Anasayfaİletişim
  
English

AZINLIK PROBLEM? BA?LAMINDA ATATÜRK VE ERMEN? SORUNU

Yrd.Doç. Dr. Ahmet Faruk KILIÇ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt
 

 le="text-align: juğÿ<4AZINLIK PROBLEM? BA?LAMINDA ATATÜRK VE ERMEN? SORUNU249)at-family: Verdana;">AZINLIKLAR PROBLEM? BA?LAMINDA ATATÜRK VE ERMEN? SORUNU

Yrd.Doç.Dr.Ahmet Faruk KILIÇ*



G?R??

Sosyolojik aç?dan bak?ld???nda,Ermeni sorunu;sosyal problem haline getirilmi? bir sosyal olgudur.Her sosyal olguda oldu?u gibi;bu sorunu da do?uran,besleyen birtak?m sosyal ve tarihi süreçler vard?r.Ermeni sorununun çözümüne katk? ba?lam?nda, öncelikle bu süreçlerin mümkün oldu?u kadar geni? aç?lardan ve objektif olarak tahlil edilmesi gerekmektedir.

Yukar?daki ba?lamda,M.Kemal Atatürk’ün Ermeni sorununa yakla??mlar? son derece önemli aç?l?mlar sa?layabilir.Çünkü Atatürk, bir taraftan Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin en önemli referans noktalar?ndan birisidir,di?er taraftan da;ya?am?? oldu?u dönem ve co?rafya itibariyle söz konusu sorunun merkezinde ya?am?? ender ?ahsiyetlerden birisidir.

Avrupa Konseyi,28 ?ubat 2002 tarihli toplant?s?nda sözde Ermeni soyk?r?m?n? bir kez daha tan?m?? ve Atatürk’ün 10 Nisan 1921’de yapt??? varsay?lan bir Meclis konu?mas? bu ba?lamda referans olarak getirilmek istenmi?tir.

Acaba Atatürk,Ermeni sorununa nas?l bakmaktad?r,Ermeni soyk?r?m iddialar?yla ilgili görü?leri nelerdir,bu sorun hangi süreçler sonunda ortaya ç?km??t?r ve nas?l çözülebilir ya da nas?l çözülmü?tür???te bu ve benzeri sorular?n Atatürk’ün bak?? aç?s?na göre cevaplanmas? çal??mam?z?n ana çerçevesini olu?turmaktad?r.Böylesine önemli bir konu,bizim ara?t?rma metodolojimizi do?rudan etkilemi?tir.Buna göre,Atatürk’ün konu ile ilgili aç?klamalar? birinci el kaynaklardan ve kronolojik bir seyir içerisinde ele al?nm?? ve de?erlendirilmi?tir.

Yapm?? oldu?umuz ara?t?rmalara göre Atatürk,Ermeni sorununu;az?nl?klar problemi çerçevesinde irdelemi?tir.Ona göre bu sorun, daha geni? dairedeki az?nl?klar problemi içerisinde yer almaktad?r ve ondan ba??ms?z de?ildir.O halde,Atatürk’e göre az?nl?klar problemi nedir ve hangi tarihi ve sosyal süreçler neticesinde do?mu?tur?Bu soru konumuza giri? aç?s?ndan son derece önem ta??maktad?r.Atatürk’e göre,“Az?nl?klar Problemi Ba?lam?nda Ermeni Sorunu”na bakt???m?zda;bunun üç tarihi ve sosyal süreç içerisinde ele al?nabilece?ini dü?ünüyoruz.Bunlar s?ras?yla,“?stiklal Mücadelesi Öncesi”,“?stiklal Mücadelesi Esnas?”ve“?stiklal Mücadelesi Sonras?”dönemlerdir.



I.?stiklal Mücadelesi Öncesi Az?nl?klar Problemi ve Ermeni Sorunu



1.1.Ekonomik Faktörler ve ?mtiyazlar Aç?s?ndan Az?nl?klar Problemi

Atatürk,az?nl?klar problemini tahlil ederken ekonomik faktörler üzerinde önemle durmu?tur.Baz? anas?r? gayri müslimeye verilen imtiyazlar? bu çerçeveden de?erlendirmi?tir.Osmanl? Devleti,bir imparatorluk olmas? hasebiyle,bünyesinde fakl? milletlerden ve farkl? dinlerden topluluklar bulunuyordu.Bütün bunlar“anas?r”kavram? ile ifade ediliyordu.?slam dini merkezi bir konumda oldu?u için,devlet içerisindeki bütün Müslüman milletler için“anas?r? müslime”kavram? kullan?l?yordu.Müslümanlar haricindeki di?er din mensubu milletler de“anas?r? gayri müslime”kavram? ile anlat?l?yordu.

Din farkl?l?klar? esas al?narak yap?lan bu s?n?flamay?,Atatürk de kullanm??t?r.Atatürk’e göre az?nl?klar problemi;tarihi süreç içerisinde Müslüman olmayan baz? Osmanl? milletleri ile Türk milleti aras?nda ya?anan bir dizi olaylar zincirine ba?l?d?r.Ona göre bu süreç,baz? Osmanl? padi?ahlar?n?n fethettikleri yerlerdeki anas?r? gayri müslimeye bol bol imtiyazlar vermesiyle ba?lam??t?r.Fakat Atatürk’e göre bu süreç,tek tarafl? olmam??t?r.Ona göre az?nl?klar,kendilerine ihsan edilen bu imtiyazlar sayesinde yükseli?e geçerken asli unsur olan Türk milleti ise,gereksiz yere a??r mükellefiyetler alt?na sokulmu? ve y?pranmaya ba?lam??t?r:

“Filhakika Osmanl? hakanlar?,as?l olan noktay? unuttular...zaptettikleri memalikte bütün anas?r?;lisanlar?,dinleri, ananeleri,her ?eyi ba?ka ba?ka olan ve bir çok milletlerden ibaret bulunan bu anas?r?,oldu?u gibi muhafazaya kalk??t?lar ve onlara bütün bu ?eyleri mahfuz b?rakabilecek istisnalar,imtiyazlar bah?ettiler.Buna mukabil unsuru asli uzun seferler yapmakla,fütuhat meydanlar?nda ölmekle,zapt olunan memleketlerin kendisini ve halk?n? beslemekle ve onlara bekçilik etmekle kendi kendini tahrip ediyordu.Bu itibarla millet,unsuru asli;kendi evinde,kendi yurdunda ve hakiki esbab? hayatiyesini istihsal için çal??maktan tamamen mahrum bir halde bulunuyordu.”[1]

Atatürk,az?nl?klara önceleri bir nevi lütuf olarak verilen imtiyazlar?n giderek artt???n? ve nihayet“kazan?lm?? haklar” vaziyetine büründü?ünü ifade etmektedir.Ona göre bu imtiyazlar?n artmas?nda iki önemli sebep vard?r.Bunlardan birinci,baz? padi?ahlar?n ma?ruriyet duygusuyla bu imtiyazlar? küçümsemesi;ikinci ise,az?nl?klar?n daha fazla imtiyaz koparma ihtiras ve gayretleridir:

“Mesela Fatih zaman?nda Cenevizlere ve Patrike verilen imtiyazlar ile aç?lan yol,kendisinden sonra daima tevessü etmi? ve tarsin edilmi? bulunuyordu...Kanuni Sultan Süleyman zaman?nda Venediklilerle ticaret muahedenamesi yap?lm??t?.Fakat padi?ah Venediklilerle ticaret muahedenamesi yapmay? kendi ?erefine ve izzeti nefsine mugayir buldu...Ve müsaadatta bulundu.??te bu müsaade kelimesi kapitülasyonlar kelimesiyle tercüme edilmi?tir...S?rf ?ahane bir ihsan olarak ecnebilere bah?edilmi? olan ve lütfu mahsus olarak memleket dahilindeki anas?r? gayri müslimeye verilmi? olan her ?ey hukuku müktesebe telakki edildi.Fakat ecnebiler yaln?z bu hukuku muhafaza ile de iktifa etmediler.Belki hergün onlar? biraz daha tezyit etmek için çareler arad?lar ve buldular.”[2]

Fatih’in ?stanbul’u fethettikten sonra,az?nl?klara verdi?i imtiyazlar hat?rland???nda kar??m?za ?u manzara ç?kmaktad?r: “Sultan Mehmet,?stanbul’u zapt?ndan sonra,?ehrin H?ristiyan ahalisine yumu?akl?kla muamele etti.Her tarafa da??lan ?stanbul Rumlar?n?n ?ehre toplanmalar?n? irade etti;din ve mezhepherinde tamamen hür olduklar?n?,mal ve mülklerine ili?ilmeyece?ini ilan eyledi.Hele bütün ?ark H?ristiyanlar?n?n ulusu say?lan ?stanbul Patri?ine çok riayet gösterdi.Ortodoks kilisesinin te?kilat?na asla dokunmad?.Bir derecede ki,Türk’e dü?man H?ristiyan müverrihlerinin de umumiyetle itiraf ettikleri veçhile ?stanbul Patrikli?i’nin adeta devlet içinde müstakil bir cemaat halinde bulunmas?na müsaade etti.Bu cemaatin,resmi tabir ile Rum milletinin ba??nda bulunan Patrik Efendi,Osmanl? vezirleriyle ayn? derecede say?l?yordu.Kendisine yeniçerilerden bir muhaf?z müfrezesi verilmi?ti.Patrik,Rum milletinin yaln?z dini meselelerinde de?il,hukuki ve cezai i?lerinde de merci olarak b?rak?lm??t?.Patri?in riyaseti alt?nda bir millet meclisi vard?.Patrikten gayr? Osmanl? vilayetlerinde onun kaymakam? gibi bulunan piskoposlar da ayn? hukuka haizdi.Bütün bu kilise adamlar? her nevi vergiden muaf idiler.Bizans asilzadelerinin büyük çiftlikleri,devlet nam?na istimlak olundu ise de,H?ristiyan köylülerin topraklar? kendilerine b?rak?lm??t?.”[3]

Atatürk’e göre bu müsait ?artlar ve imtiyazlar az?nl?klar? geli?tirmi?tir.Belli bir dönemden sonra,d??ar?daki yabanc? devletler taraf?ndan kullan?lmaya ba?lam??lard?r.Böylece asli unsur olan Türkleri zay?flatarak,siyasi ba??ms?zl?k heveslerine dü?mü?lerdir.Bütün bunlara sorumsuz borçlanma politikalar? ve a??r faizler eklenince devlet ekonomik aç?dan iflas etmi?tir. Bu iflas ile birlikte az?nl?klar?n talep ve ta?k?nl?klar? da had safhaya ç?km??t?r:

“Anas?r? dahiliye muhafazaya muktedir olduklar? te?kilat? dahiliyelerine istinaden,haricin daima te?vikine ve tergibat?na ve müzaheretine s???narak devletin ve unsuru aslinin imhasiyle siyasi bir mevcudiyet iktisab? için çal??maktan geri durmad?lar. Ecnebiler bir taraftan anas?n dahiliyeyi te?vik ediyorlard?,di?er taraftan da kendileri müdahale ediyorlar ve her müdahalede yine devlet ve milletin aleyhine olmak üzere yeni yeni bir tak?m imtiyazlar,haklar al?yorlard?.Bu takibat? mütemadiye alt?nda zaten fakir dü?mü? olan anayurtta,unsuru asli devlete verebilecek paray? güç tedarik ediyordu.Halbuki tacidarlar,saraylar, babialiler behemehal debdebeye,darata malik olabilmek için,onu idame edebilmek,zevk ve ihtiraslar?n? temin edebilmek için her ne bahas?na olursa olsun,bu paray? tedarik etmek çaresine dü?mü?lerdir.O çareler de,istikrazlar oldu.O kadar çok istikrazlar yap?yorlard?,o kadar fena ?erait dahilinde istikrazlar yap?l?yordu ki,bunlar?n faizlerini de ödemek mümkün olamad?.En nihayet bir gün Osmanl? devletinin iflas?na hükmettiler.Umuru maliyesi hemen kontrol alt?na al?nm?? ve ba??m?za düyunu umumiye belas? çökmü? bulunuyordu.”[4]

Atatürk,ülkenin bir çok yerindeki az?nl?klar?n ekonomik aç?dan Türk milletinden daha ileri derecede olmas?ndan,onlar?n bu vatan?n gerçek sahipheriymi? gibi ma?rur ve ölçüsüz davran??lar?ndan rahats?zl?k duymu?tur.Bu duygular?n? 27.1.1923’de ?zmir Hükümet Kona??nda yapm?? ohdu?u bir konu?mada ?öyle ifade etmi?tir:

“Efendiler,bu güzel ?zmir’i dördüncü defad?r ziyaret ediyorum.Birinci ve ikinci ziyaretlerim çok gaml? ve kasvetli zamanlarda olmu?tur...Birinci ve ikinci ziyaretlerimde ?zmir’in bende has?l etti?i intibaat? ifade etmek laz?m gelirse,diyebilirim ki bu intiba?m çok elim,çok hazin ve çok kederli hissiyat ile maildir.Bilmem,bu intibalar?n men?ei o zaman hakim olan istibdad?n umumi olan tazyikat?ndan m?d?r,yoksa bu güzel memlekette ya?ayan insanlar içinde adeta onlara kar?? hakim,onlara kar?? ma?rur ve müftehir bir tak?m insanlar?n bulunu?u mu idi?Yoksa o insanlar?n bu memleketin hakiki evlatlar?ndan daha mesut,daha müreffeh,daha zengin olu?u muydu?Fakat belki hepsi idi.”[5]



1.2.Ermeni Zulümleri ve Atatürk

Atatürk,?stiklal Mücadelesi öncesi dönemde,bir çok Ermeni zulmü ve ihanetlerine bizzat kendisi de ?ahit olmu?tur.Hatta bunlardan baz?lar?n? kaydetmi?tir.Mesela,1916’da 16.Kolordu Komutan? olarak Do?u Anadolu’ya geldi?inde[6]?ahit oldu?u baz? Ermeni zulümlerini hat?ra defterine kaydetmi?tir.16 Kas?m 1916 tarihli notlar? ?öyledir:

“Daha sonra Bitlis’teki hastaneleri tefti? ettim.Temiz buldum.?eyh Hazret ki,bir kolunu kesmi?ler onunla görü?tüm.Tümen Ba?hekiminin söyledi?ine göre,hastane yap?lan evler temizlenirken 10-15 kadar ?slam kad?n? ba?lar? bulunmu?tur.Buradan dönü?. ?erefiye denilen camii gezdim,hayvan le?leriyle ve pislikleriyle doluydu.Y?k?lm??.Yolda 12 ya??nda Ömer ad?nda öksüz bir çocuk gördüm.Bunu yan?ma ald?m.Bu görülünce daha üç tane anas?,babas? ölmü? yetimler getirdiler,onlara da para vermekle yetindim.”[7]

1.3.?ngilizler ve Ermeniler

Atatürk’e göre az?nl?klar problemi ve Ermeni sorununun en önemli ayaklar?ndan birisi Bat?l? devletlerin kendi ç?karlar? do?rultusunda bu unsular? kullanmas?d?r.Bu devletlerden birisi de ?ngiltere’dir.Atatürk’ün 6.11.1918 tarihinde Adana’dan Genel Kurmay Ba?kanl???n’na ivedilikle gönderdi?i telgraf;Ermeni çeteleri ve ?ngilizler aras?ndaki kirli ili?kileri göstermesi bak?m?ndan son derece önemli bir belge niteli?indedir:

“...Yüksek ki?ili?inizin inanmas?n? isterim ki,amaç Halepteki ?ngiliz ordusunu ia?e etmek de?ildir.?skenderun‘u i?gal, ?skenderun-K?r?khan-Katma yolu ile hareket ederek Antakya¬Dircemal-Ahterin hatt?nda bulunan 7.Ordunun geri çekilme hatt?n? kesmek ve bu orduyu 6.Orduya Musul’da yapt??? gibi teslimden vazgeçilemeyecek bir duruma sokmakt?r.?ngilizlerin Ermeni çetelerini bugün Islahiye’de harekete geçirmi? olmalar? da bu kan?ya güç katacak niteliktedir.”[8]



II.?stiklal Mücadelesi Esnas?nda Az?nl?klar Problemi ve Ermeni Sorunu



2.1.Mondros Antla?mas? Sonra Az?nl?klar ve Ermeniler

Devletin zaafa dü?tü?ü ya da hassas günler geçirdi?i dönemlerde,mesela 31 Mart Vakas? esnas?nda,I.Dünya Sava?? y?llar?nda baz? az?nl?klar devlete kar?? olan hareketlerini artt?rm??lard?r.Bu dönemlerden birisi de Mondros Antla?mas?d?r.Bu antla?ma ile birlikte devlet çok a??r ?artlar alt?na girmi? ve f?rsat kollayan baz? az?nl?k ve Ermenilere gün do?mu?tur.Atatürk,bir çok konu?mas?nda bu durumu ifade etmi? ve bizzat kendisi de bu problemin çözümü konusunda görev alm??t?r.Buna göre Atatürk, 16 May?s 1919 tarihinde ?stanbul’dan mülki ve askeri konularda vazifeli bir ordu müfetti?i s?fat?yla Anadolu’ya gitmek üzere ayr?lm?? ve üç gün sonra Samsun’a ula?m??t?r.[9]Atatürk’e göre 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros Ate?kes Anla?mas?n?n imzalanmas?ndan sonra ülkenin kar??la?t??? en önemli problemlerden birisi;az?nl?klar?n bir çok bölgede yapt??? ta?k?nl?klard?r.Atatürk,bunlar? birer küstahl?k olarak de?erlendirmekte ve bunlar?n arkas?nda ?tilaf Devletlerinin oldu?unu söylemektedir:

“Heyeti ?tilafiyeden gördükleri te?vik ve fiili himaye sayesinde tebaai Osmaniyeden olan anas?r? gayri müslime her yerde küstahane tecavüze ba?lad?lar.”[10]

Atatürk,1919’un Temmuz ba?lar?nda Erzurum’dan Harbiye Naz?r? Ferit Pa?aya çekti?i bir telgrafta,az?nl?klar?n ?stiklal Mücadelesi esnas?nda yapt??? say?s?z bozgunluklara misal olmak üzere,Bat? Anadolu’da Rum çetelerinin gerçekle?tirdi?i vah?etlere dikkat çekmektedir:

“Hiçbir sebebi makul yok iken ?zmir’in ve Antalya‘n?n hükümetimizin malumat? dahi olmadan dü?manca i?gali ve silahs?z biçare halk?n Rum e?k?yas?na do?rat?lmas? ve binlerce ?rz ve namusun payimal edilmesi ve elan da Ayd?n vilayetinin her taraf?nda bu fecayiin devam ve temadisi...”[11]

Atatürk,23 Temmuz 1919’da Erzurum Kongresi’ni açarken yapm?? oldu?u konu?mas?nda Ermenilerin ve Rumlar?n yapt?klar? ta?k?nl?klara temas etmi?tir.Bunlar maalesef görmü? olduklar? iyi muamelelerden de cüret alarak,Türk milletine kar?? küfran? nimet içerisine girmi?ler ve kanl? eylemlere ba?lam??lard?r:

“Tebaa-i Osmaniyeden olan Rum ve Ermeni anas?r? gördükleri te?vik ve müzaheretin netayiciyle de namusu mi/limizi cerihadar edecek ta?k?nl?klardan ba?layarak nihayet hazin ve kanl? safhalara girinceye kadar küstahane tecavüzata koyuldular.”[12]
Atatürk,Samsun civar?nda Pontos-Rum hareketlerini de ayn? çerçevede görmektedir.Ona göre,bu hareketlerin arkas?nda Atina ve ?stanbul’daki baz? dernekler vard?r.Bunlar?n as?l amac?,Müslümanlar? kendi esaretleri alt?na almakt?r:

“Fiihakika Rumlar?n hakimiyetini ve ?slam unsurunun esaretini isdihdaf eden ve Atina ve Dersaadet komitalar? taraf?ndan idare olunan Pontos Hükümeti amali,Karadeniz sahili ile k?smen Amasya ve Tokad?n ?imal kazalar?nda mukim Osmanl? Rumlar?n?n hayal hanelerini ç?lg?nca bürümü?tü.?ttihaz olunan tedabir sayesinde muvaffakiyetli netayiç istihsal edildi.Fakat ittihaz olunan tedabir ve muvaffakiyet yaln?z Pontos havalisine aid ve mevzii idi.”[13]

Atatürk,4 Eylül 1919 tarihinde Sivas Kongresini açarken de yapm?? oldu?u konu?mas?nda az?nl?klar ve Ermeni Meselesine temas etmi?tir.Burada da,az?nl?klar?n ve Ermenilerin yapt?klar? ta?k?nl?klara ?tilaf Devletlerinin destek verdi?i yolundaki görü?ünü tekrarlam??t?r:

“Düveli ?tilafiyeden kuvvet alan memleketimizdeki anas?r? H?ristiyaniye milletimizin haysiyetini kesir ve ihlal mahiyetinde ç?lg?nca harekata koyuldu.Garbi Anadolu‘da ?slam?n harimi ismetine dahil olan Yunan zalimleri Düveli ?tilafiyenin enzar? tesamühü kar??s?nda canavarca fecayi ika etti.?arkta Ermeniler K?z?l Irma?a kadar tevessü haz?rl?klar?na ve ?imdiden hudutlar?m?za kadar dayanan katliam siyasetine ba?lad?.Karadeniz sahillerimizde Pontus Krall??? hayalinin tahakkukuna bile çal???ld?.Adana,Antep,Mara? ve Konya havalisine kadar Antalya i?gal ve Trakya da i?gal m?nt?kas?na ithal edildi.”[14]



2.2.Rum ve Ermeni Patrikhanelerinin Tutumlar?

Atatürk,sadece Rumlar?n de?il,memleketin birçok yerindeki H?ristiyan az?nl???n gizli ya da aç?ktan kendi çirkin emelleri do?rultusunda hareket ettiklerini,bir an önce devleti çökertmeye çal??t?klar?n? söylemektedir.Rum ve Ermeni Patrikhaneleri de bu emelleri körüklemi?tir.Çeteler kurarak,mitingler düzenleyerek ve propaganda faaliyetleriyle bu süreci h?zland?rmaya çal??m??lard?r.Atatürk,bu ba?lamda,Nutuk’ta aç?klanan bir çok kesin belgeden hareketle ?unlar? söylemektedir:

“Bundan ba?ka,memleketin her taraf?nda,anas?r? H?ristiyaniye hafi,celi,hususi emel ve maksatlar?n?n temini istihsaline, devletin bir an evvel,çökmesine sarf? mesai ediyorlar.Bilahare elde edilen mevsuk malumat ve vesaik ile teeyyüd etti ki, ?stanbul Rum Patrikhanesinde te?ekkül eden Mavi Mira Heyeti(Vesika:1)vilayetler dahilinde çeteler te?kil ve idare etmek, mitingier ve propagandalar yapt?rmakla me?gul.Yunan Salibiahmeri,resmi muhacirin komisyonu;Mavri Mira Heyetinin teshili(silahland?rma)mesaisine hadim.Mavri Mira heyeti taraf?ndan idare olunan Rum mekteplerinin izci te?kilatlar?,yirmi ya??n? mütecaviz gençler de dahil olmak üzere her yerde ikmal olunuyor.Ermeni Patri?i Zaven Efendi de,Mavri Mira Heyeti ile hemfikir olarak çal???yor.Ermeni haz?rl??? da tamamen Rum haz?rl??? gibi ilerliyor.Trabzon,Samsun ve bütün Karadeniz sahillerinde te?ekkül etmi? ve ?stanbul’daki merkeze merbut Pontos Cemiyeti sühuletle ve muvaffakiyetle çal???yor.(Vesika:2)”[15]



2.3.Toprak Talepleri Aç?s?ndan Ermeni Sorunu

Atatürk,az?nl?klar ve Ermeni sorununun temel meselelerinden birisi olarak,onlar?n toprak talepleri oldu?u tespitinde bulunmaktad?r.Atatürk’e göre Ermeniler“tehcir”olay?n? da bahane ederek toprak talebinde bulunmaktad?rlar.Bu noktada,dünya kamuoyunu yan?ltmaya da çal??maktad?rlar.Vilayat? ?arkiye Müdafaai Hukuku Milliye Cemiyeti’nin en önemli kurulu? gayelerinden birisi,bu haks?z taleplerin önüne geçebilmektir.

Atatürk,Vilayat? ?arkiye Müdafaai Hukuku Milliye Cemiyeti’inden bahsederken,Ermeni sorununun de?i?ik boyutlar?na temas etmi?tir.Cemiyetin Erzurum ?ubesinin beyannamesine göre as?l maksat bu civardaki Türk ve Müslüman halk?n hukukunu muhafaza etmektir.Bu ba?lamda tehcir esnas?nda meydana gelen baz? suistimallerin bütün bir millete mal edilmesi asla do?ru de?ildir. Ermeni mallar? Rus istilas?na kadar muhafaza edilmi?tir.Buna mukabil Ermeniler,yöre halk?na son derece gaddarca davrand?klar? halde,dünya kamuoyunu kendi lehlerine çekmi?lerdir.Bu haks?z durum kar??s?nda cemiyet Le Pays isminde Frans?zca bir gazete ç?kararak hakl?l???n? dünyaya duyurmaya çal??m??,hatta Avrupa’ya bir heyet bile göndermeyi dü?ünmü?tür:

“Erzurum ?ubesi,vilayat? ?arkiyede Türk’ün hukukunu muhafaza ile beraber tehcir esnas?nda yap?lan suimuamelatta milletin katiyen methaldar bulunmad???n? ve Ermeni emvalinin Rus istilas?na kadar muhafaza edildi?ini,buna mukabil Müslümanlar?n pek gaddarane harekata maruz kald???n? ve hatta hilaf? emir tehcirden al? konulan baz? Ermenilerin hamilerine kar?? reva gördükleri muamelat?,müdellel vesaikle alemi medeniyete arz ve ibla?a ve vilayat? ?arkiyeye kar?? dikilen enzar? ihtiras? hükümsüz b?rakmak için çal??maya karar veriyor.(Erzurum ?ubesinin beyannamesi.)...Vilayat? ?arkiyede Müslüman anas?r?n hukukunu müdafaa için Le Pays nam?nda Frans?zca bir gazete ne?rediyor...Avrupa’ya bir heyet izam?na te?ebbüs ediyor.(Vesika: 7)”[16]

Atatürk,yukar?daki bahsin devam? ba?lam?nda Vilayat? ?arkiye Müdafaai Hukkuku Milliye Cemiyeti’nin meydana gelmesindeki temel sebepleri ve dolay?s?yla Ermeni sorununun ana maddelerini ?öyle tespit etmi?tir:

1-Do?u illerinin Ermenistan’a verilmesi ihtimali.

2-Bu maksad? gerçekle?tirebilmek için,Do?u illerindeki Ermeni nüfusunun Müslüman Türklerden fazla gösterilmek istenmesidir ki,Atatürk’e göre bu durum kesinlikle do?ru de?ildir.

3-Tarihi aç?dan Ermenilerin bu co?rafyada daha önceden ya?ad?klar? ve bundan dolay? buralar?n Ermenilere ait olmas?n?n gerekti?idir ki,Atatürk’e göre bu da do?ru de?ildir.Bununla birlikte maalesef Ermeniler,dünya kamuoyunu bu noktada belli oranda etkilemi?lerdir.

4-Müslüman Türklerin Ermenilere soyk?r?m uygulayan vah?i insanlar olarak tan?t?lmas?d?r ki,Atatürk’e göre bu iftiradan ba?ka bir ?ey de?ildir:

“Bu izahattan suhuletle anla??laca??n? zannederim ki,Vilayat? ?arkiye Müdafaai Hukuku Milliye Cemiyetini vücuda getiren mühim sebep ve endi?e,vilayati ?arkiye’nin Ermenistana verilmesi ihtimali oluyor.Bu ihtimalin tahakkuku da,?ark vilayetleri nüfusunda Ermenilerin haizi ekseriyet gösterilmesine ve tarihi hukuk noktai nazar?ndan,mukaddem telakki ettirilmesine çal??anlar?n,ilmi ve tarihi vesaikle cihan efkar? umumiyesini i?fale muvaffakiyetinde ve bir de Müslüman ahalinin Ermenileri katliam eder vah?iler oldu?u iftiras?n?n hakikat ?eklinde kabulü halinde olabilece?i faraziyesi hakim oluyor.Binaenaleyh cemiyet,ayni esbap ve vesaitle mücehhez olarak hukuku milliye ve tarihiyeyi müdafaaya çal???yor.”[17]



2.4.Tehcir Hadisesi ve Sonras?nda Ermenilere Katliam Yap?lmam??t?r

Damat Ferit Pa?a’dan sonra Sadrazam olan Ali R?za Pa?a kabinesi döneminde(2 Ekim 1919-8* Mart 1920)[18]Türk Devletine ?ngiltere taraf?ndan,Ermeni katliam ya da soyk?r?m iddialar?n?n kabul edilmesini de içeren bir teklif sunulmu?tur.Buna göre ?tilaf kuvvetlerine kar?? hiçbir askeri hareket yap?lmamal?,sözde Ermeni katliamlar?na son verilmedir.Bunlar yerine getirilirse ?stanbul Türklere b?rak?labilir.Aksi takdirde,Türk devleti fena halde cezaland?r?lacakt?r.

Atatürk,bu teklifi haince ve samimiyetten uzak bulmu?tur.Ona göre ?tilaf devletlerine kar?? devletin zaten herhangi bir hareketi yoktur.Burada vaki olan Türk halk?n?n nefsi müdafaas?d?r.Teklifin Ermenilerle ilgili k?sm?na gelince,Ermenilere memleketin hiçbir yerinde katliam uygulanmam??t?r ve uygulanmamaktad?r.I.Dünya Sava??n?n ba?lar?nda Ermeniler taraf?ndan yap?lan rezaletler ve bundan do?an“tehcir”hadisesi ?u an mevzu bahis de?ildir.Atatürk’e göre hakikat böyle olmakla birlikte, Ali R?za Pa?a kabinesine mensup baz? bakanlar ?ngilizlerin bu isteklerini kendi memurharin tebli? etmi?lerdir.Tebli?,bu iddialar? kabul anlam?na gelmese de,burada diplomatik bir hata yap?lm??t?r.Çünkü bu durumu dü?manlar aleyhimize delil olarak kullanm??lard?r.Atatürk,24.4.1920 tarihinde Mecliste yapm?? oldu?u bir konu?mas?nda ?ngilizlerin bu teklifiyle ilgili görü?lerini ?öyle aç?klam??t?r:

“Muhterem arkada?lar?m?z,?ngilizlerin mevcudiyetimizi imha etmek için tatbikine tevessül ettikleri gizli ve kirli namütenahi tedabir ald???n? cümleniz bilirsiniz.??te bu cümleden olmak üzere...Bunu müteakip idi ki ?ngilizler zahiren tatl?,bütün efkan tatyib edecek bir tebli?de bulundular.?ngiliz mümessili siyasisi Londradaki Hariciye nezareti taraf?ndan hükümetimize bir tebli?de bulundu ve dedi ki;Yunanl?lar da dahil olmak üzere ?tilaf kuvvetlerine kar?? ba?lam?? olan harekat? tatil ediniz. ?kincisi Türkiye’de Ermenilere kar?? icra edilmekte bulunan katliamdan sarf? nazar ediniz!??te bu iki ?eyi yapt???n?z halde ?stanbul size terk olunacakt?r.Fakat bu iki harekette bulunmad???n?z takdirde sulh ?eraiti fevkalade fena olacakt?r.

Efendiler!bu teklif bittabi pek hainane ve gayri samimi bir teklif idi.Çünkü her iki teklif de hakikatte gayri varit idi. Birincisi Yunanl?lar?n da dahil oldu?u ?tilaf hükümetlerine kar?? hareket etmemek;taarruz etmemek,tecavüz etmemek,zaten böyle bir ?ey vaki de?ildi.Vakta Yunan cephesinde,?zmir cephesinde,silah ile ahzi mevki etmi? bir tak?m kuvvetler millet kuvvetleri vard?.Fakat bu,devlet kuvveti,hükümet kuvveti,ordu kuvveti de?ildi.Belki Yunanl?lar?n mütarekename ahkam?na mugayir insaniyete,bütün fezaile mugayir olarak vuku bulmu? olan fecayie kar?? vesaiti devletle siyanetten mahrum olan milletimiz, bizatihi namusunu,?erefini muhafaza ve müdafaa edebilmek için silaha sar?lmak mecburiyetinde kalm?? idi.?tilaf devletleri bu masum ahalii ?slamiyenin siyaneti vücudlar?ndan bahsetmemi?lerdi.Di?er taraflarda dahi itilaf devletlerinden hiç birine taarruz vuku bulmakta de?il idi...Bu meselenin yegane ve en kati sureti halli,?tilaf devletleri taraf?ndan Yunanl?lara, hayati ?slamiyete ve ?eref ve namusu millete taarruz edilmeme?i temin ettirmekten ibaretti.

?kinci teklif ki,memleket dahilinde katliam yap?lmamas?.Ermenilere kar?? bu,gayri varid idi.Memleketimiz cümlenizce malumdur. Hangi k?tas?nda Ermenilere kar?? katliam yap?lm??t?r veya yap?lmaktad?r.Harbi umuminin bidayeti safahat?ndan bahsetmek istemem ve zaten ?tilaf devletlerinin de bahsettikleri bittabi maziye ait fezahat de?ildir.Bugün memleketimizde bu gibi fecayiin icara edildi?ini iddia ederek,bundan sarf? nazar etmenizi talep ediyorlard?.?üphe yok Ali R?za Pa?a kabinesinin bu tekalif kar??s?nda cevap vermi? olaca??n? kabul ediyoruz.Ancak Ali R?za Pa?a kabinesine mensup olan naz?rlar kendi mensubinine,kendi memurlar?na,kendi madunlar?na ?ngilizlerin latif olan vadini mukaddeme yaparak iki teklifini tamim etmi? ve binnetice bunlardan sarf? nazar edilmesini tamim etmi? idi.Bu muamele hiç ?üphesiz ki suiniyete makrun de?ildir;fakat muamelenin tarz? ifas?n? bilememekten ne?et etmi?tir.Elbette hükümet ricalinin yapt??? bu tamimler ise dü?manlarca malum olmu?tur.Bunu tamim etmi? olmak bittabi teklifin hakikatini kabul etmek de?ildi.Bu kadar müma?atkar harekata göre ?ngilizler tatyip edilmemi?tir.”[18]

Atatürk’ün ba?ta“tehcir”olay? olmak üzere,az?nl?klarla ilgili istenmeyen baz? istisnai uygulamalarla ilgili görü?lerini yans?tmas? bak?m?ndan 28.12.1919’da Ankara e?raf?na yapt??? bir konu?ma çok önemli veriler sunmaktad?r.Buna göre,Türkiye’de az?nl?klar?n ba??na gelen istenmeyen olaylar?n arkas?nda;onlar?n Bat?l? devletlerin telkinleriyle ayr?l?kç? e?ilimlere girmesi yatmaktad?r.Atatürk’e göre,bütün bu olaylarda Türk Devleti’nin kesinlikle geçerli gerekçeleri vard?r.Bununla birlikte,benzer olaylarda baz? Avrupa Devletleri mazeretsiz ve insafs?z davran??lar sergilemi?lerdir:“Memleketimizde ya?ayan anas?r? gayri müslimerin ba??na ne gelmi? ise,kendilerinin ecnebi entrikalar?na kap?larak ve imtiyazlar?n? suiistimal ederek sureti vah?iyanede takip ettikleri iftirak siyaseti neticesidir.Herhalde Türkiye’de zuhura gelmi? ?ayan? arzu olmayan baz? ahval birçok esbap ve mazerete istinat etmektedir.Bunu da kati olarak arzedebilirim ki bu ahval,Avrupa devletlerinde mazeretsiz irtikap edilmi? bunca itisafattan pek dun bir metebededir.”[20]



2.5.Ermeniler Türk ve Müslüman Halk? Katletmi?tir

Yukar?da da görüldü?ü gibi Atatürk,Ermenilere soyk?r?m uyguland??? yolundaki görü?leri kesinlikle reddetmektedir.Bu maksatla ortaya at?lan bütün iddialar yalan ve iftirad?r.Tarafs?z gözlemci raporlar? da bunu do?rulamaktad?r.Aksine,Ermeniler Türklere soyk?r?m uygulamaya kalkm??lar ve bu noktada kesin belgeler vard?r.17.1.1921’de United Telgraph muhabirine verdi?i demeçte bu konuyu ?öyle ifade etmi?tir:

“Türkler taraf?ndan Ermeniler aleyhinde k?tal ikaa? rivayat ve i?aat? ahiresi bir tak?m tezvirat ve tasniattan ibarettir. Bunlar?n katiyyen do?ru olmad???na emniyet edebilirsiniz.Bu hakikatin tevsiki için bitaraf heyetlerin memleketimizde kemali serbesti ile icray? tahkikat eylemelerini memnuniyetle kabul ederiz.Bu meseleye dair Ermenistan’daki ?ark? Karip Amerika muavenet heyetleri taraf?ndan verilen en son raporlar?n okunmas?n? tavsiye ederiz....Türk ahali hakk?nda Ermeniler taraf?ndan irtikap edilen mezalim ve k?tal ki Ermenistan üzerine ordular?m?z taraf?ndan ihtiyar edilen harekat? zaruri k?lm??t?r.Gayet vasi mikyasta vakidir.Buna dair vesaiki katiyeye malikiz;bu vesaik suretlerini size ayr?ca verdirece?im.”[21]

Atatürk,13 Temmuz 1919’da Erzurum Kongresini açarken yapt??? konu?mada Ermeni Hükümeti’nin yay?lmac? bir siyaset izledi?ini, bir nevi Müslüman ve Türk soyk?r?m?na destek verdi?ini ifade etmektedir.Buna göre yap?lan katliam ve ya?malar neticesinde bölgedeki Müslümanlar y?ld?r?lacak daha sonra buraya Rusya taraflar?ndan Ermeniler getirilecektir.Böylece ço?unluk sa?land? iddias? ile bu bölgeler Ermenistan’a dahil edilecektir:

“Ermenistan’a gelince:Bir fikri istila perverde eden Ermeniler,Nahcivan’dan Oltu’ya kadar bütün ahalii ?slamiyeyi tazyik ve baz? mahallerde katliam ve ya?magerlikte bulunuyorlar.Hudutlar?m?za kadar ?slamlar? mahva mahkum ve hicrete mecbur ederek vilayat? ?arkiyemiz hakk?ndaki emellerine do?ru emniyetle takarrübetmek ve bir taraftan da 400 bin oldu?unu iddia eyledikleri Osmanl? Ermenisini bir istinatgah olmak üzere memleketimize sürmek istiyorlar.“[22]

Atatürk,yine 24.4.1920 tarihinde mecliste gizli celsede yap?lan görü?melerde Ermenilerle ilgili aç?klamalar?na devam etmi?tir.Atatürk’e göre Ermeniler,gerek propaganda gerekse ç?kar ili?kileri yüzünden bütün dünya kamuoyu taraf?ndan fevkalade bir destek görmektedirler.Kendi siyasi maksatlar?na ula?abilmek için de,çok büyük gayretler göstermektedirler.Bu durumdan cüret alan Ermeniler,özellikle Erivan Ermeni Hükümeti s?n?rlar? içerisindeki Müslümanlar? öldürmekte,onlara adeta soyk?r?m uygulamaktad?rlar.

Ermenilerin bu zulmü kar??s?nda,Erivan civar?ndaki bir çok Müslüman s?n?r? geçerek Türkiye’ye gelmek istemi?tir.Atatürk’e göre bu mazlum insanlara derhal yard?m edilmesi noktas?nda tereddütte kal?nm??t?r.Çünkü Ermeniler bu durumu,ba?ta ?ngiltere ve Amerikan kamuoyu olmak üzere aleyhimize kullanabilirlerdi.Bu durumda da I.Dünya Sava?? esnas?nda ya?anan tehcir hadisesi yeniden gündeme gelebilir,hatta o olay?n tekerrür etti?i bile söylenebilirdi:

“Ermenilere gelince,Ermeniler bütün dünyan?n fevkalade mazhar? sahabeti olmu? bir vaziyette bulunuyorlar.Amali siyasilerinin tecellisi için nas?l çal??t?klar? malumdur.Fakat bu günkü vaziyetler bizimle temaslar?na dair arzedebilece?im noktalar? ?unlard?r:Ermeniler Erivan Ermeni Hükumeti m?ntakas? dahilinde ahalii ?slamiyeyi imha etmekle me?guldür.Biz ?ngilizleri, Amerikal?lar? aleyhimizde tahrik etmemek ve her nas?lsa harbi umumide yap?lm?? olan vak’an?n tekerrür ve tevalisine dair hiçbir zan ve ?üphe vermemek için bu m?ntakai malume dahilinde bulunan ahalii ?slamiyenin hududumuzu geçmek suretiyle alenen muavenetlerine dahi ?itap etmekte tereddüt ettik.Fakat oradaki ahalii ?slamiye her taraftan hamisiz kal?nca bittabi kendi hayat ve namuslar?n? yine kendiliklerinden muhafaza ve müdafaada tereddüt etmediler.Bu cihetle bidayetten bu güne kadar Erivan Ermeni Hükumeti m?ntakas? dahilinde muharebe ve müsademe devam edegelmektedir ve bütün müsademat neticesinde de bittabi dinda?lar?m?z fevkalade mutazarr?r olmakla beraber namus ve haysiyetleriini de muhafaza etmekten geri durmuyorlar. “[23]



2.6.Yabanc? Sermaye ve Propaganda Aç?s?ndan Ermeni Sorunu

Atatürk,Erzurum Kongresini aç?? konu?mas?nda Ermeni sorununun çok önemli ba?ka bir boyutuna da dikkat çekmi?tir.Bu da, yabanc? kaynakl? büyük paralar?n Ermeni ve Yunan menfaatleri do?rultusunda kullan?ld??? gerçe?idir.Bu noktada,çok ac? ba?ka bir gerçek daha vard?r.Atatürk’e göre,maalesef bu paran?n sat?n ald??? yerli i?birlikçiler de bulunmaktad?r:

“?urada ac?kl? bir hakikat olmak üzere arz edeyim ki,memleketimizde külliyetli ecnebi paras? ve birçok propagandalar? cereyan ediyor.Buradaki gaye pek a?ikard?r ki,hareketi milliyeyi akim b?rakmak,amali milliyeyi felce u?ratmak,Yunan,Ermeni amalini ve baz? aksam? mühimmei vatan? i?gal gayelerini teshil etmektir.Bununla beraber her devirde,her memlekette ve her zaman zuhur etti?i gibi bizde de kalb ve asab? zay?f,gayri müdrik insanlarla beraber vatans?z ve ayn? zamanda refah ve menfaati ?ahsiyesini vatan ve milletin zarar?nda arayan esafil de vard?r.”[24]

Atatürk,24.4.1920 tarihli meclis konu?mas?nda Ermeni ve di?er az?nl?klar?n yürütmü? olduklar? çok güçlü propaganda faaliyetleriyle,Dünya kamuoyunda lehimize olu?an geli?melere nas?l engel olduklar?n? ?öyle ifade etmektedir:

“?zmir meselesini mahallinde tedkik eyliyen ve Anadolu’nun menat?k? muhtelifesinde tedkik ve tahlil için seyahatler yapan bütün Amerikal? ve Avrupal? zevat ve heyat daima lehimize efkar ile me?bu olarak memleketlerine dönmü?lerdir...??te menfaatlerini,türlü türlü tazyikat ile bütün alemi hariciyeyi aleyhimize tahris eylemekte gören baz? mehafil ve anas?r lehimize inki?afa ba?layan bu cereyan? temelinden y?kmak ve bütün alemi haricinin milletimiz lehine tashihi zehap etmesine meydan vermemek için külliyen kizbi mahz olan en son Ermeni k?tali sanias?n? tertip ve ilan eylediler.Ve zaten pek mahdut ve basit olan vesaiti tekzibiyemizi,gazetelerimizi de katilane bir sansüre tabi tutarak hiçbir vas?ta ile cihan medeniyetine kar?? müdafaai hukuk etmemize müsaade eylemediler...”[25]



2.7.Frans?zlar ve Ermeniler

Atatürk,?stiklal Mücadelesi esnas?nda Frans?zlar?n da Ermenileri kendi ç?karlar? do?rultusunda nas?l kulland?klar?na temas etmektedir.Mecliste gizli celsede yapm?? oldu?u konu?mas?nda,Fransa ve Ermeniler aras?ndaki kirli ili?kilere temas etmektedir.Buna göre Frans?zlar Suriye’yi sömürge bölgelerine dahil etmek istemektedirler.Bu ba?lamda Kilikya yani Adana da bu topraklara dahil olmal?d?r.Bununla birlikte Frans?zlar,Adana’dan kendilerine iktisadi aç?dan bir tak?m imtiyazlar verilmesi durumunda çekilebileceklerini ifade etmi?lerdir.[26]O esnada Frans?zlar,bu havalide herhangi bir ?iddet olay? meydana gelmemesini istemi?lerdir.Onlar?n bu haks?z ve anlams?z istekleri kar??s?nda Atatürk,bu bölgedeki kar???kl?klar?n as?l sebebi olarak;Frans?zlar taraf?ndan silahland?r?l?p cesaretlendirilen Ermeniler oldu?unu aç?kça ifade etmi?tir:

“Ancak sizin taht? i?galinizde bulunan ve asayi?inden,emniyetinden sizin mesul oldu?unuz manat?k vard?r ki Kilikya,Mara?, Urfa hepsi dahil ve Frans?zlar taraf?ndan teslih edilen Ermenilerin ahalii ?slamiyeye tecavüz etmesi,onlar? katletmesi neticesi olarak vuku bulacak mukabelelerden,mukavemetlerden de hiçbir mesuliyet kabul etmeyiz...O zaman malumu aliniz valimizi koymu?lard?.Siz valimizi iade edeceksiniz,sair Devleti Osmaniye memurini yerinde ipka ve ahalii ?slamiyeye tasallut eden Ermenileri oradan uzakla?t?racak ve bilhassa bundan sonra te?vik ve teslih etmiyeceksiniz.“[27]

Atatürk ve Heyeti Temsiliye ile Sivas’ta görü?en Picot nam?ndaki bu üst düzey Frans?z yetkili Paris Bar?? Konferans?na giderken Türk taraf?n?n bütün bu hakl? isteklerini kabul etmi?,bunun üzerine Türk vali tekrar görevine ba?lam??t?r.Bununla birlikte Adana’daki Frans?z birliklerine kumanda eden miralay Odeyremon bu olumlu geli?meleri baltalam??t?r.Bu ?ah?s,tam bir ?slam dü?man? ve Ermeni hamisidir.Bu çerçevede yap?lan tahrikler neticesinde bölgede karga?a ç?km??,Müslüman halka tecavüz edilmi?,millet kendisini savunmaya çal??m??t?r.Buna ra?men bu durum Avrupa ve Amerika’da bizim aleyhimize kamuoyu olu?turmak için kullan?lm??t?r.Atatürk bu süreci ?öyle anlatmaktad?r:

“Bunlara kati olarak söz verdi ve hatta Sivas’ta icap edenlere tebligatta bulundu.Filvaki valimiz oraya gitti.Vaziyet hüsnü hale girer gibi oldu...Bunlar bilhassa Kilikya dahilinde bir miralay vard? ki Odeyremon.Bu ?slam dü?man? ve Ermeni hamisi bir adamd?r.Tazyikten bir an bile tevekki etmedi ve bunun neticesi olarak Mara?ta ahalii ?slamiyeye tecavüzatta bulundular ve bir çok memurini tevkif ettiler.Ahalii ?slamiye kendilerini muhafaza etti.NetiCe itibariyle vaka büyüdü.Müsademe oldu ve oradan Frans?zlar çekildi.Bittabi bu müsademe esnas?nda Frans?z kisvesi alt?nda ahalii ?slamiyeye tecavüz eden(bir k?s?m yabanc? anas?r)kendi nefsi hayat?n? muhafaza eden ahalii ?slamiye ile ate? esnas?nda öldüler.Bütün Avrupa’da ve bütün Amerika’da fevkalade dalgaland?rd?lar.Halbuki milletimiz taraf?ndan tecavüz vaki olmu? de?ildir.Vuku bulan tecavüze mukabele edilmi?tir...Urfada ayn? vaziyet olmu?tur.Yine Frans?zlar taraf?ndan daha do?rusu Frans?zlar?n te?vik ve himayesiyle, Ermenilerin,ahalii ?shamiyeye tecavüz eden Ermenilerin sebebiyet vermesi yüzünden yine muharebe ve müsademe olmu?,binnetice Frans?zlar oras?n? terketmeye mecbur olmu?lard?r.”[28]



2.8.Türk Milleti Az?nl?klara ?efkatle Muamele Etmi?tir

Atatürk,az?nl?klar?n onca olumsuz tutumlar? kar??s?nda,Türk milletinin onlara as?rlarca ?efkatle davrand???,hatta bir çok imtiyazlar vererek kendi vatanda?lar?ndan bile daha iyi ?artlarda ya?att??? gerçe?ini bütün dünyaya ifade etmi?tir. 28.12.1919 tarihinde yani Akara’ya geli?inin ertesi günü,Ankara e?raf? ile yapm?? oldu?u bir toplant?da bu konuda ?unlar? söylemi?tir:

“Cümlenizin malumudur ki...harbin son devresinde Amerika Reisicumhuru Wilson,on dört maddeden ibaret bir programla ortaya ç?kt?.Bu program milletlerin kendi hakimiyetini temin ediyordu.Program?n on ikinci maddesi ise münhas?ran Türkiye’ye, devletimize ve milletimize aittir.Wilson bu madde ile Türkiye‘nin, milletimizin hakimiyeti tammeye malik olmas? lüzumunu dermeyan ettikten sonra buna bir iki kay?t da ilave etmi?tir.O kuyut ?unlard?r:Aram?zda ya?ayan anas?r? gayri müslimenin emniyetlerini ve serbestü inki?aflar?n? temin etmek...Bir de Bo?azlar?n kü?ade bulundurulmas?d?r.Umum ?tilaf Devletleri Wilson’un prensiplerini kendi menfaatleri için muvaf?k gördükleri gibi bizim devletimiz de bu on ikinci maddeyi kabulde hiçbir beis görmedi.Ve kabul etti.Hakikaten kabul edilebilecek bir prensiptir.Çünkü Mister Wilson’un istedi?i anas?r? gayri müslimenin emniyeti can ve mallar? ve her türlü hukuk ve esbab? inki?aflan için icap eden hen ?eye zaten öteden beri devletimiz ve milletimiz taraf?ndan riayet edilmi? idi.Filhakika anas?r? gayri müslimenin Osmanl? Devleti ve milleti agu?unda mazhar olduklar? imtiyazat üç asr? mütecaviz bir zamandan beri ziyadesiyle mevcuttur.Binaenaleyh bu kay?t bizim için yeni bir ?ey de?ildir.“[29]

Atatürk,ayn? konu?mas?n?n devam?nda Mondros Anla?mas?n?n bu temel ç?k?? noktas? ba?lam?nda imzaland???n? ifade etmi?tir. Bununla birlikte ?tilaf Devletleri’ni anla?ma ?artlar?na riayet etmemi?ler ve Türkiye’deki az?nl?klar? kendi ç?karlar? do?rultusunda kullanm??lard?r:

“Mütarekenamenin aktinde hür ve müstakil ya?amaya lay?k bir Osmanl? milleti kabul ettikleri halde aradan bir iki ay geçtikten sonra bu kanaatlerden tecerrüt ediyorlar.Ba?ka renk ve manada kararlar veriyorlar.Bunun sebebi ?u suretle izah olunabilir. Ecnebiler kendi menafü iktisadiye ve siyasiyelerini tatmin edebilmek için,aleyhimizde icat ettikleri iki mütealay? yürütmeye ba?lad?lar.Bu mütealardan birincisi güya milletimizin anas?r? gayri müslimeyi müsavat ve adalet düsturuna tevfikan idareye gayri muktedir oldu?u.?kincisi de guya milletimiz heyeti umumiyesi ile kabiliyetten mahrum bulundu?undan,bahçe halinde bulunan yerlere girmi? ve oralar?n? harabezana çevirmi?.Birincisi ile millete zalimlik at?f ve isnat ediyorlar.?kincisi ile kabiliyetsizlik...Halbuki bu müteleat bizim hakk?m?zda kat’iyyen gayri varittir.Her ikisi de mahz? iftirad?r.”[30]

Atatürk,ayn? konu?mas?nda Türk milletinin di?er az?nl?klara ne derece yüksek bir ?efkatle davrand???n? ?öyle ifade etmektedir:

“Milletimizin zalim olmas? meselesine gelince,bu da s?rf iftiradan mahz? kizpten ibarettir.Efendiler,hiçbir millet, milletimizden ziyade ecnebi unsurlar?n itikadat ve adat?na riayet etmemi?tir.Hatta denilebilir ki edyan? saire erbab?n?n dinine ve milliyetine niayetkar olan yegane mufret bizim milletimizdir.Fatih ?stanbul’da buldu?u dini ve milli te?kilat? oldu?u gibi b?rakt?.Rum patriki,Bulgar eksarh? ve Ermeni kategigosu gibi H?ristiyan rüesay? diniye haizi imtiyaz oldu. Kendilerine her türlü serbesti bah?edildi.?stanbul’un fethinden beri,gayri müslimlerin mazhar bulunduklar? bu imtiyazat? vasia,milletimizin dinen ve siyaseten dünyan?n en müsaadekar ve civanmert bir milleti oldu?unu ispat eder ve en bariz delildir.”[31]



2.9.Tahriklere Kap?lmayan Az?nl?k ve Ermeniler Sükunetle Ya?am??t?r

Atatürk,Türk milletinin baz? az?nl?klardan darbe yedi?i dönemlerde bile,tahriklere kap?lmayan az?nl?k ve Ermenilerin huzur içinde hayatlar?na devam etti?ini vurgulam??t?r.Atatürk’e göre bu durum,Türklerin az?nl?klara kötü davrand???n? iddia eden baz? Avrupal? devletlerin yüzünü k?zartacak bir gerçektir:

“Anadolu’da sakin Ermenilerin ve Rumlar?n evamiri hükümete ve amali milliyeye muhalefetleri vuku bulmad?kça her türlü tecavüzden masun ve tamamen mesud ve müreffeh bir hayata mazhariyetleri öteden beri kabul edilmi? bir esas idi.Kilikya ve havalisinde ve ?ark hududumuz haricindeki resmi ve gayri resmi Ermeni kuvvetlerinin dinda? ve ?rkda?lar?m?za kar?? vuku bulan tecavüzat? cinayetkaraneleri kar??s?nda dahi memleketimizde ya?ayan sakin Ermenilerin her türlü taarruzdan masuniyetlerini temin eylemeyi pek mühim bir vazifei medeniye telakki eyledik ve Anadolu’nun alemi harici ile temas?n?r? münkati oldu?u bu günlerde menafii vataniyeyi istihdaf eyleyen tedabir meyan?nda Ermeni ahalinin muhafazai selameti lüzumunu bütün makamata bildirdik.

??te ?stanbul’un ecnebi i?galinden bu güne kadar çüzeran eden eyyam? ?zt?rab?m?z esnas?nda hiçbir devleti ecnebiyenin himayeyi fiiliyesine mazhar olamayan Anadolu Ermenilerinden hiçbir ferdin hatta en basit bir surette maruzu tecavüz olmamas? bize her vesile ile isnad? cinayet eden ve hasaisi medeniyeyi taht? inhisana alan entrikac? Avrupa’n?n yüzlerini k?zartacak ve milletimizin f?traten mütehalli oldu?u ?eairei insaniyenin denecei ulviyetini ispat edecek pek mühim bir noktad?r.“[32]
Atatürk,ayn? ba?lamda 18.6.1922’de Claude Farrere ?erefine verilen çay ziyafetinde yapm?? oldu?u konu?mada,Avrupa devletleri taraf?ndan Türklerin H?ristiyan az?nl??a zulmetti?i yolundaki görü?lere ?öyle cevap vermi?tir:

“Efendiler;dü?manlar?m?z Türkiye’nin H?ristiyanlara zulmetti?ini,yalanc? bir yaverin iftiranamesini ileri sürerek,cihan? medeniyetin efkar?n? duçar? te?evvü? etmek istiyorlar.Türkiye’nin davas?ndaki kudsiyeti ve Türkiye’nin hakk?n? teslime mütemail olanlar?n noktai nazar?n? ba?ka cihete tevcihe çal???yorlar.Bütün müddeiyat bir sürü kizbü iftiradan ibarettir. Ba?ka türlü de olamaz.“[33]



III.Atatürk’e Göre Az?nl?klar Problemi ve Ermeni Sorununun Çözümü



3.1.Az?nl?klara ve Yabanc?lara Herhangi Bir ?mtiyaz Verilmemelidir

Atatürk’e göre,Bat?l? devletlerin Tanzimat’tan beri iç i?lerimize kar??ma yolunda kulland?klar? en önemli mazeretlerden birisi olan az?nl?klar problemi;onlara herhangi bir imtiyaz vermemek yoluyla a??lmal?d?r.Nitekim bu ba?lamda Erzurum Kongresinde bir temel prensip karar? al?nm??t?r.Buna göre,az?nl?klara herhangi bir imtiyaz verilmemeli,ço?unlukla e?it hak ve yükümlülüklere tabi tutulmal?d?rlar.Atatürk bu durumu 24.4.1920 tarihinde Mecliste yapt??? bir konu?mada ?öyle ifade etmektedir:

“Erzurum kongresinde hududu millimiz dairesinde ya?ayan anas?r? gayri müslime dahi nazar? dikkate al?nm??t?r.Cümlenizce malumdur,efendiler;anas?r? gayri müslime ekalliyetler nam? alt?nda bütün dünyan?n mevzu bahis etti?i ve bilhassa bizim memleketimize taalluk ettikçe pek büyük ehemmiyetle nazar? dikkate al?nan bir meseledir.Bittabi bu meselede bir esas dü?ünmek laz?md?r ve o zaman da laz?m idi.Kongrenin vazetti?i esas veçhile anas?r? gayri müslimeye,anas?r? müslimeye verilmi? olan hukuku vermekten ibaret olacakt?r ve bundan daha tabii bir esas bulamam.Bununla ayn? hudut dahilinde ya?ayan insanlara ayn? hukuku kanuniyeyi bah?etmi? oluyordu.Yine en mühim esaslardan birisi devletin,milletin dahili ve harici istiklalinden ibaretti.Millet istiklalinden vazgeçmiyor ve geçmeyecek esas? kabul edilmi?ti.”

Atatürk,yukar?daki ba?lamda 2.11.1922 tarihinde Petit Parisien muhabirine verdi?i demeçte,bundan sonra az?nl?klara ve yabanc? devletlere hiçbir imtiyaz?n verilmeyece?ini ifade etmi?tir:

“Bana Avrupal?lar?n ve bilhassa Frans?zlar?n ?ark’taki menafiinden bahsediyorsunuz.Her ?eyden evvel ?uras? bilinmek laz?md?r ki,Büyük Millet Meclisi hükümeti kapitülasyonlar?n ipkas?n? asla kabul etmeyecektir.?ayet tebaai ecnebiye eskiden oldu?u gibi,bundan sonra da kapitülasyonlandan istifade etmeyi dü?ünüyorlarsa,aldan?yorlar.Kapitülasyonlar? bizim için mevcut de?ildir ve asla mevcut olmayacakt?r.“[34]



3.2.Ermenilere ve Di?er Az?nl?klara Bir Kar?? Toprak Verilemez

Atatürk’e göre az?nl?klar ve Ermeni sorununun merkezinde onlar?n toprak talepleri oldu?unu ifade etmi?tik.Atatürk’ün bu noktadaki tavr? son derece kesindir.Ona göre ne Ermenilere ne de di?er az?nl?klara bir kar?? dahi vatan topra?? verilemez. Atatürk bu konuda 13.10.1919’da Tasviri Efkar gazetesine verdi?i demeçte ?öyle demektedir:

“30 Te?rinievvel 1918 tarihindeki hududumuz dahilinde kalan aksam? vatandan bir kar?? topra??n Ermenistan hükümetine ilhakina millet katiyyen raz? de?ildir.“[36]

Atatürk,bununla birlikte Türk devletinin hudutlar? d???ndaki Ermenistan devletini memnuniyetle kar??lad???n? ifade etmektedir.Ayn? gazeteye 25.10.1919’da verdi?i demeçte ?öyle demektedir:

“Osmanl? hududu haricinde müte?ekkil bir Ermenistan’? memnuniyetle görürüz”[37]

Atatürk,Ermeni,Asur,Geldani’lik gibi iddialarla Türkiye’den toprak talep edilmesi konusundaki iddialar?n hiçbirisini ciddiye almad???n? ifade etmi?tir.Ona göre Ermeniler* ve di?er az?nl?klar ?imdiye kadar Türkiye’de gerçek vatanda?lar gibi ya?am??lard?r,e?er isterlerse bundan sonra da emniyet içerisinde ya?amaya devam edebileceklerdir.[38]



3.3.Rum Patrikhanesi,Ermeni ve Di?er Az?nl?k Kiliseleri

Atatürk,yabanc? devletlerin Osmanl?ya müdahalesinde en önemli gerekçelerden birisi olarak az?nl?k sorunlar?n? ileri sürdüklerini ifade etmi?ti.Ona göre bu sorununda merkezi noktalar?ndan birisi,kilise te?kilatlar?na verilen imtiyazlard?r. Atatürk aradaki bu münasebeti 4.5.1924’te New-Yorg Herald’a verdi?i bir mülakatta ?öyle aç?klamaktad?r:

“As?rlardan beni Rusya,?stanbul Rum Patrikli?i üzerindeki hegemonyas? sayesinde i?lerimiz üzerinde muz?r bir nüfuz sahibi oldu.Rum Ortodoks ve Ermeni Patrikhaneleri vas?tas? ile idare usulümüz,di?er kilise idareleri ihdas?n? elzem k?ld?.O vakit Rum-Katolik Patrikini ve Yahudilerin Hahamba?lar?n? tasdike mecbur olduk.Protestanl?k zuhur etti?i zaman,?stanbul’da bir Protestanl?k mümessilinin bulunmas? kabul zarureti kar??s?nda kald?k ve Rum Patrikhanesinin imtiyazat?na mü?abih imtiyazlar verdik.Son zamana kadar vergiler kiliseler vas?tasiyle tahsil edilirdi.Yani hükümet,servetleri üzerine vergi vazetmekle beraber,vergilerin tahsilini her m?nt?kada hususi reisi ruhanilere terk ederdi.Tabiri di?erle mesela be? yüz Protestan’dan mürekkep bir cemaatten bir kütle halinde vergi al?n?r ve bu vergilerin tevzi ve tahsili hakk?nda bir söz söyleyemezdi. Sermaye vergileri de ayn? suretle toplanmak laz?m gelirdi.“[39]

Atatürk Lozan görü?melerinin devam etti?i çok önemli günlerde ?stanbul’daki Rum Patrikhanesi ve di?er az?nl?k kiliseleri hakk?ndaki görü?lerini aç?klam??t?r.Atatürk’e göre devlet ve millet için hatta kendi din mensuplar? için son derece zararl? hale gelmi? bulunan bu kilise te?kilatlar? Türkiye’den uzakla?t?r?lmal?d?r.22.12.1922’de Morning Post muhabirine verdi?i demeçte bu konuda ?unlar? söylemi?tir:

“Ekalliyetlere gelince,bu bapta mübadele meselesini derpi? etmi?tik.Di?er devletlerin murahhaslar? da bu zeminde bizim fikrimizi takip ve tasvip eylemi?tiler.Lakin bir fesat ve h?yanet oca?? bulunan,memlekette tohumu nifak ve ?ikak saçan, H?ristiyan hem?ehrilerimizin huzur ve refah? için de mucibi ?eamet ve felaket olan Rum patrikhanesini art?k topraklar?m?z üzerinde b?rakamay?z.Bu tehlikeli te?kilat? memleketimizde muhafazaya bizi mecbur etmek için ne gibi vesile ve sebepler irae olunabilir.Türkiye’nin Rum Patrikhanesi için arazisi üzerinde bir melce göstermeye ne mecburiyeti var?Bu fesat oca??n?n hakiki yeri Yunanistan’da de?il mi dir?”[40]

Atatürk,ilerleyen günlerde Lozan’da az?nl?klar ve Patrikhane konusunda gelinen son duruma da temas etmi?tir.Buna göre; az?nl?klar konusunda mübadele esas? kabul edilmi?tir.Bu ba?lamda ?stanbul’daki Rumlar ve Patrikhane de s?n?r d??? edilmek istenmi?tir.Fakat ?tilaf devletleri meseleyi bir H?ristiyanl?k meselesi haline getirmi?lerdir.Bunun üzerine,bundan sonra Patrikhanenin asla siyasete bula?mamas? kayd?yla,bu konuda fazla ?srarc? olunmam??t?r:

“Sonra ekalliyetler meselesinde mübadele keyfiyeti esas itibariyle kabul edilmi?tir.Fakat ?stanbul Rumlar?n? ve Patrikhaneyi ç?kartamad?k.Yaln?z Patrikhanenin,siyasi mesail ile i?tigal etmemesini ?art ittihaz ettik.Patrikhane meselesini bir H?ristiyanl?k meselesi yapmak istediler.Biz de bu noktada fazla ?srar etmedik.”[41]

22.1.1923’te Bursa’da halka yapm?? oldu?u bir konu?mada Patrikhanenin siyasetle u?ra?mamak kayd?yla ?stanbul’da kalabilece?ini aksi takdirde derhal s?n?r d??? edilebilece?ini söylemi?tir.[42]

Atatürk,Lozan’da bir türlü ba?ar?lamayan H?ristiyan ve Musevilere ait kilise ve hahamhanelerin,Türkiye’den ç?kar?lmas? meselesini Hilafetin kald?r?lmas? ba?lam?nda yeniden gündeme getirmi?tir.Ona göre Türkiye’de Hilafet ile birlikte bu kurumlar?n da kapat?lmas? gerekmektedir.Bu konudaki görü?lerini 4.5.1924’te New-Yorg Herald muhabirine verdi?i demeçte ?öyle ifade etmi?tir:

“Hilafetle beraber Türkiye’de mevcut olan Ortodoks ve Ermeni kiliseleri,patnikhaneleri ile Musevi hahamhanelerinin ortadan kalkmas? laz?md?r.Hilafet ve bu muhtelif patrikler as?rlardan beni ruhani dairei salahiyetleri haricinde muazzam imtiyazat toplad?lar.Halk?n mütalaas?na müsteniden bah?edilen hukuk haricinde imtiyazat ile cumhuriyet idaresinin tatbiki kabil de?ildir.”[43]



3.4.Ticaret ve Sanat Dallar? Az?nl?klara B?rak?lmamal?d?r

Atatürk,Türkiye’de Türklerin az?nl?klardan daha kötü ekonomik ?artlarda ya?amas?ndan rahats?zl?k duydu?unu aç?kça ifade etmi?tir.Ona göre bu noktaya gelinmesinde Osmanl? devlet adamlar?n?n büyük hatalar? vard?r.Bu noktadaki en büyük hata; ticaretin,sanat?n hor görülmesi ve daha çok az?nl?klara b?rak?lmas?d?r.Atatürk,16.3.1923’te Adana esnaf?yla yapm?? oldu?u bir toplant?da,Ermeniler ve di?er az?nl?klarla ilgili çok önemli aç?klamalarda bulunmu?tur.Buna göre,Adanal? esnaflar;sanat dallar?n?n Ermeni ve di?er az?nl?klar?n tekelinde olmas?ndan yak?nm??lar,Ermenilerin kendilerini Adana’n?n gerçek sahipleri gibi görüp Türkleri küçümsediklerini söylemi?lerdir.

Atatürk,Ermeni ve di?er az?nl?klar?n tak?nd??? bu durumu;haks?zl?k ve küstahl???n zirvesi olarak de?erlendirmi?,Ermeniler gibi hiçbir az?nl???n ba?ta Adana olmak üzere Türkiye üzerinde hak iddia edemeyeceklerini kesin bir dille ifade etmi?tir. Atatürk’e göre tarihi aç?dan da Türk olan bu yerler,ebediyen Türk kalacakt?r.Fakat bunun gerçekle?mesi yolunda yöre esnaf?na da büyük görevler dü?mektedir:

“Arkada??m?z beyanat?nda demi?lerdir ki,Adanam?za müstevli olan anas?r? saire,?unlar,bunlar,Ermeniler sanat ocaklar?m?z? i?gal etmi?ler ve bu memleketin sahibi gibi bir vaziyet alm??lard?r.?üphesiz haks?zl?k ve küstahl???n bundan fazlas? olamaz. Ermenilerin bu feyizli ülkede hiçbir hakk? yoktur.Memleketiniz sizindir,Türlerindir.Bu memleket tarihte Türktü,o halde Türktür ve ebediyen Türk olarak ya?ayacakt?r...Ermeniler ve sairenin burada hiçbir hakk? yoktur.Bu bereketli yerler koyu ve öz Türk memleketidir.Arkada?lar,bu memleketin halk? üzerinde kimsenin hak ve salahiyeti olmad??? gibi bu memleketi hanice muhtaç ettirmemek de size tenettüp eden bir vazifedir.”[44]

Atatürk,yukar?daki ba?lamda ve konu?mas?nda sanat dallar?n?n az?nl?klar?n tekelinde olmas?ndan dolay? son derece rahats?zl?k duydu?unu ifade etmi?tir.Ona göre bu duruma gelinmesinde Osmanl? Devleti’nin bu alanda uygulam?? oldu?u yanl?? politika ve zihniyetin büyük bir vebali vard?r:

“Art?k tarihe kar??an Osmanl? hükümeti,maatteessüf as?rlarca yanl?? bir zihniyet sahibi oldu.Çünkü onlar sanat? ve sanatkarlar? kendi milletlerinden yeti?mi? görmekten zevk almazlard?.Hatta en ?evketli Osmanl? padi?ahlar?ndan biri, zannedersem Kanuni Sultan Süleyman,askerlerinden bir Türk Müslüman‘?n saraçl?k sanat?na sahip oldu?unu görünce,fevkalade meyus müteessir olmu?tu.Onlar?n nazar?nda sanatkarlar?n gayri müslimlerden olmas? müreccaht?.Onlar sanattaki hayat membalar?n? ba?ka milletlerin elinde bulundurman?n zararlar?n? göremiyorlard?.”[45]

Bu durumda yap?lmas? gereken ?ey,ticaret ve sanat?n az?nl?klara b?rak?lmamas?d?r.Hatta al?? veri?te bile öncelik kendimize verilmelidir.Atatürk,18.3.1923’te Tarsus’ta yapt??? bir konu?mada ?öyle demektedir:

“Bütün bu ihtiyac?m?z? temin için param?z? dü?manlara vermemek laz?md?r.Kazanc?n?z?n heba olmamas? için,ba?kalar?na haraç güzar olmamak için dinda??n?z olan,kendinizden olan sanatkarlara ko?acaks?n?z,onlara yard?m etmek hem borcunuz hem menfaatinizdir.”[46]

Atatürk,benzer konu?malar? 20.3.1923’te Konya esnaf ve tüccarlar?na da yapm??t?r.[47]



Sonuç:

Atatürk,Ermeni sorununa ba??ms?z bir ?ekilde bakmak yerine onu az?nl?klar problemi ba?lam?nda ele alm??t?r.Atatürk’e göre bu probleminin temelinde;az?nl?klara her alanda a??r? imtiyazlar bah?edilirken,Türk milletinin a??r yükler alt?na sokulmas? süreci yatmaktad?r.Bunun neticesinde,anas?r? gayri müslime sürekli zenginleyip geli?irken anas?r? asliye ya da müslime ise geri kalm??t?r.

Bu süreçte Bat?l? devletlerin de önemli etkileri olmu?tur.Onlar az?nl?klar? koruma gerekçesiyle sürekli bizim içi?lerimize müdahale etmi?lerdir.Bu müdahalelerde,içimizdeki az?nl?k kilise te?kilatlar? çok önemli bir mazeret olmu?tur.Bat?l? devletlerin az?nl?klarla ilgilenmesi,kesinlikle kendi siyasi ve iktisadi ç?karlar? do?rultusunda olmu?tur.Onlar ç?karlar? do?rultusunda az?nl?klar? tahrik etmi?ler,silahl? çat??malara yönlendirmi?lerdir.Bu durum ülke içerisinde karga?aya sebebiyet vermi? ve devlet tehcir gibi baz? tedbirler almak zorunda kalm??t?r.Atatürk’e göre bütün bu tedbirlerin mazereti vard?r.

Atatürk’e göre Ermenilere kesinlikle katliam ya da soyk?r?m uygulanmam??t?r.Bu konuda ortaya at?lan iddialar do?ru de?ildir. Tersine Ermeniler toprak koparma hülyalar?yla Türklere katliam yapm??lard?r.Atatürk,Türk milletinin az?nl?klara as?rlarca ?efkatle muamele etti?ine de vurgu yapm??t?r.Bu ba?lamda tahriklere kap?lmayan Ermeni ve di?er az?nl?klar?n sükunet içerisinde hayatlar?n? devam ettirdi?ini de ifade etmi?tir.Bunun,katliam ya da soyk?r?m iddialar?n? çürüten en önemli bir delil oldu?unu söylemi?tir.

Atatürk’e göre Ermeni ve az?nl?klar sorununun çözümümdeki en can al?c? noktalardan birisi;Türk devletinin sosyal ve ekonomik aç?dan zay?f dü?memesinde yatmaktad?r.Bu ba?lamda az?nl?klara bir daha asla imtiyaz verilmemelidir.Bu,verilen imtiyazlar?n kald?r?lmas? anlam?na da gelmektedir.

Atatürk,Türk milletinin ticaret ve sanat alanlar?nda daha aktif olmas?n? arzulamaktad?r.Atatürk,kesinlikle az?nl?k ve Ermeni vatanda?lara dü?man de?ildir.Onlar?n vatan ve millete zarar vermeden,Türk milleti ile bütünlük içinde ya?amalar?n? istemektedir.Zaten Cumhuriyetle birlikte anas?r sisteminden,imtiyazl? sistemden millet sistemine geçilmesindeki temel gayelerden birisi de budur.Böylece,Türk kimli?i alt?ndaki herkes;birlik ve beraberlik içerisinde gelece?e emin ad?mlarla yürüyeceklerdir.








*Sakarya Üniversitesi Ö?retim Üyesi,Sakarya.
[1]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,c.II.,Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1989,s.105,106
[2]a.g.e.,s.106,107
[3]Tarih,c.III.,Devlet Matbaas?,?stanbul,1931,s.36
[4]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,C.II.,Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1989,s.107,108
[5]a.g.e.,s.81
[6]Mehmet Önder,Atatürk’ün Yurt Gezileri,Türkiye ?? Bankas? Yay.,Ankara,1998,s.88
[7]M.Sunullah Ar?soy,Mustafa Kemal Atatürk’ün Söyleyip Yazd?klar?,1.Kitap,Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,Ankara,1989,s.249,250
[8]Ar?soy,a.g.e.,s.294
[9]Bkz.Kaz?m Oztürk,Atatürk’ün TBMM Aç?k ve Gizli Oturumlardaki Konu?malar?,C.I.,Kültür Bak.,Yay.,Ankara,1992,s.6
[10]Öztürk,a.g.e.,s.6
[11]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,C.I.,Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1989,s.24
[12]a.g.e.,s.1
[13]Kaz?m Öztürk,Atatürk’ün TBMM Aç?k ve Gizli Oturumlardaki Konu?malar?,C.I.,Kültür Bak.,Yay.,Ankara,1992,s.7
[14]a.g.e.,s.6
[15]Kemal Atatürk,Nutuk,C.I.,Milli E?itim Bakanl??? Yay.,?stanbul,1996,s.2
[16]Atatürk,a.g.e.,s.4,5
[17]Atatürk,a.g.e.,s.5
*Atatürk,Ali R?za Pa?a Kabinesinin istifas?n? 23 Mart 1920’de verdi?ini söylemektedir.Bkz. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, C.I.,Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1989,s.52
[18]Hamza Ero?lu,Türk ?nk?lap Tarihi,Milli E?itim Bas?mevi,?st.,1982,s 194
[19]Kaz?m Öztürk,Atatürk’ün TBMM Aç?k ve Gizli Oturumlardaki Konu?malar?,C.I.,Kültür Bak.,Yay.,Ankara,1992,s.58,59,60
[20]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,C.II,Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1989,s.9
[21]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,C.III.,Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1989,s.23
[22]a.g.e.,C.I.,s.4
[23]TBMM Gizli Celse Zab?tlar?,C.I.,Türkiye ?? Bankas? Yay.,Ankara 1985,s.4
[24]ASD,C.I.s.4,5
[25]Kaz?m Öztürk,Atatürk’ün TBMM Aç?k ve Gizli Oturumlardaki Konu?malar?,C.I.,Kültür Bak.,Yay.,Ankara,1992,s.60,61
[26]Bkz.TBMM Gizli Celse Zab?tlar?,C.I.,Türkiye ?? Bankas? Yay.,Ankara 1985.,s.5
[27]a.g.e.,s.6
[28]a.g.e.,s.6
[29]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,C.II.,Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1989,s.5,6
[30]a.g.e.,s.7,8
[31]a.g.e.,s.9
[32]Öztürk,a.g.e.,s.66,67
[33]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,C.II.,Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,1989,s.40
[34]A.G.A.K. C.I.,s.30,31
[35]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,C.III,s.70
[36]a.g.e.,s.7
[37]a.g.e.,s.17
*“Ermeniler” kelimesi metinde“Museviler”olarak geçmektedir.Bu,büyük bir ihtimalle bir bask? hatas?d?r.(A.F.K)
[38]a.g.e.,C.II.,s.72
[39]a.g.e.,s.103,104
[40]a.g.e.,CIII.,s.73
[41]Ar? ?nan,Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 1923 Eski?ehir-?zmit Konu?malar?,Türk Tarih Kurumu Bas?mevi,Ankara,1982,s.44
[42]Bkz.Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,C.II.s.72
[43]a.g.e.,CIII.,s.102,103
[44]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri.,C.II.,s.130
[45]a.g.e.,C.II.,s.130
[46]a.g.e.,C.II..,
[47]s.135
 ----------------------
* Sakarya Üniversitesi Öğretim Üyesi,Sakarya -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt
        
   «  Geri