GERÇEKTEN DE BELGELER ZEH?RL?D?R (YUSUF HALAÇO?LU)

Say?n Y?lmaz,
'Belge zehirli bir meyvedir' ba?l??? ile bana cevap vermi?siniz. Tarih ara?t?rmalar?nda herkes bilir ki belge, temel kaynakt?r. Tabii ki belgenin niteli?ini, tahlilini iyi yapma becerisini gösteremezseniz, ba?ka kaynaklarla kar??la?t?rma yapamazs?n?z veya yapmazsan?z, gerçekten zehirli bir meyve gibi olabilir. Hele hele geni? tarihi ara?t?rmalar yapmam??, belgeyi tarih metodolojisinin kurallar? do?rultusunda kullanmam??, ar?ivlere sadece istedi?i bir konuyu ispat için gitmi? veya 'belgelerin dilini' bilmeyenler için daha da etkileyicidir. Bir akademisyenin bunlar? bilmemesi mümkün de?ildir. Ama beni bunlardan çok, taraf?ma yan?t olarak gazetede verdi?iniz cevaplar hayret içinde b?rakm??t?r ve bu yüzden asl?nda cevap verip vermemek ikileminde kald?m. Neden mi? Yaz?n?z?n ba??nda ve 10. maddesinde öyle iddialar ve ifadeler kullanm??s?n?z ki, ?a??rmamak elimde de?ildi.
Say?n Y?lmaz. Osmanl? Tapu tahrir defterlerinin en son geldi?i tarih 1650 y?llar?d?r. Yani tapu tahrir defterleri Osmanl? Devleti'nin kurulu? ve geni?leme dönemine ait vergi veren nüfusu tespit için tutulmu?tur. Yani 15. yüzy?ldan ba?lar, 17. yüzy?l?n ortalar?na kadar gelir. En yo?un oldu?u dönem 16. yüzy?ld?r. Bu defterlerde bütün ?ehirlerdeki mahalleler, köyler, mezralar ve hatta a?iretler ile yaylak ve k??laklar? dahil tüm bölgenin insanlar?n?n baba adlar?yla kay?tlar?, elde ettikleri ürünler ve bunlardan al?nan vergileri yer al?r. Sizin dü?ündü?ünüz gibi bu defterler tapu kay?tlar?n? ihtiva etmez. Dolay?s?yla ifade etti?iniz TARB?S projesi 16. yüzy?l kay?tlar?yla ilgilidir. Buna ra?men dü?ünün ki siz benden 1914 ve 1916 y?llar?na ait tapu tahrir defterlerinin Türkçele?tirerek TTK sitesine konulmas?n? istiyorsunuz ve bunu 20. yüzy?ldaki, yani 300 y?l sonraki Ermeni mülkleriyle ili?kilendiriyorsunuz. Ne büyük hataya dü?tü?ünüzün fark?nda m?s?n?z? Kusura bakmay?n?z ama bu iste?iniz bile sizin bu konuda ne kadar bilgisiz oldu?unuzu ortaya koyuyor. Ayr?ca 20. yüzy?lda tapu tahrir defteri olmad???n? bilmemenizin ötesinde, her tarih ara?t?r?c?s?n?n haberdar oldu?u böylesine basit bir konudaki bilgisizli?iniz Ermeni konusunda söylediklerinize de ne derece inan?l?p inan?lmayaca??n? sorgulamay? gerektiriyor.
?kincisi ise ar?ivde ara?t?rma yapanlar?n isimlerinin ve kulland?klar? belgelerin kay?t alt?na al?nmas?na ?a??rm??s?n?z ve hatta bu konuda dava bile açabilece?inizi yazm??s?n?z. Komik duruma dü?üyorsunuz. Ar?ivlerde ara?t?rma yapanlar gayet iyi bilirler ki, ald?klar? her belge kendilerine zimmetlenir, fotokopisini ald?klar? her belgenin kayd? kendi dosyas?na konulur; bundan bile haberiniz yok. Öyle ki bu durumda sizin ?ngiltere, Amerika Birle?ik Devletleri gibi yabanc? ar?ivlerde de ara?t?rma yapmad???n?z ve buralar? da bilmedi?iniz ortaya ç?k?yor.
Zira ?ngiltere'de ar?ive gitti?inizde size üç nüsha kopyal? belge imzalat?l?rd? ve ald???n?z her belgenin numaras? da kaydedilirdi. ?imdi ise daha da ileri gidilmi?, taraf?n?za verilen manyetik okumal? bir kart ile tüm belgeleri alma veya teslim etme usulü getirilmi?tir. Hatta, kafeteryaya gitti?inizde bile bu kartla ancak giri?-ç?k?? yapabilmektesiniz.
Ayr?ca ara?t?rma salonlar? kameralarla kontrol alt?nda tutulmaktad?r. Yani hangi saatte nerede oldu?unuz sürekli takip alt?nda bulunmaktad?r. Bilim adamlar?n?n ar?ivlerde yapt??? ara?t?rmalar?n gizlili?i yoktur ve bu, bütün ar?ivlerde böyledir. Çünkü belgeler ara?t?rmaya aç?lm??sa, gizlili?i kalkm?? demektir. Belgelerin ara?t?ranlara zimmetlenmesinin ve onun dosyas?na kaydedilmesinin iki sebebi vard?r. Birincisi belgeyi alan ki?inin o belge üzerinde, konulmu? kurallara ayk?r? herhangi bir hareketi olup olmad??? ve gerekti?inde takibi (belgenin çal?nmas?, tahribi vs.), ikincisi ise, bir konuda ara?t?rma yapacaklar?n, kendilerinden önce herhangi bir ki?inin o konuyu ara?t?r?p ara?t?rmad?klar?n? ö?renmelerinin sa?lanmas?d?r. Bu, ar?ivcilikte normal bir uygulamad?r. Galiba siz ar?iv denince her ?eyin gizli oldu?u gibi bir inanca sahipsiniz. Halbuki ar?iv ara?t?rmalar? bütün dünyada aç?k bilimsel çal??malard?r ve herkese serbesttir.
Bu giri?ten sonra size ar?iv belgeleri konusunda nas?l bir cevap verece?imi de do?rusu bilemiyorum. Zira belgelere tapan biri olmad???n?z? söylemekle birlikte gereklili?ini de söylüyorsunuz; buna kar??l?k ifadenizden, sanki bizim belgelere tapt???m?z gibi bir anlam ç?k?yor. Tarih tabii olarak belge ile yaz?l?r. Bu belge yaz?l? materyal olabilir, kültürel yap?lar olabilir, arkeoloji olabilir, hat?rat türünden olabilir. Tarih metodolojisi dedi?imiz ve tarihçiler için olmazsa olmazlar?n ba??nda gelen ?üphecilik, her bilim adam?n?n uymas? gereken bir husustur. Belgeye tapmad???n? söyleyen, buna kar??l?k ?zmir'den tehcir yap?ld???n? ifade eden birinden, nas?l belgenin zehrinin etkisinde kald???n? ve bilmeden yedi?i bu meyvenin onu nas?l yanl??lara dü?ürdü?ünü görmesini bekleyemeyiz.
Anlad???m kadar?yla Ermeniler için kullan?lan 'tehcir'in ne demek oldu?unu da bilmedi?iniz anla??l?yor. Zira ?zmir'den komite üyesi olduklar? için nakledilen 256 ki?i d???nda kimse sevk edilmemi?tir (Bkz. DH.EUM. 2. ?ube, nr.68/260). At?fta bulundu?unuz belgeyi dikkatlice inceyecek olursan?z, sevk edildi?i söylenenlerin, söz konusu edilen komite üyeleriyle ilgili oldu?unu göreceksiniz ve ayr?ca buradaki nüfusun tehcirden kurtuldu?unu belirten yabanc? ar?iv kaynaklar?yla da teyit edebileceksiniz.
Tabii olarak, bu gibi belgelerden haberiniz olmad??? için ?zmir'in de tehcir alan? oldu?unu iddia etmektesiniz. Keza ayn? ?ekilde Manisa, ?stanbul, Tekirda? gibi yerlerden de ?zmir gibi sadece komitelere destek veren kimseler sevke tabi tutulmu?tur. Öte yandan ?ayet tehcir sizin söyledi?iniz ?ekilde sadece Ermeniler için ç?kar?lm?? olsa bile, o zaman akl?n?za ?u sorunun gelmesi gerekmez mi? Osmanl? yönetimi neden sadece Ermenilerden kurtulmak istedi de, onlardan daha fazla nüfusa sahip Rumlardan kurtulmak istemedi ve onlar? bir ba?ka bölgeye sürmedi? Bunu da bir dü?ünseniz ya. Öte yandan ?stanbul'daki 100 bin civar?ndaki Ermeni'yi, Kastamonu'daki 14 bin, Edirne'deki 19 bin Ermeni'yi neden sürmedi? Belki diyeceksiniz ki onlar çok göz önündeydi. Pekâlâ, o s?rada Anadolu'da ABD, Almanya, Avusturya konsoloslar? ile misyonerler ve yabanc? okul ö?retmenleri yok muydu? Özellikle bu sayd?klar?m?z?n 'tehcir' denilen sevk s?ras?nda Ermeni kafileleri ile birlikte hareket ettikleri de göz önüne al?nacak olursa, Anadolu'daki Ermenilerin göz önünde olmad??? söylenebilir mi?
Öte yandan olaylara tek tarafl? bakmad???n?z? söyleyebilir miyiz? Hele hele sadece 1914 ba??ndan 1915 May?s ay?nda 'tehcir' karar? al?n?ncaya kadar, Ermeni komiteleri taraf?ndan katledilen Müslümanlar?n say?s?n?n 122 binden fazla oldu?unu dü?ünürseniz. Dünya Sava?? ba?lad?ktan sonra Ruslarla, ?ngilizlerle ve Frans?zlarla Ermeniler i?birli?i yapt?lar m? yapmad?lar m?? Bunlara da bir baksan?z ya? Kaç yerde ayn? zamanda Ermeni isyan? ç?kt?, daha sevk ve iskân kanunu ç?kmazdan önce? Bir tarihçinin bunlar? da dü?ünmesi gerekmez mi daha objektif olabilmek için? Ermenilerin ya?ad??? trajediden veya katledilmelerinden bahsederken tarihçi olarak, her iki taraf?n da ya?ad?klar?n? ara?t?rmak gerekmez mi?
Mesela 1914 ile 1922 y?llar? aras?nda Ermeniler taraf?ndan katledilen Müslümanlar?n say?s?n?n 530 bin ki?i oldu?unu biliyor musunuz? Bu katledilenlerle ilgili olarak Rus generallerin raporlar?ndan haberiniz var m?? Bizzat olaylar?n içinde olan ve katliamlar? bizzat gerçekle?tiren Antranik'in hat?rat?n? okudunuz mu?
Dolay?s?yla olaylara ne ?ttihat Terakki hükûmetini savunmak, ne Ermenilerin suçsuzlu?unu ispat için çal???lmamal?d?r. Tarihçinin sorumlulu?u, ya?ad??? zamandan onlarca y?l önce olmu? bir olay? en do?ru ?ekilde ortaya koymak ve hiç kimsenin vebalini s?rt?na almamak için tarafs?z olmakt?r. Bu sebeple bizim bir tarih bilim adam? olarak, o tarihte nelerin ya?and???n? ara?t?rmam?z ve olaylar?n sebep ve sonuçlar?n?, ba?ta Osmanl? ve di?er o dönem taraf devletlerin ar?iv belgelerini kullanarak tespit etmemizdir ve taraf?m?zdan da bu yap?lmaktad?r.
Herkesin bildi?i gibi, 1915 y?l?nda 1.5 milyon Ermeni'nin öldü?ü iddia ediliyor. Gerçekten bu iddia do?ru mudur ve 1915'te neler olmu?tur? Herkes bilir ki, tarihte birtak?m olaylar oldu?unda bunun kar?? yönü de vard?r. ?ddialar?n do?rulu?unu ara?t?r?rken, nedenleri de ara?t?r?l?r. Do?ruya en yak?na ula?mak için her iki taraf?n da belgelerine bak?l?r. Bu iddialara kar?? ba?ta Ermeni Milli Delegasyonu Ba?kan? olan Boghos Nubar Pa?a'n?n Frans?z ar?ivlerinde bulunan ve Frans?z D??i?leri Bakan?'na yazd??? mektuplar, ABD'nin Mersin, Halep konsoloslar?n?n raporlar?, Alman konsolos ve büyükelçisinin raporlar?, o s?rada yaz?lm?? sürgündeki Ermenilerin mektuplar?, yard?m kurulu?lar?n?n raporlar? ve tabii olarak Osmanl? Devleti'nin belgeleri kar??la?t?rmal? olarak de?erlendirilmek zorundad?r.
Ke?ke Boston'da ara?t?rmaya aç?k olmayan Ta?nak ar?ivlerini de ara?t?rmam?z mümkün olsa. Herhalde tarihçi olarak çok ?ey ö?reniriz. Yoksa bir belgeyle, bundan 90 sene önce olmu? bir olay?, gözlerimizle görmü?, ya?anm?? gibi kabul etmemiz bilim adaml???yla ba?da?maz. ?ayet olaylara böyle bakacak olursan?z, 1915'te neler oldu?unu, ma?dur Ermeniler kadar ma?dur Müslümanlar?, emperyalist devletlerin Ermeniler üzerinde oynad?klar? oyunlar?, Osmanl? Devleti'nin Ermenilere kar?? uygulamas?n? daha tarafs?z bir ?ekilde de?erlendiremezsiniz.
Halbuki objektif oldu?unuzda, 1895'te ba?layan Ermeni isyanlar?n? ve bu isyanlar?n hangi örgütler taraf?ndan ç?kar?ld???n?, bu örgütlerin kimler taraf?ndan kurduruldu?unu, isyanlar?n sadece hak aramak için mi, yoksa ba?ka hedeflere mi yönelik oldu?unu, o tarihlerden sonra tutuklanan Ermeni militanlar?n?n neden s?k s?k affa u?rad???n? ve serbest b?rak?ld???n? da bütün yönleriyle ortaya koyabilirsiniz. Tabii buna ba?l? olarak bugün hukuktan, demokrasiden bahseden, ama düne kadar sömürgelerindeki insanlar?n s?rt?na basarak, ekonomik kaynaklar?n? kullanarak kalk?nan ve bugünkü refah toplumu haline gelen devletlerin, parlamentolar?nda 'soyk?r?m' kararlar?n? almalar?ndaki hikmeti daha iyi kavrayabilirsiniz. Aksi takdirde 18 Aral?k 1918'de ç?kar?lan geri dönü? kararnamesine ra?men, bu defa da i?gal kuvvetleriyle i?birli?i yapan Ermenilerin, ikinci defa, bu kere sürgün edilmedikleri halde, ya?ad?klar? topraklar? terk etmelerini anlayamazs?n?z.
Osmanl? ar?ivlerinde 'henüz bulunmad???' için nerede diye sorgulad???n?z emlâk-? metruke defterlerine kar??l?k, Boston'da, Ermenistan'da Ta?nak ar?ivlerinde ne gibi bilgilerin ve belgelerin oldu?unu da sormak akl?n?za gelmez. Ayn? tarihlerde Erivan'dan ve Kafkasya'dan sürgün edilen Müslümanlar?n mallar?n? da sormay? dü?ünmezsiniz; onlar?n da Ermeniler gibi ma?dur olup olmad?klar? sizi hiç ilgilendirmez. Zira insanl?k sadece Ermenilerin haklar?n? aramakt?r size göre. Bu anlay?? sizi, 16. yüzy?la ait olmas?na ra?men tapu tahrir defterlerinin neden yay?nlanmad???n? sormak hatas?na dü?ürür. Gerçekten hangi ölçüde tarafs?z oldu?unuzu sizin vicdan?n?za havale ediyorum. Biz insan olarak, etnisitesine bakmaks?z?n ac? çeken herkesin yan?nday?z, ama ac? çektirenlerle ve ya?anm??lar? çarp?tanlar?n yan?nda de?il.

Yusuf Halaço?lu: Türk Tarih Kurumu (TTK) Ba?kan?