Ermeni Memurların Düyun-u Umumiye İdaresindeki İstihdam Meselesi

Title: The Issue of the Employment of the Armenian Civil Servants in the Public Debtor Administration

Abstract: Minority administration of Ottoman State had many problems at the end of 19th century and at the beginning of 20th century. The nationality thought which resulted from the French Revolution influenced all the Ottoman territory. With the provocations of all the Christian minorities in Balkans and elsewhere started independence wars and wanted their own state. Although Ottoman had some administrative problems, Ottoman had some administrative problems; Ottomans were not discriminating Muslim and Christian communities and following such a policy. Ottoman State had to take some security measures due to the riots of Christian minorities. One o these riots is the Armenian Riot. With Russians provocations they wanted and independent Armenian state. Armenian struggle continued before and after the 1st World War. Armenian rebellion gangs started to murder the innocent civilians during the war. Because of this fact Ottoman state emigrated the Armenians from the densely populated Eastern Anatolia to central areas and Syrian district. In this article the position of Armenian officers who were exempt of this obligatory immigration (tehcir) because they were working for Regei Administration and Ottoman Public Debt Office.

Keywords: Ottoman State, Armenian Rebellion, Obligatory Immigration (Tehcir), Ottoman Public Debt Office, Regie Administration (Ottoman Tobacco Monopoly)

Osmanlı Devleti hakimiyetinde yaşayan Ermeniler, tarihi süreç içerisinde devletin çeşitli müesseselerinde kabiliyet ve becerilerine göre istihdam edilmişlerdir. İstihdam edildikleri sahada önemli hizmetler gören Ermeniler,  özellikle hariciye ve maliye sahalarında etkin rol oynamışlardır. Ermenilerin, Osmanlı Devleti içindeki istihdam meselesi konusunda çeşitli çalışmalar bulunmaktadır. En kapsamlı olanlardan biri de bir Ermeni rahibi tarafından yazılmıştır.[1] Bu eserde de diğer çalışmalarda olduğu gibi, Ermenilerin Osmanlı kamu kuruluşlarındaki hizmetleri anlatılmaktadır. Bu makalede ise, gerçek bir kamu kuruluşu olmayıp fakat kamu kuruluşu gibi çalışmış olan yabancı sermayeli kuruluşlardan Duyun-ı Umumiye ve Reji İdarelerindeki Ermeni memuların istihdam konusu incelenecektir.

Osmanlı Devleti Borçları’nın ödenmesi için 20–12–1881 (28 Muharrem 1296) günü imzalanan Muharrem Kararnamesi’nin 15. maddesi uyarınca, biriken borçların ödenmesi gereken miktarı, ödeme şekli, ödenecek para birimi gibi konuları yürütecek ve yönetecek bir idare kurulmuştu.[2] Halk arasında Duyun-ı Umumiye İdaresi diye bilinen bu idare kısa bir süre içinde merkez ve taşra teşkilatını kurarak devlet içinde ayrı bir bürokrasi meydana getirmişti. Merkezi İstanbul’da bulunan İdare,[3] taşrada nazırlık veya merkez müdüriyeti,(bölge müdürlüğü), müdüriyet, (il müdürlükleri), memuriyet, (ilçe ve daha küçük birimlerdeki görevliler) isimleriyle teşkilatlanmıştı. İdare’nin personel sayısı daha kuruluşunun ilk yılında (1882–1883), 21 nezaret, 65 Müdüriyet ve 513 Memuriyet olmak üzere merkez teşkilat dahil toplam 3040 personelden oluşmaktaydı.[4] Bu personelin 2719’u Müslüman, 266’sı gayr-i Müslim Osmanlı vatandaşı ve 55’i de yabancı uyruklu idi. İdare, zamanla daha geniş bir personel ağıyla yapılanmış 1895 yılında 4518 Müslüman, 297 gayr-ı Müslim Osmanlı ve 54 Avrupalı olmak üzere toplam 4869 personele ulaşmıştır. 1898 yılı sonuna gelindiğinde nezaret sayısı artarak 26’ya müdüriyet ve memuriyet toplamı ise 720’ye yükselmişti.[5] İdare’nin merkez teşkilatındaki üst düzey idareciler genellikle yabancılardan, taşra çalışanları ise çoğunluğu Türklerden oluşan Osmanlı vatandaşları arasından seçilmekteydi.

Muharrem Kararnamesine göre tütün işletme hakkı Duyun-ı Umumiye İdaresine verildiğinden İdare, tütün işletme hakkını 1884 yılından itibaren yeni kurulan Reji şirketine devretmişti. Reji İdaresindeki teşkilatlanma da Duyun-ı Umumiye İdaresine benzer şekillenmişti.

Osmanlı Devleti’nin Ermeni vatandaşları, sayıları zamana göre değişen miktarda bu iki kuruluşta çalışmışlardır. Duyun-ı Umumiye İdaresi’nin resmi dayanağı olan Muharrem Kararnamesi’nin hazırlanması için Avrupalı tahvil sahipleri ile görüşmelerde bulunan Osmanlı Devleti temsilcilerinden birisi de Divan-ı Muhasebat Reisi olan Çamiç Ohannes Efendi idi.[6] Çamiç Ohannes Efendi, Sakızlı Ohanes Paşadan[7] sonra Osmanlı maliye dairelerinde çalışmış belirgin kişilerdendi. İyi bir iktisat eğitimi görmüş olan Çamiç Ohannes Efendi, 1879’da Muhasebat Dairesi’nin hem kurucusu hem de başkanı olmuştu.[8]

Ermeniler genellikle bu iki İdare’nin kalem ve muhasebe kısımlarında görevlendirilmişlerdir. 1893 yılına ait Sicilli Ahval-i Umumiye Defteri kayıtlarında, Duyun-ı Umumiye İdaresinde 64 Ermeni memurunun çalıştığı görülmektedir. Adı geçen defterden alınan bir kayıt örneğinde[9] memurların isimleri, maaşları, devlet hizmetine giriş tarihleri, aldıkları rütbe ve nişanlar yer almaktadır. Beş adet üst sınıf yöneticilikte bulunan memurlar hariç, tamamı orta ve alt sınıf memuriyetlerde çalıştıkları görülmektedir. Bu beş yöneticinin maaşı ayrı tutulacak olursa ortalama maaşları aylık 400 kuruş civarındadır. Ermeni memurların bu ortalama maaşı, aynı dönemde Ziraat Bankası ve Şirket-i Hayriyye gibi diğer hususi müesseselerin verdikleri maaşlar civarındaydı. Ziraat Bankası ve Şirket-i Hayriyye memuları’nın 1890 yılı ortalama maaşı 415, 1895 yılı ise 445 kuruşdu.[10]  Yüksek rütbeli memurlardan Memleha Müdürü Nezir Efendi 4500, Erzurum Duyun-ı Umumiye Nazırı Kirkor Efendi 4000, Halep Duyun-ı Umumiye Nazırı Ohannes Efendi 2500, Dava Vekili Apikyan Efendi 2500, Pul ve Evrak-ı Sahiha Bey’iyye Nezaretinde Tahrir Memuru ve Nazır Muavini Diçen Efendi 2000 kuruş aylık maaş almaktaydılar. Ermeni memurların aldıkları maaş miktarları, İdarenin 1317 tarihinde yayınlamış olduğu Duyun-ı Umumiye İdaresi Memurin Nizamnamesi’nin 1, 2 ve 3. maddelerinde belirtilen maaş tüzüğüne uygun olarak verildiği görülmektedir.[11]

Ermeni memurların sayıları ve aldıkları maaş miktarları aşağıda görülmektedir.

Yukarıdaki tablodan da anlaşılacağı gibi memur maaş miktarı 250–500 kuruş arası yoğunlaşmaktadır. Ez az maaş 200 kuruş en çok maaş ise 4500 kuruş idi.

1893 yılına ait bu kayıtta Ermeni memurlarının yedi tanesi İstanbul’da, bir tanesi Bozcaada’da, diğerlerinin tamamı Osmanlı Devleti’nin Anadolu ve Anadolu dışındaki Asya topraklarında çalıştıkları görülmektedir. Memurların çoğunun devlet hizmetine giriş tarihi belirtilmiştir. Bu dosyadaki kayıtlara göre devlet hizmetine en erken giren Artin Efendi’dir. 13–12–1861 tarihinde hizmete başlayan Artin Efendi, Ayvalık Duyun-ı Umumiye Sandık Memuru olarak görev yapmaktaydı. Yine bu dosyaya göre en geç devlet hizmetine giren ise, 14–10–1891 tarihinde devlet memuru olan Zaho Duyun-ı Umumiye Memru Ağacan Efendi’dir. Duyun-ı Umumiye İdaresinde çalışan memurlar da diğer devlet memurları gibi ehliyet ve liyakatlarına göre taltif edilip ödüllendirilirdi. Erzurum Duyun-ı Umumiye Nazırı Kirkor Efendi, Mütemayizlik rütbesi ile taltif edilerek 4. sınıf Osmani ve 3. sınıf Mecidi nişanları ile ödüllendirilmiştir.

Devlet içinde barış ve güven ortamında yaşanılırken Duyun-ı Umumiye İdaresi’ndeki Ermeni memurlar da normal iş hayatına devam etmekteydiler. Ancak Rusya ve İngiltere tarafından 1877–78 Osmanlı-Rus savaşı sonunda Ayastefanos (Yeşilköy) Andlaşması’nda ‘Ermeni Meselesi’ diye bir problem ortaya atılarak konu diplomasi alemine mal edilmişti. Ermeni Meselesi’nden amaç, Osmanlı İmparatorluğu’nun Anadolu toprakları üzerinde daha önce Balkanlar’da olduğu gibi bir takım politik oyunlarla ayrılıklar meydana getirilerek bu toprakların parçalanmasını sağlamaktı.[12] Böylelikle başlayan problemler, bazı ihtilalci Ermeni gruplar tarafından çeşitli şehirlerde farklı gösteri, isyan ve terör hareketlerine dönüştürülmüştü. Gelişen terörist hareketleri karşısında alınan önlemler yetersiz kalmış, 1895 yılındaki karışıklıklar imparatorluğun Ermeni nüfusu içindeki çalkantılara hız vermişti. Belli başlı iki ihtilalci terörist hareketlerinin (Hınçak ve Taşnak)  yöneticileri, şiddet olaylarını çoğaltarak uluslararası kamuoyunun dikkatini Ermeni talepleri üzerine çekmeye ve yabancı devletlerin onların lehine müdahil olmasını sağlamaya çalışıyorlardı. 1896 ilkbaharında Taşnak hareketi İstanbul’da geniş çaplı bir terörist eylemi yapmaya karar verdi. Aynı anda Bab-ı Ali’ye, çeşitli polis karakollarına ve Osmanlı Bankası’nın Galata’daki merkezine saldırılacaktı.[13]

Planlar doğrultusunda yapılan 26 Ağustos 1896 yılında yapılan Osmanlı Bankası baskını ve sonrası gelişen terör olayları hükümette güvenlik endişesi doğurmuştu. Banka baskını sırasında bankada 125 banka personeli, 17 banka müşterisi olmak üzere toplam 142 kişi bulunmaktaydı. Rehin tutulan banka personelinin 11 Fransız, 5 Alman, 13 İngiliz, 11 İtalyan, 6 Avusturyalı, 18 Rum, 1 Rus, 1 Romanyalı, 1 Hollandalı, 58 Osmanlı vatandaşı idi.[14] Banka baskını devletin mali itibarına zarar vermiş, iç ve dış piyasadaki dalgalanmalar olumsuz sonuçlar meydana getirmişti.

Bu olaylar neticesinde hükümet, Duyun-ı Umumiye İdaresi’nde çalışan Ermeni memurlarının envanterini çıkarmak istenmiştir. Banka baskını olayının hemen arkasından 7 gün sonra Mabeyn-i Hümayun Başkitabet Dairesi’nden vilayetlere şifreli birer telgraf çekildi.[15] Bu telgraflarda bulunan İrade-i Seniyye ile vilayetlerde bulunan Duyun-ı Umumiye ve Reji İdarelerinde çalışmakta bulunan Ermeni memurlarının isim, görev ve sayıları istenmişti. Bu şifreli telgraf emri üzerine vali veya mutasarrıflar derhal vilayet veya kazalarında bulunan adı geçen dairelerdeki Ermeni memurlarının istenilen envanterini yine telgrafla bildirmişlerdi. Öyle ki Diyarbakır, Van, Kudüs, Trabzon, Beyrut, Elazığ gibi çoğu vali veya mutasarrıflıklar gelen telgraflara istenilen envanteri yazıp aynı gün cevap vermişlerdi.[16] Vilayet ve mutasarrıflıklardan gelen telgrafların bazılarında sadece Ermeni memurların çalıştıkları daire ve sayıları bildirilirken[17]  bazılarında da istenilen tüm ayrıntıları (isim, görev, sayı) kapsayan envanter bildirilmişti.[18] Kastamonu, Tokat, Sivas, Hüdavendigar, Aydın, Basra, Halep, Adana, Ankara, Bahr-i Sefid, Erzurum, Mamuratül Aziz, Beyrut, Van, Diyarbakır, Trabzon, Kudüs, Bitlis, Konya vilayet ve mutasarrıflıklardan gelen cevabi telgraflarda merkez ve mülhakatlarındaki (bağlı bulunan yerler)  çalışanlar da bildirilmiştir. Gelen telgraflarda belirtilen Ermeni memur sayısı toplamı 117 idi.  Bunlardan 57’si Duyun-ı Umumiye İdaresi, 60 tanesi de Reji İdaresi personeliydi. Fakat bazı vilayet ve mutasarrıflıklardan gelen telgraflarda merkezde çalışan Ermeni memurlarıyla ilgili bilgiler gönderilmesine rağmen mülhakatlarındaki durumu daha sonra göndereceklerini bildirmişlerdi. Başkitabet Dairesi’nin taşra idareleri ile yaptıkları bu çalışma sonucu ortaya çıkan Duyun-ı Umumiye İdaresi’ndeki Ermeni personelin sayısı ile 13–9–1893 tarihli Sicilli Ahval-i Umumiye Müdüriyeti kayıtlarındaki Duyun-ı Umumiye İdaresi Ermeni personel sayısının hemen hemen aynı olduğu merkez kayıtlarının da doğruluğunu göstermiştir.

Hükümetin yapmış olduğu bu çalışma, sadece memur envanterinin devlet tarafından güncelleştirilmesi olarak kalmış, devletin bu envanterle Ermeni memurları hakkında görevden almak, çalışma yer ve birimlerini değiştirmek gibi Ermeni memurlar adına olumsuz herhangi bir çalışma içinde olmadığı anlaşılmaktadır.

Osmanlı Devleti’nin Duyun-ı Umumiye İdaresi’ndeki Ermeni memurlarına karşı bu tavrı Birinci Dünya Savaşı yıllarında da devam etmiştir. Devlet ile bir takım çete, komita, isyan ve ihtilal hareketlerine girişen Ermeniler arasındaki bilinen siyasi ve askeri olayların gerçekleşmesine rağmen, Ermeni memurların adı geçen idarelerde devlet tarafından çalışmalarının devamının sağlanması, Osmanlı Devleti’nin hassasiyetini göstermesi açısından kaydadeğer bir uygulamadır. Savaş sırasında Duyun-ı Umumiye ve Reji İdarelerindeki Ermeni memurlar, özellikle Doğu Anadolu topraklarındaki yaşayan Ermeni vatandaşlarına genel kamu düzenini sağlamak amacıyla yapılmış olan  mecburi  tehcire tabi tutulmamışlardır. Hatta savaş esnasında bu idarelerin taşra teşkilatlarına yeni Ermeni memurlar alınmış, ancak alınan memurların isim, çalıştıkları yer ve iş, aldıkları maaş gibi bilgilerin İçişleri Bakanlığına gönderilmesi istenmiştir. Bu konudaki ilgili emir, Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti tarafından vilayetlere gönderilen şifreli telgraflarla bildirilmiştir.[19]

Sonuç olarak, çok uluslu bir şirket gibi kurulup çalışan Duyun-ı Umumiye ve Reji İdarelerinde sayıları az da olsa yabancı ve gayr-i Müslim Osmanlı vatandaşı çalışmaktaydı. Gayr-i Müslim Osmanlı vatandaşlarından Ermeniler, bu kurumların maaş ve yönetim statüsü açısından yüksek rütbeli makamlarından orta ve küçük memuriyetlerine kadar hemen her biriminde çalışmışlardır. Osmanlı Devleti yöneticileri bazı Ermenilerin çeşitli terörist faaliyetlerine katıldığından dolayı tüm Ermeni milletini potansiyel suçlu olarak değerlendirmemiş, bu tür cezai işlemlerde seçici davranıp sadece suçu cezalandırmadaki evrensel hukuku yerine getirmeye çalıştıkları görülmektedir.