| | | | | | ERMEN? SORUNU'NUN TEMEL UNSURLARI OLARAK ERMEN? K?ML?K BUNALIMI VE GÜÇ POL?T?KALARIYrd. Doç. Dr. Sedat LAÇİNER*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ„ T ERMEN? SORUNU'NUN TEMEL UNSURLARI OLARAK ERMEN? K?ML?K BUNALIMI VE GÜÇ POL?T?KALARI64Íø UNU’NUN TEMEL UNSURLARI OLARAK ERMEN? K?ML?K BUNALIMI VE GÜÇ POL?T?KALARI
Yrd.Doç.Dr.Sedat LAÇ?NER*
Ermeni sorunu bugüne kadar Türkler ile Ermeniler aras?nda Osmanl? Devleti döneminden kaynaklanan anla?mazl?klar olarak sunulmu?tur. Ermeniler, sorunun temelinde 1915’te zorunlu göçe (tehcir) u?rayan Ermenilerin“ bilinçli bir ?ekilde yok edilmeleri” oldu?unu iddia etmi?lerdir. Hatta Ermeni gruplar bu iddialar?n? bir ad?m daha ileri götürerek, bunun “yüzy?l?n ilk soyk?r?m?” oldu?unu söylemektedirler. Bu iddialara göre “Türkler, ?rkç? bir mant?k ile Ermeni ?rk?n? yeryüzünden silmek istemi? ve 1,5 milyon savunmas?z Ermeniyi yok etmi?lerdir.” [1]Do?al olarak Türk taraf? bu iddialar? kabul etmemekte,tehcir konusundaki Ermeni iddialar?n?n do?ru olmad???n? tarihi vesikalar ile ispatlamaya ve özellikle Bat? kamuoyunu kendi görü?leri do?rultusunda ikna etmeye çal??maktad?r.[2]“B?rak?n tarihçiler karar versin”sözünü Ermeni sorununda adeta sloganla?t?ran Türkiye,bu hareketiyle asl?nda sorunun bir tarih sorunu oldu?unu da ima etmektedir.Oysa ki bu çal??ma belki de sorunun en az önemli olan k?sm?n?n tarihten kaynakland???n? iddia etmektedir.Bize göre Ermeni sorununun kökeninde tehcir ya da Ermeni isyanlar? de?il Ermeni kimli?ini koruma çabas? ve uluslararas? alanda cereyan eden güç mücadeleleri bulunmaktad?r.Di?er bir ifade ile Ermeni sorunu tarihten çok,siyaset bilimi,uluslararas? ili?kiler,sosyoloji ve belki de psikoloji disiplinlerinin konusu olmal?d?r.Aksi taktirde Türkiye ne kadar hakl? oldu?unu ispatlarsa ispatlas?n,sorun h?z kazanarak ve Türkiye’ye daha büyük zararlar vererek devam edecektir.Çünkü soruna Ermenilerin istedikleri aç?dan yakla?t?kça Türkiye‘daha bulan?k’bir alana girmekte,bazen ispat? imkans?z iddialar nedeniyle büyük prestij ve güç kayb?na u?ramaktad?r.
1.K?ML?K SORUNU OLARAK ERMEN? SORUNU[3]
1.a.As?l Sorun Tehcir mi?
Ermeniler ve Türkler aras?ndaki“kan davas?”n?n nedeni tehcir midir?Yani sorun,yakla??k bir as?r önce,“Türklerin yüzbinlerce Ermeninin ölümüne yol açmalar?”m?d?r?[4]E?er bu sorunun cevab?“evet”olsayd? herhalde yeryüzünde aralar?nda“kan davas?” olmayan ulus olmazd?:Frans?zlar Cezayirlilerle;?talyanlar Libyal?larla;Japonlar Korelilerle;Amerikal?lar Japonlarla; Almanlar,Frans?zlarla ve Ruslarla;Ruslar tüm Do?u Avrupa uluslar?yla vs.“darg?n”olurlar ve geçmi?in intikam?n? alabilmek için k?yas?ya çarp???rlard?.Ayr?ca,ayn? dönemde Ermeni çetelerinin 500 binden fazla sivil Müslüman? öldürdü?ü,Balkanlar’da S?rp ve di?er etnik gruplardan askeri polis ve silahl? çetelerin üç milyona yak?n sivil Müslüman’? katletti?i,Ruslar?n i?gal ettikleri bölgelerdeki yüzbinlerce Türk ve di?er Müslüman gruplar? sürdükleri hat?rlanacak olursa,Türklerin di?er uluslarla k?yasland???nda“kan davas?”gütmesi gereken çok daha fazla ulusun oldu?u aç?kça görülecektir.Di?er bir ifadeyle,ölü say?s? ne kadar olursa olsun,bugün Ermeni radikal gruplar?n?n sergilediklerine benzer bir nefretin[5]nedeni 1915 ve öncesinde ya?anan olaylar olamaz.Bu sav?m?z?n do?rulu?unu anlayabilmek için o dönemde tehciri ya?am?? birinci ku?ak Ermeniler ile,olaylar? ya?amam??,Anadolu’yu hiç görmemi? ve belki de bir Türk ile hiçbir zaman tan??mam?? ikinci ve üçüncü ku?ak Ermeniler aras?ndaki yakla??m fark?na bakmak dahi yeterli olacakt?r:Küçük bir radikal grup bir yana b?rak?lacak olursa,ilk ku?ak Ermenilerin,devlete kar?? duyduklar? tüm“k?rg?nl??a”kar??n Türklerden nefret etmedikleri,aksine gittikleri yerlerde“bir Türk gibi”ya?amaya devam ettikleri görülmektedir.Bu ki?ilerin ezici bir ço?unlu?u evlerinde dahi Ermenice yerine Türkçe’yi tercih etmi?ler,Türkiye’yi ve Türk kom?ular?n? özlemle anm??lard?r.[6]
Belirtti?imiz üzere,baz? a??r? siyasi partiler“ba??ms?zl?k”hayalleriyle Türklere ve Türkiye’ye kar??“mücadeleleri”ni devam eden y?llarda da sürdürmü?lerdir ve Nemesis ad?n? verdikleri bir“intikam”operasyonuyla neredeyse tüm üst düzey ?ttihat ve Terakki yöneticilerini öldürmü?lerdir.Buna ra?men genel olarak ilk ku?ak Ermeni toplumunda geçmi?te ya?ananlar?n oldu?u gibi kabul edildi?i ve geçmi?ten çok o anki sorunlar ile ilgilenildi?i görülmektedir.Tehcirle yer de?i?tirenler büyük s?k?nt?lar ya?am??lar,ancak ço?unluk bu s?k?nt?lar?n,sava??n ve Ermeni isyanc?lar?n“hayalperest”amaçlar?n?n bir ürünü oldu?unu kabul etmi?lerdir.Bu anlamda birinci ku?ak hala Osmanl?d?r ve Osmanl? hayat biçimi ve Osmanl?ya duyulan özlem bu ku?akta ya?at?lm??t?r ve bugün dahi o ku?aktan izler ta??yanlar bulunmaktad?r.
1.b.?lk Y?llar
?lk y?llarda Ermeniler a??rl?kl? olarak Kafkaslarda ve Ortado?u’da(Suriye,Lübnan,K?br?s adas?,?ran,Irak,Kuzey Afrika vd.) ya?amaktad?rlar ve bu ülkelerde Ermeniler aras?nda terör ya da Türkiye kar??tl???,genel kapsaml? bir silahl? terör giri?iminden bahsetmek mümkün de?ildir.Bu ba?lamda as?l sorunun yüzy?l?n ortalar?nda,1940’lar?n sonu ve 1950’li y?llar?n ortalar?nda ortaya ç?kt??? söylenebilir.Zaten Ermeni sorununun en kritik dü?üm noktas? da bu zaman diliminde gizlidir. Tehciri ya?am?? birinci ku?ak Türklerden torunlar? kadar nefret etmezken,neden olaylar? ya?amam?? torunlar,torunlar?n torunlar? Ermeni tehcirini bir“soyk?r?m”m?? gibi göstermeye çal??maktad?r?Neden Türkleri tan?mayan,Türkiye’yi görmemi? bu insanlar Türklere nefret derecesinde dü?manl?k beslemektedirler?Bu sorular?n cevab?,nispeten karanl?k kalm?? söz konusu dönemde Ermeni diasporas?n?n geçirmi? oldu?u siyasi ve toplumsal evrimi dikkatli bir ?ekilde incelenmesinden geçmektedir:
ilk olarak Sovyet yönetimindeki Ermeniler,Stalin politikas?n?n bir parças? olarak ve bilinçli bir devler politikas?yla Türkiye’ye kar?? yönlendirilmi?lerdir.Sosyalist ideolojiyi Bat? blo?u ve çevre ülkelere kar?? bir araç olarak kullanmak isteyen Stalin,bu sayede neredeyse tüm Do?u Avrupa’y? kendi“uydu”su haline sokarken,Ortado?u ve Akdeniz ile aras?nda “bariyer”görevini gören Türkiye’yi komünist blo?a sokmada kullan?lacak araçlardan biri olarak da“Ermeni sorunu”nu görmü?tür.[7]Ermeni sorununu kullanman?n bir di?er avantaj? da Ermenilerin geni? bir co?rafyaya yay?lm?? olmalar?, dolay?s?yla hamisi olacak devlete büyük bir etki sahas? yaratacak olmas?d?r.Bu nedenlerle Sovyetler Birli?i tüm dünya Ermenilerinin“anavatan?”n?n Sovyet Ermenistan? oldu?unu iddia etmi? ve tüm Ermeni sorunlar?nda Erivan’?n,dolay?s?yla Moskova’n?n yetkili olmas?n? hedeflemi?tir.SSCB Ermenileri’ne ek olarak Ortado?u’daki di?er Ermenileri de yönlendiren Sovyet unsurlar? 1946’da Lübnan Ermeni Komitesi adl? bir örgütün olu?turulmas?n? sa?layarak,Güvenlik Konseyi’ne bir telgraf çektirmi?lerdir.Telgrafta Türkler’in çok say?da Ermeni’yi katletti?i iddialar? tekrarlanarak,Suriye,Lübnan ve Hatay topraklar?n?n ya?anan olaylara ve Ermeni kay?plar?na kar??l?k olarak Sovyetler Birli?i’ne ba?lanmas? talep edilmi?tir. Kafkasya ve Ortado?u ba?lant?l? yürütülen kampanyan?n en önemli ayaklar?ndan biri de Moskova olmu?tur.Moskova’da sözde bilimsel konferanslar ve sivil derneklerin olu?turdu?u kamuoyu yoluyla geçmi?in‘tazmin edilmesi’talep edilmi?tir.[6]Bu kampanyan?n yürütücüleri çal??malar?n? telgraf ve bildiriler yoluyla hem uluslararas? kurulu?lara,di?er devletlere,hem de di?er ülkelerdeki bas?n kurulu?lar? ve kamuoyu olu?turmada etkili kurumlara ula?t?rm??lard?r.[9]Kampanyada üniversite ve sanat çevrelerinin‘sayg?n’isimlerinin ön plana ç?kar?lmaya çal???lmas? dikkat çekicidir.22 ?ubat 1946 tarihinde yine Moskova’da yay?nlanan bir habere göre,Ermeni as?ll? bir profesör Sovyet Akademisi’nde vermi? oldu?u bir derste Van,Bitlis ve Erzurum bölgelerinin Ermeniler’in eski topraklar? oldu?unu ve Ermeniler’in bu topraklara geri dönmek istediklerini anlatm??t?r.[10]Stalin’den habersiz adeta‘bir ku?un uçamad???’bir dönemde bu haberler Sovyetler’in Türkiye politikas? aç?s?ndan ele al?nd???nda oldukça manidard?r.Kampanyan?n son aya?? olarak ise tüm dünya Ermenileri Sovyet Ermenistan’?na davet edilmi?lerdir.Avrupa,Ortado?u,ABD ve Türkiye’deki Ermeniler’e yap?lan ça?r?larda Ermenilerin vatanlar?n?n Ermenistan’da oldu?u,ileride Türkiye’deki‘Ermeni vilayetleri’nin de kat?l?m?yla bu‘vatan’?n büyüyece?i sav? i?lenmi?tir.Bu çerçevede 4 May?s 1947’de New York’ta toplanan Dünya Ermenileri Kongresi,Ermeniler’in Türkiye’deki sözde haklar?na dikkat çekmek üzere Birle?mi? Milletler’e ça?r?da bulunmu?tur.[11]Buna göre Ermeniler’in gerçek temsilcisi Sovyet Ermenistan?’d?r ve Türkiye bu konudaki talepleri yerine getirmelidir.Birle?mi? Milletler bu müracaat? beklenilebilece?i gibi i?leme almam??t?r.Fakat tahrik ve amaç aç?kt?r.Kampanya zamanla h?z?n? yitirmi?se de Sovyetler Birli?i,Türkiye’nin Bat? dünyas?n?n garantisini yan?nda hissetti?i döneme kadar Ermeni iddialar?n? di?er talepleriyle birlikte gündemde tutmu?tur.12 Aral?k 1948’de Moskova Radyosu’ndan yap?lan bir yay?n da bu stratejinin bir ürünüdür.Radyo‘Ermeni Haklar?n? Savunma Cemiyeti’adl? bir kurulu?un Birle?mi? Milletler üyelerine birer muht?ra gönderdi?ini ve Türkiye’nin 1919’da ele geçirdi?i‘Ermeni topraklar?’n? Sovyetler Birli?i’ne terk etmesini talep etti?ini duyurmu?tur.Türkiye’nin bu yay?na ve iddialara cevab? söz konusu taleplerin kabul edilemez oldu?u ?eklindedir.[12]
Sovyetler Birli?i döneminde H?nçak’?n ön plana ç?kt??? komünizm-Ermeni ba?lant?s? soyk?r?m iddialar?nda aktif bir rol oynam??t?r.[13]Bu tarihten sonra bu ba?lant? kendisini sadece Sovyetler Birli?i’nde de?il,Ortado?u ve di?er Ermeni diasporalar?nda da hissettirmi?tir.Özellikle Lübnan Ermenileri ile Sovyetler aras?ndaki yak?n i?birli?i önemlidir.Fakat denebilir ki Stalin’den sonra Sovyetler Birli?i resmi d?? politikas?nda Ermeni sorununu aç?kça kullanmamay? ye?lemi?,Ermeni gruplar aras?ndaki etkinli?ini zaman? gelince kullan?lmak üzere bir kart olarak tutmu?,faaliyetlerini de dünya kamuoyundan uzakta sürdürmü?tür.Bunda en önemli nedenlerin Türkiye’yi Bat? blo?undan ay?rma ihtimali ve Sovyetler Birli?i’nin önemli kom?ular?ndan olan Türkiye ile ba?lar? tamamen koparmamak oldu?u söylenebilir.Ayr?ca ileride teröre dönü?ecek olan olaylarda kendi politikalar?n? hiçbir maliyete katlanmadan yürütebilme imkan? da etkili olmu?tur.Bu çerçevede SSCB’nin faaliyetleri,
ileride de de?inilece?i gibi,Sovyet Ermenistan’? ve gizli servisleri eliyle Türkiye’yi y?pratma çabas? olarak devam ettirilmi?tir.Prof.Gültekin Ural,bu faaliyetlerin 1980’lerde de devam etti?i ve Lübnan’da ASALA militanlar?n? KGB eliyle bizzat yeti?tirmeye ve Türkiye’ye kar?? kullanmaya kadar uzand???n? iddia etmektedir.[14]
Çarl?k Rusya’n?n emperyal politikalar?n?n bir uzant?s? gibi görünen SSCB’nin Ermeni politikas? sonucunda uluslararas? alanda a??r? sol Ermeni gruplar? güçlenmeye ba?lam??t?r.Sovyetlerce beslenen bu gruplar için kapitalizm kadar Türkiye'de büyük bir dü?mand?r.?leride meyvelerini ASALA olarak verecek olan bu çabalar Türkiye’de gözden kaçm??sa da,Ermeniler aras?ndaki Sovyet faaliyetleri bugünkü Türkiye dü?manl???n?n ilk tohumlar? say?labilir.
Devletin d??a dönük politikalar?na ek olarak SSCB“soyk?r?m”iddialar?n? iç politikada da kullanm?? ve Ermenileri Moskova’ya ba?lamada önemli bir me?rula?t?r?c? olarak görmü?tür:Bu çerçevede Ermenistan’da artan ekonomik ve sosyal bunal?mlar? gizlemek amac?yla d?? dü?man ve Türk unsuru özenle i?lenmi? ve Ermeni kimli?inin olu?mas?nda Türklere özel bir yer verilmi?tir.Ancak olaylar Ermeni milliyetçili?ine dönü?me e?ilimi gösterince bu da engellenmi?tir.Di?er bir deyi?le,devlet eliyle ve kontrollü bir ?ekilde soyk?r?m efsanesi Sovyet Ermenisinin ulusal kimli?inin bir parças? haline getirilmi?tir.
1.c.?kinci Tehcir ve Kimlik Bunal?m?
?kinci olarak Ortado?u’da ?kinci Dünya Sava??’n? takip eden dönemde yükselen milliyetçilik,di?er siyasi olaylar ve ekonomik s?k?nt?lar Ermeniler de dahil olmak üzere çe?itli az?nl?klar için hayat? daha zor bir hale getirmi?tir.Bunun do?al bir sonucu olarak ba?ta Suriye,K?br?s,Lübnan,?ran ve Kuzey Afrika olmak üzere,Ermeniler Bat? Avrupa ve Kuzey Amerika’ya göç etmeye ba?lam??lard?r.Say? aç?s?ndan ele al?nd???nda,“20.yüzy?lda ya?anan ikinci büyük Ermeni göç dalgas?”diyebilece?imiz bu ak?m sonucunda Bat?l? ?ehirlerde ciddi bir Ermeni toplumu olu?mu?tur.Hatta ?ngiltere,Avustralya gibi bir çok ülkede Ermeni diasporas? gerçek anlamda bu y?llarda olu?maya ba?lam??t?r.[15]Böylece Avrupa’n?n bir çok metropolünde baz? mahalleler ‘Ermeni mahallesi’halini alm??t?r.
Belirtildi?i üzere yeni gelenler,Sudan’dan Kafkasya’ya,Hindistan’dan,K?br?s’a kadar çok farkl? co?rafyalardan gelmekteydiler. Yeni gelenler,geçen dönem içinde siyasi,kültürel ve toplumsal aç?lardan da çok farkl?la?m??lard?r:Gelenlerin kimi Sosyalist bir düzenden,kimi ise geleneksel ekonominin a??rl?kta oldu?u bir toplumdan gelmi?tir.Özetle sosyal,ekonomik ya da kültürel anlamda bir birliktelikten bahsedebilmek zordur.Buna kar??n Fransa ve Kaliforniya(ABD)gibi yerlerde toplanmaya ba?layan Ermenileri dil,yani Ermenice de bir arada tutamamaktad?r.Bu dönemde sadece Ermenice ile anla?an Ermeni say?s? çok azd?r:
kimi Türkçe,kimi Rusça,baz?lar? ise Arapça ya da Farsça konu?makta,bildikleri az say?daki Ermenice kelime ile de“derin bir ileti?im”kurabilmek mümkün olamamaktad?r.Di?er bir deyi?le Los Angeles ve Paris’in mahallelerine gelen bu yeni göçmenleri birle?tirecek ö?eler öylesine azd?r ki.Bu ortamda ekonomik,toplumsal ve siyasi aç?lardan“çok güçlü bir kültüre”(Amerikan, Frans?z vb.)gelen,ulusal bilinci dü?ük Ermenilerin k?sa zamanda erimeleri(asimilasyon)kaç?n?lmaz bir süreç olarak görülmü?tür.Bu ba?lamda gençler ve yeni gelen göçmenler aras?nda ya?anan asimilasyonun özellikle 1950’li y?llarda h?z kazand??? söylenebilir.Ekonomik ve di?er sorunlar ile u?ra?an Ermeniler kültürel de?erlerini korumakta zorlanm??lar, özellikle gençler aras?nda asimilasyon daha fazla kendisini hissettirmi?tir.Bu durum ba?ta Kilise olmak üzere,Ermeni ulusunun varl???nda yarar gören kurumlar? ve a??r? gruplar? rahats?z etmi?tir.Hatta bu gruplar paniklemeye,acilen bir ?eyler yap?lmas? gerekti?ini dü?ünmeye ba?lam??lard?r.
1.d.A??r?lar Devreye Giriyor
Asimilasyonun durdurulmas? ve diaspora Ermenilerinin“tek vücut”haline getirilmeleri için harekete geçen ilk kurum Ermeni Kilisesi olmu?tur.Bu son derece do?ald?r:çünkü Ermeni Kilisesi varl???n? Ermenilerin varolmas?na dayand?rm?? bir kilisedir. Di?er bir deyi?le ?slam,Protestanl?k,Hinduizm gibi evrensel bir kapsay?c?l?ktan yoksundur.?badetleri,inançlar? ço?u kez Ermenilere hitap eder.Bundan ç?kar?lacak sonuç ?udur:“Ermeni varsa,Ermeni kilisesi de vard?r,Ermeni ulusu yoksa Ermeni Kilisesi de yoktur.”Böyle bir anlay???n do?al bir sonucu olarak Ermeni Kilisesi’nin,Ermenili?in yada Ermeni milliyetçili?inin merkezi olmas? do?al kar??lanmal?d?r.Nitekim Ermenistan Ermenilerinin“komünist diktatoryal yönetim”alt?nda hareket alan? daral?p,Bat? Avrupa ve Amerika Ermenileri asimilasyon ile kar?? kar??ya kal?nca Ermeni Kilisesi ve din adamlar? da Ermenili?i ve kendi geleceklerini tehlikede görmü?ler ve bunu önlemek için önlemler al?nmas? gerekti?ini savunmaya ba?lam??lard?r.Agos gazetesi genel yay?n yönetmeni Hrant Dink’e göre“Kilise diasporaya da??lm?? Ermenilerin tekrar bir araya gelebilmelerini sa?layan yegane kalesi”olmu?tur.[16]
Diasporadaki Ermeni cemaatinin asimile olmas?ndan rahats?z olan en önemli ikinci grup ise“siyasi partiler”[17]ve a??r? olu?umlard?r.T?pk? Ermeni Kilisesi gibi diaspora Ermeni siyasi partilerinin de varl?klar?n?n diaspora Ermenilerini bir dava çevresinde toplamaya ba?l? oldu?u söylenebilir.Bat?ya göçlerle birlikte maddi imkanlar? artan ve ileti?im kanallar? yoluyla etkilerini artt?ran bu partiler,asimilasyonun tehlikeli bir boyuta ula?t???n? ve acilen önlem al?nmas? gerekti?ini k?sa sürede anlam??lard?r.
Bu ortamda gerek Kilise,gerekse Ermeni siyasi gruplar?,Ermenileri bir arada tutacak unsurlar bulma,e?er yoksa bunlar? “yaratma”çabas?na girmi?lerdir.Bilindi?i üzere bir etnik grubu ulus haline getiren üç temel unsur vard?r:ortak ba?ar?lar, ortak ac?lar ve ortak hedefler.[18]Ermeni tarihi incelendi?inde Ermenileri büyük bir ulusal bilince ta??yacak yak?n dönem siyasi ya da askeri ba?ar?lar?n olmad??? rahatl?kla görülecektir.Ermeni tarihçileri her ne kadar Ermeni Klikya Krall???’n? “abart?l? bir dille”anlatma e?iliminde iseler de,bu krall?k Türk Anadolu beylikleri mertebesinde de?erlendirilebilecek bir olu?umdur.Çok daha eskilerde kalan Urartular?n ise kimin atas? oldu?u konusunda dahi ciddi tart??malar bulunmaktad?r.[19] Kald? ki Urartular?n aradan geçen yüzlerce y?l?n ard?ndan,tek ba??na herhangi bir ulusçuluk ak?m?na esin kayna?? olabilmesi oldukça güçtür.Ermenilerin gerek Osmanl?’da gerekse ?ran’da çok say?da ba?ar?l? tüccar ve sanatkar yeti?tirdikleri do?rudur, ancak bu ba?ar?lar yerel ve bireysel düzeyde kalm??,Ermeni kimli?ini kuvvetlendirmekten çok bask?n etnik grubun ba?ar? hanesine yaz?lm??t?r.Örne?in,Osmanl? Ermenilerinin musiki ya da mimarl?k alanlar?ndaki ba?ar?lar?n?n Ermeni ulusçulu?una katk?s?n? neredeyse yok denecek bir düzeydedir.Buna kar??n bu eserler Osmanl? mimarisi ya da müzi?i içinde ele al?nmakta, dolay?s?yla as?l katk?s?n? Osmanl? kimli?ine yapmaktad?r.Tüm bunlara ek olarak,?stanbul’dan Hindistan’a kadar çok geni? bir co?rafyaya yay?lan Ermeniler 19 ve 20.yüzy?lda dünyan?n neredeyse tamam?na yay?lm??lar,ancak bugünkü Ermenistan hariç hiçbir bölgede ciddi bir ço?unlu?a ula?amam??lard?r.“Göç gelene?i”nedeniyle Ermenistan’da ço?unlu?u sa?layabilmelerinin de Rusya sayesinde oldu?u bilinen bir gerçektir.Dolay?s?yla Ermeni milliyetçili?ini besleyecek bir toprak ya da ço?unluk da meydana gelmemi?tir.
Pozitif araçlar? kullanarak Ermeni kimli?inin diasporada yeniden in?aas? konusunda bir di?er engel de ilk gelenlerin ekonomik ve sosyal aç?dan güçlü olmamalar?d?r.Ekonomik sorunlar ile“bo?u?an”ki?ilerden sanat ya da kültürel faaliyetlere zaman ay?rmalar? beklenemez.Oysa ki ortak dü?man ya da tehdit söylemi insanlar? korku ve nefretle doldurur ve daha kolay bir harekete geçiricidir.
Bu çerçevede,ayr? bir ulus bilincini verecek ortak ba?ar?lardan yoksun olan,da??n?k haldeki nispeten fakir ve güçsüz Ermeni diasporas?n? bir arada tutabilmek için geriye kalan tek yol ortak ac?lar? kullanmaktad?r.Ancak Osmanl?’n?n son dönemine kadarki dönemde bu konuda da birle?tirici bir felaketin ya?anmad??? söylenebilir.Yüzy?llar boyunca Türkler,Bizansl?lar, Araplar ve ?ranl?lar?n egemenli?i alt?nda ya?ayan Ermeniler ticaret ve tar?mla u?ra?m??lar,sava?lardan nispeten daha az bir düzeyde etkilenmi?lerdir.[20]Özellikle Osmanl? döneminde Bat? s?n?rlar?ndan uzak,daha çok iç bölgelerde ticaret ile u?ra?an Ermeniler sava?lardan olumsuz yönde etkilenmemi?ler,aksine ticaret yoluyla ciddi birikimlere sahip olmu?lard?r.Do?u s?n?r?ndaki Ermeniler ise Rusya ile yap?lan sava?larda i?galci ile olan dini yak?nl?klar? nedeniyle Rus i?galinden korkmam??lar,bu i?galler Ermenileri biraraya getirecek ortak bir dü?man? yaratamam??t?r.Bu ortamda Ermenileri birarada tutacak tek büyük ortak ac? olarak Osmanl?’n?n son döneminde ya?anan Ermeni isyanlar? ve 1915 tehcir olay? kalmaktad?r. Özellikle tehcir olay? tüm Ermenilerin üzerinde mutab?k olduklar? bir konu oldu?undan tehcir’in“soyk?r?m”olarak efsanele?tirilmesi a??r? Ermeni gruplar ve Kilise taraf?ndan büyük bir f?rsat olarak görülmü?tür.Böylece tehcir mitos’u 20. yüzy?l?n ortalar?ndan itibaren Ermeni olman?n en önemli özelliklerinden biri haline getirilmi?tir.Bu sayede Ermeniceyi konu?amasa da,Türkiye’yi hiç görmemi? olsa da,Sudan’dan,Hindistan’dan,Rusya’dan ya da K?br?s’tan gelen Ermeniler tek bir hedef do?rultusunda birle?tirilmeye ba?lanm??t?r.Di?er bir ifade ile yarat?lan efsaneler sayesinde tüm Ermeniler için ortak hedefler meydana getirilmeye çal???lm??t?r.Bu hedeflerin ortas?nda ise Türkiye ve Türkler bulunmaktad?r.
1.e.Türkiye Kar??tl??? ve Ermeni Kimli?i
Özetleyecek olursak yok olma tehlikesi içinde oldu?una inan?lan Ermeni ulusunu kurtarmak ad?na,Ermeni kimli?i din ve “soyk?r?m efsanesi”üzerine oturtulmu?tur.Bu yap?lanma içinde Ermeni Kilisesi,diaspora siyasi partileri ve bas?n? üzerlerine dü?en rolü yerine getirmeye ba?lam??lard?r:Kilise“e?itim”ad? alt?nda çok küçük ya?lardan itibaren ikinci ve üçüncü ku?ak Ermenilere,atalar?n?n Türkler taraf?ndan yok edilmek istendiklerini,1,5 milyon Ermeninin bu“soyk?r?mda yok edildi?ini”, Türklerin Ermenilerden nefret etti?ini ve halen bu“suçlar?n? inkar ettiklerini”anlatmaya ba?lam??t?r.Bir tür“beyin y?kama” faaliyeti sayabilece?imiz bu“dersler”sonucunda Ermeni gençli?i görmedi?i,tan?mad??? ki?ileri“dü?man”bilmeye ba?lam??t?r.
Kilise’nin 1915 olaylar? ile Nuh Tufan? aras?nda kurdu?u ba?lant? Ermeni kimli?i ile Türkiye dü?manl??? aras?ndaki ba?lar? daha bir ortaya ç?karmaktad?r:Bilindi?i üzere Ermeniler kendilerinin Nuh Tufan?’ndan kurtulanlar aras?nda yer alan Hz.Nuh’un o?lu Japheth’den,Hayk ve Armais yoluyla türediklerini iddia ederler.Buna göre Ermeniler“seçilmi? bir ulus”tur ve tufan onlar?n dayan?kl?l?klar?n? da test etmi?tir.Büyük bir felaketten sonra yeniden A?r? Da?? ve çevresine yay?lan Ermeniler, adeta yoktan yeniden varolu?a ula?m??lard?r.Ermeni Kilisesi taraf?ndan beslenen ve Ermeni dininin önemli mitlerinden biri haline gelen bu hikaye Kilise taraf?ndan 1915 olaylar?na uyarlanmaktad?r:Buna göre yeni felaket tufan de?il Türklerdir. Türkler 1915 y?l?nda as?l amaçlar?n? belli etmi?ler ve“Hayk’?n çocuklar?n?”,yani Ermenileri yeryüzünden silmek için “soyk?r?m”a giri?mi?lerdir.Ancak Ermeniler bu yok olu?tan da kurtulmay? ba?arm??lar ve yeniden yeryüzünün dört bir yan?na da??lm??lard?r.Bir çok ülkede bulunan Ermeni diaspora cemaatleri de bu“yeniden dirili?”in bir kan?t?d?r.Söz konusu yakla??m, Türkleri insan olma özelliklerinden s?y?rarak sunmaktad?r ve bu Türk imaj? daha önceki Orta Ça? Avrupas?’n?n alg?lamalar?ndan çok da farkl? de?ildir.[21]Bu da göstermektedir ki“soyk?r?m efsanesi”ni ortaya atanlar Osmanl? Ermenileri olamazlar.Çünkü böylesine çarp?k bir alg?lama,e?er siyasi bir tercih de?il ise,ancak ileti?im noksanl???n?n bir sonucu olabilir.Nitekim Osmanl? döneminde ilk ayr?l?kç? hareketleri ba?latan Ermenilerin Avrupa ve Rusya’da üstlenmeleri ve Osmanl? topraklar? yerine Bat?l? ba?kentlerde örgütlenmeleri de bunun aç?k göstergesidir.Yukar?da belirtilen propagandan?n Avrupa,Rusya ve Amerika merkezli olmas? ve Ermenistan Ermenilerinin bu“a?”içinde en pasif konumda bulunmas? da bu sav?m?z? do?rulamaktad?r...
Kilise dini ve kültürel koldan Ermeni kimli?inin olu?umunda üzerine dü?en rolü oynarken,Ermeni siyasi partileri ve di?er baz? gruplar da laik zeminde faaliyetlerini sürdürmü?lerdir.
Varl?klar?n?“1915 olaylar?n?n intikam?n?”almaya ba?layan bu gruplar a??r?l?klar?n? artt?rd?kça taraftar toplad?lar ve iltifat gördükçe de söylemlerini daha kat? bir hale getirdiler.Bu sayede Bat?l? bir çok ?ehirde“Ermeni davas?”n? savunmak için dernekler kurulmu?,gazete ve dergiler ç?kar?lm??,gösteriler yap?lm??t?r.Baz? Ermeniler ise Bat? toplumunda kazand?klar? finansal ve siyasal gücü Ermenileri bir arada tutabilmek için harcam??lard?r.Kaliforniya eyaletindeki Ermeni kurulu?lar? buna en iyi bir örnektir.Bu faaliyetler bir çok Ermeni için“hayat?n anlam?”,kimlik bunal?m?n?n azalt?lmas? anlam?na gelirken,bu faaliyetleri yürüten kurum ve kurulu?lar için önemli bir geçim kayna?? haline de gelmi?tir.Bu da“Ermeni davas?”için“do?al ve sürekli sava?ç?lar”kazand?rm?? ve bu döngü y?llar içinde daha da güçlenerek devam etmi?tir.Bu süreçte Türkiye’nin ihmalleri de göz ard? edilmemelidir.
Tüm bu çabalar?n sonucunda birinci ku?akta,yani tehciri ve Osmanl?’n?n son dönemlerinde ya?anan s?k?nt?lar? ya?ayan Ermenilerde görülmeyen nefret ikinci ve üçüncü ku?akta büyük bir kine dönü?mü?tür.Bu ku?ak hayali bir dü?man kar??s?nda etnik kimli?ini olu?turmu?tur.Bugün Kanada,ABD ve Avrupa’da Ermeni dükkanlar?n?n isimleri“Van,Ararat”ya da“Klikya”d?r;Avustralyal? bir Ermeni hayat?nda hiçbir Türkle tan??mam?? olsa da Türkleri dü?man bilmektedir...
?u ana kadarki bölümü özetleyecek olursak,Türk ve Türkiye dü?manl??? diaspora Ermenileri için“birle?tirici bir unsur olmu?tur.Di?er bir deyi?le 1915 tehciri önce“soyk?r?m”olarak sunulmu?,ard?ndan efsanele?tirilmi?,son olarak da“Ermeni ulusal kimli?inin yap?m sürecinde adeta birle?tirici bir“çimento gibi kullan?lm??t?r.Bu da Ermeni sorununun bir tarih sorunundan çok bir kimlik ve propaganda sorunu oldu?unu ortaya koymaktad?r.
Nedeni ne olursa olsun özellikle diaspora Ermenileri,Türklerin kendilerini yok etmek istedi?ine saplant? derecesinde inanmaktad?rlar.Onlara göre Türkler,Ermenilerden‘nedensiz yere’nefret etmektedirler.Zaten Ermenilerin Türklerden nefret etmesinin en önemli nedeni de budur.Ermeni diasporas?n? en çok k?zd?ran ise“böylesine büyük bir suçu i?ledikleri aç?k olan Türklerin bu suçlar?n? inkar etmeleridir”.Di?er bir deyi?le Türkler e?er katliam ya da soyk?r?m yapt?klar?n? kabul edip özür dileseler böylesine büyük bir nefretin Ermeniler aras?nda devam edebilmesi belki güçle?ecektir.Ancak,özellikle genç ku?aklar Türklerin“i?ledikleri suçlar? dahi kabul etmemesini”anlayamamaktad?r ve bu durum onlar?n kin ve k?zg?nl?klar?n? artt?rmaktad?r.Belki de bu nedenle di?er toplumlara bask? yaparak Türklere‘soyk?r?m?’kabul ettirmeye büyük bir önem vermektedirler.Zoryan Enstitüsü’nden Kurken Sarkisyan söz konusu durumu ?u çarp?c? örnekle aç?kl?yor:
“Bu öyle bir ruh hali ki onu as?l biçimleyen,kad?na tecavüz eden adam?n pi?man olup yapt???n? itiraf edece?i yerde,‘hay?r sen bana tecavüz ettin’suçlamas?na benziyor.Örne?in I?d?r An?t? bunun tipik bir örne?i.Kabul etmedikleri gibi aksine Ermenilerin Türklere soyk?r?m uygulad???n? iddia ediyorlar.
Bir özür olmad?kça da diasporal?n?n bu ruh halinden kurtulmas? mümkün de?il.”[22]
Sarkisyan’?n olaylar? tek tarafl? olarak tan?mlad??? aç?kt?r,ancak diasporan?n içinde bulundu?u ruh halinin tasviri aç?s?ndan çok de?erli tespitlerde bulundu?u da ortadad?r.Sarkisyan’?n da belirtti?i üzere,hakl? ya da haks?z olarak Ermeni gençleri kendi kimliklerinin Türkler taraf?ndan‘çi?nendi?i’kanaatindedir ve bu ruh hali‘tecavüze u?ram?? bir kad?n?n’ruh hali kadar kötüdür.Bu da y?llar geçtikçe büyüyen bir kin dalgas?na yol açmaktad?r.
2.GÜÇ POL?T?KALARININ B?R ÜRÜNÜ OLARAK ERMEN? SORUNU
Sorunun kimlik boyutuna ek olarak en çok ihmal edilen boyutlar?ndan biri de uluslararas? ili?kiler boyutudur.Oysa ki daha ilk y?llardan bugüne Ermeni sorununu di?er ülkeleri görmezden gelerek anlayabilmek neredeyse olanaks?zd?r.?lk dönemde Rusya, ?ngiltere,Fransa ve ABD’nin politikalar? ile geli?en/geli?tirilen Ermeni sorununun Cumhuriyet döneminde de çok farkl? bir seyir izledi?i söylenemez.Cumhuriyet tarihi boyunca,denebilir ki Ermeni sorunu üç ayr? dönemde ç?k?? göstermi?tir.Bunlar ?kinci Dünya Sava?? sonras?;1970’ler ve 1990’lard?r.?lginçtir bu dönemler Türk d?? politikas?nda baz? çarp?c? geli?meler ile de örtü?mektedir.K?saca de?inecek olur isek,ilk dönemde,yani ?kinci Dünya Sava?? sonras?nda Ortado?u ve Kafkasya Ermenileri aras?ndaki hareketlenme tamamen Stalin politikalar?n?n bir ürünüdür.Bat?’ya ve Türkiye’ye kar?? Ermeni kart?n? kullanan SSCB, etki sahas?n? Ermeniler yoluyla artt?rmak istemi?tir.Stalin sonras?nda bu politikadan vazgeçilmi?“izlenimi verilmi?se”de, Ortado?u ve Avrupa Ermenileri aras?ndaki sol ak?mlar?n Moskova ba?lant?lar? dikkat çekicidir.
Ermeni sorununda as?l yükseli? ise 1970’lere rastlar.Terör hareketleri haline dönü?en bu yükseli?in Türkiye ile Yunanistan ve Türkiye ile Suriye aras?ndaki gerginle?en ili?kilere paralel olarak geli?mesi gözlerden kaçmamal?d?r.Bu dönemde Türkiye—Yunanistan ili?kileri K?br?s nedeniyle gerginle?mi?,1974 y?l?nda gerçekle?en K?br?s Bar?? Harekat? ise Yunanistan’? Türkiye kar??s?nda adeta“çaresiz”bir durumda b?rakm??t?r.Avrupa Toplulu?u ve ABD’nin devreye girmesine ra?men sorunu kendi lehine çözemeyen Yunanistan için,Türkiye’ye kar?? kullan?lmak üzere,geleneksel güç unsurlar? d???nda aray??lara girme zaman? gelmi?tir.Bu anlay?? içinde Yunanistan,Türkiye’nin en zay?f yönleri olarak geli?en siyasi yap?s?n?,etnik çeki?meleri ve tarihsel sorunlar? görmü? ve Ermeni sorununu da bunun bir parças? olarak alg?lam??t?r.Böylece Yunanistan’la K?br?s ve di?er alanlarda gerilim t?rmand?kça Ermeni terörü ve genel olarak Ermeni sorunu da h?z kazanm??t?r.Baz? cinayetler bizzat Atina’da gerçekle?irken,di?er bir çok suikast giri?iminin de Atina ba?lant?l? olmas? dikkat çekicidir.K?br?s ve Yunanistan’da üstlenen Ermeni terör gruplar? Lübnan ve Suriye ba?lant?lar?n?n da yard?m?yla uluslararas? alanda geni? çapl? bir terör a?? olu?turmay? ba?arm??lard?r.Bu a??n Suriye ve Lübnan aya??nda da yine güç politikalar? bulunmaktad?r.Su sorunu ve di?er güvenlik sorunlar? nedeniyle Türkiye’ye kar?? ciddi bir güvensizlik içinde bulunan Suriye,Türkiye ile mücadelesini klasik mücadele teknikleri ile çözemeyince,di?er unsurlar? devreye sokmu?tur.Türkiye’deki sol terör örgütlerine lojistik ve teknik yard?mda bulunan bu ülkenin Ermeni terör gruplar?na sa?lad??? destek de bir çok çal??ma taraf?ndan kan?tlanm??t?r.[23]Suriye ve Lübnan aya??n?n en önemli özelliklerinden biri ise Sovyet deste?idir.
Ermeni sorununda“üçüncü yükseli?”dönemi ise ASALA terörünün sona ermesiyle ba?lam??t?r.Terörün“bitmesi”nden sonra k?sa bir sessizlik ya?anm??sa da Avrupa ve ABD’de gündeme ta??nan Ermeni karar tasar?lar? terörün yerini alm??t?r.Bu dönemde PKK’ya paralel olarak Türkiye’yi s?k??t?ran Ermeni sorunu PKK’n?n“devre d??? kalmaya”ba?lad??? dönemde adeta ayr?l?kç? terör ile yer de?i?tirmeye ba?lam??t?r.Bu süreç henüz yeni oldu?undan ve birden çok aktörün müdahil olmas?ndan dolay? söz konusu dönemi daha geni? bir yaz?da daha kapsaml? olarak ele almakta yarar vard?r.Bu noktada hat?rlat?lmas? gereken en önemli husus sorunun Bat? aya??n?n d???nda bir de bölgesel aya??n?n bulunuyor olmas?d?r.Bölgede Ermeni sorunu da kullan?larak Yunanistan,K?br?s Rum Kesimi,Suriye,Rusya ve Ermenistan hatt? yeniden kurulmak istenmektedir.Hatta bu hatta bir de ?ran eklenmektedir.Bölgesel ve küresel güçler Ermeni sorununun Türkiye’ye kar?? kullan?labilecek“etkili bir kart”oldu?unun bilincindedirler ve bunu gerekti?i ölçüde ve farkl? dozlarda kullanmaktad?rlar.Do?al olarak ç?karlar kar??l?kl?d?r ve Türkiye’nin rakiplerinin Ermenileri“kulland?klar?”gibi siyasi Ermeni gruplar? da ç?karlar?na ula?abilmek için bu ülkeleri kullanmaktad?rlar.
2.a.Ba??ms?z Ermenistan Ve Ermeni Sorunu:Üçüncü Tehcir
Ermeni sorununda önemli bir dönüm noktas? da 1991 y?l?nda Ermenistan’?n ba??ms?zl???n? ilan etmesidir.Böylece tarihte ikince kez ba??ms?z bir Ermenistan ortay ç?km??t?r.Bu geli?me Ermeni sorunu dikkate al?nd???nda hem olumlu,hem de olumsuz sonuçlar do?urmu?tur.Olumlu anlamda Ermenilerin de ba??ms?z bir devlete sahip olmalar?“ezilmi?lik”hissini tatmin edece?inden Ermenilerin ulusal kimliklerini sadece bir millete,yani Türklere kar?? olan dü?manl?k duygular? üzerine kurmaktan vazgeçecekleri beklenebilirdi.Di?er bir deyi?le Ermeniler art?k tüm enerjilerini Türkiye ve Türklere kar?? kampanyalara vermek yerine yeni kurulan kendi devletlerini güçlendirmeye aylrabilirlerdi.Ermenistan’?n kuruldu?u ilk andan itibaren sosyal,ekonomik ve siyasal çat??malar ile bo?u?uyor olmas? böyle bir beklentiyi hakl? ç?kar?yordu.Ancak ?u ana kadarki deneyim tam tersini kan?tlam??t?r.Ermeniler Ermenistan’?n ba??ms?zl???n? ve ekonomisini koruyup güçlendirmek yerine onu soyk?r?m iddialar?nda bir araç olarak kullanmaya ba?lam??lar,özellikle diaspora Ermenileri kendi gündemlerini ya?amad?klar? bir ülkeye,yani Ermenistan’a ta??maya ba?lam??lard?r.Bu yakla??m?n sonucunda Ermenistan h?zl? bir çökü? sürecine girerken nüfus da yar? yar?yadan fazla azalm??t?r.[24]Di?er bir deyi?le‘büyük Ermenistan’hayali kuran a??r? Ermeniler eldeki Ermenistan’? dahi dolduramam??lar,‘soyk?r?m’temelli macerac? yakla??mlar? nedeniyle mevcut ba??ms?z Ermenistan’? tehlikeye sokmu?lard?r.
Ekonomik ve siyasi alt yap?s? güçlü olmayan Ermenistan geçen süre içinde bir çok aç?dan diasporaya daha ba??ml? bir hale gelirken,bu ?ekilde‘soyk?r?m’kampanyalar? da devlet düzeyinde bir güze kavu?mu?tur.Art?k Türkiye kar??t? kampanyalar sadece bir lobinin ya da grubun politikas? de?il,bir ba??ms?z devletin resmi politikalar?d?r.Bu çerçevede Ermenistan devleti iddialar?n? Ermenistan d?? politikas?n?n merkezine yerle?tirmi?tir.Bunda ya?anan kimlik krizinin ne kadar etkili oldu?u özetlenmi?ti.Bu politikan?n di?er maddi temellerine bak?ld???nda da yine güç politikalar? görülecektir.Son 10 y?lda ba?edemeyece?i siyasi ve ekonomik sorunlar ile kar??la?an Ermenistan Ter-Petrosyan döneminde Karaba?’? i?gal etmi?,bu da Türkiye ile ili?kilerin kopmas?na neden olmu?tur.2 milyon nüfusluk,denizlere kapal?,do?al kaynaklardan yoksun nispeten fakir bir ülkenin Türkiye gibi bölgesel anlamda dev bir kom?usuyla diplomatik ili?kilerinin kopmas? ona pahal?ya patlam??t?r.Bu süre zarf?nda ne i?galden ne de ekonomik ili?kilerden yaz geçebilen Ermenistan,Koçaryan döneminde Türkiye’yi Ermenistan ile görü?meler yapmaya zorlaman?n yollar?n? aram??t?r.??te‘soyk?r?m’iddialar?n?n bu derece yo?un bir ?ekilde Ermenistan d?? politikas?nda yer etmesinde Ermenistan’?n kendisini Türkiye’ye kar?? zay?f hissetmesinin de rolü yads?namaz.Di?er bir deyi?le zaman?nda Suriye ve Yunanistan Türkiye’ye kar?? PKK’y? nas?l kulland?ysa Ermenistan’da d?? politikas?nda bir araç olarak ‘soyk?r?m’iddialar?n? kullanmaktad?r.Fakat bu Ermenistan’?n‘soyk?r?m’iddialar?ndan ba?ka beklentileri olmad??? anlam?n? ta??maz.Tazminat ve toprak talepleri s?rada beklemektedir.Her ne kadar Ermenistan D??i?leri Bakan?“Ermenistan Türkiye ile önko?ulsuz tam diplomatik ili?kiyi savunuyor”[25]dese de her platformda‘soyk?r?m’iddialar?n? tekrarlamaktan da vazgeçmemektedir.Zaten di?er Ermeni diplomatlar?n?n aç?klamalar?‘soyk?r?m iddialar?’n?n aç?k ya da gizli bir ön?art olarak görüldü?ünü ortaya koymaktad?r.Örne?in Ermenistan’?n Viyana Büyükelçisi ve Oskanyan’?n‘beyin tak?m?’nda yer alan Civan Tabibyan‘ön ko?ulsuz diplomatik ili?ki’talebinin ard?ndaki gerçekleri ?öyle özetliyor:‘yar?n Karaba? sorunu çözülüp de Türkiye haz?r oldu?unu bildirirse ancak o anda(Türkiye ile ili?ki için)ne kadar haz?r oldu?umuzu anlayabilece?iz.?imdilik bizim için söylemesi kolay,ama Türkiye ön?art?n? kald?r?rsa biz acaba“Soyk?rm?n kabulü ön?art de?il”diyebilecek miyiz?Bu ciddi bir soru’.[26]Yine tabibyan’a göre Türkiye’nin Ermeni iddialar?n? kabul etmesi halinde yeni talepler s?rada beklemektedir:‘...Bizde ise“önce kabul edin sonra isteklerimizi söyleriz”diyenler az de?il’.[27]
Özetle Ermenistan da ayn? hataya dü?mekte,Türk—Ermeni ili?kilerindeki tarihi ve sosyal sorunlar? güç politikalar?n?n bir arac? olarak kullanmaktad?r.Bunda diasporan?n da özel bir yeri vard?r.Fakat ?u ana kadarki tecrübeler bu yöntemin temelde Ermenistan’a ve Ermenilere büyük zararlar verdi?ini ortaya koymaktad?r.
Ermenistan’daki ba?ar?s?zl?klar?n bir di?er etkisi de Ermenistan’dan di?er ülkelere ya?anan h?zl? göçtür.Ermenistan’?n ba??ms?zl???ndan bugüne kadar nüfusunun yar? yar?yadan fazla azald??? bilinen bir gerçektir ve Ermenistan bu özelli?iyle istisnai bir ülke konumundad?r.Bu göçe 20.yüzy?lda Ermenilerin ya?ad?klar?‘üçüncü tehcir’de denebilir.Asl?nda ?kinci Dünya Sava??’ndan sonra Ermeni göçün bugüne kadar durmadan devam etti?i de söylenebilir.Böylece daha önce ya?anan geli?meler tekrar tekrar ya?anmaktad?r.Ermenistan’daki sorunlar?ndan dolay? yabanc?lar? ve özellikle Türkleri suçlayan göçmen Ermeniler Avrupa ya da Kuzey Amerika’da etnik kimliklerini bir ba?ka millete kar?? duyduklar? kin üzerine kurmaya devam etmektedirler...
SONUÇ
Türkiye uzunca bir süre Ermeni sorununu görmezden geldikten sonra konunun a??rl?kl? olarak“tarih boyutu”na odaklanm??t?r. Buna göre ar?iv belgelerini ortaya koymak ve baz? olaylar? aç?kl??a kavu?turmak yeterli olacakt?r.Bu çabalar?n önemli oldu?u muhakkakt?r.Türkiye tarih konusundaki çal??malar?n? artt?rarak devam ettirmelidir.Ancak as?l sorun tarihsel olmaktan çok siyasal ve sosyolojiktir.Ermeni sorunu bir“tehcir”sorunu de?ildir.Do?rudur,Ermeni taraf?n?n kulland??? argümanlarda hep “tarih”vard?r.Ancak hedefler bugüne ili?kindir.Amaç yakla??k bir as?r önce olmu? oldu?u iddia edilen olaylar? bir efsane haline getirerek bir Ermeni ulusal kimli?i olu?turmak,bu sayede Ermeni milletinin varl???n? ve birli?ini sürdürebilmektir.Bu ba?lamda Ermeni sorunu özellikle diaspora Ermenileri için bir varolma davas?d?r.E?er sorun çözülürse bir çok kurum ve ki?i varl???n? sürdüremeyecektir.Bu nedenle sorunun çözülmesini istemeyen geni? bir kitlenin varl???ndan söz etmek mümkündür.
Konunun ikinci boyutu ise uluslararas? ili?kiler ve bu ili?kiler a??nda güç mücadelesi ile ilgilidir.Uzun süre konuyu ihmal eden Türkiye,Ermeni sorununun ulusal güvenli?i aç?s?ndan“zay?f bir halka”haline gelmesine dolayl? da olsa katk?da bulunmu?tur.Böylece,Türkiye kar??s?nda pazarl?k kozu arayan hemen her ülke“Ermeni kart?”na ba?vurmaktad?r.Özellikle Ermeni diasporas?n?n güçlü oldu?u ülkelerde bu durum s?radan bir hal halini almaktad?r.
Son söz olarak denebilir ki,Ermeni sorunu dünden çok,bugünün sorunudur.Sorunun tarihte yatan kökleri reddedilemezse de, tarihsel kökenlerinden çok nispeten daha güncel olan köklerinin çok daha önemli oldu?u söylenebilir.Bu ba?lamda Türkiye tarih alan?ndaki çal??malar?n? h?zland?rmal?,ancak bu alandaki çal??malar?ndan çok daha fazlas?n? uluslararas? ili?kiler,siyaset bilimi ve sosyoloji alanlar?nda gerçekle?tirmelidir.
[1]Ermeni iddialar? için bkz.:Vahakn N.Dadrian,The History of the Armenian Genocide,(Oxford:Berghahn Books,1995);Yves Ternon, The Armenian Cause,(New York:Caravan, 1985);Richard G.Hovanisian(ed.),Remembrance and Denial,The Case of the Armenian Genocide,(Detroit,Michagan:Wayne State University Press,1999).
[2]Türk görü?ünün geni? bir de?erlendirmesi için:Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,(Ankara:1983);Azmi Süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,(van:1990);Mim Kemal Öke,Ermeni Sorunu,(?stanbul:?z Yay?nc?l?k,1996);Recep ?ahin,Tarih Boyunca Türk idarelerinin Ermeni Politikalar?,(?stanbul:Ötüken Ne?riyat,1988);Türkkaya Ataöv(ed.),The Armenians in the Late Ottoman Period,(Ankara:The Turkish Hictorical Society,2001).
[3]“Kimlik”konusu son dönemde siyaset bilimi ve uluslararas? ili?kiler disiplinin ilgi alan?na girmi? durumda.Özellikle Türkiye gibi ülkelerin d?? politikalar? ve modernle?melerini sosyolojinin “kimlik” kavram?n? ödünç almadan aç?klayabilmek neredeyse imkans?zd?r. Ermeni sorununda kimlik sorunu ise zaman zaman de?inilmekle birlikte, son döneme kadar tek ba??na bir çal??man?n konusu olmam??t?r.Bu konuda istisna say?labilecek çal??malardan baz?lar? ?unlard?r:?enol Kantarc?, “Ermeni Sorunu: ‘Ezilmi? Millet’ Kimli?iyle Meselenin Psikolojik Boyutu”, Yeni Türkiye, Y?l: 7, say?: 37, Ocak - ?ubat 2001, ss. 509 - 522; Erol Göka, “Ermeni Sorunu’ nun (Gözden Kaçan) Psikolojik Boyutu” , Ermeni Ara?t?rmalar? (Ankara), Cilt: 1, No. 1, Mart - Nisan - May?s 2001, ss. 128 - 136; Sedat Laçiner, “Ermeni Kimlik Bunal?m? ve Güç Politikalar?n?n Bir Ürünü Olarak Ermeni Sorunu”, 2023 dergisi Nisan 2002,ss. 56-61.
[4]Ermenilere göre ölü say?s? ortalama olarak 1,5 milyondur.Baz? Ermeni ara?t?rmac?lar? bu rakam? 800 bine kadar indirirken son dönemlerde 2 milyon ki?inin üzerine ç?kan Ermeniler de olmu?tur.Osmanl? rakamlar? dikkate al?nd???nda ise birkaç yüz bin ki?inin öldü?ü anla??lmaktad?r.Halaço?lu’na göre ise bu rakam 10 bin ki?i civar?ndad?r.
[5]Burada“nefret”kelimesi bilinçli olarak kullan?lm??t?r.Uluslararas? ili?kiler terminolojisi için“yabanc? bir kavram” olmakla birlikte özellikle diaspora Ermenilerinin Türkiye kar??s?ndaki duru?unu sosyolojinin bu kavramdan ba?ka bir kavramla ifade etmesi güçtür.
[6]Bu veriler Ermeni Ara?t?rmalar? Enstitüsü’nde Ermeni diaspora gruplar? üzerine yap?lan ara?t?rmalarca da do?rulanm??t?r. Diaspora Ermenileri konusunda detayl? incelemeler için bkz.:Ermeni Ara?t?rmalar? dergisi,Cilt:1,No:3,2001;Kamer Kas?m,Sedat Laçiner ve Aydan ?yigüngör,Armenian Diaspora,In Australia,the United Kingdom and Germany,(Ankara:?FAR Occasional papers, 10101,2001).Diaspora Ermenilerinin siyasi konulara bak??? ile ilgili olarak çok de?erli veriler sunan Ermeni perspektifinden bir çal??ma için bkz.:Armen Gakavian,Homeland,Diaspora and Nationalism:The Reimagination of American—Armenian Identity Since Gorbachev, yay?nlanmam?? doktora tezi, University of Sydney (Avustraly) , Ekim 1997.
[7]Türkiye’ye kar?? kullan?lan di?er araçlar Gürcistan s?n?r?,Bo?azlar’?n konumu,Türkiye’de geli?mekte olan ancak halen zay?f olan siyasi yap?s?,Kürtler ve Türkiye’nin ekonomik s?k?nt?lar? olmu?tur.
[8]A.Alper Gazigiray,Osmanl?lardan Günümüze Kadar Vesikalarla Ermeni Terörünün Kaynaklar?,(?stanbul:Gözen Kitabevi,1982),ss. 587-588.
[9]Bu giri?imler ABD’de yank? bulmu?,hatta Ermeni Haklar?n? Müdafaa adl? bir dernek Türk topraklar?n?n bir k?sm?n?n tarihi Ermeni vatan? oldu?unu iddia ederek bu konuda Sovyet Ermenistan’?n?n ABD,BM ve tüm dünya taraf?ndan taraf kabul edilmesi istenmi?tir.
[10]?smail Soysal,So?uk Sava? Dönemi ve Türkiye,(?stanbul:?S?S,1997),s.21.
[11]Soysal,So?uk...,s.41.
[12]Soysal,So?uk...,s.68.
[13]Gazigiray,Osmanl?lardan...,s.587.
[14]Gültekin Ural,Ermeni Dosyas?,(?stanbul:Kamer Yay?nlar?,1998),s.387-388.
[15]Sedat Laçiner,“Armenian Diaspora in Britain and the Armenian Question”,Armenian Studies,1(3),2001,ss.233-257;Kamer Kas?m, “Armenian Community in Australia”,Armenian Studies,1(3),2001,ss.305-319;Aydan ?yigüngör,“The Profile of the Armenian Diaspora in Germany”,Armenian Studies,1(3),2001,ss.258-273.
[16]Hrank Dink,“Ermenistan—Diaspora(6),Himayelerinden Kurtulmak”,Agos,19 Nisan 2002.
[17]Her ne kadar isimleri“siyasi parti”olsa da bu gruplar?n önemli bir k?sm? silahl? olu?umlard?r.Silahl? olmayan partilerin sloganlar?nda ve amblemlerinde yer alan“intikam”ve“?iddet”ça?r?lar? en bar??ç?l olanlar?n?n dahi ne kadar ?iddete yak?n oldu?unu ortaya koymaktad?r.
[18]Bunlar?n d???nda bir çok unsur say?labilir.Ancak di?er unsurlar da bu iki unsura ba??ml?d?r denebilir.Ortak dil,din ve toprak ortak bir geçmi?in ürünüdür.
[19]Urartu tarihi konusunda bkz.:Afif Erzen,Do?u Anadolu ve Urartular,(Ankara:TTK,1984).
[20]Bu konuda Bizans önemli bir istisna te?kil eder.Bizans döneminde farkl? inançlar? nedeniyle Ermeniler ciddi i?kence ve bask?lara maruz kalm??lard?r.Fakat mezhep anla?mazl?klar? farkl? bir ulusal olu?um için yeterli olamam??t?r.Haçl? Sava?lar? döneminde ise Ermeniler Müslümanlara kar?? Hristiyan Haçl?lar ile i?birli?ine gitmi?ler,ancak bu çabalar? da sonuç verememi?tir.
[21]Bilindi?i üzere Orta Ça?’da Bat?l? uluslar Türklerin“Tanr?’n?n k?rbac?”oldu?unu dü?ünüyorlard?.Bu anlay??a göre Tanr? günah i?leyen Hristiyanlar? Türkler ile cezaland?r?yordu:Sedat Laçiner,“Türkiye-Avrupa ?li?kilerinde Kültür ve Medeniyet: Tarihsel ve ?deolojik Kökenler”,Liberal Dü?ünce,Cilt 4(13),K?? 1999,ss.39-57.
[22]Hrant Dink,“Hangi Soruyla Ba?lamak?”(Kurken Sarkisyan ?le Mülakat),Agos,5 Nisan 2002.
[23]Ermeni terörü ve d?? ba?lant?lar? konusunda bkz.:Mehmet Ethemo?lu,Ermeni Terörünün K?sa Tarihi,(Diyarbak?r:Dicle Üniversitesi Yay?nlar?,1987);Uluslararas? Terörizm ve Uyu?turucu Madde Kaçakç?l???,(Ankara:1984);Erdal ?lter,“Ermeni Terörünün Dü?ündürdükleri”,Türk Kültürü,Say?:227,Mart 1982,ss.295-302;Sedat Laçiner,“11 Eylül Olaylar?(Yeni Terörizm)ve Ermeni Sorunu”,Stratejik Analiz,Cilt:2,No:19,Kas?m 2001.
[24]Sedat Laçiner,“Ermenistan D?? Politikas? ve Belirleyici Temel Faktörler,1991—1002”,Ermeni Ara?t?rmalar?,Cilt:2,No.5, Mart-Nisan-May?s 2002.
[25]Vartan Oskanyan’?n konu?mas?,“Mesafe Lüksümüz Yok”,Agos,28 Haziran 2002.
[26]Hrant Dink,“Damlalar Sürerse Geli?me Olur”,Agos,28 Haziran 2002.
[27]Dink,“Damlalar...”.
| | | | ----------------------
* Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Uluslar arası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
