| | ARMENIA’S JEWISH SCEPTICISM AND ITS IMPACT ON ARMENIA-ISRAEL RELATIONS
Türkiye ile Ýsrail’in yapmýþ olduðu ‘stratejik iþbirliði’nin her iki ülke için de ayrý ayrý hedefleri vardýr ve her iki ülke de bu iþbirliðinden sýnýrlý yararlar ummaktadýrlar. Diðer bir deyiþle söz konusu iþbirliði Balkanlar’da ya da Kafkaslar’da hiçbir ülkeyi hedeflememektedir. Kafkasya’da resmi ve þekillenmiþ bir iþbirliði olmamasýna karþýn bölgede her iki ülkenin de ABD ile yakýn temasta olduðu bilinmektedir. Hal böyle de olsa iki ülke iliþkileri Kafkasya’ya dönük bir ittifak þeklinde algýlanamayacaðý gibi, Ýran’ý ya da Ermenistan’ý hedef almasý da düþünülemez. Rus çýkarlarýna karþý dengeleyici bir faktör olduðunu iddia etmek dahi þu an için zorlama bir yorum olur. Fakat iki ülke arasýnda geliþen iliþkiler sadece Araplar’ý (Suriye, Irak, Mýsýr vd.) kýzdýrmakla kalmamýþ, beklenmedik bir þekilde Yunanistan, Kýbrýs Rum Kesimi ve Ýran da bu iþbirliðini kendilerine karþý yapýlmýþ saymýþlar ve tepkilerini açýkça ortaya koymuþlardýr. Ermenistan’ýn bu denkleme katýlmasýnda Yunanistan ve Ýran’ýn rolü yadsýnamazsa da, asýl etkenin Ýsrail’in Kafkasya politikalarýnda Türkiye ve Azerbaycan’a yakýn sayýlabilecek bir çizgi izlemesi ve Ermeni soykýrýmý iddialarýna destek vermemesi olduðu söylenebilir. Tüm bu geliþmeler Ermenistan’ý Ýran, Rusya, Yunanistan ve Kýbrýs’a yaklaþtýrmakla kalmamýþ, þaþýrtýcý bir þekilde Ermenistan’da gizli bir þekilde yaþayan Yahudi düþmanlýðýný da ortaya çýkarmýþtýr. Ülkedeki Yahudi sayýsý 500 ailenin altýnda olmasýna karþýn, bugün Ermenistan’da bir kesim, karþýlaþýlan her sorun için Yahudileri ve Ýsrail’i suçlamaktadýr. Reel politika açýsýndan büyük bir etkisi yokmuþ gibi görünse de, Ermenistan’da yükselen anti-Semitik söylem Ermenistan’ýn içine düþtüðü izolasyon hissini ve artan ‘paranoya’yý anlamak için iyi bir örnek oluþturmaktadýr. Ermenistan’da anti-Semitizmin bu çalýþmaya konu olmasýnýn en önemli nedeni de budur. Çünkü Ermenistan’ýn içine düþtüðü yalnýzlýk ve hatta ‘paranoya’ anlaþýlamadan Türkiye ile iliþkileri anlaþýlamaz ve ileriye dönük öngörülerde bulunulamaz. Ýkinci olarak Yahudi-Ermeni anlaþmazlýðý Ermeni sorununda Türkiye’ye önemli etkilerde bulunabilecek bir konudur. ‘Soykýrým’ iddialarýný kabul ettirebilmek için sürekli olarak Yahudilerin desteðini arayan Ermenilere Ýsrail’den gelen ‘ret’ cevabý anlamlý sayýlmalýdýr. Bu nedenle çalýþmanýn ikinci önemli amacý iki toplum arasýndaki iliþkiler çerçevesinde Yahudilerin Ermeni iddialarýna yaklaþýmýný ele almak ve Yahudilerin Ermeni iddialarýna karþý çýkýþlarýnýn ardýndaki nedenleri ortaya koyabilmektir. Son olarak tüm bu unsurlarýn bölgesel ve ülkeler arasý dengelere nasýl etkide bulunduðu analiz edilecektir.
Bu çerçevede çalýþma ilk olarak Ermeni toplumlarýnda Yahudi düþmanlýðý konusu ele alýnýyor. Öncelikli olarak tarihsel örneklere deðinen çalýþma, Osmanlý dönemi deneyimlerini detaylandýrýyor. Bu dönemde Ermenilerin diðer Hýristiyan unsurlar ile bir olarak Yahudi cemaatine zor anlar yaþattýklarýný iddia eden makale bunun maddi ve manevi temellerine deðiniyor. Bu çekiþmenin Osmanlý Ýmparatorluðu yýkýlana kadar devam ettiðini belirten yazar, Ermeni ve Rum cemaatinin Avrupa ülkeleri ve ABD’nin korumasýný alýrken, Yahudilerin daha çok Türkler ile iþbirliðine gittiðine deðiniyor. Bu sürecin sonunda ise Ermeniler ile Yahudilerin aralarý daha bir açýlmýþ, Ermeniler ayrýlýkçý hareketlerinin önünde Yahudileri bir engel olarak görmeye baþlamýþlardýr. Hatta bazý aþýrý Ermeniler 1915 Olaylarý’na Türkleri teþvik eden kiþilerin ‘mason ve Yahudi’ olduðunu dahi iddia edebilmiþlerdir. Bu ‘düþmanlýk’ Sovyet döneminde de ortadan kalkmamýþ, baðýmsýz Ermenistan’ýn kurulmasýyla birlikte yükselen Ermeni milliyetçiliði ise Yahudilere karþý þüpheci yaklaþýmý arttýrmýþtýr. Özellikle Karabað’da hissedilen baskýlar sonucunda bölgedeki Yahudi sayýsý 500 ailenin altýna düþmüþ, böylece Azerbaycan döneminde son derece huzurlu olan diðer etnik gruplar gibi Yahudiler de Ermeni yönetimindeki Karabað’da büyük sýkýntýlar çekmeye baþlamýþlardýr. Bu durum çalýþmada canlý tanýklarýn ifadeleriyle açýkça anlatýlmýþtýr. Çalýþmanýn özellikle bu kýsmýnda tamamýyla Ermeni ve Yahudi kaynaklarý kullanýlmaya çalýþýlmýþtýr.
Yukarýda çizilen tablodan da anlaþýlacaðý üzere Ermeniler ile Yahudilerin aralarýnýn çok iyi olduðu söylenemez. Bu durumun tarihsel temelleri olduðu gibi diðer sebepleri de bulunmaktadýr. Makalenin bundan sonraki bölümünde anlaþmazlýðýn günümüz siyasi dengelerine etkileri ve nedenleri irdeleniyor.
Denebilir ki Ermenistan’daki anti-Semitizm daha çok ‘hayali bir Yahudi düþman’a dönüktür. Kötü giden hemen her þeyden dolayý Yahudi unsurlarý suçlayan bir kesime göre Batý’da ve bölgede çok güçlü, ama gizli bir Yahudi aðý bulunmaktadýr ve bu að kurduðu komplolarla Ermenistan’ý zor duruma sokmaktadýr. Bu anlayýþ bir çok olayda kendisini göstermekle birlikte, 1997 yýlýnda Rus askerlerinin Ermenistan’da kalmaya devam etmesi için mecliste yapýlan oylamadan sonra daha bir kristalleþmiþtir. Oylamada Ermeni milletvekilleri neredeyse oybirliðiyle Rus askerinin Ermenistan’da bulunmasýný onayladýlar. Ret oyu kullanan milletvekili sayýsý ise sadece dörttü. Buna raðmen Meclis Baþkan Yardýmcýsý Ara Saakian Ermenistan üzerinde Yahudi lobisinin ‘çok kötü’ emelleri bulunduðunu belirterek, karþý renkte oy kullanan milletvekillerini ve Ermenistan topraklarýnda Rus askeri istemeyen Ermenileri Yahudiler’in oyununa gelmekle suçlamýþtýr. Bu tartýþmalarda Ulusal Demokratik Birlik hareketinin yayýn organý olan Ajzm’ýn yaklaþýmý önemlidir. Bu gazete Ermenistan yöneticilerinin Yahudi deyince Batý’yý, Ýsrail’i ve ABD’yi anladýklarýný iddia ederek paranoya düzeyine varmýþ bir korkudan bahsetmiþtir. Buna göre Ermenistan’da Yahudilere karþý duyulan korku ve güvensizliðin nedeni azýnlýðýn faaliyetlerinden çok Ermenistan’ýn algýlamalarýndan ve dýþ dünya ile iliþkilerinden kaynaklanmaktadýr.
Ermeniler ile Yahudiler arasýnda tarihi bir güvensizliðin bulunduðunu ve bunun zaman zaman düþmanlýk boyutuna ulaþtýðýný açýkça görülmektedir. Bunun nedenleri þu þekilde sýralanabilir: a. Tarihsel nedenler, b. Dini nedenler, c. Batý’ya karþý duyulan güvensizlik, d. Azerbaycan petrollerinde Ýsrail ve Yahudi lobisinin tutumu, d. Ýsrail’in sözde soykýrým iddialarýna yaklaþýmý ve e.Türkiye–Ýsrail iþbirliði. Ýlk üç neden ilk bölümlerde ele alýnýrken çalýþmanýn bu bölümünde daha çok Ýsrail-Türkiye-Azerbaycan-Ermenistan iliþkileri ile ilgili son dönem unsurlar ön plana çýkarýlmýþtýr.
Son on yýlda Ýsrail’in ve uluslararasý Yahudi lobisinin Kafkasya’ya dönük yaklaþýmlarýný belirleyen en önemli faktörlerden biri Hazar ve çevresindeki petrol yataklarý olmuþtur. Amerikalý Yahudi iþadamlarý konuya petrol ihalelerinden en yüksek payý kapmak ve çýkarýlacak petrolü en güvenli yollardan bölge dýþýna çýkarmak kaygýlarýyla yaklaþmaktadýrlar. Bu da Azerbaycan’la iyi geçinme gerekliliðini ortaya çýkarmýþtýr. Buna karþýn Yahudi gruplarýnýn Ermenistan gibi küçük, dýþa kapalý, kaynaklarý sýnýrlý ve hemen hemen tüm komþularýyla kavgalý bir ülkede ticari çýkarlarýnýn Türkiye ve Azerbaycan ile kýyaslanamayacak bir düzeyde olacaðý aþikardýr. Bu nedenlerle Amerikan Yahudi lobisi, Ermeni gruplarýn da etkisiyle çýkarýlan ve Azerbaycan’a Amerikan yardýmlarýný neredeyse tamamen yasaklayan 907 sayýlý kararýn kaldýrýlmasýnda büyük bir çaba harcamýþlardýr. Bu çerçevede Yahudi lobisinin faaliyetleri yerel Yahudiler üzerinde baskýnýn artmasýna neden olmuþtur. Sadece Yahudi lobisinin deðil, devlet olarak Ýsrail’in bölgeye dönük politikalarý da Ermenistan’ý rahatsýz etmektedir. Araplar ile sorunlarý had safhaya ulaþan Ýsrail’in Ýran ile de anlaþamadýðý bir ortamda yeni petrol kaynaklarýnýn bu ülke için ne kadar önemli olduðu kendiliðinden ortaya çýkmaktadýr. Tel Aviv petrole ek olarak diðer konularda da (Pazar, ticaret vb.) Azerbaycan’ýn da dahil olduðu Türk dünyasýný bir alternatif ve þans olarak görmektedir. Bunlara ek olarak Ýslam dünyasýnýn en önemli etnik gruplarýndan olan Türkler ile iyi iliþkiler geliþtirmek Ýsrail’in politikalarýna meþruiyet kazandýrmasý açýsýndan da büyük önem taþýmaktadýr. Ýsrail’in Azerbaycan ile iyi iliþkiler geliþtirme politikasýnýn temel nedenleri bu þekilde özetlenebilir. Ancak Ýsrail sadece Azerbaycan’la deðil bölgenin diðer önemli ülkelerinden Gürcistan ile de iliþkilerini geliþtirmeye ve ABD’nin bölgedeki politikalarýyla çeliþmemeye büyük bir özen göstermektedir. Tüm bunlara karþýn Ýsrail’in bölgesel çatýþmalarda herhangi bir tarafa destek olmaktan kaçýndýðý açýktýr. Böyle bir yaklaþým tabii karþýlanmalýdýr. Buna raðmen kendilerini desteklemeyen ülkeleri Azerbaycan’ý destekliyor sayan Ermeniler için durum farklýdýr. Ermenistan’a göre Ýsrail, Azerbaycan’a örtülü bir destek vermektedir. Oysa ki Ermenistan’ýn Ýsrail için ekonomik deðeri oldukça sýnýrlýdýr. Bu nedenledir ki diplomatik iliþkisi bulunmasýna karþýn Ýsrail’in Erivan’da bir büyükelçiliði bulunmamaktadýr. Ýsrail’in Ermenistan ile ilgili faaliyetlerini Ýsrail’in Gürcistan Büyükelçisi Tiflis’ten yürütmektedir. Ayný þekilde Ermenistan’ýn Ýsrail’e bir büyükelçi göndermesi 2000 yýlýný bulmuþtur. Son yýllarda Ermenistan basýný ve yönetimi Ýsrail’in Azerbaycan’a askeri yardým yaptýðýndan dahi þüphelenmeye baþlamýþ, hatta bazý çevreler bu konuda kesin kanaatlere sahip olmuþlardýr.
Ermeni–Yahudi ve Ermenistan–Ýsrail iliþkilerinde belki de en büyük ‘çýban baþý’ný sözde soykýrým iddialarýna Ýsrail’in verdiði tepki oluþturmaktadýr. Çünkü son yýllarda Ermenilerin izlediði en önemli strateji Yahudi holokostu ile Ermeni iddialarý arasýnda paralellik kurmak ve Yahudilerin holokost nedeniyle yararlandýklarý ‘ayrýcalýklar’dan yararlanabilmektir. Ermenilere göre 20. yüzyýlýn ilk soykýrýmýný 1915 yýlýnda Osmanlýlarýn (onlar sadece ‘Türkler’ diyor) Ermeni halkýna uyguladýðý sözde zulümler oluþturur. 1915 tehcirini ‘pre-Holocaust’, yani ‘holokost öncesi holokost’ olarak adlandýran Ermenilere göre Naziler tarafýndan Yahudilere yapýlan soykýrým ile Ermenilere yapýldýðý iddia edilen ‘muameleler’ arasýnda hiçbir fark yoktur. Hatta, Türklerin ‘yaptýklarý hoþ görüldüðü, gerekli tepki gösterilmediði için Naziler cesaret almýþ ve Yahudileri bu sayede soykýrýma uðratabilmiþlerdir.’ Bu iddiaya göre Ermenilere en büyük desteði Yahudilerin vermesi gerekir. Bu iddialarýn asýlsýzlýðý ve sahte belge ve yanlýþ bilgiler üzerine kurulu olduðu Türk kamuoyunun ve bilim adamlarýnýn malumudur. Fakat dünya kamuoyunun bu iddialara inanmasýna ramak kalmýþtýr ve bu noktada Yahudilerin tutumu büyük önem kazanmýþtýr. Ermeni gruplara göre Yahudilerin destek vermesi halinde ‘soykýrým’ iddialarýný kabul ettirmek an meselesidir. Bu baðlamda Ermenistan ve Ermeni lobisi uzun yýllardýr Ýsrail’e ve diðer ülkelerdeki Yahudi gruplara Ermenilerin de holokosta uðradýklarý iddiasýný kabul ettirmeye çalýþmaktadýrlar. Ancak bu çabalar Ýsrail ve Yahudi gruplarýnca düzenli olarak reddedilmiþtir. 1970 ve 1980’ler boyunca resmi Ýsrail görüþü Ermeni iddialarýnýn aksine olmuþtur. Fakat bu dönemde Ermeniler ile iliþkilerini fazlaca bozmak istemeyen Ýsrailliler bu yaklaþýmlarýný ‘perde arkasý’ndan sürdürmeyi yeðlemiþlerdir. Son dönemde ise Ýsrail’in tavrýnda Türkiye lehine bazý deðiþikliklerin olduðu ve Ýsrail’in açýkça tavýr alabildiði söylenebilir. Ýsrail Dýþiþleri Bakaný Shimon Peres’in Türkiye’ye 2001 yýlý içinde gerçekleþtirdiði ziyaret buna güzel bir örnek oluþturur. Ermeni iddialarýný ‘anlamsýz’ olarak deðerlendiren ve Ýsrail’in Ermeni iddialarý konusundaki konumunu daha bir netleþtiren Peres sözlerini þöyle sürdürmüþtür: ‘Biz Holokost ile Ermeni iddialarý arasýnda herhangi bir benzerlik yaratýlmasýna dönük her türlü çabayý reddediyoruz. Hiçbir þey Holokost gibi olamaz. Ermenilerin yaþadýklarý bir trajedidir fakat bir holokost deðildir... Ýsrail Ermeni sorunu konusunda tarihi veya felsefi bir tavýr almamalýdýr. Eðer böyle bir tavýr alacaksak da, tarihi gerçekleri çarpýtmamak için çok dikkatli olmalýyýz.’
Kýsaca, Ermenilerin beklentilerine karþýn Yahudi cemaatinin önde gelen temsilcileri ve Ýsrail devletinin üst düzey yöneticileri açýkça Ermeni iddialarýný reddederek, söz konusu olaylar ile Yahudi soykýrýmý arasýnda baðlantý kurulamayacaðýný ilan etmiþlerdir.
Sonuç olarak Ermeniler ile Yahudiler tarih içinde çok fazla karþý karþýya gelmemiþ olmalarýna karþýn karþýlaþtýklarý dönemlerde birbirlerinden fazlaca haz etmedikleri ortadadýr. Özellikle Osmanlý Ýmparatorluðu dönemindeki tecrübeler Ermeniler arasýndaki Yahudi düþmanlýðýný ortaya koymaktadýr. Bunun en önemli nedeni, bugün de etkisini sürdürmekte olan dini önyargýlardýr. Tarihsel olarak bir Ermeni için Yahudiler ‘güvenilmez’ ve ‘karanlýk’ insanlardýr. Bu dönemde kiþisel ve toplumsal çekiþmeler ekonomik ve siyasi alandan taþarak iki toplum arasýnda ‘kin’ noktasýna varan bir anlaþmazlýða varmýþtýr. Ýmparatorluk çökerken Yahudiler, Ermenilere karþý Müslüman gruplarý desteklemiþler, adeta Ermenilerden intikamlarýný almaya çalýþmýþlardýr. Sovyet döneminde aradaki güvensizliði giderecek bir ortam oluþmadýðý gibi Ermeniler arasýnda komplocu yaklaþýmlar aðýrlýk kazanmýþtýr. Sovyetler’in daðýlmasýndan sonra ise Ermenistan’ýn içine düþtüðü yalnýzlýk hissi Yahudilerin büyük zararlar görmesine neden olmuþtur. Karabað çatýþmalarýnda yaþananlar bunun tipik bir örneðidir. Baðýmsýzlýktan sonra Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan tarafýndan sarýldýðý hissine kapýlan ve saldýrgan tavýrlarýyla hemen herkesin tepkisini çeken Ermeniler bu yalnýzlýk hissinin de etkisiyle ülkedeki azýnlýklar üzerinde baský kurmuþlardýr. Bundan Türk Azerbaycanlýlar kadar Yahudiler de paylarýna düþeni almýþlardýr. Bugün sayýlarý 1000 kiþinin altýna düþmesine karþýn Yahudilere ve onlarýn devleti olarak kabul edilen Ýsrail’e karþý duyulan güvensizliðin temelinde azýnlýklarýn Ermenistan’daki faaliyetleri olamaz. Sonuç olarak Ermeniler arasýnda tarihsel kökleri güçlü bir anti-Semitizm olmakla birlikte, günümüzdeki anti-Semitizmin en önemli nedeni dýþ dünyaya karþý duyulan korku ve yalnýzlýk hissidir. Diðer bir deyiþle Ermenistan’ýn korkularý azýnlýklarý kurban olarak seçmiþtir. Bundan sonraki ‘kurban’ ise meçhuldür.
| |