| | le="text-align: juğÿ
? SOSYAL TEMS?LLER AÇISINDAN SOYKIRIM ?DD?ALARI VE TAR?H?N ?N?ASI203‘œ erdana;">I.BÖLÜM
ERMEN? SORUNU ÇALI?MALARI
SOSYAL TEMSiLLER AÇISINDAN SOYKIRIM ?DD?ALARI VE TAR?H?N ?N?ASI
Prof. Dr. Nuri B?LGiN*
“Türkiye Cumhuriyeti’nin hemen hemen kurulu?undan beri çe?itli platformlarda ba?a ç?kmaya çal??t??? ve gittikçe büyüyerek toplumumuzu derinden etkileyen Ermeni Soyk?r?m iddialar?,art?k belirgin bir ?ekilde bir tarih yazma ya da tarihi yeniden in?a etme biçimini alm??t?r.Bu iddialar?n çe?itli uluslararas? platformlarda, ulusal ya da yerel meclislerde tarihi bir hakikatin tescili statüsünde oylanarak ba?lay?c? bir karara dönü?türülmeye çal???lmas?,özü itibariyle bir ‘Ermeni Soyk?r?m Tarihi ?n?a Etme’ süreci gibi görünmektedir.Bu yol,?imdiye dek al???lmad?k ve bilimsel etik çerçevesine s??mayan bir tarih yazma,dolay?s?yla bilim yapma yöntemidir.Bu heretik dü?ünce tarz?nda,arzulanan soyk?r?m mitosu,olgusal hakikatin yerine geçmektedir.Bunun yasama organlar? taraf?ndan onaylanmas?,bu konuda daha sonradan ara?t?rma yapma,belgelere,ar?ivlere girip bakma yolunu büyük ölçüde kapatmaktad?r.Üstelik,burada söz konusu olan tarih in?as?,bedava de?il,hesapl?; bilme amaçl? de?il,hesap sorma amaçl?;tasvir veya betimsel de?il,yarg?lay?c? görünmektedir;bu süreç sonuçlar? bak?m?ndan nötr de?il,mahkum edicidir;pratikte istendi?i gibi kullan?labilecek,keyfi olarak istismar edilmeye aç?k bir özelliktedir.Toplumumuzun sadece geçmi? veya bugün hayatta olan ku?aklar?n? de?il, gelecek ku?aklar?n? da kapsay?c? bir niteliktedir.
1915 Ermeni Tehciri s?ras?nda ya?anan üzücü olaylara (bu tür kanl? olaylar muhakkak ki,tarihin kara bir sayfas?n? olu?turmaktad?r),1 soyk?r?m etiketi yap??t?r?l?p bir soyk?r?m mitosu haline getirilmesi,gelecekteki sonuçlar? ?imdiden hesaplanamayacak kadar ciddi bir sorundur.?nsan psikolojisi aç?s?ndan,icat ve in?a edilmi? bir soyk?r?m?n suçlanan hedefi olmak,faili olmaktan daha sanc?l? bir durumdur.Çe?itli d?? politik mercilerde al?nan kararlarda Türk toplumunu derinden yaralayan husus, tam da bu kurgusall???n alg?s?d?r;bu in?a sürecinin çe?itli ülkelerde,bir senaryonun ba?lant?l? perdeleri ?eklinde sürekli sahne önüne gelmesidir.
SIRADAN ?NSANIN DÜNYASI VE SOSYAL TEMS?LLER
Bu tür tarih yazma giri?imlerinin Bat? ülkelerinin çe?itli kesimlerinde kolayca taraftar bulmas?,demokrasi ideallerine derinden ba?l? insanlar? ?a??rtsa da,sosyal psikolojik bulgular çerçevesinde anla??labilir bir olgudur.Bu toplumlar?n tipik insan?,hiç de demokrasi teorilerinin varsayd??? gibi rasyonel dü?ünen,karar öncesinde verilerini toplayan,enformasyoniar?n? süzgeçten geçiren,belge ve kan?tlara duyarl? biri de?ildir.Üstelik günlük sosyal psikoloji ara?t?rmalar?n?n odakla?t??? bu s?radan insanlar (lay men),yani tart??ma konusunun uzman? olmayan herkes,zihinlerini kurcalayan sorunlar konusunda,ço?u kez sistemli bir tarzda hareket ederek uzmanlar?n görü?lerini ö?renmek yerine,fazla u?ra?madan k?sa yoldan teoriler üretmektedir.Bu teoriler oradan buradan dev?irilmi? bilgi parçac?klar?n?n yanyana yap??t?r?lmas?ndan olu?an,aralar?nda tutarl? bir ba? bulunmayan mozaikleri and?rmaktad?r.Tutarl?l?k ve mant?ksal ilkelere uygunluk gere?ine tabi olmayan bu mozaik kültür,kitle ileti?im araçlar?n?n sulad??? ve dolay?s?yla büyük ölçüde medyan?n ?ekilendirdi?i bir dünyan?n kültürüdür.Yeterli düzeyde veri ve enformasyon birikiminin gerekli olmamas?na ilaveten mant?ksal bir zincirde ilerleyerek argümantasyon yapma ve ak?l yürütme gereklerinin de ortadan kalkmas?yla,herkes kestirme teoriler üretmektedir.Bu,bizler için de geçerlidir.
?nsan zihni,bo?lu?u sevmemektedir.Dünyay? zihinsel planda kavrama ve ona hakim olma e?ilimimiz,bizi,gözledi?imiz olaylar,ki?iler ve durumlar konusunda,nedensel aç?klamalar aramaya götürmektedir.Bu aray??,alg? alan?m?za giren her olayla ilgili olarak,“kim yapt??”,“neden yapt??” sorular?n? sorup cevap bulma çabalar?nda somutla?maktad?r.Her olaya bir fail bulmak ve bir neden atfetmek,insanlar? rahatlatmakta,zihinsel gerilimlerini sona erdirmektedir.
Günlük ya?am?n epistemolojisi alan?nda yap?lan sosyal psikolojik ara?t?rmalar göstermektedir ki,bilimsel bilgiden farkl? bir sa?duyu ya da ‘ortak duyu bilgisi’, yani bir sosyal dü?ünce,bir günlük bilgi vard?r.Bu bilgi,s?radan insan?n günlük ya?am?nda üretti?i ve kulland??? bilgidir.Ba?lang?çta günlük bilginin,bilimsel bilgiye k?yasla,acele üretilmi? ve bilimsel kurallara göre test edilmemi? bir bilgi oldu?u,sokaktaki insan?n da bilim adam?ndan farkl? olarak bir kognitif cimri (cognitive miser) oldu?u,tüm seçenekleri dikkate almadan ve mant?ksal usavurma ilkelerini,bilimsel yöntemin ya da algoritman?n ard???k i?lemlerini izlemeden aç?klamalarda bulundu?u dü?ünülmü? ve günlük bilgi,kusurlu bir bilim adam?n?n,yani sokaktaki naif insan?n üretti?i hatal? bir bilgi olarak nitelendirilmi?tir.Oysa bugünkü bak?? aç?s?nda,[2] günlük bilgi veya teorilerin kendine özgü dinamiklerinin oldu?u,bunun hatal? bir bilgi de?il,sosyal olarak motive bir bilgi oldu?u, sokaktaki insan?n derdinin pek de öyle hakikat aramak olmad???,vs. dü?ünülmektedir. Bu anlamda günlük ya?amlar?nda insanlar bilimsel bilgiyi de?il,enstrümantal bilgiyi aramaktad?r.Onun için örne?in bilim adamlar?n?n atom fizi?ini nas?l anlad???n?n önemi yoktur,bu bilgi günlük ya?amda operasyonel bir de?eri ta??maz,onun için önemli olan,atom fizi?inin medyada basitle?tirilerek aktar?lan ve günlük konu?malara s?zan parçalar?d?r,onun günlük ya?am?nda atoma ili?kin alg?lar? ve sosyal temsili yeterlidir.
Günlük ya?am?n epistemolojisi konusunda çal??an sosyal psikologlar,[3] ortalama insan?n,uzmanlardan farkl? akIl yürütme ve yarg?da bulunma tarzlar? gösterdi?ini ortaya koymu? ve rasyonel yakla??mla kar??tl?k gösteren bu dü?ünme tarzlar?n? ‘heuristikler’ (örnekleme,kolay ula?ma,simülasyon ve referans heuristikleri) olarak nitelemi?lerdir.Nisbet ve Ross’un[4] belirtti?i gibi,günlük ya?am?m?zda regresyon yasas?n? bilmeyiz,bir örneklemin temsili olmay???n? ihmal ederiz,istatistiklere dikkat etmeyiz,tek bir olay? veya tek bir ki?inin tan?kl???n? yeterli görüp,tüm grubu yarg?lar?z,biricik,sansasyonel ve somut olana özel olarak dikkat eder ve te?hislerimizi,varsay?mlar?m?z? do?rulamaya çabalar?z.Günlük ya?amda üzerinde konu?tu?umuz dünya ya da gerçeklik,bizim mimar? oldu?umuz bir sosyal in?ad?r.
?çinde ya?ad???m?z sosyal dünya,yani günlük ya?amdaki dü?üncelerimiz,büyük ölçüde gerçekli?e ili?kin sosyal temsillerden ve örtük (implicite) teorilerden, mitoslardan olu?maktad?r.“Bizim her birimizin pratikte do?ru sayd??? dünya,yani günlük ya?am?m?z ölçe?inde efektif olan dünya,payla??lm?? temsillerimizin olu?turdu?u dünyad?r”.[5]
Sosyal temsiller,belirli bir obje hakk?nda önceden olu?turulmu? imajlar,söylemler ve modeller bütünüdür.Gerçekli?i kavramay?,isimlendirmeyi ve betimlemeyi sa?layan birer kognitif araç olan sosyal temsiller,kategorileri,s?n?flar?,de?er yarg?lar?n? kapsarlar.Ki?iler aras? ileti?imin ko?ulu ve arac?d?rlar,zira ki?iler aras? ileti?im,temsillerin sundu?u,önerdi?i referanslara göre cereyan eder.Kendini tan?mlama ve sunma,sosyal temsiller Vas?tas?yla gerçekle?tirilmektedir.
Herhangi bir uzmanl?k alan?na özgü olmay?p hemen her alanda görülebilen ve çe?itli ki?iler taraf?ndan payla??lan temsiller,onlar? payla?an ki?ilerin çe?itli etkinliklerine e?lik ederek,hem etkide bulunurlar,hem de sürekli olarak yeniden üretilirler.Zira bir tak?m gazetelerin okuyucusu,ma?azalar?n mü?terisi,bir kahvenin müdavimi,bir dini cemaatin veya partinin üyesi,vs. durumunda bulunan bu ki?iler, günlük u?ra?lar? içinde,sosyal temsillerini hem besler,hem de de?erlendirme,ak?l yürütme ve eylemlerinde kullan?rlar.De?erlendirme ve eylem arac? olmalar? nedeniyle,sadece bireylerin özel dünyas?nda kalmaz,sosyal ve moral sonuçlara da yol açarlar.Moscovici’nin deyi?iyle “dü?üncelerimizin içerikleri olan sosyal temsiller, de?i?tikleri veya yok olduklar? takdirde,dünyan?n da de?i?mesine yol açacak kadar önemlidir,çünkü insanlar?n neler dü?ündükleri,yani dü?ünce içerikleri,onlar?n dü?ünce tarzlar?n? da etkilemektedir”.[6]
Bu aç?dan bak?ld???nda Ermeni soyk?r?m iddialar? etraf?ndaki tart??malar,tarihsel gerçekli?e ili?kin bir tez veya tarihsel bulgunun tart???lmas?ndan ziyade,sosyal temsiller plan?nda cereyan etmektedir.[7] Söz konusu temsillerin objesinin tarihsel olgular olmas? dolay?s?yla,bunlar?n tarihçilere b?rak?lmas? talebi,tutarl? ve mant?kl? bir talep gibi görünse de,sosyal temsillerin olu?tu?u alan ve i?ledi?i sahne,uzmanlar?n dünyas? de?ildir.Sosyal temsiller bilim adamlar?n?n kontrollü dünyas? d???nda kalan her yere,tüm ara bo?luklara,sat?r aralar?na,bilinçalt? örtük alanlara s?zarak,kullan?ma haz?r ve kolay ?emalar olarak ilk f?rsatta devreye girmektedir.Bir sosyal gerçekli?in,tarihsel hakikatin yerini almaktad?r.Zira temsiller,ta??y?c?lar? bak?m?ndan,‘dünyan?n temsili olmayan ve dolay?s?yla gerçekten mevcut bir dünya’ (Husserl) niteli?indedir.Bunun içindir ki,insanlar bir tarih in?a etti?i,tarihi yeniden ve kendine göre yazd??? kanaatine kap?lmaks?z?n tarih yazmaktad?r.
Bazen yabanc? bir diplomat?n da??tt??? bro?ürlerde,bazen bir turistin sordu?u naif sorularda veya entelektüel tart??malarda,bazen Avrupa Parlamentosunun veya bir belediye meclisinin kararlar?nda,bazen bir TV program?nda veya sinema filminde kendini göstermektedir.Bunlar ortaya ç?kt???nda gösterilen tepkiye ba?l? olarak ‘hata oldu’,‘dikkatimizden kaçt?’,‘asl?nda ?unu demek istedik’ gibi sözlerle geri ad?m at?lsa da,sosyal temsil varl???n? sürdürmektedir.
Bir konu sosyal temsil haline dönü?tü?ünde,gerçekten de de?i?tirilmesi çok zor bir durum ortaya ç?kmaktad?r.Bunlar?n çok çe?itli enformasyon kaynaklar?ndan gelen mozaik parçalar? ?eklinde olu?tu?una i?aret etmi?tik.Ço?u kez bunlar?n kayna?? ve olu?ma sürecinin ba?lang?c?,net bir ?ekilde te?his edilemedi?i için,sonuçlar?yla u?ra??lmaktad?r ve ne yaz?k ki uygun bir mücadele arac? da bulunamamaktad?r.
Gözümüzün önüne Bat? toplumlar?n?n tipik bir insan?n? getirelim.Bu,bizim kendi toplumumuzdan tan?d???m?z s?radan insanlardan pek de farkl? de?il.Çaba ekonomisine tabi olan bir kognitif cimri.Her sorunla ilgilenmeyen,ilgilendi?i sorun konusunda da fazla kafa yormayan biri.Gazetede bir haber okuyor veya bir yolda bir bildiri da??t?yor veya radyoda bir haber dinliyor veya TV'de bir sahne görüyor veya arkada?lar?yla sohbet ederken birisi yorumlarda bulunuyor.Varsayal?m ki tüm bunlar ona ‘Ermeni Soyklr?m?’ndan söz ediyor.Daha önce bilmedi?i (ya da kulaktan dolma bilgilerinin oldu?u) bir konu bu.Ne yapacak? Fazla kafa yormadan kafas?ndaki bir klasöre bu enformasyonlar? yerle?tiriyor.Ne zaman buna benzer enformasyonlar alsa, kafas?nda mevcut klasördeki ?eman?n ?????nda alg?l?yor.Onun için Ermeni imaj? bir kurban,ma?dur,mazlum imaj?d?r,Türk imaj? ise tam tersine zalim,k?y?c?,haks?z,vb. Üstelik de temel at?f hatas? denen insani bir e?ilim nedeniyle,Ermeniler’e yap?lanlar?n tümü,Türkler’in dispozisyonel özelliklerine atfedilir,ne ko?ullar,ne de hedef ki?inin yapt?klar? görülür.
Bu tür sosyal psikoloji bulgular?,Bat? toplumlar?nda insanlar?n dü?ünce tarzlar?n? ve buna ba?l? olarak kamuoyunun olu?umunu anlamam?z? sa?layabilir.Kamuoyunun olu?umu aç?s?ndan üzerinde durulmas? gerekli temel husus,bu ülkelerdeki s?radan insanlar?n,Bat? dünyas? d???ndaki ülkelerde olan bitenlere ili?kin temsilleri ve motivasyonlar?d?r.Bat?l? insan?n kendi d???ndaki dünyaya ilgisi,genelde kamuoyunun çe?itli etki mekanizmalar?yla yönlendirilmesinin bir sonucu olabilir.Ulusal hükümetlerin,politikalar?n? halk?n gözünde me?ru k?lmak amac?yla kamuoyunu,kendi paralellerinde dü?ünmeye do?ru yönlendirmeleri anla??l?r bir olgudur.?kinci bir neden uluslararas? karar mercilerinin dünyay? daha ya?an?l?r veya birlikte ya?amaya daha uygun k?lmak amac?yla belirli de?erlerin (demokrasi ve insan haklar? gibi) promosyonu ve egemen olmas? yönündeki iyi niyetli çabalar? olabilir.Ancak bunlar, önemli olsalar da,yeterli de?ildir
Sosyal bili? konusunda çal??an sosyal psikologlar?n ortaya koydu?u üzere,insanlar aksine inansalar da,dünya hakk?nda de?il,dünyan?n zihinsel temsili hakk?nda dü?ünmektedirler.Bizim hakk?nda konu?tu?umuz,tart??t???m?z dünya,alg?lar?m?z?n, imajlar?m?z?n,temsillerimizin dünyas?d?r.Zaten bu nedenledir ki,ayn? dünyada yer almakla birlikte,farkl? psiko-sosyal evrenlerde ya?ar?z.D?? dünyan?n ayn? bir durumu,ki?ilere göre farkl? ?ekillerde alg?lanmakta ve temsil edilmektedir;bunlar, durumla ilgili davran??lar?m?z? etkilemektedir.Dolay?s?yla ‘ayn? konu’ hakk?nda konu?an,yazan insanlar?n farkl?l?klar? salt do?ru-yanl?? kriteriyle anla??lamaz;bu farkl?l?klar?,sosyal temsiller aç?s?ndan,yani temsillerin olu?umu ve i?levlerini dikkate alarak de?erlendirmek daha uygun olacakt?r.
SOYKIRIM ?DD?ALARININ SOSYAL KULLANIMI
Bat?l? insan?n kendi d???ndaki dünyaya ilgisi ve Ermeni Soyk?r?m ?ddialar?n? payla?ma e?ilimi nas?l de?erlendirilebilir?Ya?am? metro-i?-uyku zinciri içinde geçen,gelecek kayg?s? nispeten az,bo? zaman buldukça ho? vakit geçirmeye çal??an, yeme?i-e?lenmeyi seven,fazla okumayan ya da gazete sayfalar?n? üstün körü çevirmekle yetinen,entelektüel ilgisi zay?f ortalama Bat?l? insan?n,yani bizim toplumumuzda da benzer versiyonlar?n? (örne?in Pijama-Terlik-Televizyon sacaya??na oturttu?umuz insan) yak?ndan tan?d???m?z s?radan insan?n,Afrika’n?n veya Asya’n?n uzak bir ülkesindeki insanlar?n kaderiyle yak?ndan ilgilenmesi,ilk bak??ta gerçekd??? bir durum gibi görünmektedir.Ku?kusuz bu sorunla ilgili olarak s?k s?k ba?vurdu?umuz bir aç?klama ?emas? var(d?):Bu insanlar,yüksek bilinç düzeyine sahip,ileri düzeyde kültürlü,vb,yeni model insanlard?r.Ama art?k hiç kimseyi tatmin etmeyen bu ?ema,ömrünü tüketmi? durumdad?r.Bu konuda yeni aç?klamalar aramak gerekir.
Ermeni soyk?r?m iddialar?,bir sosyal temsil formunda yayg?nla?t???nda bir tak?m pratik i?levler görmektedir.Konuyu,özellikle bu sosyal temsilin en çok beslendi?i Bat? dünyas? aç?s?ndan ele alarak belirli hususlara dikkat çekmek istiyorum. Bunlar?n bir k?sm?,insan?npsiko-sosyal nitelikli genel e?ilimleriyle ilgilidir, baz?lar? ise hedef gruplarla.
?lk yorum ö?esi,ileti?im alan?ndan gelmektedir.Bilindi?i üzere kitle ileti?im araçlar?nda,hemen her zaman çe?itli felaket,cinayet,ölümcül kaza,yolsuzluk haberlerine yer verilmektedir.Tüm bunlar,sosyal psikolojik aç?dan ayn? sonuca i?aret etmektedir:?nsanlar,ba?kalar?n?n ba??na gelen kötülükleri okumaktan veya görmekten garip bir ho?nutluk duymaktad?rlar.Ba?kalar?n?n olumsuzluklar?n? vitrine koymak,bir rahatlama sa?lamaktad?r.Bu dünyada cereyan eden kötülükler,hep ba?kalar?n?n eseri oldu?unda,kendimizi iyi yanda veya iyi rollerde görmekten daha rahatlat?c? ne olabilir ki.Bu saptaman?n ikinci ad?m?,olaylara bir fail ve tercihen kötü bir fail bulmakt?r.Zira failsiz kötülükler,dünyadaki kör kuvvetlerin,irrasyonel güçlerin eseri olacakt?r ve bu tür bir dünyada insan?n kendini emniyette hissetmesinin imkan? olmayacakt?r.Dünyan?n kendimize göre yontulmu? i?leyi? ?emas?nda,rastlant?sal olarak ortaya ç?kan kötülüklere ve hatta durumsal faktörlerin yol açt???,yani insan iradesinin d???ndaki güçlerin neden oldu?u olumsuzluklara yer yoktur.Bizden olmayan bir suçlu gerektiren bu ?emaya en uygun failler,kötü yabanc?lard?r (Adorno’nun otoriter yap?l? ki?ileri de böyle dü?ünmüyorlar m?yd??).
?kinci yorum ö?esi,Sartre’?n La Nausee (Bulant?) adl? eserinde i?ledi?i temayla ilgilidir.Geçmi?inde ?u veya bu ?ekilde,?u veya bu nedenle suç veya günah i?lemi? olanlar,vicdanlar?n? rahatlatma yönünde güçlü bir ihtiyaç duymaktad?rlar.Bu insani duygu,tüm büyük dinler taraf?ndan ritüel bir prati?e ba?lanm?? son derece köklü bir e?ilimin ifadesidir.Hemen her din,i?lenen günahlara ili?kin bir kefaret yöntemi geli?tirmi?tir.Vicdan rahatlatma yöntemi,ya bir diyet ödemeye dayanmakta, ya da aksi yönde bir eylem ya da etkinlik ortaya koyma,örne?in daha dindar,daha iyiliksever,daha vatansever,daha insan haklar? savunmac?s?,vb. olma ?eklinde somutla?maktad?r.Bu ikinci husus,Bat?n?n eski sömürgeci ülkelerinin hükümetleri kadar,vatanda?lar? bak?m?ndan da geçerlik ta??maktad?r.
Üçüncü yorum ö?esi,halktan ziyade yönetimlerle ilgilidir ve bir günah keçisi bularak,belirli bir toplumsal düzeni koruma ve grup bütünlü?ünü sa?lama stratejisine dayanmaktad?r (ve bu,Türkiye de dahil,tüm ülkeler için geçerlidir). Ortaça? topluluklar?n?n veba salg?nlar? s?ras?nda veya daha yak?n zamanda Alman Nazilerinin 1930’lu y?llarda günah keçileri yaratmalar?,bu stratejinin en uç örnekleridir.Tarih boyunca çe?itli topluluklarda bir kurban vererek krizden ç?kma ?eklinde somutla?an günah keçisi aray???,ortaya ç?k?? an?nda kendini hiçbir zaman brüt ç?plakl???nda ortaya koymam??t?r,daima me?ru bir k?l?kta görünmü?tür. Dünyan?n büyük bir k?sm?n?n açl?k ve yoksulluk içinde yüzdü?ü bir durumda,Bat?l? ülkelerin,di?er ülkelere,daima kendi üstün konumlar?n?n peki?mesiyle sonuçlanan müdahaleleri,demokrasi,insan haklar? ve kültürel haklar zemininde ?ekillenmektedir.Bu tür etkinliklerin stratejik bir anlam? da olabilir.Nitekim yeni k?talar?n ke?fi ve kolonizasyonu döneminde,Tanr?n?n mesaj?n? tan?tmak ve yaymak için yeni k?talara yay?lan H?ristiyan misyonerlerin açt??? yoldan askerler ve tüccarlar girerek buralar? sömürgele?tirmi?lerdir.Ayn? ?ekilde,günümüzde ya?anan küreselle?me sürecinin Bat? dünyas? d???nda kalan ülkeleri hemen hemen tümüyle ba??ml?la?t?rma gibi bir hedef gütmesi de muhtemeldir.
Günah keçisi olarak seçilen hedef ülkeler ise daima replik ya da misilleme imkan? zay?f ülkeler olmaktad?r.Oysa bu hedef ülkelerin geçmi? kusurlar? ve hatalar?, t?pk? La Fontaine’in Vebal? Hayvanlar fabl?nda oldu?u gibi,yarg?ç ülkelerin geçmi?te yapt?klar?na k?yasla,çok daha küçük boyutlarda görünmektedir.Bireyler plan?nda bu strateji,Bat?l? insan?n yine kendi durumundan,ülkesinden ve yönetiminden az çok memnun olmas?yla sonuçlanmaktad?r.
Dördüncü cevap ö?esi,Avrupa ülkelerinde ve dünyan?n baz? bölgelerinde zaman zaman canland?r?lan Türkofobi diyebilece?imiz bir tür maskelenmi? Türk dü?manl??? ya da anti-Türk anlay???yla ve buna paralel olarak Ermeni diasporas?n?n bir dü?man,bir “öteki” yaratarak etnik nitelikli bir kollektif kimlik in?as?yla ilgilidir.Konumuz aç?s?ndan ayr? bir öneme sahip olan bu son nokta üzerinde biraz daha detayl? olarak duraca??m.
ÖTEK? OLARAK TÜRK'ÜN ??LEVSELL??? VE MA?DUR?YET?N CAZ?BES?
Bugün Bat? dünyas?n?n büyük bir k?sm?nda geçen yüzy?llardan bugüne aktar?lan ve zaman zaman alevlenen bir ‘Türk fobisi’ vard?r.Bu fobi,islam’dan korkuyu içerse de,salt Müslüman-H?ristiyan çat??mas?na da indirgenemez.Bu olguda din faktörü, dini araçsalla?t?ran politik bak??lar vas?tas?yla devreye girmektedir.As?l önemlisi,yüzy?llar boyunca Avrupa’n?n kendini tan?mlay???nda önce Osmanl?y? ve ard?ndan Türk figürünü öteki olarak kullanm?? olmas?d?r.
Osmanl? ?mparatorlu?unun y?k?lmas?yla birlikte,Öteki olarak Türk,Bat?n?n büyük devletleri aç?s?ndan büyük ölçüde i?levselli?ini yitirmi?tir,ancak Osmanl? ?mparatorlu?u’nun içinden do?an di?er devletler aç?s?ndan sürekli olarak tazelenen bir i?levselli?e sahiptir:Çe?itli Balkan Ülkeleri,Arap ülkeleri,Yunanistan, Ermenistan,öteki olarak Türk’ü sürekli ayakta tutmu?lard?r.Bu ülkelerde insanlar, kendilerini,kendi özelliklerinden ziyade ötekinin özellikleriyle z?tla?t?rarak tan?mlamaya,yani negatif tan?mlama yoluyla ortaya koymaya al??m??lard?r.
Öteki olarak Türk,Ermeni soyk?r?m iddialar?yla zirve noktas?na yükselmektedir. Osmanl?’n?n ya da Osmanl? döneminde ‘Türk’ imaj?n?n koyu çizgileri,k?l?ç zoruyla fetih ve barbarl?k olarak çizilirken,yak?n y?llarda soyk?r?mc? ve i?galci figürleri etraf?nda örülmeye çal???lmaktad?r.Söz konusu Türk dü?manl???nda kaba ?rkç?l?ktan farkl? bir yanI var,yani ?rk teorisinden ziyade,eski dönemlerden günümüze uzanan Türklük temsillerine dayanan bir yan var.[8] Burada mitsel bir k?y?c? figürü var,kar??s?nda ise ma?dur,mazlum,masum halklar.Bu tür bir söylem, Osmanl? ?mparatorlu?u döneminde olan bitenler konusunda,hem Bat?n?n emperyalist güçlerinin ve hem de Ermenilerin pay?n? ve sorumlulu?unu unutturuyor.Bat? toplumlar?n?n suç ortakl???yla bir Türkofobi ve Ermenofili yay?lmaya çal???l?yor. Türkler ?eytanla?t?r?l?rken Ermeniler melekle?tiriliyor.Dünyan?n her yerinde mahkemeler kuruluyor,deklarasyonlar yap?l?yor ve Türkler’in suçlulu?u ilan edilip mahkumiyetleri kayda geçiriliyor.Üstelik bu Türkofobi,dünya ülkelerindeki kendini demokrat-ilerici gören güçlerin masum-mazlum-ma?dur olan?n yan?nda yer alma refleksiyle entelektüel çevrelerden de destek buluyor.
Gruplar aras? ili?kilerde ma?dur olmak,avantajl?d?r,kimsenin kar?? ç?kamad??? bir tak?m me?ru haklar içerir.Bu ma?durlar?n me?ru gücüdür.Ma?dur durumu tescil edilen ki?i veya grup,sürekli alacakl?d?r;ma?duriyet oyunu sürdü?ü sürece, alacaklar? da asla bitmez.Bu nedenle gruplar aras? çat??malarda,ma?dur olmayanlar da dahil herkes ma?dur grup,ma?dur cemaat,ma?dur az?nl?k konumunda olmaya çal???r.Konumlar? tescil edildi?inde,sürekli yeni taleplerde bulunma imkan?na sahip olurlar.[9]
Ermeni diasporas?n?n militan örgütleri,dünya co?rafyas?n?n çe?itli noktalar?na dikilen an?tlarla,Ermenilerin ezeli ve ebedi masumiyetini ve ma?duriyetini an?tla?t?rmay? hedeflemektedir.Bu,teknik tabiriyle bir tür ‘çerçeveleme etkisi’ yaratma politikas?d?r.Propaganda etkinliklerinde gözlenen çerçeveleme olgusu,yayg?n bir propaganda stratejisini ifade etmektedir.Buna göre propaganda zaman ve mekanda artma e?ilimi gösterir.Propaganda görevlileri ve militanlar, rakiplerininkini sindirecek ?ekilde afi?ler asmaya,bildiri da??tmaya,slogan atmaya,sloganlar?yla duvarlar? donatmaya çal???r.Uzmanlara göre[10]çok eski dönemlerden beri H?ristiyan dünyada yol boyunca serpi?tirilmi? haçlar?n veya haçl? yap?lar?n, ki?ilere H?ristiyan bir dünyada ya?ad?klar? duygusunu verece?i dü?ünülmekteydi.Her yerde haz?r ve naz?r olu?,taraftarlara bir güç duygusu,payla??lan ve korkulan bir güçle birlikte olma duygusu vermektedir.Çe?itli ülke ve kentlere soyk?r?m an?tlar? dikerek,bir yandan kendi soyda?lar? aç?s?ndan ‘Türk’e kar?? Ermeni kimli?i in?a edilmeye,öte yandan di?er uluslardan olan ki?ilerde bir Türkofobi ve Ermenofili canl? tutulmaya çal???lmaktad?r.
Yukar?da özetledi?imiz hususlar Soyk?r?m Mitosu’nun,Bat? toplumlar?ndan ba?ka,Ermeni örgütleri aç?s?ndan da ne kadar i?levsel oldu?unu ortaya koymaktad?r.Deklare edilen amaçlar ne olursa olsun bu iddialar,iddia edenlere ve iddialar? payla?anlara bir tak?m efektif ve potansiyel yararlar sa?lamaktad?r.Tüm bunlar Ermeni soyk?r?m iddialar?n?n Bat?n?n s?radan insanlar?na neden çekici geldi?ini de anlamam?z? sa?lamaktad?r.E?er bu iddialar,insanlar?n günlük ya?amdaki dü?üncelerinden ibaret kalsayd?, üzerinde durulmayabilirdi.Ancak söz konusu iddialar,günlük ya?am?n çerçevesini a??p yeni bir tarih yaz?m?na malzeme olu?turmaktad?r.Ulusal parlamentolar ve uluslar aras? kurulu?lar,Ermeni örgütlerinin planl? eylemlerinin zoruyla tarihsel olaylar?,pe?in hükümlerle yarg?lamaya gitmektedir.Üstelik,meclislerin kararlar? belirli bir kamu oyunun deste?iyle al?nm?? gibi görünmekle birlikte,asl?nda kamuoyunu yönlendirici,Türk kar??t? tutum ve görü?leri dondurup sabitle?tirmek i?levini görmektedir.
Ermeni Soyk?r?m Mitosu’nu besleyenler,tarihsel olgular? bilimsel bir perspektiften irdelemek ve hukukun so?ukkanl?l???yla de?erlendirmek pe?inde görünmemektedir[11].Aksine II.Dünya Sava?? y?llar?nda ya?anan ‘Yahudi Soyk?r?m?’na insanl???n uluslar aras? hukuk ve moral plan?ndaki tepkilerini,kurnazca Ermeni Tehciri’ne transfer etmeye çal??maktad?rlar.Nedeni ne olursa olsun,tehcir s?ras?nda ya?anan üzücü olaylar,baz? yetkililerin ve görevlilerin yapt?klar? hatalar,suistimaller ba?ka, soyk?r?m ba?ka ?eydir.Tarihin rafa kald?r?ld??? kritik nokta burada bulunmaktad?r.Soyk?r?m iddialar?,ya?anan olaylar?,haz?r bir kal?ba (soyk?r?m kal?b?),bir k?l?fa,bir ge?talta sokmaya,olaylara bir elbise giydirmeye,bir mitos olarak in?a etmeye çal??maktad?r.Bat? parlamentolar?nda oy kullanan ve eylemlerinin a??rl???n?n yeterince fark?nda olmayan politikac?lar,kendi seçmenlerinin psikolojisini ve sosyal temsillerini ku?kusuz anlay??la kar??layabilirler,ama moral planda bunlar? kopya ederek tarih haline getirme hakk?na sahip de?ildirler.Bu tav?r,ne bilimsel,ne de etiktir.
Tarih yazma i?i,dünyan?n neresinde olursa olsun,uzmanlar yerine s?radan insanlara b?rak?ld???nda ortaya, naif aç?klamalar, mitoslar ve efsaneler ç?kmaktad?r.S?radan insanlar?n kestirme yollardan üretti?i bu tür teorilerin,hakikati arama gibi bir amac? olamayaca?? aç?kt?r.Bunlar “bedava”,yani bir kazanç beklentisi ta??mayan zihinsel ürünler de?ildir,bilinçli veya bilinç d??? bir ?ekilde,bir tak?m amaçlara endekslidirler.Bu yüzden,brüt,ç?plak gerçekli?e k?yasla giydirilmi? ve süslenmi? efsaneler,insanlar? daha çok ilgilendirmektedir.Günlük ya?am?n dar alan?nda masum bir sohbet konusu gibi görünen bu teoriler gerçeklik gibi dayat?ld?klar?nda,olumsuz önyarg? ve stereotipleri besleyerek gruplar aras? dü?manl?klar? besleyip körüklemektedirler.Demokrasilerde ki?ilerin tercihlerine b?rak?lan alanlar bellidir,demokraside do?rular ya da hakikat oylanmaz,kanaatler oylan?r;ortaya ç?kan kararlar da do?ruyu de?il,payla??lan kanaati gösterir.Tarihsel olaylara belirli bir perspektiften bak?ld??? ölçüde,tarihsel bilginin in?as? söz konusudur,ama olgusal gerçekliklere kar?? de?il.E?er tarih, ki?isel kanaat veya oy konusu olmaya b?rak?l?rsa,bilim de?il,öykü haline gelir.
*Ege Üniversitesi,Edebiyat Fakültesi Ö?retim Üyesi,?zmir.
[1]Bu ifadelerimin i?gisiz yorumlara yol açmamas? için,kendi entelektüel duru?umu ve kanaatlerimi belirtmek isterim.entelektüel olarak,evrensel insani de?erlerin gözden kaç?r?lmamas? ve Kap?kule’nin berisi ve ötesi için ayr? hakikatler tasarlamamak gerekti?ini,herkesin toplumuna ve ça??na kar?? sorumlulu?u oldu?unu dü?ünüyorum.Osmanl? ?mparatorlu?u’nun sava? ko?ullar? içinde Ermeni Tehciri karar? almak zorunda kald???,bunun keyfi de?il,zorunlu bir önlem oldu?u kanaatindeyim. Buna kar??l?k,Osmanl? ?mparatorlu?u’nun,ülkenin çe?itli yörelerindeki yönetici veya görevlilerinden baz?lar?n?n pek çok Ermeni vatanda??m?z?n ölümüne neden olan suistimalleri veya tedbirsizlikleri veya beceriksizlikleri veya öngörü eksiklikleri oldu?unu da dü?ünüyorum.Bu aç?dan bak?ld???nda Osmanl?lar?n sorumlulu?u,tehciri daha düzgün ve kontrollü bir biçimde gerçekle?tirememi? olmak’ ?eklinde beliriyor.
[2]Bkz.S.Moscovici:'La nouvelle pensee magique',in Nouvelles Voies en Psychologie Sociale,Bulletin de Pcychologie,v.XLV,n.405,1992,ss.301-324
[3]Bunlar aras?nda özellikle Tversky ve Kahneman’? anmak gerekir (Bkz. A. Tversky ve D. Kahneman:‘Causal schemas in judgements under uncertainty’,in Progress in Social Psychology (Eds). M. Fishbein), 1,Hillsdale,Erlbaum)
[4]R.E.Nisbett ve L.Ross:Human ?nference:strategies and short-comings of social judgment,Englewood cliffs (N.J.),1980,Prentice Hall
[5]S. Moscovici: Presentation’,in Nouvelles Voies en Psychologie Sociale,Bulletin de Psychologie,v.XLV,n.405,1992,s.141
[6]a.g.e. s. 142
[7]Bu analiz,Soyk?r?m ?ddialar?n?n gerçek olup olmamas?ndan ba??ms?zd?r;zira burada tarihsel bir gerçekli?in olabildi?ince ‘objektif’ (bu sözcü?ü olgulara yakla??m ve yöntemin bir niteli?i olarak kullan?yorum) bir foto?raf?n?
ortaya koymak,yani gerçekli?in röprodüksiyonu de?il,bizzat bu gerçekli?in in?as?, yani prodüksiyonu sözkonusudur.E?er soyk?r?m oldu?u ‘varsay?m?’n? öne süren ki?iler,bilim adamlar? olsayd?,tarihin ya da bilimin gene ‘tahkik’ ya da sa?lama yöntemlerini izleyerek,varsay?mlar?n? test etmeye çal???rlard?; bunu için sadece baz? kan?tlar? ve tan?kl?klar? de?il,tüm kan?tlar? ve tan?kl?klar?;baz? belgeleri veya ar?ivleri de?il,tüm belgeleri veya ar?ivleri dikkate alma yoluna giderlerdi.
[8]Bunun bilinen bir göstergesi,V.Hugo’nun sözleridir:‘Türklerin geçti?i her yer harabe ve matemde”)
[9]Bkz.N.Bilgin:Siyaset ve ?nsan,Ba?lam Yay?nlar?,1997,?stanbul kitab?nda “Kurban veya ma?dur psikolojisi” ve “Ma?dur cemaatler Oyunu” ba?l?kl? yaz?lar.
| |
Anasayfa
İletişim
