Ż yerler olarak Bat├Ż Sahra, Do├░u Timor, Guam Adas├Ż, Yeni Kaledonya, Falkland Adalar├Ż gibi baz├Ż yerler BM’nin listesinde hala yer almaktad├Żr.[32]

Bu düzenlemelerden hareket ederek ilk önce “sömürgecilik” dedi├░imiz zaman neyi anlamam├Żz gerekti├░ini belirlemek gerekmektedir. Sömürgecilik, bir devletin bir ba├żka ülkeyi i├żgal ederek yönetmesi ve bu yönetimden ekonomik ç├Żkar sa├░lamas├Żd├Żr. XV. Yüzy├Żl sonlar├Żndan ba├żlayarak çe├żitli Avrupa devletlerinin dünyan├Żn bir çok bölgesini ke├żif, ilhak, fetih ve iskan etmeleri anlam├Żnda kullan├Żlmaktad├Żr. Bu tür sömürgecili├░in ortaya ç├Żk├Ż├ż├Ż XV. ve XVI.  Yüzy├Żllardaki büyük ke├żifler ile yak├Żndan ilgilidir. Bu aç├Żdan ilk sömürgeci devletler ├Łspanya, Portekiz ve ├Łngilteredir. ├Łlk sömürgeler de yeni ke├żfedilen Amerika’n├Żn çe├żitli bölgeleridir. Daha sonralar├Ż Fransa, Hollanda, Belçika, Almanya gibi ülkeler de deniza├ż├Żr├Ż sömürge edinmeye ba├żlam├Ż├żlard├Żr. Sömürgecilik hareketi, ayn├Ż zamanda, kapitalizmin geli├żmesi ile de yak├Żndan ilgili bir kavramd├Żr. XX. Yüzy├Żl├Żn sonlar├Żna do├░ru sömürgele├żtirme hareketi do├░al s├Żn├Żrlar├Żna ula├ż├Żnca payla├ż├Żm sorunlar├Ż ortaya ç├Żkmaya ba├żlam├Ż├żt├Żr. Her iki dünya sava├ż├Ż da sömürgecili├░in bir ölçüde gerilemesi sonucunu do├░urmakla birlikte, bu konudaki önemli geli├żme II Dünya Sava├ż├Ż sonras├Żnda ortaya ç├Żkm├Ż├żt├Żr. Özellikle 1960’larda h├Żzlanan sömürgelerin ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż kazanma süreci siyasi anlamda hemen hemen tamamlanm├Ż├żt├Żr.[33]

Görüldü├░ü gibi, BM Antla├żmas├Ż’nda self-determination ilkesi do├░rultusunda sömürge ülkelerinin ba├░├Żms├Żzl├Żk sürecinin tamamlanm├Ż├ż bulundu├░unu söylemek mümkündür ve Antla├żma taraf├Żndan öngörülmü├ż ├żartlar do├░rultusunda dünyada ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż elde edebilecek bir kaç bölge d├Ż├ż├Żnda hiç bir toprak parças├Ż kalmam├Ż├żt├Żr. Di├░er bir deyi├żle BM Antla├żmas├Ż’nda öngörülmü├ż olan self-determination hakk├Żn├Ż kullanma yolu tamamlanm├Ż├ż bulunmaktad├Żr.

Uluslararas├Ż hukukta terra nullus varsay├Żm├Ż art├Żk hukuksal niteli├░ini kaybetmi├ż durumdad├Żr. Bu yüzden, yeni devletlerin ortaya ç├Żkmas├Ż sömürge devletlerin ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż elde etme süreci sona erdi├░i için sadece varolan devletlerin di├░er devletlerin aleyhine geli├żmesiyle, iki veya daha fazla devletin birle├żmesi ile veya varolan devletin yok olmas├Ż sonucunda ortaya yeni devletlerin ç├Żkmas├Ż ile mümkündür. Bunu SSCB’nin, Yugoslavya ve Çekoslovakya devletlerinin da├░├Żlmas├Ż örne├░inde görmek mümkündür. SSCB ve Yugoslavya devletlerinin sona ermesi sonucunda ortaya ç├Żkan yeni devletlerin uluslararas├Ż toplum taraf├Żndan tan├Żnmas├Ż, da├░├Żlan ülkelerin anayasalar├Żnda bu sürecin öngörülmü├ż olmas├Ż ile ilgilidir. Çekoslovakya örne├░inde ise, bu devleti olu├żturan iki bölge kendi aralar├Żnda anla├żarak, federal devletin sonunu ilan etmi├żlerdi.[34]

Sovyetler Birli├░i, Yugoslavya ve Çekoslovakya’n├Żn Da├░├Żlmas├Ż ve Yeni Ba├░├Żms├Żz Devletlerin Self-determination Hakk├Żn├Ż Kullanmas├Żn├Żn Bir Di├░er Yolu

1. SSCB Örne├░i

Yukar├Żda söz etti├░imiz gibi sömürge devletlerin ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż elde etme süreci sona ermi├żtir ve BM Antla├żmas├Ż’nda öngörülen self-determination hakk├Ż bundan sonra mevcut ülkelerin ├żekil de├░i├żtirmesiyle mümkün olacakt├Żr. Nitekim bu ├żekilde yeni devletlerin ortaya ç├Żkmas├Ż 90’l├Ż y├Żllar├Żn ba├ż├Żnda geni├ż bir yer alm├Ż├żt├Żr. SSCB, Yugoslavya ve Çekoslovakya’n├Żn da├░├Żlmas├Ż uluslararas├Ż topluma yeni ba├░├Żms├Żz devletlerin kat├Żlmas├Żna neden olmu├żtur.

1980’lere gelindi├░inde Sovyet ekonomisi durgunluk ya├ż├Żyordu. Kapitalist ekonomiyle rekabet edemedi├░i gibi, bir yandan onun içerisinde yer al├Żp, di├░er yandan bu olguyu reddeden kuramsal/ideolojik konumu nedeniyle büyük bir ç├Żkmaz├Żn içindeydi.1986’da Gorbaçov taraf├Żndan yeniden yap├Żlanma (perestroyka) politikas├Ż öne sürüldü. Bunu siyasette aç├Żkl├Żk anlam├Żna gelen glastnost izledi. Perestroyka ve glastnostla birlikte toplumda bir yandan “sosyalist” de├░erler sorgulan├Żrken di├░er yandan bir ideolojik bo├żluk ortaya ç├Żkt├Ż. Perestroykan├Żn ba├żar├Żs├Żzl├Ż├░├Ż SSCB içerisindeki halklar├Żn ho├żnutsuzlu├░una yol açt├Ż ve ayr├Żl├Żkç├Ż ak├Żmlar güç kazand├Żlar.

SSCB’nin son dönemi ├żöyle formüle edilebilir: Ekonomik bunal├Żm-Bunal├Żm├Ż a├żma çabalar├Ż: Perestroyka+Glastnost-Toplumsal bunal├Żm+├Łdeolojik bo├żluk-Milliyetçi ak├Żmlar-Çökü├ż.[35]

SSCB da├░├Żlmas├Żyla, uluslararas├Ż sisteme 14 yeni devletle SSCB’nin ard├Żl├Ż olarak Rusya Federasyonu da kat├Żld├Ż.

8 Aral├Żk 1991’de Rusya, Ukrayna ve Beyaz Rusya devlet ba├żkanlar├Ż Beloveshskaya Pusha bölgesinde bir araya gelerek SCCB’nin sonunu  ilan ettiler. 21 Aral├Żk’ta da Almat├Ż’da imzalanan anla├żmayla Estonya, Letonya ve Litvanya d├Ż├ż├Żndaki eski cumhuriyetlerden olu├żan Ba├░├Żms├Żz Devletler Toplulu├░u kurulmu├żtur.

SSCB’nin y├Żk├Żlmas├Żndan sonra ortaya ç├Żkan devletlerin uluslararas├Ż toplum taraf├Żndan kabul edilmesi ve onlar├Żn ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Żn tan├Żnmas├Ż, self-determination hakk├Żn├Żn daha önce federal bir devletin federe kanatlar├Żn├Ż olu├żturan yeni ba├░├Żms├Żz devletler, önceki devletlerin anayasalar├Żnda self-determination’a sahip olduklar├Żn├Żn öngörülmesi ile ilgilidir.[36] SSCB’nin 1924 kurucu Anayasas├Ż’n├Żn 2 (4) Madde’si federe devletlerin birlikten ayr├Żlma hakk├Żn├Żn sakl├Ż tutuldu├░unu bildirmektedir. Bunun d├Ż├ż├Żnda ayn├Ż maddenin 6. f├Żkras├Żna göre, 4. f├Żkrada sözü edilen hükümleri de├░i├żtirmek, s├Żn├Żrland├Żrmak ve ya kald├Żrmak için SSCB’ye üye olan tüm cumhuriyetlerin r├Żzas├Ż gerekmektedir.[37]

SSCB’nin 1977 y├Żl├Żnda kabul edilen son Anayasas├Ż ve 1988 y├Żl├Żnda yap├Żlan de├░i├żikliklerle birlikte son ├żekliyle ilgili maddeler bu konuda a├ża├░├Żdaki hükümleri içermektedir:

Madde 72: Birlik Cumhuriyetlerinin SSCB’den serbest bir ├żekilde ayr├Żlma hakk├Ż bulunmaktad├Żr.[38]

Madde 78: Birlik Cumhuriyetlerinin arazisi onun onay├Ż olmadan de├░i├żtirilemez. Birlik Cumhuriyetlerinin aras├Żndaki s├Żn├Żrlar, yaln├Żzca SSCB’nin onaylamas├Żyla, bu cumhuriyetler aras├Żnda kabul olunmu├ż kar├ż├Żl├Żkl├Ż r├Żza üzerine de├░i├żtirilebilir.

Madde 79: Her Birlik Cumhuriyeti kendi dahili idari bölgelerini belirlemektedir.[39]

2. Yugoslavya

Benzer bir durum Yugoslavya için de söz konusudur. 1980’ler boyunca 1974 Anayasas├Żn├Żn da verdi├░i yetkilerle Federasyonu olu├żturan cumhuriyetler ekonomik ve siyasal alanda merkezden neredeyse ba├░├Żms├Żz davranmaya ba├żlam├Ż├żlard├Ż. 1980’lerin sonuna gelindi├░inde hem Slobodan Miloseviç’in liderli├░indeki S├Żrbistan’da, hem de di├░er cumhuriyetlerde milliyetçiliklerin yükseldi├░i görülmekteydi. Bu dönemde eski Yugoslavya’da ayr├Żl├Żkç├Ż (Slovenya ve H├Żrvatistan), yay├Żlmac├Ż (irrendantist) (S├Żrplar├Żn “Büyük S├Żrbistan”├Ż olu├żturma, Kosoval├Ż Arnavutlar├Żn Makedonya’daki Arnavutlarla ve Arnavutluk’la birle├żme) ve farkl├Ż dinsel kimli├░e dayal├Ż (Bo├żnaklar) bir arada ya├ż├Żyorlard├Ż.

1989’da Miloseviç Kosova ve Voyvodina’n├Żn özerkliklerini kald├Żr├Żp, Karada├░’├Żn yönetimini de├░i├żtirip, kendine ba├░lay├Żnca Yugoslav sistemindeki yönetsel a├░├Żrl├Ż├░├Żn├Ż art├Żrd├Ż. Bu da di├░er cumhuriyetler için S├Żrbistan denetimindeki bir Yugoslavya’da ya├żam sorununu do├░urdu. 1990’da Yugoslavya’y├Ż olu├żturan cumhuriyetler kendi seçimlerini yapt├Żlar ve S├Żrbistan ve Karada├░ d├Ż├ż├Żndaki cumhuriyetlerde ba├░├Żms├Żzl├Żk yanl├Żs├Ż muhalif kesimler seçimleri kazan├Żrken, bu iki cumhuriyette eski komünistler iktidarlar├Żn├Ż sürdürdüler. May├Żs 1991’de rotasyona göre üstlenilen devlet ba├żkanl├Ż├░├Ż s├Żras├Ż H├Żrvat Stipe Mesiç’e geldi├░i halde, S├Żrbistan’├Żn bunu engellemesi ortak bir federasyon içinde ya├żanmas├Ż olana├░├Żn├Ż ortadan kald├Żran bir geli├żme olurken, ülkenin ba├żkans├Żz kalmas├Żna da yol açt├Ż. Bu süreçte Makedonya lideri Gligorov ve Bo├żnak lider ├Łzzetbegoviç’in gev├żek bir federasyon olu├żturma yolundaki giri├żimlerinden bir sonuç al├Żnamad├Ż. 25 Haziran 1991’de Slovenya ve H├Żrvatistan’├Żn ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż ilan etmeleriyle Yugoslavya’da çözülme süreci ve buna e├żlik eden çat├Ż├żmalar ba├żlad├Ż. Yugoslavya’n├Żn bir arada ya├żamas├Żn├Żn art├Żk mümkün olmamas├Ż üzerine önce Eylül 1991’de Makedonya, Kas├Żm 1991’de de Bosna-Hersek ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan etti. Böylece, Yugoslavya Nisan 1992’den itibaren S├Żrbistan ve Karada├░’dan olu├żan, ama S├Żrbistan’├Żn denetiminde olan bir federasyon haline geldi.[40]

Yugoslavya’ya üye olan devletler, bu devletten ayr├Żld├Żklar├Ż zaman kendi anayasal haklar├Żn├Ż kulland├Żlar. 1974 tarihli Yugoslavya Anayasas├Ż’na göre:

Madde 1. Yugoslavya birle├żmi├ż uluslar├Żn ve onlar taraf├Żndan kurulmu├ż olan Sosyalist Cumhuriyetlerinin kendi iradeleriyle olu├żturduklar├Ż toplumun devletidir.

Madde 5.  Federasyon’a üye olan devletlerin, di├░er tüm üye devletlerin kabulü  ├żart├Żyla, Federasyon’dan  ayr├Żlma hakk├Ż vard├Żr.[41]

1974 Anayasas├Ż, ayr├Żlmak ta dahil her bir ulusun self-determination hakk├Żna sahip oldu├░unu belirtiyordu.[42]

3. Çekoslovakya

Çekoslovakya’da, Do├░u Bloku’ndaki reform hareketleri 80’li y├Żllar├Żn sonuna do├░ru etkisini göstermeye ba├żlam├Ż├żt├Żr. 17 Aral├Żk 1987 tarihinde Komünist Partisi Genel Sekreterli├░i’nden ayr├Żlan Husak’├Żn yerine Milo├ż Jakes seçilmi├żtir. Jakes, Sovyetler Birli├░i taraf├Żndan empoze edilmek istenen reformlara direnmi├ż, ancak ülke 1989 y├Żl├Żnda büyük de├░i├żimlere sahne olmu├żtur. Komünist Parti içerisinde ba├żlayan istifalar ve büyük halk kitlelerinin gösterileri sonucu ilk kez 1989 y├Żl├Żnda Marian Kalfa’n├Żn ba├żkanl├Ż├░├Żnda komünistlerin az├Żnl├Żkta oldu├░u bir hükümet kurulmu├ż, cumhurba├żkan├Ż Gustav Husak istifa ederek yerine Vaclav Havel seçilmi├ż ve Prag Bahar├Ż’n├Żn mimar├Ż Alexander Dubçek de parlamento ba├żkanl├Ż├░├Żna getirilmi├żtir.

1990’da Federal Meclis Slovaklar’├Żn ülke içerisindeki e├żit görünümünü peki├żtirecek ├żekilde Çekoslovakya’n├Żn ad├Żn├Ż “Çek ve Slovak Federal Cumhuriyeti” olarak de├░i├żtirmi├żtir.[43]

Bu Federasyon, 17 Haziran 1992’de Slovakya Ulusal Konseyi’nin ba├░├Żms├Żzl├Żk ilan├Żna kadar sürmü├żtür. 5–6 Haziran’da yap├Żlan genel seçimleri kazanan Vladimir Meciar’├Żn ayr├Żlma yanl├Żs├Ż tutumu iki cumhuriyetin bölünmesini kolayla├żt├Żrm├Ż├ż, Vaslav Klaus’un da bu durumu benimsemesiyle ilk defa bir federasyon taraflar├Żn kar├ż├Żl├Żkl├Ż r├Żzalar├Żyla da├░├Żt├Żlm├Ż├żt├Żr. 1 Ocak 1993’te bölünme karar├Ż her iki devlet taraf├Żndan onaylanm├Ż├żt├Żr.[44]

Self-determination Hakk├Żn├Żn Kullan├Żlmas├Ż Yollar├Żn├Żn Tükenmesi

Self-determination hakk├Żn├Żn sömürge devletlerin ve federal devletleri olu├żturan federe devletlere uygulanmas├Ż d├Ż├ż├Żnda uluslararas├Ż hukukta hiç bir de├░erlendirilmeye rastlanmamaktad├Żr. Bunun en önemli nedeni, yerle├żmi├ż bir ilke olarak kabul edilen devletlerin ülkesinin bütünlü├░ü ilkesinin varl├Ż├░├Żd├Żr. Bu ilke BM Antla├żmas├Ż’nda madde 2 (4)’de geçerlili├░i do├░rulanan temel ilkelerden birini olu├żturmaktad├Żr. [45] BM Antla├żmas├Ż madde 2 (4) BM’nin esas amac├Żn├Ż kapsayan a├ża├░├Żdaki hükmü içermektedir:

Madde 1’de aç├Żklanan Amaçlara ula├żmak için, Örgüt ve Üyeleri a├ża├░├Żdaki ├Łlkelere uygun biçimde hareket edecektir.

...4. Örgüt Üyeleri, uluslararas├Ż sorunlar├Żn├Ż, uluslararas├Ż ili├żkilerinde gerek herhangi bir ba├żka devletin toprak bütünlü├░üne veya siyasi ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żna kar├ż├Ż, gerekse Birle├żmi├ż Milletler’in Amaçlar├Ż ile ba├░da├żmayan ba├żka herhangi bir ├żekilde kuvvet kullanmaktan ya da kuvvet kullanma tehdidinden kaç├Żnacakt├Żr.[46]

Dolay├Żs├Żyla, an├Żlan maddeye göre bir devletin ülkesinin bütünlü├░ü ancak o devletin r├Żzas├Ż ile hukuksal geçerlili├░i olan de├░i├żikliklere u├░rayabilecektir. Böylece, bir devletin ülkesinde yerle├żmi├ż bulunan çe├żitli farkl├Ż özelliklere sahip topluluklar├Żn yaln├Żzca bu farkl├Żl├Żk ö├░esine dayanarak ilgili devlet ülkesini parçalamalar├Żna kar├ż├Ż ç├Żk├Żlm├Ż├ż olmaktad├Żr. Self-determination ilkesinin devletin ülke bütünlü├░ü ilkesine ayk├Żr├Ż bir biçimde kullan├Żlamayaca├░├Ż BM Genel Kurulunca 24 Ekim 1970 tarihinde kabul edilen 2625 (XXV) Say├Żl├Ż Devletler Aras├Żnda ├Ł├żbirli├░ine ve Dostça ├Łli├żkilere ├Łli├żkin Uluslararas├Ż Hukuk ├Łlkeleri Bildirisi’nde de aç├Żkça öngörülmektedir.[47]

2625 (XXV) No’lu karara göre:

... ülkede ya├żayan tüm insanlar├Ż ├Żrk, inanç ve renk ayr├Żm├Ż yapmaks├Żz├Żn temsil eden bir hükümete sahip olan, kendileri bu kararda tan├Żmland├Ż├░├Ż üzere halklar├Żn e├żit haklar├Ż ve self-determination ilkelerine göre uygun ├żekilde hareket eden ba├░├Żms├Żz ve egemen devletlerin, siyasi birli├░ini ve ülke bütünlü├░ünü k├Żsmen veya tamamen da├░├Żtmak ya da bozmak üzere herhangi bir harekete yetki verir veya te├żvik eder ├żekilde yorumlanamaz.[48]

Karardan anla├ż├Żld├Ż├░├Ż gibi, temsili olmayan ve ├Żrk, inanç ve renk ayr├Żm├Ż yapan bir devletin varl├Ż├░├Ż olmad├Żkça, ülke bütünlü├░ü ilkesi self-determination ilkesinden önce gelmektedir.

Görüldü├░ü gibi, bir devletin ülkesinin tümünde geçerli olan genel kurallara ba├░l├Ż olup herhangi bir ayr├Żma ba├░l├Ż tutulmayan, ülke parçalar├Żnda ya├żayan az├Żnl├Żklar gibi kimi topluluklar├Żn birtak├Żm de├░i├żik özelliklere sahip olmas├Ż, uygulanan uluslararas├Ż hukukta bunlar├Żn self-determination ilkesinden yararlanabilecekleri anlam├Żna gelmemektedir.[49]

KARABA├É SORUNUNUN HUKUKSAL ÇERÇEVEDE DE├ÉERLEND├ŁR├ŁLMES├Ł

Uluslararas├Ż Hukukta Self-determination Hakk├Ż ve Karaba├░

Daha önce belirtti├░imiz gibi, Karaba├░ Ermenileri 10 Aral├Żk 1991’de bir halk oylamas├Żyla ba├░├Żms├Żzl├Żk karar├Ż alm├Ż├ż, 12 Aral├Żk 1991’de “Yukar├Ż Karaba├░ Cumhuriyeti” olarak BDT’ye girme ba├żvurusunda bulunmu├ż ve ard├Żndan ba├░├Żms├Żzl├Żk ilan etmi├żlerdir.

Sovyetler Birli├░i’nin y├Żk├Żlmas├Żndan bir kaç ay sonra Azerbaycan ve Ermenistan BM tam üyeli├░ine kabul edilmi├żler, bununla da uluslararas├Ż topluma entegre olmalar├Ż için ilk önemli ad├Żmlar├Żn├Ż gerçekle├żtirmi├żler. Her iki taraf da BM Antla├żmas├Ż’n├Żn, çat├Ż├żmalar├Ż bar├Ż├ż yoluyla çözümlemek ve devletlerin ülke bütünlü├░üne ve siyasi ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żna kar├ż├Ż kuvvet kullanmamak gibi amaçlar ve ilkelerini kabul etmi├żlerdir. Azerbaycan’├Żn ülke bütünlü├░ü, egemenli├░i ve siyasi ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Ż BM Antla├żmas├Ż’nda öngörülen amaçlar çerçevesinde uluslararas├Ż toplum taraf├Żndan garanti alt├Żna al├Żnm├Ż├żt├Żr.

BM Güvenlik Konseyi Ermenistan’├Żn Azerbaycan topraklar├Żn├Ż i├żgal etti├░ini kabul ederek, bu i├żgalini belirleyen dört karar kabul etmi├żtir. 822, 853, 874 ve 884 no’lu olan bu kararlarda:

a) Azerbaycan ve Ermenistan aras├Żnda Azerbaycan Cumhuriyeti’nin bir parças├Ż olan Da├░l├Żk Karaba├░ ve etraftaki i├żgal olunmu├ż topraklar yüzünden devam eden çat├Ż├żman├Żn var oldu├░unu belirtmekte

b) Azerbaycan Cumhuriyeti dahilinde bu çat├Ż├żma sonucu çok say├Żda sivil vatanda├ż├Żn göç etme zorunda kald├Żklar├Żn├Ż belirtmekte

c) Azerbaycan’├Żn ve bölgede bulunan di├░er ülkelerin egemenlik ve ülke bütünlü├░ü vurgulanmakta

d) Uluslararas├Ż s├Żn├Żrlar├Żn dokunulmazl├Ż├░├Żn├Ż ve kuvvet kullanarak toprak elde etmenin kabul edilmezli├░ini belirtmektedir.[50]

Azerbaycan’├Żn devlet bütünlü├░ü ve s├Żn├Żrlar├Żn dokunulmazl├Ż├░├Ż di├░er uluslararas├Ż antla├żmalar aç├Żs├Żndan peki├żtirilmi├ż bulunmaktad├Żr. Örne├░in, Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn talebi, her bir üye devletin toprak bütünlü├░ünün garanti alt├Żnda oldu├░unu ve s├Żn├Żrlar├Żn kuvvet kullanarak de├░i├żtirilemeyece├░ini belirten AG├ŁT ve Sovyetler Birli├░i’nin da├░├Żlmas├Żndan sonra imzalanan Ba├░├Żms├Żz Devletler Toplulu├░u’nun kurucu anla├żmas├Żna ayk├Żr├Żd├Żr.[51]

Yukar├Żda söz edilen hükümlerin d├Ż├ż├Żnda, sözde “Da├░l├Żk Karaba├░ Cumhuriyeti”nin self-determination talebini uluslararas├Ż hukuk aç├Żs├Żndan uygulamada var olan ilkeler do├░rultusunda de├░erlendirmeye koyarak, bu talebin hukuka uygun olup olmad├Ż├░├Żn├Ż belirlemeye çal├Ż├żaca├░├Żz.

4. Uluslararas├Ż Hukukta ve BM Antla├żmas├Żnda Öngörülen Self-determination Hakk├Ż

BM Antla├żmas├Ż’n├Żn self-determination hakk├Żyla ilgili olan 1(2), 55, 73, 76 maddeleri ile bu maddeleri do├░rulayan 14 Aral├Żk 1960 tarihinde BM Genel Kurulu taraf├Żndan kabul edilen “Sömürgeli├░in Kald├Żr├Żlmas├Ż ve Sömürge Ülkelerine Ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn Tan├Żnmas├Ż” karar├Ż, aç├Żk bir ├żekilde bu hakk├Żn yaln├Żz sömürgeler taraf├Żndan kullan├Żlabilece├░ini belirtmektedir. Antla├żma self-determination hakk├Żn├Żn kullan├Żlmas├Żnda ba├żka bir yol gösteremedi├░i için, bu hükümlerin geçerlili├░i aç├Żs├Żndan Da├░l├Żk Karaba├░ Ayr├Żl├Żkç├Ż Rejimi’nin sömürge statüsü alt├Żna girip girmedi├░ini belirlemek gerekmektedir.

Da├░l├Żk Karaba├░ bölgesi 1813 y├Żl├Żnda Rusya ile ├Łran aras├Żnda imzalanm├Ż├ż olan Gülistan Antla├żmas├Ż sonucunda Karaba├░ hanl├Ż├░├Ż dahilinde Rusya ile birle├żtirildi. 1918 y├Żl├Żnda Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti kuruldu├░u zaman, Karaba├░ Azerbaycan s├Żn├Żrlar├Ż içinde yer alm├Ż├żt├Żr.  Daha sonra Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti içinde 1923’ten itibaren Da├░l├Żk Karaba├░ Özerk Bölgesi olarak yer alm├Ż├żt├Żr.

1945’te BM Antla├żmas├Ż sömürge devletlerin self-determination hakk├Żn├Ż kullanmas├Żn├Ż tan├Żd├Ż├░├Ż zaman, bu haktan yararlanacak bölgeleri belirlemi├żtir. 1946 y├Żl├Żnda Büyük Britanya’n├Żn sömürgesi olan Ürdün’ün ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Żn tan├Żnmas├Żyla bu süreç ba├żlam├Ż├ż, özellikle 1950–1960 y├Żllar├Ż aras├Żnda h├Żz kazanm├Ż├żt├Żr.[52] Bu günlere vard├Ż├░├Żm├Żz zaman sömürge devletlerin ba├░├Żms├Żzl├Żk elde etme süreci bir kaç istisna d├Ż├ż├Żnda tamamlanm├Ż├żt├Żr. Da├░l├Żk Karaba├░’a gelindi├░i zaman, bu bölge ne SSCB’nin, ne de Azerbaycan’├Żn sömürgesi hiç bir zaman olmam├Ż├żt├Żr. Daha önce verdi├░imiz sömürge tan├Żm├Żna göre kapitalizmin geli├żmesi ile de yak├Żndan ilgili bir kavramd├Żr ve bir devletin bir ba├żka ülkeyi i├żgal ederek yönetmesi ve bu yönetimden ekonomik ç├Żkar sa├░lamas├Żd├Żr. Oysa ki, Sovyetler Birli├░i dil, kültür, hayat tarz├Ż ve adetlerinde hiç bir fark gözetmeksizin, hür ve e├żit hukuklu uluslar├Żn ve halklar├Żn özgür iradeleriyle kurulmu├ż bir birlik olarak kurulmu├żtur.[53] Bu yüzden ne BM Antla├żmas├Ż’nda, ne de BM organlar├Żndan ç├Żkan kararlarda, SSCB’nin bir sömürge devleti oldu├░u konusunda hiç bir hükme rastlanmamaktad├Żr.

14 Aral├Żk 1960 tarihinde BM Genel Kurulu taraf├Żndan kabul edilen “Sömürgeli├░in Kald├Żr├Żlmas├Ż ve Sömürge Ülkelerine Ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn Tan├Żnmas├Ż” karar├Żna gelince, bu karar ├Żrk, inanç ve renk ayr├Żm├Ż yapan bir devletin varl├Ż├░├Ż olmad├Żkça, ülke bütünlü├░ü ilkesinin self-determination ilkesinden önde gelece├░ini vurgulamaktad├Żr. Dolay├Żs├Żyla, ├Żrk, inanç ve renk ayr├Żm├Ż konusunda her hangi bir ayr├Żm├Ż yapan devlete kar├ż├Ż insan haklar├Ż çerçevesinde self-determination hakk├Żn├Żn ileri sürülebilece├░i kan├Żs├Żn├Ż bu karardan ortaya koymak mümkündür. Bu durumun Karaba├░’da var olup olmad├Ż├░├Żn├Ż Azerbaycan Anayasas├Ż’n├Żn ilgili konular├Żn├Ż içeren maddelerine bakarak incelersek.;  

Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Anayasas├Ż’n├Żn 12. Maddesine göre:

I. Devletin esas amac├Ż, insan ve vatanda├ż hak ve özgürlüklerinin temin edilmesinden ibarettir.

II. Bu Anayasa ile konan insan hak ve özgürlükleri, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin taraftar oldu├░u uluslararas├Ż anla├żmalara uygun olarak uygulan├Żr.[54]

Azerbaycan Anayasas├Ż’n├Żn Din ve Devlet ba├żl├Ż├░├Ż alt├Żnda yer alan 18. Maddesi’ne göre:

I. Azerbaycan Cumhuriyetinde din i├żleri, devlet i├żlerinden ayr├Żd├Żr. Bütün inançlar, yasa kar├ż├Żs├Żnda e├żittir.[55]

Anayasa’n├Żn Devlet Dili ba├żl├Ż├░├Ż alt├Żnda yer alan 21. (II) Maddesine göre:

II. Azerbaycan Cumhuriyeti devleti, halk├Żn konu├żtu├░u di├░er dillerin serbestçe kullan├Żlmas├Żn├Ż ve geli├żmesini temin eder.[56]

Anayasa’n├Żn E├żitlik Hakk├Ż ba├żl├Ż├░├Ż alt├Żnda yer alan 25. (III) Maddesi’nin hükmüne göre: Devlet; ├Żrk, milliyet, din, dil, cins, uyruk, mülkiyet durumu, görevi, görü├żü, parti ve sendika üyeli├░i ile meslek ve toplumsal birlik üyeli├░ine bak├Żlmaks├Żz├Żn herkesin hak ve özgürlükleri: ├Żrk, milliyet, dil, din, uyruk, siyasi ve sosyal durum nedeniyle s├Żn├Żrland├Żr├Żlamaz ve imtiyaz verilmesi de yasakt├Żr.[57]

Azerbaycan Anayasas├Ż’n├Żn Etnik Kimlik Hakk├Ż ba├żl├Ż├░├Ż alt├Żndaki 44. Maddesi’ne göre tan├Żnm├Ż├ż hakk├Żn hükmü ise ├żöyle:

I. Herkesin etnik kimli├░ini koruma hakk├Ż vard├Żr.

II. Hiç kimse etnik kimli├░ini de├░i├żtirmeye zorlanamaz.

Ana Dili Kullanma Hakk├Ż ba├żl├Ż├░├Ż alt├Żndaki 45. Madde bunu söylemektedir:

I. Herkesin ana dilini kullanma hakk├Ż vard├Żr. Herkesin istedi├░i dilde e├░itim ve ö├░retim görme, yarat├Żc├Żl├Żkla u├░ra├żma hakk├Ż vard├Żr.

II. Hiç kimse ana dilini kullanma haklar├Żndan mahrum edilemez.[58]

Görüldü├░ü gibi Azerbaycan Anayasas├Ż bu veya di├░er hükümleriyle Azerbaycan’da ya├żayan herkese oldukça geni├ż haklar tan├Żm├Ż├żt├Żr, ├Żrk, din, dil ve di├░er mümkün olabilecek ayr├Żm ├żekillerinin önlenmesi Anayasa’n├Żn ilgili maddeleriyle koruma alt├Żna al├Żnm├Ż├żt├Żr ve bu haklar├Żn gerçekle├żmesi için teminat verilmektedir. Anayasa’n├Żn bu konuyla ilgili maddelerinden hareket ederek, sözde “Da├░l├Żk Karaba├░ Cumhuriyeti’nin” self-determination hakk├Żn├Ż kullanmak için, BM Genel Kurulu’nun “Sömürgeli├░in Kald├Żr├Żlmas├Ż ve Sömürge Ülkelerine Ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn Tan├Żnmas├Ż” karar├Żna at├Żfta bulunmaya hiç bir hukuksal haklar├Ż yoktur.

Da├░l├Żk Karaba├░ Ermenileri yine de, Azerbaycan yönetimi döneminde bu bölge Ermenilerinin Azerbaycan taraf├Żndan ekonomik aç├Żdan ayr├Żma tabi tutulduklar├Żn├Ż ve Azerbaycanl├Żlara göre daha kötü ├żartlarda ya├żad├Żklar├Żn├Ż belirterek, kendi self-determination hakk├Żn├Żn me├żru dayana├░├Żn├Ż bu noktada olu├żturmaktad├Żrlar.[59]

Da├░l├Żk Karaba├░ Özerk Bölgesi Sovyetler Birli├░i döneminde ekonomisi esasen ├żarapç├Żl├Żk, ipekçilik, elektroteknik aletlerin üretimi, maden üretimi, a├░aç mamullerinin üretimi, mobilya ve süt üretiminde uzmanla├żm├Ż├żt├Żr. Bölgenin ekonomisi çok yönlü olarak geli├żmekteydi. Bölgenin sanayi alan├Żnda GSMH’s├Ż 1940’a göre 1977’de 15,2 defa, 1923’e göre ise 650 defa artm├Ż├żt├Żr. Sadece 1967–1977 y├Żllar├Ż aras├Żnda bölgenin sanayi alan├Żnda GSMH’s├Ż % 332 defa artm├Ż├żt├Żr.[60]

Görüldü├░ü gibi Da├░l├Żk Karaba├░ Özerk Bölgesi’nin ekonomik aç├Żdan geli├żmesi için hiç bir engel bulunmamakla ve merkezi planlama ekonomisi kararlar├Ż do├░rultusunda ├żekillenmi├ż Sovyetler Birli├░i ekonomisinde, sanayiinin geli├żmesine yeterince de imkan sa├░lanm├Ż├żt├Żr.

Çat├Ż├żma öncesi nüfusu 180000 olan Da├░l├Żk Karaba├░, 1994’te imzalanan ate├żkes anla├żmas├Ż sonunda tümüyle Ermenistan’la entegrasyon sürecine girmi├żtir. Ekonomik olarak tamamen Ermenistan’a ba├░├Żml├Ż olan Karaba├░, bu devletle ekonomik ve parasal birlik içindedir. Nitekim, Ermenistan’├Żn paras├Ż burada tedavüldedir. Sözde “Karaba├░’├Żn Bütçesi’nin” %50’si Ermenistan taraf├Żndan kar├ż├Żlanmaktad├Żr. Ermenistan’├Żn Goris ├żehriyle Hankendi aras├Żnda yeni yap├Żlm├Ż├ż karayolu ile bir ba├░lant├Ż olu├żturulmu├żtur. Bu yol i├żgal edilmi├ż Laçin bölgesinden üzerinden geçmektedir.[61] Ermenistan’la ekonomik entegrasyonun bu bölge için refah getiremedi├░ini, aksine daha kötü duruma sevk etti├░ini a├ża├░├Żdaki rakamlar├Ż kar├ż├Żla├żt├Żrarak tespit etmek mümkündür: 2000 y├Żl├Ż itibariyle Ermenistan’├Żn GSMH’s├Ż 1,9 milyar ABD dolar├Ż olu├żturmaktayd├Ż, oysaki Azerbaycan’da bu rakam daha 1997 y├Żl├Żnda 3,9 milyar ABD dolar├Ż ediyordu.[62]

Do├░al kaynaklar├Żndan yoksun ve denize ç├Żk├Ż├ż├Ż olmayan Ermenistan ekonomisi, yurtd├Ż├ż├Żndaki diasporas├Żndan ald├Ż├░├Ż yard├Żmlarla ayakta durmaya çal├Ż├żarak, Türkiye ve Azerbaycan’la ili├żkilerini Da├░l├Żk Karaba├░ sorununun ipote├░ine ba├░layarak, hem bu devletlerin belirledi├░i tav├Żr nedeniyle bunlarla herhangi bir ekonomik ili├żkide bulunma imkan├Żndan yoksun kalarak, hem de bölgedeki Bakü-Ceyhan Petrol Boru Hatt├Ż projesi, ├×ahdeniz Do├░algaz Boru Hatt├Ż Projesi, AB TRACECA Program├Ż çerçevesinde geli├żtirilen ula├żt├Żrma projelerin d├Ż├ż├Żnda b├Żrak├Żlarak, kendi gelece├░ini ekonomik aç├Żdan daha da zor duruma sokmu├żtur.

Bunun d├Ż├ż├Żnda, self-determination konular├Żyla ilgilenen Duursma, Da├░l├Żk Karaba├░ ve Banglade├ż örneklerini analiz ettikten sonra bir aç├Żklama yapm├Ż├żt├Żr. Ona göre, temel haklar├Żn ihlali, devlet ülke bütünlü├░ü ile k├Żyasland├Ż├░├Ż zaman, tek bir sebep olarak self-determination hakk├Żndan yararlanmas├Żna imkan vermemektedir. Bu tür ihlaller ayr├Żlma nedenini yaln├Żz güçlendirebilecektir, ama tek bir neden olarak, ba├░l├Ż olduklar├Ż devlete kar├ż├Ż yükümlülüklerinde hiç bir de├░i├żime yol vermemektedir.[63]

5. Federal Devletlerin Y├Żk├Żlmas├Żyla Federe Devletlerin Self-determination Hakk├Żn├Ż Kullan├Żlmas├Ż Aç├Żs├Żndan “Da├░l├Żk Karaba├░ Cumhuriyeti’nin” Durumunun De├░erlendirilmesi

Azerbaycan Anayasas├Ż’n├Żn “Azerbaycan Devleti” ba├żl├Ż├░├Ż alt├Żnda düzenlenmi├ż olan 7. Maddesi’ne göre:

Azerbaycan devleti;...üniter bir Cumhuriyettir. [64]

Dolay├Żs├Żyla, Azerbaycan devleti federal bir yap├Żya sahip olmad├Ż├░├Ż için, Da├░l├Żk Karaba├░ bölgesi de bu ülkenin federe bir bölgesini olu├żturmamaktad├Żr.

Buna ra├░men Ermeni taraf├Ż sözde “Da├░l├Żk Karaba├░ Cumhuriyeti’nin” self-determination hakk├Żn├Żn kullan├Żlmas├Żn├Żn hukuksal temelinin Sovyetler Birli├░i Anayasas├Ż’nda yer ald├Ż├░├Żn├Ż söylemektedir. Ermenistan D├Ż├żi├żleri Bakan├Ż Vartan Oskanyan 22 Mart 2002 tarihinde AG├ŁT toplant├Żs├Żnda konu├żma yaparak bunlar├Ż ifade etmi├żti: Da├░l├Żk Karaba├░ Azerbaycan’dan Sovyetler Birli├░i Anayasas├Ż’nda yer alan hukuk normlar├Żna esasen ayr├Żlm├Ż├żt├Żr ve bu bölge halk├Ż Anayasa’da öngörülen ayr├Żlma mekanizmalar├Żna harfiyen uymu├żtur. Nitekim, Azerbaycan da, kendi ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż kazand├Ż├░├Ż zaman ayn├Ż normlardan yararlanarak buna nail olmu├żtur.[65]

Oskanyan’├Żn at├Żfta bulundu├░u SSCB Anayasas├Ż’nda Özerk Bölgeler konusunda düzenlemeler 86–87 maddeleri aras├Żnda yer almaktad├Żr. Bu maddelere göre:

Madde 86: Özerk bölge Birlik Cumhuriyetinin dahilinde yer almaktad├Żr. Özerk bölge konusunda kanun, bu özerk bölgenin milletvekillerin Sovyeti taraf├Żndan sunulmas├Ż üzere Birlik Cumhuriyetinin Alî Sovyeti taraf├Żndan kabul edilmektedir.

Madde 87, her Birlik Cumhuriyetinin dahilinde var olan Özerk Bölgelerin ad├Żn├Ż saymaktad├Żr. Bu maddeye göre, Da├░l├Żk Karaba├░ Özerk Bölgesi Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti dahilinde yer almaktad├Żr.[66]

Bunun d├Ż├ż├Żnda, Anayasa’da Özerk Bölgelerin statüsü ile ilgili her hangi bir ba├żka düzenleme yer almamaktad├Żr.

Oskanyan’├Żn ileri sürdü├░ü varsay├Żm SSCB’nin 1977 tarihli Anayasas├Ż’nda hiç bir yerde yer almamakla birlikte, bu Anayasasa’n├Żn daha önce söz edilen 72. Maddesi’ne göre Da├░l├Żk Karaba├░ Birlik Cumhuriyetleri için öngörülen ayr├Żlma hakk├Ż geçerli olmamakla birlikte, Anayasasa’n├Żn 78. ve 79. Maddelerine de ayk├Żr├Żd├Żr. Dolay├Żs├Żyla, Oskanyan’├Żn söz etti├░i Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn self-determination hakk├Żn├Żn kullan├Żlmas├Żn├Żn hukuksal niteli├░i, içeri├░i bo├ż olan spekülasyonun d├Ż├ż├Żnda bir ├żey de├░ildir.

3. Sözde “Da├░l├Żk Karaba├░ Cumhuriyeti’nin” Self-determination Hakk├Żndan Yararlanmas├Ż ├Łçin Varsay├Żmlar

Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn ba├░├Żms├Żz bir devlet olarak ortaya ç├Żkma durumu, bunun bizzat Azerbaycan’├Żn kendisi taraf├Żndan kabul görülmesiyle mümkündür. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Anayasasa’n├Żn 3 Madde’sine göre:

II. Sadece a├ża├░├Żdaki konular referandum yolu ile çözümlenebilir.

...2. Azerbaycan Cumhuriyeti devlet s├Żn├Żrlar├Żn├Żn de├░i├żtirilmesi.[67]

Görüldü├░ü gibi, Azerbaycan’├Żn uluslararas├Ż toplum taraf├Żndan tan├Żnan ülke bütünlü├░ü ve mevcut s├Żn├Żrlar├Ż yaln├Żz Azerbaycan halk├Żn├Żn iradesiyle de├░i├żebilir.

Bu hüküm kald├Żr├Żlmak istendi├░i zaman Anayasa de├░i├żikli├░i yap├Żlmas├Ż gerekir. Bu de├░i├żikli├░i yapmak için de Anayasa’da Madde 3’e göre Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasas├Ż’n├Żn kabulü ve de├░i├żiklikleri... sadece referandum yolu ile çözümlenebilir.[68]

Anayasan├Żn bu hükmü büyük bir önem ta├ż├Żmaktad├Żr, çünkü uluslararas├Ż topluma üye olan baz├Ż devletler ve iki devlet aras├Żnda arabuluculuk yapan AG├ŁT gibi uluslararas├Ż örgütler her iki taraf├Żn da belli fedakarl├Żklara girerek, kar├ż├Żl├Żkl├Ż tavizler vermesi gerekti├░ini vurguluyorlar. Oysa ki, Azerbaycan taraf├Ż taviz olarak Azerbaycan Anayasas├Ż’nda öngörülmü├ż olan en yüksek statülü özerklik vermeyi kabul etse de, Ermenistan taraf├Ż bu tavizi kabul etmeyerek, Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn Azerbaycan taraf├Żndan ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Żn tan├Żnmas├Żn├Ż talep ediyorr. Bu konuda Azerbaycan’a uluslararas├Ż toplum taraf├Żndan yap├Żlan bask├Żlar Azerbaycan’├Żn daha geni├ż tavizlerin vermesini istemektedirler. Bunu örne├░i olarak da, 1998 Kas├Żm tarihinde AG├ŁT taraf├Żndan "ortak devlet" projesinin sunulmas├Żd├Żr. Devletin üniterli├░ini ortadan kald├Żran bu proje Azerbaycan taraf├Żndan derhal reddedilmi├żtir.

Ermenistan’├Żn deste├░ini arkas├Żna al├Żp, kuvvet kullanarak self-determination hakk├Żn├Ż kazand├Ż├░├Żn├Ż iddia eden Da├░l├Żk Karaba├░ ayr├Żmc├Ż yönetimi, bu nedenle ba├░├Żms├Żzl├Żktan ba├żka hiçbir çözümü kabul etmeyece├░ini beyan etmektedirler.

Uluslararas├Ż hukukta kuvvet kullanmas├Żyla düzenleyen en temel kural, BM Antla├żmas├Ż’nda mevcuttur. BM Antla├żmas├Ż’ndaki en önemli hüküm ise Madde 2 (4)’tür. Bu maddeye göre kuvvet kullan├Żm├Ż ise yasaklanm├Ż├żt├Żr.

Sözde “Da├░l├Żk Karaba├░ Cumhuriyeti’nin” self-determination hakk├Żn├Żn kabul edilmesi ve üçüncü devletler taraf├Żndan hiç bir uluslararas├Ż hukuk hükmüne bak├Żlmaks├Żz├Żn tan├Żnma durumu da istisna edilmemektedir. Ama, bu durumda ulus devletler sistemi üzerinde kurulmu├ż olan ve uluslararas├Ż bar├Ż├ż ve güvenli├░in korunmas├Żn├Ż en üstün ilke kabul eden uluslararas├Ż düzen, ciddi bir ├żekilde sars├Żlarak bu düzenin süreklili├░i tehlike alt├Żna girecektir.

Da├░l├Żk Karaba├░'├Żn Self-determination Hakk├Żndan Yararlanmas├Ż Durumunda Ortaya Ç├Żkabilecek Sorunlar

Avrupa’daki Ayr├Żmc├Ż Hareketler

Sözde “Da├░l├Żk Karaba├░ Cumhuriyeti’nin” uluslararas├Ż hukukun öngördü├░ü self-determination hakk├Żn├Ż kullanmas├Ż ve uluslararas├Ż ortamda bir devlet olarak ortaya ç├Żkmas├Ż durumda, var olan uluslararas├Ż düzenin temelden de├░i├żme olas├Żl├Ż├░├Ż ta├ż├Żmaktad├Żr. Nitekim, Da├░l├Żk Karaba├░’├Żn ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż elde edebilece├░i sürecin benzerini ya├żayan ayr├Żmc├Ż rejimler, kendi kaderlerini belirlemek için bu örne├░i esas alabilecekler.

Günümüz dünyas├Żnda bir çok ayr├Żmc├Ż hareketler mevcuttur: birinci dünyada buna örnek olarak Quebec’i, Kuzey ├Łrlanda’y├Ż, Flaman bölgesini, Katalonya’y├Ż, ├Łspan Bask Ülkesi’ni, Filistin’i, Üçüncü dünyada ise Sudan’├Ż, Sri Lanka’y├Ż, Ke├żmir’i, Pençab’├Ż göstermek mümkündür. [69]

Buna ilaveten, bugün 184 ba├░├Żms├Żz devlette 600–3000 ya├żayan dilin ve 5000 kadar etnik grubun bulundu├░u bir dünyada böylesi bir ayr├Żlma hakk├Ż zincirleme olarak en küçük insan toplulu├░u olan klana kadar gidebilecek ve kaos yaratabilecektir. Bu gün uluslararas├Ż ili├żkilerde, self-determination’un egemen ve ba├░├Żms├Żz bir ülkeye uygulanamayaca├░├Ż kabul edilmekte, “ülkelerin toprak bütünlü├░ü” ve “ulusal birlik” ilkeleri daha önemli say├Żlmaktad├Żr.[70]

Azerbaycan’├Żn bu yönde iradesi olmaks├Żz├Żn, Da├░l├Żk Karaba├░ konusunda uluslararas├Ż hukukta emsali var olmayan her hangi bir düzenleme bir zincirleme olarak di├░er ayr├Żmc├Ż hareketleri etkileyebilece├░in de hiçbir ku├żku yoktur.

Sadece Avrupa örne├░ine bakt├Ż├░├Żm├Żz zaman, kendi içinde bir çok az├Żnl├Żk bar├Żnd├Żran Avrupa ulus devletlerinin AB do├░rultusunda ba├żlatt├Żklar├Ż entegrasyon sürecinin, uluslararas├Ż hukukta ç├Żkacak yeni düzenlemelerle ciddi darbeler almas├Żn├Żn ihtimali artacakt├Żr.

Avrupa’da 1920’de 23 olan devlet say├Żs├Ż, 1994’te 44’ü bulmu├żtur. 1500’lü y├Żllarda Avrupa’da 500 kadar siyasi yap├Ż bulundu├░u göz önüne al├Żn├Żrsa bu e├░ilimin devam edebilece├░i ileri sürülebilir.[71]

Birbirinden ayr├Ż toplumlar├Żn geli├żimiyle ortaya ç├Żkm├Ż├ż olan Katalan ve Basklar’├Żn istekleri, 1930’larda farkl├Ż biçimler alarak ├Łspanya Cumhuriyeti’nin çökmesinin nedenlerinden birini olu├żturmu├żtu. Bunlar ülkenin istikrar├Żn├Ż hala tehdit edebilirler. Her ikisi de ├Łspanya’n├Żn ula├żt├Ż├░├Ż siyasal birlik süreci çerçevesinde de├░erlendirilmelidir. Bir yandan genel olarak birlik gerçekle├żtirilirken, öte yandan yerel ba├░l├Żl├Żklar da sürmekteydi. Hem Katalanlar, hem Basklar geçmi├żi ├Łspanya ├Łç Sava├ż├Żna dek uzanan ve Franco rejimi taraf├Żndan daha da karma├ż├Żk duruma getirilen, bast├Żr├Żlm├Ż├ż ulusal gruplar olduklar├Ż inanc├Żna sahiptiler. Her ne kadar ayr├Żl├Żkç├Ż e├░ilimler oldukça zay├Żflam├Ż├żsa da, özerklik istekleri hala sürmektedir.[72]

Kuzey ├Łrlanda, ├Łrlanda Cumhuriyeti ve ├Łngiltere aras├Żndaki ├Łrlanda sorununun ortaya ç├Żkard├Ż├░├Ż terörizmin, ölümle sonuçlanan olaylar├Żn ve y├Żk├Żnt├Żlar├Żn temelinde siyasal, toplumsal ve dinsel çat├Ż├żma bulunmaktad├Żr. Kuzey ├Łrlanda’daki alt├Ż bölgede ya├żayan Protestan halk, ├Łrlanda Özgür Devletini yaratanlar├Żn sahip oldu├░u gibi bir ku├żat├Żlm├Ż├żl├Żk duygusu içindedirler. Ulsterli Protestanlar kendi bölgelerinde Katolik ├Łrlandal├Żlardan ikiye-bir oran├Żnda daha fazlaysalar da, ├Łrlanda’n├Żn bütünde Katolikler üçe-bir oran├Żnda fazlad├Żrlar. Bann Nehri bu alt├Ż bölgeyi yaln├Żzca co├░rafi olarak de├░il, ayn├Ż zamanda ekonomik olarak da böler ve üç do├░u bölgesinde daha fazla Protestan bulunurken ve bunlar çok zenginken, Katoliklerin ya├żad├Ż├░├Ż bat├Ż bölgeleri azgeli├żmi├ż durumundad├Żr. Çat├Ż├żman├Żn kayna├░├Ż Bann Nehri’nin bat├Ż taraf├Żndad├Żr. Öte yandan, ├Łrlanda Cumhuriyeti’ndeki Protestanlar da kendilerini Kuzey ├Łrlanda’daki Katolikler kadar tehdit alt├Żnda hissetmektedirler.[73]

Karaba├░ sorununun çözülmesiyle u├░ra├żan AG├ŁT Minsk Grubu’nun e├żba├żkanlar├Żndan biri olan Fransa’n├Żn da benzer sorunlar├Ż vard├Żr.

1970’lerden beri Akdeniz’de yerle├żen Korsika adas├Żnda arabalar├Żn plakalar├Żnda s├Żkça okunabilen yaz├Żya “So Corsu, ne so fieru”, yani “Korsikal├Ż’y├Żm ve bununla gurur duymaktay├Żm”.[74]

Fransa’ya ba├░l├Ż olan Korsika adas├Żnda, a├ż├Żr├Ż milliyetçi gruplar taraf├Żndan talep edilmekte olan “bölgesel otonomi”, Korsika diline resmi dil statüsü verilmesi ve Korsikal├Żlar├Żn ayr├Ż bir millet olarak tan├Żnmas├Ż gibi istekleri vard├Żr. 1798’de Fransa’ya ba├░lanan Korsika, 1970’de Frans├Żz anakaras├Żndaki Province Cote d’Azur Bölgesi’nden ayr├Żlarak Fransa’n├Żn 22. bölgesi oldu. 1975’te Frans├Żz jakoben gelene├░inin bir ürünü olan ve merkezcili├░i öne ç├Żkaran bölge sistemine geçilerek; ada Güney Korsika ve Yukar├Ż Korsika olarak iki bölgeye ayr├Żld├Ż. Adan├Żn kalk├Żnmas├Ż için özel bir bütçe olu├żturan Paris, bu yard├Żmlar├Żn koordine edilmesi için 1982’de Korsika Meclisi’nin kurulmas├Żna izin verdi. Adaya, k├Żsmi özerklik yolunu açacak olan Matignon Antla├żmas├Ż Anayasa Mahkemesi’nden döndü. Yasa, iki bölgeyi tek bir yönetim alt├Żnda birle├żtiren yeni bir idare ├żeklini öngörüyordu. Matignon Antla├żmas├Ż’n├Żn, “adaya ba├░├Żms├Żzl├Żk yolu açaca├░├Żn├Ż” iddia eden ├Łçi├żleri Bakan├Ż Jean Pierre Chevenement istifa ederek, antla├żmay├Ż protesto etti.[75]

Fransa’daki di├░er benzer sorun bölgesi ise Bretonya’d├Żr. 1957’de Bretonya’da kurulan siyasi örgütler Bretonya için özerklik taleplerinde bulunmaktayd├Żlar. 1970’lerden itibaren Bretonya’n├Żn milliyetçi partisi olan Union Democratique Bretonne (UDP) Bretonya’da Komünistler ve Sosyalistler taraf├Żndan Sol Birli├░in üçüncü kanad├Ż olarak kabul edilerek, bu partinin siyasi alanda hareketi için büyük bir avantaj sa├░lam├Ż├ż oldular.[76]

UDP partisine göre, Bretonya bölgesinin di├░er kom├żu bölgelerle çözülmesi gereken bir kaç temel sorunu vard├Żr; Bat├Ż Basse Normandie’n├Żn ve Bretonya’nin sanayile├żmemi├ż olmas├Ż, Alsace’da ve Bretonya’da çiftlik sorunlar├Ż, iç Guyenne’ye ve Bretonya’ya iç k├Żrsal göçleri, Korsika, Auvergne ve Bretonya’da toplu göçün sonucunda demografik dengesizli├░in ortaya ç├Żkmas├Ż, Normandy, Alsace ve Bretonya’da yüksek oranda alkolün kullan├Żm├Ż, Basque ülkesinde ve Bretonya’da dil sorunu. Görüldü├░ü gibi bu sorunlar├Żn hepsi Bretonya’da  bulunmaktad├Żr ve birlikte Breton sorununun özelli├░ini olu├żturmaktad├Żrlar. UDP’ye göre, bu sorunlar├Żn çözülebilmesi için, Bretonya’ya sosyalist rejimi alt├Żnda kurulacak ve dekolonizasyon süreci sonucunda olan özerkli├░in verilmesidir.[77]

AG├ŁT Minsk Grubu’nun e├żba├żkan├Ż olan Rusya Federasyonu’nda 89  federal birim vard├Żr. Bunlar├Żn aras├Żnda ayr├Żlma e├░iliminde olan bölgeler de bulunmaktad├Żr. Self-determination hakk├Żn├Ż talep eden Çeçenistan, Rusya’n├Żn esas ba├ż a├░r├Żs├Ż olmaya devam etmektedir.

Sonuç

Yukar├Żda göstermi├ż oldu├░umuz bir kaç ayr├Żmc├Ż örnek ve daha bir çok benzeri durumlar için uluslararas├Ż hukukta, self-determination hakk├Żndan yararlanabilmek için hiç bir düzenleme bulunmamaktad├Żr. Var olan bir ba├░├Żms├Żz devletten “ayr├Żlma hakk├Ż” anlam├Żnda self-determination uluslararas├Ż ili├żkilerde genelde kabul görmez.[78] ├Łlkenin kullan├Żm├Ż bu tip ayr├Żmc├Ż hareketler için öngörülmemenin en önemli nedeni, bu ilkenin temelinde var olan istikrars├Żzl├Żk etkisini sergileme endi├żesidir. Çünkü, herkese tan├Żnacak ayr├Żlma özgürlü├░ü dünyadaki bir çok ulus devletin y├Żk├Żlmas├Żna neden olacakt├Żr.[79] Bu ise, ulus devletlerin temelinde kurulmu├ż olan uluslararas├Ż ortam├Ż ve dolay├Żs├Żyla da, uluslararas├Ż bar├Ż├ż ve güvenli├░i, ciddi bir sars├Żnt├Żya u├░ratarak, anar├żi ve kaosun hüküm sürdü├░ü bir düzensizli├░e sürükleyecektir.

Oysa ki, BM Antla├żmas├Ż’n├Żn birinci maddesinde ortaya konan temel gaye ise, uluslararas├Ż bar├Ż├ż ve güvenli├░i korumakt├Żr. Örgüt, öncelikle bar├Ż├ż rejiminin tesis ve temini için kurulmu├żtur. Örgütün, self-determination, insan haklar├Żna sayg├Ż, ekonomik ve sosyal geli├żme, adalet ve adil bir uluslararas├Ż düzen gibi, gerçekle├żtirmesi gereken ba├żka amaçlar├Ż da vard├Żr. Bununla birlikte, hiyerar├żik bir yap├Ż içinde olan bu de├░erler aras├Żnda, uluslararas├Ż bar├Ż├ż ve güvenli├░in korunmas├Ż ilk s├Żray├Ż almaktad├Żr. [80]




[1]  Azerbaycan Sovet Ensiklopediyas├Ż, Cilt III, (Bakü: 1979), s. 308.
[2]  Ayd├Żn, Mustafa,  Da├░l├Żk Karaba├░ Sorunu, Türk D├Ż├ż Politikas├Ż, içinde Bask├Żn Oran (ed), Cilt II, (├Łstanbul: ├Łleti├żim Yay├Żnevi, 2002), s. 401.
[3]  Azerbaycan... s. 308.
[4]  Azerbaycan..., s. 308.
[5] Araz Arslanl├Ż, Tarihten Günümüze Karaba├░ Sorunu, Avrasya Dosyas├Ż, Cilt 7, Say├Ż 1, ├Łlkbahar 2001, s.415.
[6] Emin ├×ihaliyev, Türkiye ve Azerbaycan Aç├Żs├Żndan Ermeni Sorunu, (Ankara: Türk Kültür ve E├░itim Norm Geli├żtirme Vakf├Ż Yay├Żn├Ż), 2002, s.150
[7] Mustafa Ayd├Żn, “Da├░l├Żk...”, s. 401.
[8] Emin, ├×ihaliyev, Türkiye... s.150.
[9] Araz  Arslanl├Ż, Tarihten..., s.415.
[10] Zerkalo Gazetesi, No 125, 7 Temmuz, 2001.
[11] Rovshan ├Łbrahimov, Qerb Açar├Ż, Yoxsa Açar Qerbdedir?, www. gundelik.cjb.net, N6, 28 Nisan 2001.
[12] Mustafa Ayd├Żn,  Da├░l├Żk..., s. 401.
[13] Rovshan ├Łbrahimov, Qerb..., 28 Nisan 2001.
[14] www.guuam.org
[15] Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri ve Bölge Ülkeleri ├Łli├żkileri, DPT, (Ankara: 2000), s.11–12.
[16] Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri ve Bölge Ülkeleri ├Łli├żkileri, s.11–12.
[17] Rovshan ├Łbrahimov, Böyük ├Łpek Yolu ve Gözlenilen Neticeler, ├Łpek Yolu II Respublika Elmi-Praktiki Konfrans├Żn├Żn Materiyallar├Ż, Bakü, 20–22 Aral├Żk, 2001, s. 23.
[18] C., Nasibov, “Armiya Nagornogo Karabaxa Priravnivaetsya k PKK, IRA ├Ł...,” Zerkalo Gazetesi, No 120, 30 Temmuz, 2001.
[19] Faruk Sönmezo├░lu, Uluslararas├Ż ├Łli├żkiler Sözlü├░ü, (├Łstanbul: DER Yay├Żnlar├Ż, 2000), s. 423.
[20] Mustafa ├×ahin, Avrupa Birli├░i’nin Self-determination Politikas├Ż, Yay├Żnlanmam├Ż├ż Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2000, s. 10.
[21] Edward, Mc Whinney, Self-Determination, State Succession and Humanitarian Intervention, (Londra: 2000,) ss. 34–35.
[22] Whinney, Self-Determination... ss. 34–35.
[23] Margaret Moore, Introduction: The Self-Determination Principle and the Ethics of Secession, (Oxford: Oxford University Press, 1998), ss. 2–3.
[24] Malkolm, N. Shaw, International Law, (Cambridge: Cambridge University Press), 2000, ss. 149-150.
[25] Thomas, D. Grant, The Recognition of States, Law and Practice in Debate and Evolution, (Westpost, London, 1999), s. 86.
[26] ├×ahin, Avrupa..., ss. 17–18.
[27]  McWhinney, Self-Determination.. , s. 35
[28]  Funda Keskin, Uluslararas├Ż Hukukta Kuvvet Kullanma: Sava├ż, Kar├Ż├żma ve Birle├żmi├ż Milletler, (Ankara: Mülkiyeliler Birli├░i Vakf├Ż Yay├Żnlar├Ż, 1998), s. 213.
[29] ├×ahin, Avrupa.. , s. 19.
[30] ibid., s. 20.
[31] Mc Whinney, Self-Determination..  , s. 35.
[32] ├×ahin, Avrupa..., s. 32.
[33] Sönmezo├░lu, Uluslararas├Ż... ,ss. 631–632.
[34]  Shaw, International... ss. 149–150.
[35] Erel  Tellal, SSCB’nin Çökü├żü, Türk D├Ż├ż Politikas├Ż, içinde Bask├Żn ORAN (ed.), Cilt II, (├Łstanbul: ├Łleti├żim Yay├Żnevi, 2002), s. 158.
[36] Hüseyin Pazarc├Ż, Uluslararas├Ż Hukuk Dersleri, Kitap II, (Ankara: Turhan Kitabevi, 1999), ss.9-10.
[37] Konstitusiya SSSR 1924 Goda, (1925 Y├Żl├Ż SSCB Anayasas├Ż).
[38] Konstitusiya SSSR, (SSCB Anayasas├Ż), (Moskova, 1988), s. 25.
[39] ibid., s. 27.
[40]  ├Łlhan Üzgel, ‘Yugoslavya’n├Żn Da├░├Żlmas├Ż’, içinde Bask├Żn Oran (ed.), Türk D├Ż├ż Politikas├Ż, Cilt II, (├Łstanbul: ├Łleti├żim Yay├Żnevi, 2002), s. 491.
[41] Grant, The Recognition ... , s. 103.
[42] ├×ahin, Avrupa..., s. 120.
[43] Sönmezo├░lu, Uluslararas├Ż..., s. 218.
[44] ibid., s. 622.
[45] Pazarc├Ż, Uluslararas├Ż..., s. 11.
[46] Keskin, Uluslararas├Ż... , s. 213.
[47] Pazarc├Ż, Uluslararas├Ż... s. 11.
[48] ├×ahin, Avrupa..., s. 29.
[49] Pazarc├Ż, Uluslararas├Ż... , s. 12.
[50] Ya├żar T.Aliyev,  The Nagorno-Karabakh Question UN Reaffirms the Sovereignty and Territorial Integrity of Azerbaijan.    http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/64_folder/64_articles/64_un_yasharaliyev.html, K├Ż├ż 1998.
[51] Kamer Kas├Żm, ‘Ba├żlang├Żçtan Bar├Ż├ż Sürecine Da├░l├Żk Karaba├░ Çat├Ż├żmas├Ż’, Ermeni Ara├żt├Żrmalar├Ż, Say├Ż. 2,  Haziran-Temmuz-A├░ustos, 2001, s. 136.
[52]  Richard Sakwa ve Anne Stevens, Contemporary Europe, (Londra: Palgrave,  2000), s. 188.
[53] Azerbaycan Sovet Ensiklopediyas├Ż, Cilt VIII, (Bakü: 1979), s. 521.
[54]Ülkelerin Anayasalar├Ż, Tika, (Ankara: 1999), ss.4-5.
[55]Ülkelerin... s. 6.
[56]Ülkelerin... s. 7.
[57] Ülkelerin... s. 8.
[58] Ülkelerin... s.15.
[59] Kamer Kas├Żm, ‘The Nagorno-Karabakh Conflict From It’s Inception to the Peace Process’, Ermeni Ara├żt├Żrmala ├Ż / Armenian Studies, Say├Ż. 2, Ankara, Haziran-A├░ustos, 2001, s. 177.
[60] Azerbaycan Sovet Ensiklopediyas├Ż, Cilt III, (Bakü: 1979), s. 309.
[61] Rovshan ├Łbrahimov, 11 Eylül Terör Olyalar├Żn I├ż├Ż├░├Żnda Ermeni Terörizmin De├░erlendirilmesi ve Onunla Mübarizede Yeni Yöntemlirin Ortaya Konulmas├Ż, Yay├Żnlanmam├Ż├ż “Uluslararas├Ż Terrorizm ve Siyasal ├×iddet” Doktora Ders Ödevi, (Ankara, 2001), s.16.
[62] Mustafa Ayd├Żn, ‘Kafkasya’da Yeni Devletler, Türk D├Ż├ż Politikas├Ż’, içinde Bask├Żn Oran (ed.), Türk D├Ż├ż Politikas├Ż Cilt II, (├Łstanbul: ├Łleti├żim Yay├Żnevi, 2002), s. 377.
[63] Grant, The Recognition...  , s. 91.
[64] Ülkelerin,... s. 2.
[65] www.caspian.ru, 22 Mart 2002.
[66] Konstitusiya SSSR, (SSCB Anayasas├Ż), s. 29.
[67] Ülkelerin... s. 2.
[68] Ülkelerin... s. 1.
[69] Moore, Introduction...,s. 1.
[70] Bask├Żn Oran, ‘Self-determination’, içinde Bask├Żn Oran (ed.), Türk D├Ż├ż Politikas├Ż, Cilt I, (├Łstanbul: ├Łleti├żim Yay├Żnevi, 2002), s. 594.
[71] ├×ahin, Avrupa..., s. 22.
[72] Türkkaya Ataöv, Çat├Ż├żmalar├Żn Kayna├░├Ż Olarak Ayr├Żmc├Żl├Żk, (Ankara: AÜ SBF ├Łnsan Haklar├Ż Merkezi Yay├Żnlar├Ż No 20,  1996), s. 15.
[73] Ataöv... , ss. 15–16.
[74] Peter Savigear, ‘Korsika’ , içinde Michael Watson (ed),  Contemporary Minority Nationalism, s. 86.
[75] “Korsika Modeli Sanc├Żlar├Żyla Birlikte Ya├ż├Żyor”, Vremya Gazetesi, 25 Mart, 2002.
[76] Vaughan Rogers, “Brittany”, Contemporary Minority Nationalism, içinde Michael Watson (ed.), ss. 67-68.
[77] Vaughan Rogers..., s. 71.
[78] Oran , ‘Self-determination...’, s. 594.
[79] Moore, Introduction...  s. 4.
[80] Sertaç H. Ba├żeren, Uluslararas├Ż Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalar├Żn├Żn S├Żn├Żrlar├Ż, yay├Żnlanmam├Ż├ż doçentlik tezi, Ankara, 1997, s.59.
 ----------------------
* Kafkas ▄niversitesi, Azerbaycan -
- ERMENŢ ARAŮTIRMALARI, Sayř 6, Yaz 2002
            Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar