AnasayfaÝletiþim
  
English



E-B�lten �yeli�i

G�nl�k b�ltenimize �ye olmak i�in a�a�daki alanlar� doldurunuz.
Ad:
Soyad:
Eposta:


DERG� SAYILARI

Van'da Ermeni Ýsyaný (1896-1915)

Dr. Þenol KANTARCI*
ERMENÝ ARAÞTIRMALARI, Sayý 5, Bahar 2002

 

“Van, Müslüman Türk’ün vahþi idare ve boyunduruðundan kurtarýlmýþtýr. Bölge bundan böyle Rus umumi valisi tarafýndan idare olunacaktýr. Van kahramaný Aram bu makama getirildi. Daha þimdiden bir çok Ermeni delikanlýlarýný toplayarak bir gönüllü birliði teþkil etti. Evlatlarýnýn en iyileri þimdiden silah altýndadýr. Bu yeni ordu, savaþ meydanlarýnda Ermeni bayraðýný ebedi müttefiki olan Rus bayraðýnýn yanýnda taþýyacaktýr...”

Sever Yânin imzalý Roskof’ta çýkan Otro – Yoga adlý Rus gazetesinden. (Mayýs 1915)

Giriþ

Van vilayeti XIX. yüzyýl sonu XX. yüzyýl baþlarýnda Ermenilerin Anadolu’daki faaliyetlerinin en açýk þekilde görüldüðü yerdir. Buradaki komitelerin çalýþmalarý Ermeni faaliyetlerini bütün çýplaklýðýyla ortaya koymuþtur. Zira diðer vilayetlerde gizli kalan Ermeni tertipleri, burada aleni bir þekilde ortaya çýkmýþtýr.[1]

Bu araþtýrmada, Van vilayetinde ortaya çýkan Ermeni olaylarý, tarihsel süreciyle incelenmiþtir. Özellikle son otuz beþ-kýrk yýldýr sýk aralýklarla Ermeniler tarafýndan dünya kamuoyuna taþýnan iddialarýný, Van’da gerçekleþen Ermeni olaylarý, (Bu olaylarda Ermenilerin oynadýklarý rol) çürütür niteliktedir. Bu amaçla, Ermenilerin bölgedeki siyasi faaliyetleri ve bu siyasi faaliyetlerde kullandýklarý yöntemler çalýþmada anlatmýþtýr.

Araþtýrma, her ne kadar Van’da gerçekleþen iki Ermeni isyanýný içerse de yoðunluk ikinci Van isyaný üzerinde olmuþtur. Çünkü ikinci Van isyaný, niteliði itibariyle Osmanlý Hükümeti tarafýndan 14 Mayýs 1331 (27 Mayýs 1915) tarihli “Vakti seferde icraat-i hükümete karþý gelenler için cihet-i askeriyece ittihaz olunacak tedâbir hakkýnda Kanun-ý Muvakkat”[2]ýn en önemli sebeplerinden birisini teþkil etmiþtir.

Ýsyan, bu “sevk ve iskân” kararýndan yaklaþýk bir buçuk ay kadar önce 15 Nisan 1915 tarihinde çýkmýþ, büyümüþ ve isyan sýrasýnda Van’daki yönetim zor durumda kalmýþtýr. Van Valisi Cevdet Bey, Ruslarýn Baþkale istikametinde Van’a doðru ilerlediðini ve takriben 15 Mayýs’ta Van’a gireceklerini tahmin ederek 14 Mayýs’tan itibaren Van’dan Bitlis istikametine doðru geri çekilme emrini vermiþtir. 15 Mayýs’ta Rus ordusu (Bu ordunun içerisinde Rusya Ermenilerinden oluþan Ermeni gönüllü askerleri) ve Van vilayetindeki yaklaþýk 35-40 bin civarýndaki Ermeni buluþmuþ, þehirde kalan 20 binin üzerinde Türk katledilmiþ ve yeni Van valiliðine Aram Manukyan seçilerek kasabalara yeni Ermeni kaymakamlar gönderilmeye baþlanmýþtýr. Oysa “sevk ve iskân kararý” bu tarihten sonra 27 Mayýs 1915 tarihinde savaþ içerisinde olan Osmanlý Devleti tarafýndan bu ve bunun gibi faktörlerin doðal sonucu olarak ortaya çýkmýþtýr.

VAN’DA ERMENÝ HAREKETLERÝ

Birinci Van Ýsyaný (1896)

Van’daki Ermeni hareketlerinin 1914 yýlýndan geriye doðru yaklaþýk 60–70 yýllýk bir mazisi vardýr. 1857 yýlýnda Varrak Manastýrý’nda bir basýmevi kurulmuþ ve burada Ermeni isteklerine ait eserler basýlmýþ, “Vaspurgan”, “Van Kartalý” gibi gazeteler çýkartýlarak propaganda yoluyla isyana hazýrlýk yapýlmýþtýr.[3] 1870 ve 1880 yýllarýnda ise  “Ýttihat ve Halas”, “Araratlý” ve “Karahaç” gibi örgütler kurulmuþtur.[4] Bu bakýmdan genel olarak Ermeni isyan komiteleri Van’da diðer yerlere kýyasla daha organize ve kuvvetli olmuþtur.

1872 yýlýnda Van’da kurulan “Ýttihat ve Halas”, Rus taraftarý bir çizgi yürütmüþtür. Böylece Rusya’dan da gördüðü destek ile kuvvetli bir siyasi teþekkül haline gelmiþ ve Van merkez olarak etrafýndaki Ermenilere sürekli isyan fikirlerini aþýlamýþtýr.[5]

Ayný yýl (1872), Van’da kýþkýrtma hareketlerini hýzlandýrmak, Ermenileri Rus ordusu saflarýna çekmek ve Osmanlý ordusuna karþý kullanmak için “Kurtuluþ Birliði Cemiyeti” kurulmuþtur.[6]

1878 yýlýnda yine Van’da “Siyah Haç Cemiyeti”[7] diðer yaygýn adýyla “Karahaç”, kurulmuþtur. Bu örgüte (Karahaç) verilen ad, üyeleri arasýnda sýr tutmayanlarý listedeki isimleri üzerine haç iþareti çekerek idama mahkum etmelerinden ileri gelmiþtir. Adý geçen cemiyete üye olanlar büyük bir mesuliyetin altýna girmiþ oluyorlardý. Örgütün ileri gelenleri Rusya’dan gelen Ermenilerden oluþmaktaydý. Genel olarak bu örgütleri doktor Navarstyan tanzim etmiþtir. Örgütlerin faaliyetleri birkaç yer ve koldan idare olunmuþtur. Bunlardan birisi Tiflis’tir. Buradan silah ve cephane tedarik etmek üzere icap eden paralar gönderilmiþtir.[8]

Birinci Van Ýsyaný ile Ýlgili Van’daki Konsoloslarýn Raporlarý

Haziran 1896 da baþlayan Birinci Van isyanýnýn hazýrlýðý yukarýda da anlatýldýðý üzere, geriye doðru uzunca bir zaman dilimini almýþtýr.

Van’da ki Ermeni komiteleri buradaki Türkleri yok ederek bölgeyi ele geçirmek için kurulmuþ, sürekli dýþarý ile irtibatta bulunarak silah tedariki saðlamýþtýr. Ýsyan öncesinde Van konsolosu yüzbaþý Clayton tarafýndan hazýrlanan 12 Ekim 1890 tarihli raporda; Rusya Ermenistan’ýndan Türkiye Ermenilerine silah göndermek için cemiyetler kurulduðu ve silahlarýn daðýtýlmasý için ise ajanlar angaje edildiði yolunda bilgiler elde edildiði yazýlmýþtýr. Clayton, 1890 Kasýmýnda da Ermenilerin isyan hazýrlýðý içerisinde olduðunu ve Amerikalý bir misyonerden Rusya’dan gelen bu silahlarýn Van’da daðýtýldýðýný öðrendiðini raporunda ifade etmiþtir.[9]

Ýsyanla ilgili olarak Van’da konsolosluk yapmýþ olan General Mayewski ise þunlarý yazmýþtýr: “1895’te, Van ihtilâlcileri Avrupa’nýn ilgisini Ermeni sorunu üzerine yeniden çekmeye çalýþýyorlardý. Zengin Ermenilere, ölüm tehdidiyle para yardýmý istenen mektuplar gönderiliyordu. Bu süre zarfýnda Van ihtilal komitesi kararý ile bazý politik cinayetler de iþlendi. Bu cinayetlerin en mühimi 6 Ocak 1895 günü, yani Ermenilerin en büyük bayram günü, mukaddes ayini icra için kiliseye gitmekte olan Papaz Bogos’un þahsýnda iþlendi. Zavallý ihtiyar, bazý ihtilalcilerin adi davranýþlarýna karþý koyduðu için ölüme mahkum edilmiþti.

“1895–96 kýþýnda Ermeni gençleri Rus konsolosluðu yakýnýndaki evlerin geniþ odalarýnda toplanýp müfreze hatta kýta talimleri yapýyor ve bazen heyecana gelerek atýþ denemelerine giriþiyorlardý.

“...Her yerde olduðu gibi, baharla birlikte ihtilal hareketleri de önem kazanmaya baþladý. Þehrin yakýnlarýnda öldürülüp vücutlarý parçalanan insanlardan bahsedilmeye baþlandý. Ýhtilalciler, bu gibi cinayetlere karþý bir takibat yapýlmadýðýný gördükçe, günden güne daha da cesaret kazandýlar. Bununla beraber Ermenilerin cüretleri arttýðý ölçüde Müslümanlarýn da sabrý azalýyordu.” [10]

1896 Haziranýna kadar Ermeniler tarafýndan bir çok küçük çaplý isyan ve çeþitli olaylar çýkartýlmýþsa da, yönetim tarafýndan bunlar engellenmiþtir. 2-3 Haziran gecesi gerçekleþen olayý Ýngiliz Baþkonsolosu Williams, raporunda þöyle anlatmýþtýr:

“2/3 Haziran 1896 tarihi gecesi Van sokaklarýnda devriye gezen askerlere Ermenilerin ateþ açmalarý sonucu, devriyenin komutaný olan subayla bir er aðýr bir þekilde yaralanmýþlardýr. Artýk Müslümanlarýn dayanma güçleri kalmamýþtý. Bunlara maceracý Ermeniler sebep olmuþtu. Yapýlan bu isyanýn kendilerine yararlý olmayacaðýný birkaç kere söyledim. Böylece bir harekete giriþmemelerini tavsiye ettim, hatta rica ettim. Sanýyorum ki, þimdi artýk hiçbir umutlarý kalmamýþtýr.”[11]

3 Haziran’da baþlayan olaylar 4 Haziran’da hýz kazanmýþ ve 6 Haziran 1896 Cuma sabahý erken saatlerde silahlý Ermeniler tarafýndan isyan þiddetlendirilmiþtir.

6 Haziran gününü Ýngiliz Konsolos Williams, raporunda þöyle anlatmýþtýr:

“6 Haziran’da Amerikan misyoneri Dr. Regnault ile birlikte asilerin savunduðu iki yeri gördüm. Korunma usulleri beni þaþýrttý. Kendileri, Ýran’dan yardým kuvvetleri gelinceye kadar on gün dayanacaklarýný söylediler. Bunlar arasýnda Amerika, Rus, Bulgar tabiyetinde olanlarý da vardý. Asilerin toplamý da (600)’e çýkar.” [12]

8 Haziran günü þiddetlenen çarpýþmalar, 10 Haziran ile 16 Haziran arasýnda Ermenilerin vur kaç taktikleriyle veya mazgallardan Türklere açtýklarý ateþlerle sürmüþtür.

Hükümet, bütün bunlara raðmen saðduyusunu korumaya çalýþmýþ, Ermenilerin teslim olmalarýný istemiþ ve bunun için Van’da bulunan konsolosluklara müracaat etmiþ, Ermeni temsilcilerin, isyancýlarýn, teslim olduklarý takdirde Van kalesinde muhafaza edileceklerini söylemiþtir. Ayrýca, bunlar hakkýnda bir karar verilinceye kadar yabancý mümessillerin kontrolünde olmalarýný ve aflarý için tavassutlarýný teklif eden Van Valisi Nazým Paþa baþta olmak üzere Sadettin Paþa, Þemsettin Paþa ve Van Vali vekili C. Melik imzalý bir beyannameyi konsoloslara iletmiþlerdir.  Konuyla ilgili olarak konsoloslar Hükümetin bu ýlýmlý yaklaþýmýný uzlaþýcý görmüþler ve bu þartlarda Ermenilerin silahlarýný býrakmasý gereði üzerinde bir karara vararak durumu Ermeni çetecilere bir mektupla bildirmiþlerdir.[13]

Sadettin Paþa, 23 Temmuz 1896 tarihli raporunda, konsoloslar tarafýndan yapýlan bu ýlýmlý teklife raðmen isyancýlarýn silah býrakmadýklarýný, tavsiye ve nasihatleri kabul etmediklerini bildirmiþtir.[14]

Ýsyan, 10 Eylül 1896’da tekrar baþlamýþtýr.[15] 14–15 Eylül’de evlere sýðýnan Ermeni isyancýlarla çatýþmalar devam etmiþtir.

Yaklaþýk beþ ay süren isyan, Ekim ayý sonlarýnda büyük oranda bastýrýlabilmiþtir. Ancak tam anlamýyla bitirilmiþtir de denilemez, çünkü 1897 yýlýnda da devam etmiþtir. Hariciye Nezaretinin 10 Aðustos 1897 tarihli dýþ temsilciliklere gönderdiði telgrafta:

“...Ayýn 7’sinde Ermeni çeteleri Haydýranlý ve Mazkiri aþiretlerine saldýrmýþ ve çok vahþiyane hareketlerde bulunmuþlardýr, 116 kadýn ve çocuðu öldürmüþlerdir. Takip edilen âsîler Ýran’a kaçmýþ olup hudut bölgelerinde gerekli tedbirler alýnmýþtýr.” þeklinde bilgi vermiþtir. [16]

Birinci Van isyanýnda umduklarýný bulamayan ve baþarýsýzlýða uðrayan Ermeniler bu defa propaganda yoluyla Þemsi Paþa’nýn kendilerine iþkence yaptýðý yaygarasýný yapmaya baþlamýþlardýr.[17]

Ýkinci Van Ýsyaný (1915)

Osmanlý Devleti 3 Aðustos 1914’te seferberlik ilan etmiþtir. Seferberliðin ilanýndan yaklaþýk 27 gün sonra yani 30 Aðustos 1914 tarihinde Zeytunlu Ermeniler Osmanlý bayraðý altýnda savaþmayý reddederek kendi subaylarýnýn yönetiminde bir “Zeytun Fedayi Alayý” kurarak resmen isyan etmiþlerdir.[18]

Osmanlý Devleti henüz savaþa girmeden önce Rus-Ermeni yakýnlaþmasý hakkýnda bilgi sahibi olmuþtur. Alman Yarbaylarýndan Guse de Türkiye’deki Ermenilerin, Türkiye aleyhine taþýdýklarý zararlý fikirleri, Ruslarýn ilerlemeleri halinde eyleme dönüþtürecekleri ve ayaklanacaklarýnýn bilindiðini yazmýþtýr.[19]Bu amaçla, 19 Temmuz 1914 tarihli Ruslarýn Kafkasya Ermenileri aracýlýðýyla yapmakta olduðu kýþkýrtmalara karþý alýnacak önlemleri belirten 3. Ordu Komutanlýðý emri çýkartýlmýþtýr.[20]

Emirde, Ruslarýn Kafkasya’daki Ermeniler vasýtasýyla Türkiye’de bulunan Ermenileri teþkilatlandýrýp Osmanlý Devletinden zaptedecekleri yerleri Ermenilere vererek istiklâllerini temin vaadiyle teþvik ettikleri, daha da ileri giderek bölgede yaþayan köylülerin giymiþ olduklarý kýyafetleri giyerek Ermenilerin yaþadýklarý köylere silah ve cephane soktuklarý ve hatta Rus Generallerinden Loris Melikof’un oðlunun bu maksatla Van’a gittiði haberi alýnmýþ olduðu ve bunun için gerekli tedbirlerin alýnmasý gereði bildirilmiþtir.[21]

6 Eylül 1914’te Baþkomutanlýk tarafýndan 3. Ordu Komutanlýðýna gönderilen mesajda, Van’daki Ermenilerle Ruslarýn haberleþtiklerinin istihbar edildiði bildirilmiþtir.[22]

Benzer bir telgraf 14 Eylül’de Erzurum Vali Vekili Defterdar Cemal Bey tarafýndan 3. Ordu Komutanlýðýna çekilmiþtir.[23] Telgrafta: “Rus Hükümetinin Kafkasya’daki Ermenilere görülmedik derecede güvendikleri, onlarý kendi tarafýna çekip Doðu Anadolu’da istedikleri anda isyan çýkartarak iç iþlerimize karýþmaya çalýþacaklarý...”[24] bildiriyordu.

18 Eylül 1914 tarihli Bitlis Valisi Mustafa Bey’den 3. Ordu Komutanlýðýna çekilmiþ olan þifreli telgrafta: “Seferberlikten sonra bu bölgedeki Ermeniler, komitelerin talimatlarýna göre Kafkasya Ermenileriyle birleþerek Rus Ordusunun harekatýný kolaylaþtýrmaya karar vermiþlerdir”[25] denilmiþtir.

14 Ekim 1914’te Beyazýt Mutasarrýfý’[26]nýn Dahiliye Nezaretine gönderdiði mesajda ise 26 Eylül’de Van, Muþ, Bitlis ve Kars’da Ermeni gönüllülerinin toplanarak saldýrý hazýrlýklarýnda bulunduklarýný, hatta içlerinden birkaçýnýn Van’a gittiklerini bildirmiþtir.[27]

Kasým ayý içerisinde artýk Osmanlý Devleti sýcak bir savaþýn içerisindedir.

29 Kasým 1914’te Van’da büyük bir isyan çýkacaðýnýn haberini Jandarma Tümen Komutaný Kâzým Bey, yakalanan iki casusun ifadeleriyle Baþkomutanlýða bildirmiþtir. Telgrafýnda Kâzým Bey: “Derdest edilen iki casusun ifadesinden bu günlerde Van’da ve vilayet dahilinde kýyam olacaðý anlaþýlmýþtýr. Ahvalde bunu gösteriyor.”[28]diyerek eðer böyle bir kýyam olursa müþkül bir vaziyette kalýnacaðýný bildirmiþtir.[29] Bir gün sonrasýnda ise, Van Valisi Cevdet Bey, Rus kuvvetlerinin Kotur’dan Van’a doðru ilerlediklerini, Ermenilerin Van’da herhangi bir olay çýkarmamalarýna çalýþtýðýný bildiren telgrafý çekmiþtir.[30] Van’dan 2 Aralýk tarihinde çekilen diðer bir telgrafta ise, Ermeni erlerden firariler olduðu ve bunlarýn Ruslarýn tarafýna geçtiðini haber vermiþ 4 Aralýk 1914 tarihli Van seyyar Jandarma Tümen Komutaný Kâzým Bey’in bir diðer telgrafýnda ise düþmanýn bölgede ele geçirdiði yerlerde Müslüman ahalinin elindeki silahlarý alýp Ermenilere verdiði ve Ermenilerden kýtalar oluþturduðu bildirilmiþtir.[31]

Ýkinci Van Ýsyaný Sýrasýnda Van’ýn Nüfusu

Van’da nüfus Müslümanlar lehindedir. 1914 tarihli Dâhiliye Nezareti’nin yaptýrdýðý Memâlik-i Osmaniyye’nin 1330 Senesi Ýstatistiði (Statistique Officel de 1914)’ne göre Van vilayeti ve kazalarýndaki nüfus þöyledir:


Vilayet – Kazalar                            Müslüman     Ermeni         

                                                          Nüfusu           Nüfusu              Toplam

Van vilayeti merkez kazasý          45.119            33.789                79.736

Ercis kazasý                             27.323              8.083                33.406

Þitak (Çatak) kazasý                   8.132              4.292                12.717

Adilcevaz kazasý                       10.820              4.849                15.669

Gevaþ kazasý                            18.123            10.520                28.643

Hakkâri sancaðý – merkez            21.848              3.461                27.680

Çölemerik kazasý                         7.450                 297                  9.004

Mahmudi  kazasý                        10.230                528                 12.959

Þemdinan kazasý                         9.873                    -                 11.740

Hoþap kazasý                              7.691               1.015                 8.706

----------------------------------------------------------------------------

Vilayet Toplamý                         166.609            66.834               242.260


Listede görüldüðü gibi Van merkez ve Hakkâri sancaklarýndan teþekkül eden Van vilayetinin Hakkâri’deki[32] Müslüman nüfus toplam nüfusun yaklaþýk % 70’ini, Ermeni nüfus ise % 30’luk kýsmýný teþkil etmiþtir. Ayrýca Þitak (Çatak) dýþýnda diðer kazalarda ortaya çýkan durum, Müslümanlarýn Van vilayetinin her yerinde Ermenilerin iki veya üç katýný oluþturduðudur. Ortaya çýkan bir diðer önemli unsur da göçebe hayatlarý sebebiyle çok sayýda Türk’ün sayýma katýlmamalarýdýr. Zira bunlarda hesaba katýlýrsa Türk nüfusu daha da yükselecektir.[33]

Zaten II. Meþrutiyetle birlikte Doðu Anadolu ve özellikle Van vilayetinden seçilen mebuslarýn temsil nispetine Ermenilerin itiraz etmeleri üzerine vilayette süratle bir nüfus sayýmý yapýlmasý için alýnan kararý yukarýda tabloda verdiðimiz gerçeði ortaya çýkaracaðýný anlayan Ermeni komiteleri derhal sabote etmeye kalkmýþlardýr. Ermenilerin ve yabancý konsolosluklarýn da yer aldýðý yukarýda verilen Resmi istatistik sonuçlarý, bir çok yabancý kaynaklarca da teyit edilmiþtir.[34]

Ýsyan Öncesi Ermenilerin Van’da Ýzledikleri Strateji

Henüz isyan baþlamadan Van’ýn içine doðru çevre köylerde bulunan Ermeniler, kafileler halinde yerleþmeye baþlamýþlardýr. Seferberliðin ilanýyla birlikte askere çaðrýlan Ermeniler de firar ederek birçoðu Van’a gizlice gelmiþlerdir. Bu durum hükümetin de gözünden kaçmamýþtýr. Vali Cevdet Bey, Ermeni komite reislerine bu göçün nedenini sorduðunda “Köylerde geçim daraldý, akrabalarýmýzýn yanýna göç etmeye mecbur kaldýk” gibi bahaneler ileri sürerek cevap vermiþlerdir.[35]

Ekim ayýna kadar Van ve çevresindeki bütün gençler askere gitmiþlerdir. Van’da yaþlý, kadýn ve çocuklardan baþka kimse kalmamýþtýr. Ekim ayýnýn bu günlerindeki en üzücü haberlerden birisi Harput’ta bulunan kolordunun Erzurum’a doðru hareket ettiðinin duyulmasý olmuþtur. Olaydan birkaç gün önce bu kolorduya baðlý tümenlerden birinin Muþ, diðerinin de Elazýð’dan yola çýktýðý haber alýnmýþtýr. Kolorduya baðlý Van’da bulunan üçüncü tümenin Van’da kalacaðý da pek muhtemel deðildi. Çok geçmeden bu tümeninde Van’dan ayrýlacaðý haberi duyulmuþtur. Normalde birlikte hareket etmesi istenen kolorduya baðlý bu üç tümene emir ayný zamanda çýkmýþ, Muþ ve Harput’takilere emir ulaþmasýna raðmen, Harput postanesinde ortaya çýkan bir yanlýþlýk sonucunda emrin Van’daki tümene tebliði yapýlamamýþtý. Ancak, yanlýþlýk fark edilir edilmez Van’da bulunan tümen de süratle hazýrlýklara baþlamýþtýr. Van’daki Türk halký bu habere üzülmüþ, hatta bu emrin durdurulmasý için giriþimlerde dahi bulunulmuþ ancak bir netice alýnamamýþtýr.[36]

Tümen, Van’dan ayrýlýrken son anda Vali Cevdet Bey’in emriyle yolunu uzatarak Ermenilerin bulunduðu Haç mahallesinden geçmiþtir. Ancak, geçiþ sýrasýnda mahallede sokaklar tenha, kapýlar ve pencereler kapalý olup, gizlice perde aralarýndan gözetlenmiþtir.[37]

Ekim sonuna doðru Ýngiltere, Fransa ve Rusya savaþ ilan edince bu defa Van’da bulunan Rus, Ýngiliz ve Fransýz konsoloslarý þehirden çýkmak zorunda kalmýþlar ve valiye veda ederek Van’dan ayrýlmýþlardýr. Bu defa da Türk halkýnýn tümen ayrýlýrken göstermiþ olduðu coþkunun aynýsýný Ermeniler þehirden ayrýlan konsoloslara karþý göstermiþlerdir.[38]

Van’da bulunan tümen gitmiþti, fakat tümenin tamamýnýn gittiðini Ermenilere duyurmamak ve þehirde çok sayýda asker olduðu izlenimini vermek için bir takým tedbirlere baþvurulmuþtu. Örneðin, kýþlalarýn etrafýndaki kordon kuvvetlendirilmiþtir. Boþ koðuþlarýn lamba ve sobalarý yakýlmýþ ve fýrýnlardan eskiden olduðu gibi bol miktarda ekmek alýnmaya devam edilmiþtir. Borular her zaman ki vakitte divan taburu, karavan ve hazýr ol çalmýþlardýr. Bir bölük asker, sürekli olarak kýþla kapýlarýndan girip çýkmaya memur edilmiþti.[39] Bütün bunlar, þehirdeki Ermeniler için alýnmýþ tedbirlerdi. Zira edinilen istihbaratta þehirde silahlý 30–40 bin silahlý Ermeni olduðu[40] ve Ruslarýn Van’ý iþgalini bekledikleri bilinmekteydi. Bunun için Van’ýn çevresinde terörist faaliyetlere baþlamýþlardý.

Ýsyan Öncesi Van ve Çevresinde Ermeni Terör Hareketleri

15 Aralýk 1914 tarihli Dahiliye Nezaretinden Van Valisine gönderilen telgrafta, Reþadiye ve Karçýkan telgraf hatlarýnýn bazý kýsýmlarýnýn Ermenilerce tahrip edildiðini ve bunlarla çatýþmaya girildiði ve bu konuda bilgi gönderilmesi istenmiþtir.[41]

Olaylar bu þekilde cereyan ederken 12 Ocak 1915’te Van’a, Ýran’da bulunan Türk ordusunun cephanesinin bitmek üzere olduðu ve acil olarak cephane sevkýyatý yapýlmasý gereði bildirilmiþtir. Yukarýda da belirtildiði gibi, þehirdeki gençler askere gitmiþ, ancak yaþlýlar, kadýnlar ve çocuklar þehirde kalmýþlardýr. Bunun üzerine cephaneyi Ýran’da bulunan Türk ordusuna kimin götüreceði sorunu tartýþýlmýþ ve sonuçta çok riskli bir karara varýlmýþtýr. Buna göre Van’da mekteplerde bulunan 11–12–13 yaþlarýndaki çocuklarýn cephaneyi götürmelerine karar verilmiþtir. Bu amaçla gönüllü ailelerden alýnan 120 çocuk yanlarýnda birkaç jandarma ile birlikte sýrtlarýnda bu cephaneyi götürmek için yola çýkmýþtýr. Þehir halký, 21 Ocak’ta çocuklarýn cephaneyi orduya yetiþtirdiklerini ve geri dönüþ için yola çýktýklarý haberini almýþtýr.[42]

Bir Vefa Örneði: Ermeni Doktor’un Türk Çocuklarýný Tedavi Etmesi

Çocuklarýn Van’a doðru ilerlemekte olduðu haberinin üzerinden çok geçmeden hava þartlarý birden bire deðiþmiþ ve kar yaðýþýyla birlikte fýrtýna çýkmýþtýr. Ortaya çýkan duruma þok olan aileler tereddütlü bekleyiþlerini sürdürürken diðer taraftan da yoldaki çocuklarýndan iyi bir haber almak için sürekli olarak hükümet binasýna gidip gelmeye baþlamýþlardýr. Ancak, þehre oldukça üzücü bir haber gelmiþtir. Habere göre, 40 çocukla 8 jandarma kurtulabilmiþ bunlarýnda büyük çoðunluðunun durumunun aðýr olduðu bildirilmiþtir. Þakak aþiretinin yaptýðý arama çalýþmalarýnda daðlarda ve yollarda donmuþ olarak 39 çocuk cesedine rastlanmýþ ve bu çocuklar þehre getirilmiþtir. Diðer yaklaþýk 41 çocuðun, iki öðretmenin ve jandarmalarýn akýbetlerinin ne olduðu ise öðrenilememiþtir.[43]

3 Þubatta þehre getirilen çocuklar, hastane niyetiyle kullanýlan büyükçe bir eve sevk edilmiþ ve burada tedavileri yapýlmaya baþlanmýþtýr. Þehirde bunlar olurken Van’ýn çeþitli bölgelerinde Ermenilerin ayaklandýklarýna, askerlere ve yöre halkýna saldýrdýklarýna dair haberler de yoðunluk kazanmýþtýr. Bitlis Valisi’nin Dahiliye Nezaretine çekmiþ olduðu 21 Þubat 1915 tarihli telgrafýnda Haksef nahiyesindeki Ermenilerin isyan ettikleri ve çarpýþmalarýn baþladýðý bildirilmiþtir. 6 gün sonra yani 27 Þubat 1915’te ise, Adilcevaz’dan Van’a gelmekte olan 300 kadar Siirt gönüllü askerine Ermenilerin ateþ açtýklarý ve 8 Türk askerinin öldürüldüðü bildirilmiþtir.[44]

Hastane Ýran cephesinden gelen aðýr yaralý askerlerle dolu olduðu için, hastane olarak kullanýlan büyükçe bir evde bu çocuklara iki doktor týbbi yardýmda bulunmuþtur. Bunlar Dr. Refik Bey ile Dr. Maltýzyan’dýr. Van halkýnýn teveccüh ve muhabbetini kazanmýþ olan bu ihtiyar Ermeni doktorun faciayý haber alýr almaz vilayete gelerek hizmetini arz etmesi herkesi sevindirmiþtir. Ortodoks olduðu için Van’da bulunan Katolik ve Protestan Ermeniler tarafýndan pek sevilmeyen Dr. Maltýzyan, öteden beri hastalarýnýn dini ve milliyetleri ile alakadar olmamýþ kimin derdi varsa hemen yardýma koþmuþtur.[45]

Van’a gelebilen 40 çocuktan, günlerce onlarý iyileþtirmek için uðraþ veren her iki doktor, 22’sini kurtarabilmiþtir. Gerek Dr. Refik Bey gerekse Dr. Maltýzyan birçok geceler uykusuz kalarak bu çocuklarý iyileþtirmeye çalýþmýþlardýr.[46]

Bu arada Van’ýn çeþitli köy ve kasabalarýnda Ermenilerin isyan halinde olduklarý haberleri Van’a gelmeye baþlamýþtýr.

Van Jandarma Tümen Komutanlýðýnýn 16 Mart tarihli telgrafýnda, Van Vilayetinin Þitak kazasýnda Ermenilerin jandarma karakoluna ve erlerine saldýrdýklarý ve telgraf hatlarýný kestikleri bildirilmiþtir. Van Valisi, 20 Mart’ta (1915) artýk vilayetin her tarafýnda çarpýþmalarýn olduðunu ve gittikçe þiddetlendiðini bildiren haberi Baþkomutanlýða iletmiþtir.[47]

Böylece Van isyaný bütün þiddetiyle baþlamýþtý. Gerçekte isyan, yukarýda da anlatýldýðý gibi birkaç ay içerisinde olgunlaþan ve patlak veren bir hadise deðildi.

Dr. Maltýzyan’ýn Öldürülmesi: Vali Cevdet Bey’in Özel Merasimle Defnedilmesini Ýstemesi

Bu günlerde Van’da cereyan eden önemli bir olay bütün Van halkýný üzüntüye boðmuþtur. Ýran’a gidip dönen Türk çocuklarýna gösterdiði ilgi ile bütün Vanlýlarýn sevgisini kazanan Dr. Maltýzyan 10 Nisan 1915’de,[48] göðsünde “Düþmanlarýmýza hizmet edenin akýbeti budur” yazýsý olduðu halde asýlý olarak bulunmuþtur. Vali Cevdet Bey, duruma çok üzülmüþ ve Doktorun þeref ve hizmetine layýk bir merasimle defnedilmesi için emir vermiþtir.[49]

Olay þöyle cereyan etmiþtir; gece yarýsý evine gelen meçhul bir þahýs kendisini bir hastaya davet etmiþtir. Akþamdan doktorun biraz keyifsiz olduðunu gören karýsý, bu davetin hiç olmazsa sabaha ertelenmesini istemiþ fakat Maltýzyan bu saatte aranmasýna bakýlýrsa çaðrýldýðý hastanýn aðýr olacaðýný ve evine kadar gelerek kendisinden yardým dileyen bir adamý boþ çevirmenin münasip olmayacaðýný söyleyerek gitmeye karar vermiþtir. Gece, doktorun evine geri dönmeyiþinden kendi ev sakinleri –yine hastanýn baþýnda bekliyordur diye- þüphe etmemiþler, ancak sabahleyin üzücü haberi almýþlardýr.

Van’da Gittikçe Büyüyen Ermeni Tedhiþ Hareketleri

Van’ýn bir çok yerinde isyan þiddetini artýrarak devam etmiþtir. Van Valisi Cevdet Bey’in Dahiliye Nezâreti’ne çekmiþ olduðu 23 Mart 1915 tarihli telgrafýnda, Van’ýn çevresinde bulunan bir çok köye Ermenilerin saldýrýlar düzenlediðini, bu saldýrýlara önlem olmak için kýrk kiþilik iki müfreze gönderdiðini, bunlara 70–80 kadar daha milis’in katýldýðýný ancak yine de yardýma ihtiyaçlarý olduðu ve gerekli yardýmýn yapýlacaðýný bildirmiþtir.[50]

Mart sonu ve Nisan baþlarýnda Ermeni terör faaliyetlerine karþý Osmanlý hükümeti tedbirleri daha da sýklaþtýrmaya baþlamýþtýr. Mart ayý sonlarýnda (31 Mart 1915) Ermeni Patriði Baþkomutanlýða çektiði telgrafta, Ermenilere haksýz iþlem ve muamelede bulunulduðu iddia etmiþtir. Patriðin iddialarýný yerinde araþtýran Baþkomutanlýk 8 Nisan tarihinde Patriðe þu cevabý vermiþtir:

“Bilgi ve yorumlarýnýz bizdeki belgelere uymamaktadýr. Buna karþýn yazdýðýnýz olaylar hakkýnda komutanlarýn dikkatini çektim. Halka daha þefkatle davranmalarýný ve adaleti kusursuz uygulamalarý hakkýndaki hükümet düþüncesini þiddetle korumalarýný yeniden istedim.

“Ermenilerin, vatandaþlýðýna ve Osmanlý Devleti’ne baðlýlýk ve sadakatine özellikle pek çok inanýyor ve önem veriyorum. Bu esaslý inancýmý korumada ýsrarlýyým. Ancak kabul edeceðinize inanýyorum ki, yabancý kýþkýrtmalarýna kanan bazý þahýslar, maalesef vardýr. Bu gibi þahýslarýn kendi isteklerine ulaþmak için bazý yasadýþý eylemlere de baþvurduklarý anlaþýlmýþtýr. Bunlara karþý hükümetin sert hareketlere giriþmesinde Osmanlý vatanýnýn korunmasý bakýmýndan maalesef zorunluluk vardýr... Uyarý ve aydýnlatma için sizin çalýþmalarýnýz ve hizmetleriniz daima kýymettardýr. Bu gibi hayýr ve hizmetlerinizin devamýný ve olumlu sonuç almasýný güvenle bekliyor ve bu vesileyle saygýlar sunuyorum.” [51]

Bu arada Van Valisi Cevdet Bey’in 11 Nisan 1915 tarihli Van’dan çektiði telgraf, durumun vahametini açýkça ortaya koyuyordu. Telgrafta: “ Van’a gizlice 4000 kadar Ermeni çetecinin getirildiði ve bölgedeki Ermenilerin köyleri basmaya, yakýp yýkmaya, kadýn, çocuk ve ihtiyarlarý yersiz yurtsuz býrakmaya baþladýlar.” þeklinde bilgi vermekteydi.[52]

15 Nisan 1915 günü Van’da baþlayan Ermeni isyanýný,[53] o günleri yaþayan Emekli Tümgeneral Ahmet Hulki Saral þöyle anlatmýþtýr:

“Van, Ermenilerin ilk önce ele geçirmek istedikleri bir þehir idi. Bir noktada þanslarý da kendilerine yardýmcý idi. 33. Piyade Tümeni Erzurum’a savaþ dolayýsýyla gönderilmiþti. Van þehrinde bu surette jandarma kuvveti hariç baþka askeri kuvvet kalmamýþtý. Böylece Ermenilerin þehri iþgalleri nispeten daha kolay bir hale gelmiþti. Fakat her ihtimale karþý Rus ordularýnýn Türk topraklarýna girmeleri ve baharýn gelmesini beklemiþlerdi. Bu suretle Ruslar ile müþterek hareket edilerek daha baþarýlý olacaklarýna inanmýþlardý.

“Uzun senelerden beri silahlanan, tüfek, tabanca ve el bombalarý gibi türlü silahlarla donanmýþ olan Ermeni çeteleri Van’da toplanmýþlardý. Köyler de ayný þekilde silahlandýrýlmýþ, harekete hazýr hale getirilmiþlerdi. Ermenileri Aram isminde biri idare ediyordu. Türklerin savunmasýný ise Vali Cevdet Bey idare ediyordu...”[54]

Ýsyaný, Rus General Maslofski þöyle anlatmýþtýr:

“Van mýntýkasýnda vaziyet karýþýk bir hal almýþtý. 14 Nisan da Ermeniler Van’da kýyama baþlamýþlardý, önce küçük jandarma kýtasýný katl ve tard etmiþlerdi. Bunun üzerine Türkler Kâzým Bey’in 5. Mürettep fýrkasýný göndermiþler Ýçkale ve þehirdeki Ermenileri muhasara eylemiþlerdi. Ayný þekilde Van’daki Ermenilere yardým için general Truhin kumandasýnda bir birliðin Van’a sevk edilmesi Kolorduya bildirilmiþti.” [55]

Erzurum’dan Van’a doðru yola çýkan Rafael de Nogales, genel durumu ve Van isyanýný yazmýþ olduðu hatýratýnda þöyle anlatmýþtýr:

“Harp ilâný baþladýktan hemen sonra Erzurum meb’usu Pastýrmaciyan 3. Ordudaki bütün Ermeni zabitan ve neferleriyle Rus tarafýna geçmiþ ve Müslüman köyler ahalisini bilârahmü þefkat (merhametsizce) yakmak, katletmek  için Ruslarla birlikte Türk arazisine girmiþti. Bu vaziyet üzerine Türk Hükûmeti, henüz ordudan kaçmaða muvaffak olamayan Ermeni neferlerini toplayarak yol inþasýnda yahut, daðlýk yerlerde erzak naklinde kullanmaða mecbur oldu. Bundan baþka Ermeni ahalisinin düþman hesabýna çalýþacaklarýndan korkuluyordu... ...Van vilâyetindeki Ermenilerin Ýran’a doðru yürüyen kuvve-i seferiyelerimizin gerisinde isyan çýkarmalarý bunun delilidir.” [56]

Buradan 14 Nisan 1915 günü öðleden sonra yola çýkan Nogales, gün boyunca yaptýðý yolculuktan sonra dinlenmek için geceyi bir Türk þeyhinin evinde geçirir ve ertesi sabah yoluna devam eder, o günün gecesini ise fakir bir köy olan Zarkat’ta bir jandarma deposunda istirahat ederek geçirir.

“Sabahleyin saat bire doðru baþlayan ve bunu bir yaylým ateþ gibi takip eden müteaddit mermiler beni uyandýrdý. Birkaç mermi yataðýmýn karþýsýndaki duvara isabet etmiþti. Karakol kumandanýný çaðýrýp dýþarýda ne olduðunu sorduðum zaman bana dedi ki, Ermeniler, uzun zamandan beri her gece bu tarzda bize ateþ ederler. Jandarma kumandanýnýn bu cevabý, bizim mühim bir vakayi arifesinde bulunduðumuz kanaatini tamamýyla takviye eylemiþti.” [57]

“Van Valisinin yanýna gidinceye kadar birçok dolaþýk yollardan yürüdüm; çünkü, Ermeniler iyi niþan alarak þiddetli ateþ ediyorlardý; birkaç mermi yüzüme yakýn výzlayarak geçti.

“Ermeniler tabancalarýyla iyi silahlandýrýlmýþlardý; bu tabancalarla kýsa mesafelerde iyi netice istihsal ediyorlardý, adeta makinalý tüfek gibi.” [58]

“Buraya geldiðim gün Van Muhasarasý baþlamýþtý. Aram Pþ. Maiyetindeki Ermenilerin miktarý Mis Knapp ve Mösyü Ruþduni (Y. A. Rushdouni) tarafýndan vaki olan neþriyata göre 30.000 ve daha fazla tahmin edilmektedir. Þehri ihata eden surlar ve Aykestan (Aikesdan) yani Baðlar Mahallesi Ermenilerin elinde idi. Biz de kaleye ve þehir civarýna hâkim idik, buralarda demir bir çember vüruda getirmiþtik; bu çember her gün yaptýðýmýz ilerleme nispetinde darlaþýyordu. Van’ýn muhasarasý esnasýnda yapýlan muharebeler gibi þiddetli muharebeleri nadiren görmüþtüm. Dar bir saha dahilinde bilâ fasýlýa çarpýþýlýyordu. Ekseriya bir tuðla duvar bizi düþmandan ayýrýyordu. Hiçbir taraf, Hýristiyan, Ýslâm birbirinden af talebinde bulunmuyordu...”[59]

“Modern topçu olarak emrimizde birkaç sahra topu vardý; bunlardan iki buçuk batarya mantelli, birkaç düzine, yuvarlak mermi atan, eski toplardan vardý.”[60]

“Van’daki mevcutlarý 30–40.000 civarýnda olan Ermenilerin elinde binlerce mavzer tabancasýndan baþka çok miktarda filinta ve tüfekte vardý[61], bunlarý seneler boyunca satýn almýþlar ve depolamýþlardý. Hatta Ermenilerde, bize çok zaiyat verdiren, el bombasý da mebzulen mevcuttu.

“Biz filhakika kaleye sahip idik; fakat topçumuzun þehre karþý istimali hemen hemen mümkün deðildi. Her taraftan vaziyet Ermeniler için daha müsaitti; hele sayý olarak üstünlük tamamýyla Ermeniler tarafýnda idi. Kendileri tarafýndan da açýklandýðýna göre Ermenilerin kuvveti yukarýda da zikredildiði gibi 30.000’den fazla idi, tabi buna her gün çeþitli köy ve kasabalardan Van’a akýn akýn gelenlerin miktarý dahil deðildir.[62]

“...Bu sýrada Baþkale’den birkaç atlý jandarma ve 300 kadar silahlý Kürt geldiler. Bunlar, Ermeni komitasý rüesasýndan Kojuncan tarafýndan, birçok siperlerden ve Yedikilise manastýrýndan edilen ateþe raðmen Erek Boðazýndan geçip gelmeðe muvaffak olmuþlardýr.”[63]

“(25 Nisan 1915) Cevdet Bey ve ben kalenin burçlarýndan bu muharebeyi tarassut ederken Ermeniler de þehirde Peterpavles adýný taþýyan adýný taþýyan baþkilisenin kubbesinden mütearrýzlar üzerine ateþ etmeðe baþladýlar. Bu mukaddes yeri þimdiye kadar korumuþtum; burasýnýn ibadethane olmasýndan deðil, daha ziyade tarihî kýymeti haiz bir tarzý inþaya malik olmasýndan dolayý korumuþtum.

“Binanýn harabisine mahsurinin akýlsýzca hareketi sebep olmuþtur; zira Cevdet Bey mermilerin geldiði tarafý tespit eder etmez buranýn ateþ altýna almasýný emretti. Fakat kilise çok kuvvetli bir tarzý mimarîde inþa edildiði için birkaç saat ateþimize mukavemet gösterdi; gece olduðu vakit bu kilise de bir harabeye çevrilmiþti.

“Ermeniler baþkiliseden de tardedildikten sonra, büyük caminin minaresinden bize ateþ etmeðe baþladýlar; bunun üzerine valinin protestosuna raðmen derhal burasýný da ateþ altýna aldýrdým; çünkü (bu muharebedir) bu suretle ayný gün içinde Van þehrinin iki muazzam mabedi ortadan kaybolmuþlardý; her iki mabette de kýymetli sütunlar ve abideler vardý, bunlar takriben 9. asýrda inþa edilmiþlerdi.”[64]

“Bu günlerden birinde, tam olarak hatýrlamýyorum (30 Nisan ile 4 Mayýs 1915 arasý), Vali, Doktor Ussher’den bir mektup aldý; Doktor bu mektubunda, birkaç danenin (mermi) Van’daki Misyonun oturduðu binalara doðru atýldýðýndan protesto ediyordu; halbuki bu binalar Amerikan bayraðýyla belli edilmiþti.

“Cevdet Bey’in, bana Fransýzca olarak tercüme ettiði bu mektup çok kaba bir tarzda yazýlmýþtý. Vali bundan dolayý çok hiddetlenmiþti; benim teklifime muhalif olarak tehditkar bir cevap verdi; Þimali Amerika Misyonerleri, Ermenileri Hükümet aleyhine tahrike devam ettikçe ve ihtilalciler bu binalarda toplandýkça büsbütün sistematik bir þekilde bombardýmana devam edeceðini bildirdi.

“Bu arada Ermeniler kitle halinde Yedikilise manastýrý etrafýnda toplanmýþlardý; geri çekilmemiz halinde toplanan bu Ermeniler, bizim için hakiki tehlike teþkil ederdi. Bu sebeple Erzurum jandarma taburuna, Ermenileri bulunduklarý yerden daðýtmak vazifesi verildi. Ermeniler böyle bir taarruzu hiç beklemiyorlardý; bu tarihi binayý, binlerce senelik kütüphanesiyle birlikte Türklerin eline düþmemesi için derhal ateþlediler.”

20 Nisan 1915’de Van’daki Osmanlý Bankasýný, Duyun-u Umumiye binasýný ve Postaneyi yakan Ermeniler, bununla da yetinmemiþ ve Müslüman mahallelerini ateþe vermiþlerdir.[65] Gittikçe büyüyen isyan hakkýnda Cevdet Bey ayný gün  (20 Nisan 1915) tarihli þifreli telgrafýnda, þehirde çarpýþmalarýn bütün þiddetiyle sürdüðünü, çoðu asker olan isyancýlarýn planlý ve organize þekilde hareket ettiklerini bildirmiþtir.[66]

Ruslarýn Van’ý Ýþgali

Van’da cereyan eden þiddetli çarpýþmalarda karþýlýklý kayýplar verilmiþtir. Bir gece yüz kiþilik bir Ermeni çetesi kaleye týrmanarak Türk topçularýný öldürmüþ ve kaledeki topu tahrip etmiþlerdir. Ermenilere karþý yapýlan taarruzlarda binlerce Türk þehit edilmiþtir öyle ki þehirde eli silah tutanlarýn sayýsý iki bine düþmüþtür.[67]

Ruslarýn Van’a 15 Mayýs’ta girecekleri hesaplanmýþtý. Bu yüzden Van’daki Hükümet, göçme imkaný olmayanlarýn emniyetini saðlamak ve Ermeni saldýrýlarýndan korumak için ilk etapta Ruslarla görüþmeler yapmýþ ise de bundan bir sonuç alýnamamýþtýr. Zira Rus ordusu Muradiye üzerinden Van’a doðru ilerlerken Müslümanlarý kýlýçtan geçirmeye, Ermenilerden daha zalim ve insafsýz katliamlara baþlamýþlardý. Bu katliamlardan kaçýp kurtulanlarda Van’a sýðýnmýþlardý.[68]

Bu durum karþýsýnda Vali Cevdet Bey artýk yapýlacak bir þeyin olmadýðý kararýna varmýþ ve 14 Mayýs 1915’te þehirde ki Türklerin boþaltýlmasý iþlemlerine baþlanmasý emrini vermiþti. [69]

14 Mayýs’ta Van’da göç baþlamýþtýr. Göç kara ve göl yoluyla yapýlmýþtýr. Kara yolu hem zahmetli hem de Ermeni çetecilerin her an baskýn yapmalarý ihtimali bakýmýndan tehlikeliydi. Bu yoldan ancak kendini savunabilecek kuvvete sahip olanlar gidebilirdi. Göl yoluyla ise Tatvan’a gidilebilirdi. Bunun için gölde bulunan büyük–küçük elli kadar araçtan faydalanýlmýþtýr. Ancak gemicilerin Ermeni olmasý Hükümeti tedirgin etmiþ bu yüzden her gemiye silahlý bekçiler yerleþtirilmiþtir. Bu gemilerden bazýsý Ermeni gemiciler tarafýndan Tatvan yerine Rus iþgali altýnda bulunan Adilcevaz’a doðru yönlendirilmiþ ve burada Ruslarýn himayesinde bulunan Ermeniler tarafýndan gemide bulunan Türkler katledilmiþlerdir.[70]

Türklerin Van’dan ayrýlýþýndan sonraki olaylarý Nogales, þöyle anlatmýþtýr:

“Kendisi (Cevdet Bey) Van’dan çekildikten sonra Ermenilerin ovaya hakim olduklarýný ve bütün Müslüman ihtiyar, kadýn ve çocuklarý servetlerine tamah ederek kestiklerini Vali Bey’den haber almýþtýk.” [71]

Van’da Yönetimin Ermenilerin Eline Geçmesi

Ermeniler, Van’ýn Rus ordusu tarafýndan iþgal edilmesini kendileri için zafer saymýþlardýr. Dr. Ussher, Ruslarýn geliþiyle birlikte Bitlis istikametine doðru Türk ordusunun çekiliþini anlattýktan sonra Van þehrinde Ermenilerin yönetimi tamamen ele geçirdiklerini, Ermenilerin bunu yüzyýllardýr beklediklerini ve o bekledikleri günün nihayet geldiðini kitabýnda büyük bir þevkle anlatmýþtýr.[72]

Bundan sonra yönetim Van’da Ermenilerin elindedir. Sever Yânin imzalý Roskof’ta çýkan Otro – Yoga adlý Rus gazetesinde:

“...Çanlar daima çalýyordu. Türkler de bu seslerin galibiyet sesleri olduðunu anlayarak fatihlerin dikkatini çekmemek için çabucak, sessizce kaçtýlar. Hatta o kadar çabuk gittiler ki, Ermeniler Türklerin bu rezilce kaçýþlarýný, kayýp olmalarýnýn ertesi günü öðrendiler, Ermeniler artýk Ýkistan’dan çýkarak kaleyi zabt ile sancaklarýný diktiler. Sevinç ve neþe içinde iki gün geçti.

“Van, Müslüman Türk’ün vahþi idare ve boyunduruðundan kurtarýlmýþtýr. Bölge bundan böyle Rus umumi valisi tarafýndan idare olunacaktýr. Van kahramaný Aram bu makama getirildi. Daha þimdiden bir çok Ermeni delikanlýlarýný toplayarak bir gönüllü birliði teþkil etti. Evlatlarýnýn en iyileri þimdiden silah altýndadýr. Bu yeni ordu, savaþ meydanlarýnda Ermeni bayraðýný ebedi müttefiki olan Rus bayraðýnýn yanýnda taþýyacaktýr...” [73] diye yazýlmýþtýr.

Van’da Ermenilerin Türklere Yaptýklarý Katliam

Ermeniler Van’da sadece Aram’ýn yönetiminde 10.000’in üzerinde Türk kadýn, çocuk, ihtiyarý katletmiþtir. Van’da aþaðýdaki belgelerde de görüldüðü gibi yaklaþýk olarak 23.000’in üzerinde Türk erkek, kadýn, çocuk katledilmiþ ve geride sadece 1.500 Türk hayatta kalmýþtýr. Bunlarýn da namuslarýyla, þerefleriyle oynanmýþ, en iðrenç iþkencelerle öldürülmüþ[74] bir kýsmý ise hasta olduklarý halde, Van’da görev yapan Amerikalý misyoner Clarence D. Ussher’in de onayladýðý üzere bakýmsýzlýktan ölüme terkedilmiþ olmalarýdýr.[75] Burada ilginç olabilecek noktalardan birisi de Dr. Ussher’in Türk kayýplarýna ait Cevdet Bey’in bir rapor tuttuðunu söylemesidir[76]. Ussher, Cevdet Bey’in tuttuðu bu rapora göre Van’da Ermeniler tarafýndan 55.000 Türk’ün katledildiðini söylemiþtir. Ancak, Ussher, bunu yazarken, aslýnda 55.000 Türk deðil 55.000 Ermeni katledilmiþtir deðerlendirmesini yapmýþtýr.[77]  Bu durumda ortaya çok doðal olarak þu sonucu çýkartýr. Bu makale yazýlýrken Dr. Ussher’in hatýratýnda belirttiði Cevdet Bey tarafýndan hazýrlanan bu rapora rastlanamamýþtýr. Eldeki belgelerle yukarýda da belirtildiði üzere yaklaþýk 23.000 Türk, Ermeniler tarafýndan katledilmiþtir. Sadece Amerikan misyoner merkezinde 8.000 Türk katledilmiþtir.[78] Dr. Ussher’in 55.000 Ermeni katledildi sözü yine Ussher tarafýndan hatýratýnda çok açýk bir þekilde kendi kendini çürütmektedir. Zira Ussher, Van’da 30.000 civarýnda Ermeni olduðunu hatýratýnýn bir çok yerinde yazmýþtýr[79]. Bu rakamý Bayan Knapp gibi diðer misyonerler de teyit etmiþlerdir. Hatta, 1914 tarihli Dâhiliye Nezareti’nin yaptýrdýðý Memâlik-i Osmaniyye’nin 1330 Senesi Ýstatistiði (Statistique Officel de 1914)’de Ermeni nüfusunu 33.789 olarak vermiþtir. Yine Nogales, Ermeni mevcudunu 35.000, sonradan gelen silahlý Ermenilerle yaklaþýk 40.000 civarýnda olduðunu hatýratýnda anlatmýþtýr. Yani Ussher’in Van’da önce 30.000 Ermeni vardý deyip, 55.000 Ermeni öldürüldü demesi kendisiyle çeliþen ve olmayan 25.000 Ermeni’nin nereden çýktý sorusunu karþýmýza çýkartýr.

Van’da Ermenilerin yapmýþ olduðu tahribatý ve mezalimi 16 Eylül 1916 tarihli hariciye Nezareti, yabancý misyonlara gönderdiði genelgeyle þöyle açýklamýþtýr:

“Þamaram mahallesinde 200 kadýn ve çocuk sýðýndýklarý evde yakýlmýþlardýr. Mirkos köyü beyaz bayrak çektiði halde tecavüze uðramýþ, köyün kadýnlarý ve kýzlarý bilinmeyen bir yöne götürülmüþler. Bazý köylerde ise öldürülen çocuklarýn etleri annelerine yedirilmek istenmiþtir.

“Aksani ve Hýnýs köylerinde 500 kiþiye yakýn insan Þeyhane köyünde ise 200’e yakýn çocuk ve kadýn camiye doldurulup diri diri yakýlmýþlardýr.

“Saray civarýndaki halk kýlýçtan geçirilmiþ, sulara atýlarak boðulmuþ, 10. 000’in üstünde ceset Van Gölü üzerinde sayýlmýþtýr.

“Yine Gevaþ, Vastan[80] ve Mukas’ta 3000 kiþi katledilmiþtir...

“Van’ýn içinde camiler, evler, kýþlalar, hatta içindeki yaralý ve hastalarý ile birlikte hastaneler yakýlmýþtýr. Yakalanan subaylar iþkence çektirilerek öldürülmüþtür. Bu arada þehirdeki durumu bilmeyen çevre köylerden Van’a gelmek isteyen göçmenlerden 1200 kiþi Vastan ve Etkil yolu üzerinde acýmadan vahþiyane bir þekilde öldürülmüþlerdir ” [81].

Sadece Aram yönetiminde (Muhtemelen Saray civarýndaki halk) 10.000 kiþi, Vastan ve Etkil yolu üzerinde 1200, Gevaþ, Vastan ve Mukas’ta 3000, Van Þamaram mahallesinde 200 kadýn ve çocuk, Aksani ve Hýnýs köylerinde 500 ve Amerikan misyoner merkezinde 8000 Müslüman[82] (Takriben 22 900 ‘yirmi iki bin dokuz yüz kiþi’)  yakýlarak, tecavüz, iþkence ve kýlýçtan geçirilme gibi þekillerde (Sadece 1915 yýlý Nisan ve Mayýs aylarýnda) Ermeniler tarafýndan katledilmiþtir.

Van’da Ermenilerin Türklere uyguladýðý katliamý o günleri yaþayanlardan ve yaþadýklarýný 4 Haziran 1916 yýlýnda Van’lý yetkililere anlatan Zeliha Haným isimli þahsýn ifadesi ise þöyledir:

“Þamram mahallesinde bir hânede muhtefî bulunduðumuz gece Ermeniler “korkmayýn” diye dellâl çaðýrdýlar. ‘Yalandýr, inanmayalým’ diye zevcim Hüseyin Efendiye ve komþularýma söyledimse de ýsga’[83] etmediler. Sabahleyin yirmi yaþýnda Âgah ve on beþ yaþlarýnda Ahmed ile on sekiz yaþlarýnda Veysi isminde dâmâdýmla zevcim kendilerini kurtarmak için dýþarýya atýldýlar. Nerede itlâf olunduklarýný göremedim. Onu müte’âkib “Teslim olunuz!” dediler. Otuz kadar saklanan zükûr ve inâsý dýþarý bahçeye çýkardýlar. Bunlarýn içinden ebeveynini gâ’ib eden on yaþlarýnda ve Bilâl isminde bir çocukla, isimlerini bilmediðim ayný esnâda diðer üç çocuðun muvâcehemizde revolverle öldürdüler. Maksâd-ý asýllarý erkekleri öldürmek, kadýnlarýn gençlerini götürmek olduðu ilk hatvede anlaþýlýyordu. Bizi oradan Amerika mü’essesesine götürdüler. Erkek çocuklarý seçmek ve gizlenenleri bulmak için de hizmet nâmýyla istenildiler. Ebeveyni öldürülen bir çocuðun te’mîn-i hayatý zýmnýnda dýþarý verildi. Çocuk, mü’essesenin bir tarafýna götürüldü. Berây-ý ta’zib arkadan kesilirken baðýrtýsýný iþiten Rus zâbitleri nasýlsa çocuðu kurtardýlar. Mü’essesedeki hastahâneye götürdüler, ne olduðu anlaþýlmadý. Bizi oraya götürüken soydular. Nemiz varsa aldýlar; hemen uryân denecek bir hâle getirdiler. Mü’essesede tahmînen sekiz bin nüfûs Müslim ahâlî göründü. Bir aralýk birer somun ve bir aralýk da yahni verdiler. Fakat bunlarý yiyenlerden kanlý sular akarak iki ay zarfýnda telef oldular. Yüz elli kadar kalanlarýn mu’ahharan Hacý Ziya Bey’in hânesine götürdüler. Bizim asker geldi, bizi kurtardýlar.”[84]

Diyerek, Amerikan misyonunun nasýl kullanýldýðýný ortaya çýkarmaktadýr. Zaten Ermeniler Van’dan çekilirken Dr. Ussher ve diðer Amerikalý misyonerlerin þehri terk etmeleri baþka þekilde açýklanamaz.

Van’da gerçekleþtirilen katliamlara Ermenilerle birlikte Ruslar da karýþmýþlardýr.[85] Van’a baðlý Zeve, Mollakâsým, Þeyhkara, Þeyhayne, Ayans, Paksi, Zorâbâd ve daha bir çok köyün[86] Müslüman ahalisi göç edemediklerinden hiçbir fert sað býrakýlmaksýzýn Ermeniler ve Ruslar tarafýndan katledilmiþlerdir. Ermeniler ve Ruslar girdikleri köylerde vahþiyane zulümler yapmýþlardýr. Kadýnlarý ve çocuklarý diri diri yakmýþlar, ihtiyar ve genç erkeklerin gözlerini oyarak genç kýzlara tecavüz etmiþlerdir. Örneðin Aþnak nahiyesinde kadýn ve kýzlardan on beþ tanesini ayýrarak bir odaya hapsetmiþler ve akþamlarý eðlenirken bu kadýnlarý çýrýlçýplak soyarak “Haydi namaz kýlýnýz bakalým, nasýl kýlýyorsunuz” diyerek alay etmiþler ve nihayet tecavüz ederek çeþitli iþkencelerle öldürmüþlerdir.[87]

Yine Van’ýn Abbasaða Mahallesinden Firdevs isimli bir vatandaþýn ifadesine göre, çeþitli iþkencelerle Müslüman halkýn öldürüldüðü, hamile bir kadýnýn karnýný yararak çocuðun çýkarýp kafasýný kestikleri, girdikleri evlerdeki insanlara saatlerce iþkence yaptýktan sonra öldürdükleri, on beþ- on altý yaþlarýnda erkek bir çocuðu çýrýlçýplak soyarak cinsel organýný kestikleri ve daha sonra doðradýklarý, Amerikan misyonuna götürülen kadýn ve kýzlarýn ýrzýna geçildiði...[88] anlatýlmýþtýr. Teslim olmak isteyen ahali dahi gerek Ermeniler gerekse Ruslar tarafýndan[89] çeþitli iþkencelerle katledilmiþlerdir.[90]

Anlatýlan þu olay vahþetin boyutunun ne kadar tiksindirici olduðunu göstermesi bakýmýndan oldukça önemlidir.

“...Ýki Ýslâm kadýnýný Ermeniler berâber getirmiþlerdi. Bu kadýnlarý ortaya getirdiler. Her ikisi de hamileydi. Ýki Rus askeriyle iki Ermeni geldi. Kadýnlarýn karýnlarýndaki çocuklarýn oðlan veya kýz olduðuna dair iki mecidiye deðeri üzerine bahse girdiler. Kadýnlarýn karýnlarýný feci bir sûretde kama ile yardýlar, birisinin karnýndan bir oðlan çocuðu çýktý. Diðerinin karnýndaki henüz küçük olduðu için anlaþýlmadý ve bunun üzerine uzunca bir süre de münakaþa ettiler...”[91]

Van’da, 1857’de Varrak Manastýrý’nda ki basýmeviyle örgütlenmeye baþlayan Ermeni hareketi, “Vaspurgan”, “Van Kartalý” gibi gazetelerin çýkartýlmasýyla bölgedeki Ermeni hareketini teþvik edilmiþtir. Çok geçmeden 1870 ve 1880’lerde, “Ýttihat ve Halas”, “Araratlý” ve “Karahaç” gibi örgütlerle bu siyasi hareket meyvelerini vermeye baþlamýþtýr.

Örgütler ve dýþ yardýmlarýn desteðiyle 1896 da Van’da ilk büyük Ermeni isyaný çýkmýþtýr. Bu isyanýn bastýrýlmasýndan sonra bölgedeki Ermeni örgütleri çalýþmalarýna devam etmiþler ve Osmanlý Devleti Birinci Dünya Savaþýna girdiði sýrada ikinci Van isyanýný çýkartarak dýþarýdan Rus saldýrýlarýyla karþý karþýya olan hatta sýcak temasta olan Osmanlý Devletini Ermeniler de içeriden vurmaya çalýþmýþlardýr.

Düzenli bir ordu þeklinde silahlarýyla, toplarýyla ve ellerindeki bombalarýyla Van’da resmen Ermeniler, Türklere meydan okumuþlar ve Rus ordusunun Van’a yaklaþmasý yüzünden Van’dan Türklerin ayrýlmasýyla da bunda baþarýlý olmuþlardýr.


 

EKLER
 

 

VAN’DA ERMENÝ MÝLLÝ MÜDAFA KOMÝTESÝ’NÝN YAYINLADIÐI BÝLDÝRÝ VE HARP TEBLÝÐLERÝ

1. 10. 23 Nisan 1915 Tarihli Bildiri:

Ermeni Milletine

Vatandaþlar,

Düþmanýn vahþi ve kederli çýðlýklarý arasýnda yüzlerce, binlerce toplarýna, tüfeklerine karþý dört günden beri devam eden kahramanca mücadelemize her zamankinden daha metin ve cesur olarak galip gelmek ümidiyle sürdürmekteyiz. Ýç oðlundan Ararka’ya, Ararka’dan Haç sokaðýna ve Hamut Aðanýn karþý baþýna kadar askerlerimiz galip ve cesur kalmýþlar ve baþlarýmýzýn üstünde kanatlarýný açan ölümün korkmadan ta gözlerinin içine bakmýþlardýr...

Bu sýralarda zaferden zafere yürüyoruz. Bütün ruhlar vatan müdafaasýnýn ateþiyle dolu, bütün bizler ölmeye hazýrýz.

Ey Ermeni milleti, senin için ölmek, senin yaþaman için ölmek, senin saadetin, senin baðýmsýzlýðýn için ölmek!

Ne düþmanýn çokluðu, ne bugün yahut yarýn mutlaka öleceðimizi bilmek, bizi korkutamaz.

Hayýr! Biz ölümü görmek, seyretmek isteriz. Ýsteriz ki milletlerin bu mücadelelerinde ta doðunun derinliklerinde yüzlerce asýrlýk bir aðacý olan Ermeni milletinin dahi elinde silah, kýþlalarýn dumanlý harabeleri, düþmanlarýn sayýsýz cesetleri üstünde olmasýný nasýl bildiðini gösterelim!

Ermeni milleti!

Þu baþladýðýmýz mücadeleyi ta kanýmýzýn son damlasýný harcayýncaya kadar götürmeye mecburuz. Cesaretli olunuz! Ne olursa olsun galip geleceðiz! Kalplerimiz askerimizin kalbindeki cesaret duygularýyla dolsun. Onlar gibi metin olunuz. Onlar gibi her þeye, her engele karþý gelmesini biliniz.

Bu büyük mücadeleyi bütün aðýrlýðýyla bu kahramanlarýn üzerine býrakmayýnýz. Herkes kendine düþen vazifeyi yapmalýdýr. Ýhtiyarlar, çocuklar, kýzlar, kadýnlar da askerlerin yanýna gelmeli, onlarla birlikte cesaretle katýlmalýdýr.

Bu boðuþma yalnýz hayat ve yaþamak için deðil bir adalet ve hak mücadelesidir. Cesaretli olunuz! Yeni yeni zaferler elde etmek için tek vücut olarak çalýþmaya sarýlalým!

Düþmanýn kan gölü olmuþ kýþlalarýna, þu sayýlamayacak zaiyatýna bakýnýz! Askerlerimizin kahramanca dayanmalarýna bakýnýz! Cesaretle ümitle kalbimiz dolu olarak milletin hayat bulmasý ve bayramýný kutlamak için hazýrlanýnýz!

Yaþasýn Ermeni askeri, yaþasýn Ermeni milleti!”

                                                                   Van – 23 Nisan

                                                             Milli Müdafa Komitesi

 

Van’daki Ermenilerin Harp Tebliðleri

26 Nisan “Sabah”:

“ 1- Cumartesi günü Hacý Bekir kýþlasýnýn önünde bir Türk askeri öldürdük.

2- Dün Arrak önünde iki Türk askeri öldürdük.

3- Vezvez mevzimizde bir Türk öldürdük.

4- Dün bir Türk, Cumartesi günü de Þehbender nöbet yerimizde bir gönüllü Türk katýrcýsý öldürdük.

5- Ýçoðlu mevkiinde Hacý Bekir kýþlasýnýn önünde bir Türk öldürdük.

6- Kürtler Özgebað’daki Almanlarýn koyunlarýný kaçýrdýlar, talan ettiler.

7- Bu sabah Kuruyaþ tarafýndan þiddetli tüfek sesleri iþitildi. Ermenilerle Türk çeteleri arasýnda ve Ova’da bir çarpýþma olma ihtimali vardýr. Düþmanýn kaçtýðýný gördük.

26 Nisan “Öðle”:

1- Þahbaðý mevkiinin karþýsýndaki Hamza’nýn evlerini yaktýk, içerisinde Türk müfrezesi vardý. Düþmanlar bazý ölüler býrakarak kaçtýlar.

2- Dün Tütünciyan mevzimizde bir Türk öldürdük.

3- Dün akþam Ararvetz’in merkezinde üç mevzi daha kazandýk. Bir çok Türk öldürdük. Geceleyin de ileri mevzilerini yaktýk.

4- Atnakanz köprüsü üzerinde küçük bir çarpýþmadan sonra sekiz sandýk cephane ele geçirdik.

5- Bugün Þandað’da bir Türk öldürdük.

 

 

27 Nisan:

1- Dün Pasdað mevzimizde ahaliden bir Türk öldürdük.

2- Þimav – Venyan mevzimizde ahaliden bir Türk öldürdük.

3- Tarman köyünün Ermeni askerleri Drovanz köyüne hücum ettilerse de Türk süvarisi müdafaa için çabucak yetiþtiðinden askerimiz geri çekildi. Düþmanýn kayýplarýný bilmiyoruz. Ancak bir Ermeni öldü ki zavallýnýn kýzý Duruvanzer þeyhi tarafýndan tecavüze uðramýþtý. Bir tüfek aldýk.

4- Dünkü Kurubaþ muharebesinde sekiz Türk askeri öldü, altýsý da yaralandý.

5- Hamitaða kýþlasýnýn harabeleri arasýndan altý Türk çetecisinin beþi çýktý.

6- Bu gece bombalar ve laðýmlarla Tütünciyan mevzimizin karþýsýndaki Topal Molla’nýn evini havaya uçurmayý baþardýk. Burasý Türklerin en kuvvetli mevzisi idi. Ýçinde üç tüfek, iki kasatura ve bir takým eþya bulduk.

7- Ortel mevzimizden Perþembe günü üç Türk, Cuma günü bir, Cumartesi günü bir ve Pazar günü bir Türk askeri öldürdük. Nabantyan mevzimizde Pazartesi bir, Perþembe günü bir baþka Türk askeri öldürdük, bizim taraftan ise ancak 11 yaþýnda bir kýz çocuðu öldü.

8- Arrak’ta birisi askeri kýta kalemi bize aþaðýdaki tebliði yapmýþtýr:

“Düþman dünkü gün hiçbir faaliyet göstermemiþtir. Düþman mevzilerini yýkmak için yapýlan teþebbüsler baþarý ile sonuçlanmýþtýr. Laðýmý koyduktan sonra yakan kahramana þanlý haç niþaný verilmiþtir. Yangýn Türkler tarafýndan bir menzil yeri olarak seçilen kahvehaneye kadar geniþledi.”

                                                           Van 28 Nisan

                                                         Asker Komitesi

28 Nisan:

1-Þiruyan mevzimizden dün ahaliden birini öldürdük.

2- Elinde beyaz bayrak olduðu halde Ýtalya konsolosunun muhaberesini

Valiye götürmek üzere giden kadýna Ermeni siperinden çýktýktan sonra Türkler ateþ etmiþler ve öldürmüþlerdir.

3- Bugün düþman Þahbey mevzimize en az 20 gülle attý ise de her zaman olduðu gibi hasar olmadý. Arkadaþlar Türklerin toplarýyla alay etmeye devam ediyorlar. Hatta ayný mevziden biz bir Türk öldürdük.

4- Þitak Hükûmeti haince arkadaþýmýz Oseb Çolyan’ý hem davet, hem de haps etti. Komite bu delikanlýnýn serbest býrakýlmasýný istedi. Hükûmet bunun için üç gün mühlet istemiþ iken daha üçüncü gün gelmeden Tað Ermeni çarþýsýný jandarmalar abluka ederek ateþe verdiler. Fakat Ermeniler müdafaa ettiler. Bu arada 15 Türk öldü. Ancak bir Ermeni kadýnýyla bir çocuk bu savaþýn kurbaný oldu. Sevakin köyünde çarpýþma olmuþ 22 jandarma esir alýnmýþtýr. Esir edilirken ikisi müdafaaya yeltendiklerinden öldürüldüler.

Bu on beþ günlük muharebelerde arkadaþlarýmýz daima muzaffer olduklarý gibi dört müslüman köyünü zapt ve 70 adet tüfek ele geçirmiþlerdir.

Duruvatz – Ýki gün önce Duruvatz Türkleri Toprak Kale’deki Türk ihtiyat askerleriyle birlikte Tarman köyünü sarmaya teþebbüs etmiþlerse de askerlerimizin yetiþmesiyle kaçmýþlardýr. Ýçlerinden altýsý öldürülmüþtür. Ertesi günü Alan köydeki Türkler kaçmýþlarýdýr. Elimize üç bin koyun geçtiði gibi köy de iþgal edilmiþtir.

 

Önemli ihtar:

Askerlikle ilgisi olmayan suçlarýnýn incelenmesi için Milli Müdafaa Komitesi’nin nezareti altýnda bir adliye komitesinin kurulduðunu bildiririz. Bu komite her gün saat 4 ten 9 a kadar Karabet Þirnanyem’in evinde toplanacaðýndan þikayet ve davalarýn ayný yerdeki Adliye komitesine yapýlmasý...

                                                                    Asker Komitesi

 

19 Nisan – 29 Nisan:

On günden beri alçak bir düþmana karþý milletin kurtuluþu için sürdürdüðümüz mücadele gittikçe daha kahramanca, daha kutsal, daha çok geniþlemiþ ve sevilmiþtir. Düþmanýmýz bu defa bizi hepten imha etmek ve Ermenistan adýný milletler arasýndan silmek istiyor...

Altý asýrdan beri bu vahþi ve zalim hükümetle mücadele ediyoruz. Hak ve medeniyeti ayaklar altýna alan, Ermeni göz yaþlarý ve kanlarýyla ateþlerini gideren katillerle daima mücadele edeceðiz.

Vasporgan Ermenileri, iþte on gün oluyor ki bütün metanetimizle, milli ve þahsi bütün varlýðýmýz ve bütün gücümüzle mücadele ediyoruz. Bu mücadele tarihimizde nasipsiz kalmayacak, bu umumi harp içinde de bütün medeni milletleri hayran býrakacaktýr. Bütün cihan bir avuç kahramanýn hak ve adalet için dövüþtüðünü öðrenecektir. Kahramanlarýmýzýn þan ve þerefleri de bize mükafat olarak yetiþecektir.

Askerlerimiz, gece faaliyetlerine devam ediyorlar. Bu gece Þen Dað’daki Türk askerlerinin menzili olan Bökçe Ahmet’in evini yaktýk. Arrak’taki haber alma kaleminin verdiði bilgiye göre askerlerimiz geçen gece düþmanýn en önemli yerlerinden biri olan Ararvez’i yakmýþlardýr. Bunu yapan kahramanlarýn yanlarýnda mükerrer ateþli bir kabinesi bulunan bir askerimiz olduðu halde rahatça mevzisine döndü. Cesaretli gece müfrezemiz dün gece de Salip sokaðýndaki Havli’nin evini yaktý. Yangýn ancak civardaki bir kahvehanede söndürülebildi.

Ayný gece müfrezemiz, þimdiye kadar, düþmanýn elinde kalmýþ olan Saraçyan mevzisini de ele geçirmiþtir.

Bu sabah askerimiz, Þiroyan mevziinden bir Türk öldürmüþtür. Þahdað’da bu sabah saat üçte þiddetli bir topçu ve tüfek ateþinden sonra Türkler Þaðbey sokaðýndaki mevzimize ateþ açmýþlarsa da direnmemiz karþýsýnda çekilmek zorunda kalmýþlardýr. Topçu ateþi hala devam etmektedir. Göl üzerinde, dün beþ gemi görülmüþtür. Bunlarýn üçü Devan’a gidiyor. Biri de Van’a geliyordu.(Yukarýda Ekler kýsmýnda verilen bilgiler, Mehmed Hocaoðlu, Arþiv Vesikalarýyla Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler, Ýstanbul, 1987, s.615–616; Ermeni Komitelerinin A’mâl ve Harekât-ý Ýhtilâliyyesi, Haz. H. Erdoðan Cengiz, Ankara, 1983, s. 263 – 270. sayfalarýndan alýnmýþtýr.)

 


[1] Ermeni Komitelerinin A’mâl ve Harekât-ý Ýhtilâliyyesi, Haz. H. Erdoðan Cengiz, Ankara, 1983,  s.255. Ayrýca Van isyanlarý ile ilgili baþlýca eserler için bkz. Clarence D. Ussher, An American Physician in Turkey, Boston and New York, 1917, s.248; James Bryce and Arnold Toynbee, The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire 1915–1916 (ed. Ara Sarafian), New Jersey, 2000, s. 77; Rafael de Nogales, Hilâl Altýnda Dört Sene ve Buna Ait Bir Cevap, Çev. Kaymakam Hakký, Ýstanbul, 1931, s.22 (Bu eserin Ýngilizcesi için bkz. Rafael de Nogales, Four Years Beneath the Crescent, New York 1926, (English translation by Muna Lee); Hikmet Ilgaz, Þark Yýldýzý, C. I.- II., (Yer belirtilmemiþ), 1953; General Maslofski, Umumi Harpte Kafkas Cephesinin Tenkidi, Çev. Kaymakam Nazmi, Ankara, 1935; Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Ýstanbul, 1987; Mehmed Hocaoðlu, Arþiv Vesikalarýyla Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler, Ýstanbul, 1976; Kamuran Gürün, Ermeni Dosyasý, Ankara, 1988; Ergünöz  Akçora, Van ve Çevresinde Ermeni Ýsyanlarý 1896-1916, Ýstanbul, 1994;
[2] Yusuf Hikmet Bayur, , Türk Ýnkýlâbý Tarihi, C. III Kýsým 3, Ankara, 1983, s. 40.
[3] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 44.
[4] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 11.
[5] Osman Karabýyýk, Türk-Ermeni Münasebetlerinin Dünü-Bugünü, Ýstanbul, 1984, s. 58.
[6] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 11.
[7] Örgütün kuruluþ tarihini Akçora 1878 olarak vermiþ, Karabýyýk ise 1882 olarak vermiþtir (Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 11-12; Karabýyýk, Türk-Ermeni ..., s. 58-59).
[8] Karabýyýk, Türk-Ermeni ..., s. 58-59.
[9] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 102.
[10] General Mayewski, Statistique des Provinces de Van et de Bitlis, s. 33–39, Naklen, Gürün, Ermeni Dosyasý, s.210.
[11] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 108.
[12] Uras, Tarihte Ermeniler ..., s. 500.
[13] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 114-115.
[14] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 115.
[15] Baþvekalet Arþivi – Yýldýz Evraký. Kýsým: 36, Naklen,  Mehmed Hocaoðlu, Arþiv Vesikalarýyla Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler, Ýstanbul, 1976, s. 349.
[16] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 117.
[17]Birinci Van Ýsyaný’yla ilgili daha geniþ bilgi için bkz. Akçora, Van ve Çevresinde ..., ; Uras, Tarihte Ermeniler ...,; Hocaoðlu , Tarihte Ermeni Mezalimi ...,; Gürün, Ermeni Dosyasý.
[18] Gürün, Ermeni Dosyasý , s. 260.
[19]Yarbay Guse, “Büyük Harpte ‘Kafkas’ Cephesi’ndeki Muharebeler (II), Çev.: Yarbay Hakký- Yay. Haz.: Ömür Barýþ,  Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, (Ekim 2001), Sa: 57, Ýstanbul, 2001, s. 51.
[20] Askeri Tarih Belgeleri Dergisi (ATBD) , Sa: 81, Belge: 1804. (Bundan sonraki dipnotlarda Askeri Tarih Belgeleri Dergisi “ATBD” olarak gösterilmiþtir).
[21] ATBD, Sa: 81, Belge: 1804.
[22] Gürün, Ermeni Dosyasý, s. 262. Ayrýca Bkz. ATBD, Sa: 81, Belge: 1807 (Belgede Tahran Elçisi’nin, Ruslarýn Ýran ve Kafkasya’daki Ermenilere karþý gösterdiði yakýnlýk bildirilmiþ bu baðlamda silah daðýtýldýðý hatta Tebriz Rus Konsolosu’nun Ermenilere Ermenistan vaadinde bulunmuþ olduðu haberi verilmiþtir. Tahran Elçisi’nin haberinde Mako civarýnda toplanan Rus kuvvetlerinin sayýsý ve Van’daki Ermenilerle Ruslarýn haberleþme içerisinde olduklarý da belirtilmiþtir).
[23] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s.74.
[24] ATBD, Sa: 81, Belge: 1808.
[25] ATBD, Sa: 83, Belge: 1903.
[26] Mutasarrýf: Bir sancaðýn en büyük idari amiri.
[27] Gürün, Ermeni Dosyasý, s. 263.
[28] ATBD, Sa: 81, Belge: 1812.
[29] ATBD, Sa: 81, Belge: 1812.
[30] Gürün, Ermeni Dosyasý, s. 264.
[31] ATBD, Sa: 81, Belge: 1814.
[32] Bahsi geçen dönemde Hakkâri, Van vilayetine baðlý sancaktýr.
[33] ATASE, Nu. 1/3 Kls. 523, Dos. 118, F. 5-13 ve Ankara Üniversitesi Türk Ýnkýlâp Tarihi Enstitüsü Arþivi, nu. 57/19096. Türk ve Ermeni nüfusu dýþýndakiler de genel toplamda yer aldýðýndan 8.817 kiþilik bir toplam farký bulunmaktadýr. Naklen, Azmi Süslü – Gülay Öðün – M. Törehan Serdar, Van, Bitlis, Muþ ve Kars’taki Ermeni Katliâmlarý Gazilerle Mülakat, Ankara, 1994, s.12-13.
[34] Amerikalý tarihçi Justin McCarthy’e göre 1914-1915’de Van’da 179.380 Müslüman’a karþýlýk 79.760 gayrimüslim bulunduðunu ifade etmiþtir  (Justin McCarthy, Müslümanlar ve Azýnlýklar, Ýstanbul, 1998, s. 83).
[35] Ilgaz, Þark Yýldýzý, C.I., s. 25.
[36] Ilgaz, Þark Yýldýzý, C.I., s. 33.
[37] Ilgaz, Þark Yýldýzý, C.I., s. 41.
[38] Ilgaz, Þark Yýldýzý, C.I., s. 42.
[39] Ilgaz, Þark Yýldýzý, C.I., s. 51.
[40] Ussher, An American Physician ..., s.248; Bryce and Toynbee, The Treatment of Armenians ...,  s. 77; Nogales, Hilâl Altýnda Dört Sene ..., s.22.
[41] Gürün, Ermeni Dosyasý, s. 265.
[42] Ilgaz, Þark Yýldýzý, C.I., s. 82.
[43] Ilgaz, Þark Yýldýzý, C.I., s. 86-90.
[44] Gürün, Ermeni Dosyasý, s. 266.
[45] Ilgaz, Þark Yýldýzý, C.I., s. 90 – 91.
[46] Ilgaz, Þark Yýldýzý, C.I., s. 121.
[47] Gürün, Ermeni Dosyasý, s. 266.
[48] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 170.
[49] Ilgaz, Þark Yýldýzý, C.I., s. 122.
[50] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 169.
[51] ATBD, Sa: 81, Belge: 1824.
[52] ATASE, No: 1/1 Kls. 44, Dos.155. F-22., Naklen, Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 170.
[53] Rus General Maslofski, isyanýn 14 Nisan’da çýktýðýný yazmýþtýr (Maslofski, Umumi Harpte Kafkas ..., s. 194 – 195).
[54] Ahmet Hulki Saral, Ermeni Meselesi, Ankara, 1970, s. 135-136.
[55] General Maslofski, Umumi Harpte Kafkas ...,  s. 194 – 195.
[56] Nogales, Hilâl Altýnda ..., s. 4.
[57] Nogales, Hilâl Altýnda ..., s. 10.
[58] Nogales, Hilâl Altýnda ..., s. 18.
[59] Nogales, Hilâl Altýnda ..., s. 19.
[60] Nogales, Hilâl Altýnda ..., s. 22.
[61]Van’da Ermeniler’in sayýlarý ve silah donanýmlarý arasýnda bölgede misyoner olarak görev yapan Amerikalýlar arasýnda bir takým ihtilaflar vardýr. Amerikalý misyoner Dr. Ussher, “Van’da 30.000 mevcudunda olan Ermeni’yi sadece 300 tüfekli adam,1000 kadar tabanca ve antika silahlara sahip Ermeni askeri koruyordu.” Demektedir (Ussher, An American Physician ..., s.248). Ancak, Dr. Ussher’in kitabýna yazdýðý bu sözler ile kitabýna koyduðu Ermenilerin asker kýyafetinde siperlerden ateþ ederken þeklindeki resimler ve yine Ermenilerin Van’da mermi imalatýný görüntüleyen resimleri sözleriyle büyük çeliþkiler ortaya koymaktadýr. Bölge de görev yapan bir diðer Amerikalý misyoner Bayan Knapp’da Ussher’e yakýn verilerde bulunur. Bayan Knapp Van’da 30.000 Ermeni’nin bulunduðunu 1500 silah eðitimine sahip Ermeni’nin olduðunu ancak bunlardan yalnýz 300’ünün silaha sahip olduðunu, cephane stokunun fazla olmadýðýný,  tabancalarýnýn olduðunu, ayrýca kurþun ve fiþek yaptýklarýný anlatýr. Bayan Knapp’a göre Ermeniler, günde 2000 mermi üretmektedir (Bryce and  Toynbee, The Treatment of Armenians ..., s. 77). Rushdouni ise þehirde 30.000 Ermeni olduðu, yaklaþýk 13.000’inin genç erkeklerden oluþarak bunlarýn isyan sýrasýnda Ermeni saflarýnda Türklere karþý askeri görev yaptýklarý,  gece-gündüz nöbet tuttuklarý, hendekler-siperler kazdýklarý, yeni duvarlar ve barikatlar yaptýklarýný anlatmýþtýr. Rushdouni, Bayan Knapp’ýn 2000 olarak verdiði rakamýn aksine, Ermenilerin günde 4000 mermi ürettiklerini, ayrýca bomba atmak için üç tane havan toplarýnýn olduðunu  sözlerine ilave etmiþtir (Bryce and  Toynbee, The Treatment of Armenians ..., s. 77).
[62] Nogales, Hilâl Altýnda ..., s. 23.
[63] Nogales, Hilâl Altýnda ..., s. 24.
[64] Nogales, Hilâl Altýnda ..., s. 26.
[65] Kara Schemsi, Turcs et Arméniens devant ý’historie. Nouveaux témoignages russes sur les atrocités arméniennes de 1914 – 1918. Genéve, s. 38–43, 58, 65.
[66] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 175.
[67] Hocaoðlu, Tarihte Ermeni Mezalimi ..., s. 632.
[68] Hocaoðlu, Tarihte Ermeni Mezalimi ..., s. 632.
[69] Hocaoðlu, Tarihte Ermeni Mezalimi ..., s. 632.
[70] Hocaoðlu, Tarihte Ermeni Mezalimi ..., s. 632.
[71] Nogales, Hilâl Altýnda Dört Sene ..., s. 39.
[72] Ussher, An American Physician ..., s.288.
[73] Hocaoðlu, Tarihte Ermeni Mezalimi ..., s. 636.
[74] Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s. 196.
[75] Ussher, An American Physician ..., s.295-298.
[76] Ussher, An American Physician ..., s. 329.
[77] Ussher, An American Physician ..., s. 329.
[78] Baþbakanlýk Osmanlý Arþivi (BOA), Hâriciye Siyasî Harb-i Umûmî: (HR. SYS. HU), kr.110, dos. 12–2, nr. 56–62.
[79] Ussher, An American Physician ..., s.248.
[80] Vastan’da yapýlan katliamýn haricinde bir de Vastan ve Etkil yolu üzerinde yapýlmýþtýr.
[81] Hazine-i Evrâk Müdürlüðü K. 110, Dos. 12, No. 8702962, Naklen, Akçora, Ermeni Ýsyanlarý ..., s.196 (Ermenilerin Türklere yönelik Van ve çevresinde yapmýþ olduklarý katliamlarla ilgili detaylý bilgi için bkz. Akçora, Van ve Çevresinde ...; Süslü – Öðün –  Serdar, Van, Bitlis, Muþ ve Kars’taki Ermeni Katliâmlarý ...,).
[82] BOA. HR. SYS. HU), kr.110, dos. 12–2, nr. 56–62.
[83] Isga’: (“ga” uzun okunur) 1. Kulak verip söz dinleme. 2. Söylenilen sözü dinleyip kabul etme ve yerine getirme.
[84] BOA. HR. SYS. HU), kr.110, dos. 12–2, nr. 56–62.
[85] BOA. HR. SYS. HU, kr.110, dos. 12-3, nr. 12-14, 16, 18-26, 28-39, 41-44.
[86] BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12–2, nr. 92–98.
[87] BOA; HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12–2, nr. 101–102.
[88] BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12–2, nr. 114–116.
[89] BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12–2, nr. 117–123.
[90] Bu katliamlarla ilgili 1915 yýlýnda Van’da olaylarý yaþayan ve bu vahþetten kurtulanlarýn 1916 tarihli ifadeleri için bkz. BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12–4, nr. 110–123; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12–2, nr. 19–33; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12–2, nr. 125–134; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12–2, nr. 66–74, 99–100, 124; BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12–2, nr. 135–143.
[91] BOA. HR. SYS. HU, kr. 110, dos. 12–2, nr. 75–91, 103-106, 111-113, 163-166.
 ----------------------
* -
- ERMENÝ ARAÞTIRMALARI, Sayý 5, Bahar 2002
    ï¿½ï¿½eri�e Yorum Yaz    Yazd�r    Tavsiye Et

   «  Geri
Yorumlar

Hen�z Yorum bulunmamaktad�r.


 
 
ERAREN - Ermeni Ara�t�rmalar� Enstit�s�

Bu site en iyi 1024 x 768 �z�n�rl�kte g�r�nt�lenir.