| | le="text-align: juğÿ 5 ERMEN? TEHC?R?'NE DA?R ARA?TIRMALARA TOPLU B?R BAKI?205¹ -family: Verdana;">ERMEN? TEHC?R?’NE DA?R ARA?TIRMALARA TOPLU B?R BAKI?
Prof. Dr. Süleyman BEYO?LU
Biz bu yaz?m?zda Ermeniler ve Ermeni sorunu ile ilgili bütün çal??malar? de?erlendirecek de?iliz.Bu konuda yap?lm?? incelemelere toplu bir bak??tan sonra konunun hangi boyutlarda ele al?nmas? gerekti?i veya ele al?nan konularda nelerin eksik b?rak?ld??? üzerinde durarak,özellikle Ermeni tehcirini ele alan birkaç kitap hakk?nda k?sa bir de?erlendirmede bulunmaya çal??aca??z.Ermeniler ve tehcir hakk?nda dünyada 26.000’den fazla yay?n?n bulundu?u bilinmektedir.Bu eserlerin ço?u Ermeni konusunu,tarihi bir olgu olarak incelemenin yan?nda,Türkler’den siyasi,hukuki,ekonomik ç?karlar elde etmenin alt yap?s? olarak kullanmaktad?r.Yakla??k yüz y?ld?r ba?ta ABD ve Avrupa ülkelerinde yanl?,bilimsel metot ve teknikten uzak bir anlay??la haz?rlanan binlerce eser Ermeniler’in maruz kald??? iddia edilen mezalimin propagandas?n? olgunluk seviyesine ula?t?rm??t?r.?ster kabul edelim,ister etmeyelim bu eserler Ermeni sorununu tarihi boyuttan ç?kararak,önce duygusal,sonra siyasal platforma ta??m??lard?r.Bu tür eserlerle Türkler’in Ermeniler’e mezalimi konusunda Bat? dünyas?nda öyle bir bilgi kirlenmesi olu?turulmu?tur ki;bir deli kuyuya bir ta? atar,k?rk ak?ll? onu kuyudan ç?karamaz sözü gere?ince mutlak tarihi gerçe?in yok olmas?na veya de?i?tirilmesine hizmet edilmi?tir.Bu eserlerle en kal?c? ve önemli imaj olu?turma yöntemlerinden biri olan tarih biliminin siyasal ç?karlar için nas?l kullan?labilece?i ile tarihin nas?l istenen ?ekilde in?a edilebilece?inin ilginç bir örne?i ortaya konmaktad?r.Emperyalist devletler bu konuyu çok do?ru bir tabirle “Ermeni Dosyas?” olarak ç?karlar? çerçevesinde kullanmaya çal??maktad?rlar.Tarihte Türkler’le Ermeniler aras?nda gerçekten ya?ananlar? ortaya koyan Bat?’da yay?mlanm?? az say?daki eser ise amaçlara uymad???,ç?karlara hizmet etmedi?i için Ermeniler’in yanl?? bilgilendirmesine kar?? pek c?l?z ve etkisiz kalm??t?r.Ayr?ca Ermeniler ile sempatizanlar?n?n mezalim ve ac? çerçevesinde olu?turdu?u dramatik tarih iki toplumu yak?ndan tan?mayan insanlar üzerinde ma?dur Ermeniler psikolojisi,gerçe?in kendisinden çok daha fazla etkili olabilmi?tir.Her nas?l kullan?l?rsa kullan?ls?n “imagemaker” tarih görevini Ermeniler aç?s?ndan lay?k?yla yapm??,geçmi?te ya?anm?? gerçe?i büyük ölçüde sisler aras?na gömmü?tür.Ermeni soyk?r?m?yla ilgili Bat?’da gerçe?in Ermeniler’in iddia etti?i gibi olmad???n? söyleyen S.Shaw,J.Mc Carthy,H.Lowry,B.Lewis,A.Mango...gibi az say?daki objektif akademisyen;ya Türk taraf? olmak ya da do?ruyu söylemedikleri suçlamas?yla kar?? kar??ya gelmektedirler.
Osmanl? Ermenileri “sorunu” önce ulusal (1863),sonra da (1878) uluslararas? hale getirerek amaçlar?na ula?m??lard?r.Ayr?ca Ermeniler ve sempatizanlar? konuyu dünyaya anlatmaya yönelik binlerce çal??ma yaparak Türkler’i mücadelesi güç,bilgi,uzun zaman ve kaynak isteyen zor bir noktaya getirmi?lerdir.
Türkiye’de de Ermeniler hakk?nda,dolayl? veya dolays?z,tahminen 700-800 civar?nda kitap ve makale bulunmakta,son y?llarda bu say? h?zla artmaktad?r[1].Türkiye’de Ermeni tehciri,öncesi ve sonras? hakk?nda baz? de?erli yay?mlar yap?lm??t?r.Ba?bakanl?k Bas?m ve Yay?n Müdürlü?ü’nün lngilizce olarak yay?mlad??? “Documents on Ottoman Armenians, I- II” (Ankara 1983);Genel Kurmay Ba?kanl??? ATASE Ba?kanl???’n?n ne?retti?i “Belgelerle Ermeni Sorunu” (Askeri Tarih Belgeler Dergisi,say? 81 -82-83, Ankara 1983),Ba?kanl?k Osmanl? Ar?ivi Genel Müdürlü?ü’nün ne?retti?i “Osmanl? Belgelerinde Ermeniler (1915-1920)” (Ankara 1995), “Ar?iv Belgelerine Göre Kafkaslar’da ve Anadolu’da Ermeni Katliamlar? I (1906-1918),II (1919)” (Ankara 1995), III (1919-1920), (Ankara 1997), IV (1920-1922), (Ankara 1998); “Ermeniler Taraf?ndan Yap?lan Katliam Belgeleri (1914-1919),I,-II (1919-1921)” Ankara 2001 ar?iv kaynakl? k?ymetli eserlerdir.
Bunlara ilaveten ar?iv kaynaklar? kullan?larak yap?lan Azmi Süslü’nün Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,Ankara 1990;Kamuran Gürün’ün Ermeni Dosyas?,Ankara 1983;Yusuf Halaço?lu’nun Ermeni Tehciri ve Gerçekler (1914-1918),Ankara 2001;Ermeni kaynaklar?
kullan?larak meydana getirilen en kapsaml? eser merhum Esat Uras’?n Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1987 say?labilir.
Ermeniler konusundaki incelemelerin giderek h?zlanaca?? ?üphesizdir.Ermeni tarihi ara?t?rmalar? aç?s?ndan tehcir çok önemli ve ara?t?r?lmas? yad?rganamaz bir konudur.Ancak sadece 1914-1922 y?llar? aras?nda s?k???p kalmak da pek olumlu bir sonuç vermeyecektir.Çünkü Türk Ermeni ili?kilerinin bin y?ll?k geçmi?i birkaç y?la s?k??t?r?larak aç?klanmamal?;ili?kilerin çe?itli boyutlar? ele al?n?p Ermeniler’in devlet ve sosyal hayattaki yeri,kültür,musiki,ticaret hayat?,edebiyat,dil ve tarihi üzerine ayr?nt?l? monografilerinin ortaya ç?kmas? konmas? gereklidir.Ermeniler konusundaki incelemelerin giderek h?zlanaca?? ?üphesizdir.Ermeni tarihi ara?t?rmalar? aç?s?ndan tehcir çok önemli ve ara?t?r?lmas? yad?rganamaz bir konudur.Ancak sadece 1914-1922 y?llar? aras?nda s?k???p kalmak da pek olumlu bir sonuç vermeyecektir.Çünkü Türk Ermeni ili?kilerinin bin y?ll?k geçmi?i birkaç y?la s?k??t?r?larak aç?klanmamal?;ili?kilerin çe?itli boyutlar? ele al?n?p Ermeniler’in devlet ve sosyal hayattaki yeri,kültür,musiki,ticaret hayat?,edebiyat,dil ve tarihi üzerine ayr?nt?l? monografilerinin ortaya ç?kmas? konmas? gereklidir.
Uluslararas? siyasal bir sorun olan Türk-Ermeni ili?kilerini de?erlendirmek için yeterince ar?iv çal??mas? yap?lm?? ve yay?mlanm?? oldu?unu söylemek mümkün gibi görünse de Ermeni tehciri öncesi ve sonras? hakk?nda baz? bo?luklar?n bulundu?u anla??lmaktad?r.Ayr?ca bu bo?luklar?n tarihçilerin ara?t?rmalar?yla doldurulmas?yla beraber konu sosyoloji,siyaset bilimi, uluslararas? ili?kiler ve hukuk disiplinleri taraf?ndan de?erlendirilmelidir.Ermeni sorunu hakk?nda tarihçiler önemli say?da incelemeler yapm??t?r.Henüz yukar?da say?lan alanlarda ilgi ve ara?t?rma yok denecek kadar azd?r.Bu uzmanlar?n konuyu ele alarak çal??malar? gerekmektedir.Sosyolog,uluslararas? ili?kilerciler,siyaset bilimciler ve hukukçular ve ara?t?rmalarla ortaya ç?kan güvenilir bilgileri ehliyetle kullanabilecek seviyede tarih alt yap?s?na sahip olmal? veya tarihçilerle ortak çal??mal?d?rlar.Özellikle Ermeni tehciri objektif tarihi ara?t?rmalarla çözümlenmeden,farkl? disiplinlerin bunlardan siyasi, hukuki,sonuçlar ç?karmalar?n?n çok do?ru olmad???n? söylemek mümkündür.Taner Akçam,Halil Berktay ve Ermeni yanl?s? yay?nlara dayanarak baz? hukukçular?n yapt??? yorum aç?klama ve ileri sürdü?ü tezlerin Türkiye ad?na yeterince yarar sa?lamayaca?? aç?kt?r.Elde edilen bütün bilgiler tek yanl? olarak de?il,kar??la?t?r?larak kullan?lmal?d?r.
Türk ara?t?rmac?lar?n yay?mlar? Ermeniler’in eserlerine oranla da çok birinci elden kaynaklara dayanmakta ise de Ermeni katliamlar?n? reddedici veya az önemseyen bir bak?? aç?s?yla ele al?nmakta oldu?u suçlamas?yla kar??la?maktad?r.Bilhassa Bat? kamuoyunun yaln?zca Ermeniler’ce yanl?? ve tek yönlü bilgilendirilmesinden dolay? Türk tezlerini savunan çal??malar? pek dikkate almad??? bilinmektedir.Buna ra?men Türkiye’de yap?lan ara?t?rmalar ve görü?ler popüler hale getirilerek Bat? dillerinde daha fazla enformatik faaliyetle konuyla ilgilenenlere duyurulmal?d?r.Ermeni meselesinde adeta her ?eyin endekslendi?i ve odaklad??? konu “tehcir” üzerinde çok ciddi verileri insafl? bir çok bilim adam? taraf?ndan kabul edilebilir,çal??malar?n ortaya konmas? gerekmektedir.Asl?nda konu büyük ölçüde abart?ya aç?k ve hakkInda bir türlü uzla?ma sa?lanamayan rakamlar üzerinde dü?ümlenmektedir.Burada esas olarak Osmanl? Hükümeti’nin belgelerine dayal? rakamlar?n de?eri ortadad?r.Çünkü tehcire tabi tutulan Ermeniler Osmanl? Devleti’nin vatanda?lar?d?r.Ermeniler’in ne kadar? zorunlu iskana tabi tutuldu?Ne kadar? sevk s?ras?nda öldü?Sorular?n?n cevab? olay?n bel kemi?ini olu?turur.Fakat belgelerinin yaln?zca bir k?sm? ara?t?rmalara aç?k olan Osmanl? Ar?ivleri’nde devletin gizli yaz??malar?n? ihtiva eden ?ifre telgraf ve emniyet-i umumiye evraklar?nda ne tehcir edilenlerin miktar?,ne de bu s?rada hayatlar?n? kaybedenler hakk?nda toplu rakamlar içeren bir belgeye ?imdiye kadar rastlanamam??t?r.Asl?nda 1990’l? y?llarda tehcir belgelerinin büyük bir k?sm? bir heyet taraf?ndan ilk defa incelenmi?,bunlara dayal? bir yay?m Osmanl? Ar?ivi Daire Ba?kanl???’nca baz? farkl?l?klarla kitap haline getirilerek “Osmanl? Belgelerinde Ermeniler 1915-1920”,(Ankara 1995) ad?yla yay?mlanm??t?.Daha sonra bu yay?mda bulunmayan rakamlar veren baz? belgeler Yusuf Halaço?lu taraf?ndan de?erlendirilerek,“Ermeni Tehciri ve Gerçekler 1914-1918”,Ankara 2001 ad?yla kitapla?t?r?lm??t?r.Tehcir edilen Ermeniler’in say?s? hakk?nda Osmanl? belgelerine dayal? olarak kayda de?er rakamlar veren bu çal??mada toplam 438.758 Ermeni nüfusunun sevk edildi?i,bunlardan 382.148 nüfusun iskan mahallerine varabildi?i hesaplanmaktad?r.Yusuf Halaço?lu’na göre tehcir edilenlerle,iskan bölgelerine varanlar aras?nda 56.610 ki?ilik fark vard?r. Bu bilgiler ?????nda toplam 9- 10 bin ki?inin sevk esnas?nda yollarda katledildi?i tespit edilmekte,25-30 bin ki?inin ise hastal?klardan telef oldu?u tahmin edilmektedir.Yusuf Halaço?lu,ayr?ca bütün nüfus istatistiklerine ra?men Osmanl? Ermenileri’nin toplam nüfusunun ancak 600.000 ila 800.000 aras?nda oldu?unu ileri sürmektedir.Yusuf Halaço?lu’nun verileri, kendi içinde tutarl? görünse bile,ara?t?rmac?n?n demografik ara?t?rmalar ve nüfus istatistiklerini hiç dikkate almad??? da gözden kaçmamal?d?r.Bu eser yeni belgesel verileri ve ar?ivlerde ara?t?rmaya henüz aç?lmam?? baz? belgeleri içermesi aç?s?ndan oldukça dikkate de?er bir akademik çal??mad?r.
Türk ara?t?rmac?lar taraf?ndan veya çe?itli kurumlar?n yay?mlar?nda ise birtak?m yanl?? anlamalar[2]ile ikinci veya üçüncü ?ah?slarca test edilip do?rulanamayacak bilgilere rastlanmaktad?r[3].Ara?t?rmalar?m?z s?ras?nda rastlad???m?z problemlerden birkaç?n? burada vurgulamak isterim:
1-Osmanl? hükümetinin sevk ve iskan kanununa tabi tuttu?u Ermeniler’in say?s?n? verdi?i san?larak yay?nlanan ve birçok ara?t?rmada yanl?? olarak at?f yap?lan;702.900 rakam?n? veren belge 1915-1916 y?llar?nda Rus i?galinden kaçan Türk ve Müslümanlar? anlatmaktad?r.Böylece tehcir edilen Ermeniler’in toplam say?s?n?n bilinmezli?i devam etmektedir.Yanl?? anlamalar?n olmamas? için belgeler öncelikle uzmanlar?nca dikkatlice yay?nlanmal?,ara?t?rmac? belgeye ula?abiliyorsa kendisi bakmal? ve tekrar tekrar kontrol etmelidir.
2-24 Nisan 1915’de Dahiliye Nezareti’nin karar?yla ?stanbul’da 2345 Ermeni komitac?n?n tutukland??? bir çok ara?t?rmada ifade edilmektedir.Bu rakamlar veya ba?ka rakamlar yeni,belgesel ara?t?rmalarla birçok objektif ve titiz akademisyen taraf?ndan tespit edilebilmelidir.Hatta nokta ara?t?rmalarla bu Ermeni san?klar?n künyeleri,isnat edilen suçlarla birlikte ortaya ç?kar?l?p;Ermeni iddialar?na cevap olarak yay?nlanmal?d?r.
3-Ermeniler’in sevk ve iskan? s?ras?nda onlara zarar verdi?i iddia edilerek Divan-? Harb-i Örfi Mahkemeleni’ne sevk edilen aralar?nda devlet görevlilerinde bulundu?u bilinen 1397 ki?inin idam dahil çe?itli cezalara çarpt?r?ld??? HE,Karton 178, Dosya 23,Dahiliye Nezareti 42746/1 46 numaral? ar?iv belgesine dayanarak ileri sürülmü?tür[4].Bu rakam ba?ka ara?t?rmac?lar taraf?ndan da teyit edilmi? midir?San?yorum bu ki?ilerin dosyalar?n?n yay?nlanmas? Türk taraf?n?n tezlerine en büyük fayda sa?layacakt?r.[5]
4-Ermeni ara?t?rmalar?nda dikkat edilmesi gereken noktalardan biri de “1948’de hukuki bir anlam kazanan soyk?r?m terminolojisinin” geli?i güzel ara?t?rmac?lar taraf?ndan kullan?lmas? olmu?tur.Ermeniler Türkler’i soyk?r?m gibi a??r bir suçla itham ederken,ayn? soyk?r?m iddias?n? “Siz, Türkler’e soyk?r?m yapt?n?z” diyerek,tarihte k?r?m,mezalim yahut katliam olarak tavsif edilen olaylar hakk?nda iki taraf da anakronizme dü?mektedir.?ki taraftan da ölenler varsa,hatta Türkler’den ölenler Ermeniler’e oranla daha fazla ise buna soyk?r?m denilebilir mi?
Biz yeterince ar?iv ara?t?rmalar? yapt???m?z? dü?ünmemize kar??n henüz Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Birinci Dünya Sava??’nda ne kadar Ermeni’yi tehcire tabi tuttu?unu kesin olarak bilemiyoruz.Ne kadar? zorunlu sevk s?ras?nda e?k?ya bask?n?na u?rad?, hastal?k sonucu ya?am?n? kaybedenlerin say?s? ne kadard??Nerelere yerle?tirildi?Ne kadar? mütareke döneminde geri dönüp eski gayr? menkullerini geri ald??..vb sorular?n?n cevaplar?n? tatmin edici bir ?ekilde veremiyoruz.Ermeniler konusunda kilitlendi?imiz 1914-1922 y?llar? aras?nda yukar?daki sorular?n bir k?sm?na bütün ara?t?rmalar yap?lsa dahi,kaynak yetersizli?inden cevap vermek mümkün olmayabilir.
Ermeniler konusunda Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi’nin yay?nlar? dikkate de?er çal??malard?r.Bu yay?nlarda Ermeniler taraf?ndan Müslümanlara yap?lan mezalim ve katliam olaylar? belgelere dayanarak anlat?lmaktad?r.Fakat belgeler belki Ermeniler’e malzeme verme dü?üncesi,belki de ar?ivlerde aksi bulunmamas? nedeniyle 1914-1919 (363.341);1919-1921 (154.964) toplam 518.105 Ermeni?er’ce öldürülen müslüman?n isimleri,köyleri,ölüm ?ekilleri,ya?lar? verilirken hiç Ermeni öldürülmemi? olmas? oldukça dikkat çekicidir.Bu da müslümanlar?n Ermeniler taraf?ndan öldürülürken kar??l?k vermedikleri gibi oldukça anlams?z bir yoruma yol açmaktad?r[6].Bu yay?nlar her ?eye ra?men gerçekten de?erli ve takdire ?ayan belgesel çal??malard?r.Yay?nlar?m?zdan baz?lar?n?n Ermeniler lehine de kullanabilece?i do?al görülmeli,objektif,savunma-sald?r? mant??? d???nda bilimsel yay?nlar yap?lmas?na devam edilmelidir.
?çe dönük faaliyetler yan?nda dünyada yap?lan Ermeniler’le ilgili yay?nlar Ve faaliyetler izlenerek,onlar?n tenkit ve kriti?i yap?larak gereken cevaplar Verilmelidir.Türkiye de Ermeniler konusunda 1914-1922 y?llar?na dair ara?t?rmalar yap?l?rken yabanc? devlet ve topluluklarla Ermeniler’in ili?kileri,Türk idaresinde Ermeniler,Ermeni isyanlar?,büyük devletlerin politikalar?,tehciri planlad??? iddia edilen Te?kilat? Mahsusa üzerine var olanlara katk?da bulunacak yeni ara?t?rmalar yap?lmal?d?r[7].Ermeniler taraf?ndan öldürülen Said Halim Pa?a,Talat Pa?a,Dr.Bahaddin ?akir,Cemal Azmi vs. gibi devlet adamlar? hakk?nda ciddi incelemelerin yap?lmas? gerekmektedir.[8]
1918-1922 y?llar?nda Ermeni suçlar?n? yarg?lamakla görevlendirilen siyasi mahiyeti aç?k Divan-? Harb Mahkemeleri Ermeni yanl?s? iddialar?n desteklenmesi için kullan?l?yor gibi gözükse de mahkeme tutanaklar?ndan sadece Trabzon ve Yozgat davalar? üzerinde yap?lan tez çal??mas?ndan sonra;
“Tehcir esnas?nda hükümetin ald??? bütün önlemlere ra?men baz? memurlar?n suistimali sonradan ortaya ç?km??t?r.Bu ki?ilerle ilgili olarak önce ?stanbul’da Tedkik-i Seyyiat komisyonlar? olu?turulmu?,ard?ndan Anadolu 10 bölgeye ayr?larak bu bölgelere Tahkik Heyetleri gönderilmi?tir.Bu çerçevede Trabzon’a da Tahkik Heyeti gönderilmi?tir.Bu heyetin raporuna göre Trabzon tehciri esnas?nda Ermeniler’i öldürme,zehirleme,mallar?n? çalma,tecavüzlerde bulunma gibi suçlardan dolay? firarda bulunan Trabzon eski valisi Cemal Azmi Bey,Acenta Mustafa Efendi,Trabzon Rüsümat Müdürü Mehmet Ali Bey,Merkez-i Umumi azas?ndan Yusuf R?za Bey,Trabzon Polis Müdürü Nuri Bey,Jandarma Müfetti? Muavini Talat Bey,Trabzon S?hhiye Müdürü Ali Saib Bey’in yarg?lanmalar?na karar verilmi?tir.Bu yarg?lanmalar esnas?nda tahkik heyetinin gözünden kaçan ve tehcirle ilgili oldu?u sonradan anla??lan ?ttihat ve Terakki Katib-i Mes’ulü Nail Bey’in yarg?lanmas?na karar verilmi?tir.Ayr?ca bunlardan ba?ka Trabzon’a ba?l? kazalarda tehcirle ilgili olarak i?lenen suçlardan dolay? daha birçok devlet memuru ve sivil ki?iler bu mahkemelerde yarg?lanm??lard?r.Mahkemelere ça?r?lan ?ahitlerin ifadelerinin genelde duyulanlardan ibaret olmas? dikkat çekicidir.Mahkemelerde,iddia makam?n?n düzmece sorular? Ve mahkemenin verdi?i idam ve hapis cezalar? Ermeni yazarlar taraf?ndan Ermeni katliam?n?n kan?t? olarak kullan?lm?? ve hala kullan?lmaktad?r.”sonucuna ula??lmaktad?r ki,bu iki yerel incelemeden tehcir s?ras?nda çok büyük boyutlu olaylar?n olmad???,10 bölgede yap?lan yarg?lamalar?n tutanaklar?n?n Osmanl? Devleti’nin aleyhine de?il,lehine kullan?labilecek bir çok unsur ihtiva etti?i anla??lmaktad?r.[9]
Tehcir suçuyla itham edilenleni yarg?lamakla görevli 1918-1920 y?llar? Divan-? Harb-i Örfileri siyasi ve ola?anüstü mahkemelerdir.Dolay?s?yla bu mahkemelerce baz? görevlilerin mahkum edilmesi Ermeni iddialar?n? ispatlamaz.Bu mahkemeler üzerinde ?tilaf Devletleri’nin etkisi aç?kt?r.Mütareke hükümetlerinin bask? alt?nda bulundu?u ve ba??ms?z kararlar alamad??? bilinmektedir.?tilaf Devletleri’nin sava? suçlular? olarak sayd?klar? 1914-1918 y?llar? aras?nda görev alm?? memurlar?n ünVanlar?na bak?lmaks?z?n yarg?lanmalar?n? istedikleri belgelenmi?tir.Mütareke dönemindeki Osmanl? hükümetlerinin Hürriyet ve ?tilaf Partisi a??rl?kl? olmas?,devleti sava?a sokan ve diktatörlükle suçlad?klar? ittihat Ve terakki mensuplar?n?n yarg?lanmalar? sonucunu do?urmu?tur.Zaten ?tilafç? ve ?ttihatç? çeki?mesi 1911‘den beri ezeli bir rekabet halinde sürmekteydi.Zira bir ba?ar?s?zl???n sonunda de?i?en hükümetlerin ba?ar?s?zl???n faturas?n?n eski dönemin idarecilerine ç?karmas? genel kural gibidir.Bu kural Osmanl? Devleti idarecileri için de geçerli olmu?tur.Divan-? Harb’lerden,?tilaf devletleri ile tehcirden zarar gördü?ünü iddia eden Ermeniler’i tatmin için delil yetersizli?i bile olsa mahkumiyet kararlar? ç?km??t?r.Nitekim sava? ve tehcir suçlusu olarak Malta’ya sürülen 144 Osmanl? devlet adam? hakk?nda Ermeni Patrikhanesi, ?ngiliz ve ABD ar?ivlerinde aleyhte herhangi bir delil bulunamam??t?r.Ermeniler’in ?ikayetlerinden hakl? görülenler derhal Osmanl? Devleti taraf?ndan yerine getirilmi?tir.Ancak,iddialar?n ço?unlu?unun as?ls?z oldu?u da bir vak?ad?r.Divan-? Harbi Örfi’de görev alan askeri üyelerin hemen hepsi ?ttihat ve Terakki kar??t?d?r.Bu mahkemelerde görev alan üyelerin ço?u daha sonra Türkiye Cumhuriyeti taraf?ndan devlet görevlerinden uzak tutulmu?tur.Hatta baz?lar? da (mesela Nemrut Mustafa) 150’likler aras?nda yurt d???na sürgüne gönderilmi?tir.Oysa Divan-? Harbi Örfilerin çe?itli cezalar verdi?i sivil ve askeri bürokratlar?n ço?u birer vatanperver olarak Milli Mücadele’de aktif görev alm??lard?r.Ermeniler’e ait ta??n?r ve ta??nmaz mallar mütareke döneminde kendilerine iade edilmi?tir.Divan-? Harb-i Örfiler’de görev alan sorgu hakimi ve savc?lar aras?nda dikkat çekecek oranda gayrimüslim de bulunmaktad?r.Divan-? Harb-i Örfiler’deki yarg?lanmalar somut delillerden çok,zarar gördü?ünü iddia edenlerin ?ikayetleri neticesinde yap?lm??t?r.Divan-? Harbi Örfiler’in ve bunlar?n sonuçlar?n?n gerçek manada anla??labilmesi,tehcir meselesinin bütün yönleriyle aç?kl??a kavu?turmas?na ba?l?d?r.Çünkü iddialar tehcirle irtibatland?r?lmaktad?r.Divan-i Harbi Örfi kararlar? Bo?azl?yan Kaymakam?’n?n idam?nda oldu?u gibi Türk kamuoyunu vicdanen rahats?z etmi?tir.Divan-i Harbi Örfiler’deki mahkeme ba?kan ve üyelerinin s?k s?k istifa etmeleri onlar?n vicdanen ve hukuken rahat olmad?klar?n? göstermektedir.Nitekim 15 Mart 1919’da istifa eden Divan-i Harb-i Örfi reisi Ali Fevzi Pa?a,17 Mart’ta Yeni Gün gazetesine verdi?i beyanatta;“Suçlular?n cezaland?r?lmalar?na kar?? de?iliz.Fakat bu vesile ile Türk milletine leke sürülmemeli.Vatan?n gelece?ini söz konusu oldu?u böyle bin zamanda kinden uzak durmal?.” demi?tir.
Dileriz bütün ?ehirlerdeki tehcirin uygulan??? ve yarg?lama süreci yeni ara?t?rmalarla bütün aç?kl???yla ortaya konur.Bu tür dikkat çeken incelemelerden biri de Bo?azl?yan Kaymakam? Mehmet Kemal Bey’le ilgili çal??mad?r.[10]
Ermeni sorunuyla ilgili en önemli problemlerden biri ara?t?rmac? ve okuyucunun birbirinden tamamen farkl? tezler kar??s?nda gerçe?e ula?ma güçlü?üdür.Bunu Ermeni meselesi hakk?nda yaz?lan ve daha sonra Türkçe’ye de çevrilen objektif bir ara?t?rma ile sübjektif bir ara?t?rman?n de?erlendirilmesiyle göstermeye çal??aca??z.?ncelemede bulunaca??m?z ilk kitab?m?z kendisi de bir Ermeni olan Vahakn N.Dadrian taraf?ndan “Ulusal ve Uluslararas? Hukuk Sorunu Olarak Jenosid” ad?yla kaleme al?nm??t?r. Dadrian,eserinin bibliyografyas?nda,Türkçe eserlere de yer vermesine ra?men,kitab?n içeri?inde tezini destekledi?ini dü?ündü?ü ve bilimsel olarak güvenilirli?i tart??mal? malzemelerle tek tarafl? bir bak?? aç?s? olu?turmakta;Ermeniler’in haks?zl??a u?rad??? ve masum olduklar? tezini ileri sürerek bunu ispatlamaya çal??maktad?r.Örne?in,1895 y?l?nda Urfa’da bir olay için Lord Kinross’tan al?nt? yapt??? ?öyle bir örnek vermektedir:“Genç Ermeniler’den olu?an büyük bir grup ?eyh’in huzuruna getirildi?inde,?eyh onlar? s?rt üstü yat?rm??,el ve ayaklar?n? ba?lam??t?.Daha sonra bir gözlemcinin deyi?iyle, Kuran’dan ayetler okudu ve koyun kurban edilirken yap?lan Mekke ayininin ard?ndan bo?azlar?n? kesti.”[11]Bu itham? dü?ünürken ?ngiltere’nin,1878’e kadar süren Osmanl? Devleti’nin toprak bütünlü?ünü koruma politikas?n? terk etti?ini ve Ermeniler’in de d?? müdahale için her türlü ?ayiay? yayd???n? dikkate almak ?artt?r.Yukar?daki ifadelere bak?lIrsa tabirler ?öyle “bir ?eyh” kim peki?Belli de?il.“Bir gözlemci” kim peki?Belli de?il.Yine Frans?z elçisi Paul Cambon,Paris’e gönderdi?i bir raporda yüksek rütbeli bir Türk görevlisi,bana ?öyle dedi diyor:“Ermeni sorunu mevcut de?il,fakat biz bu sorunu yarataca??z”.[12] Burada da tamamen ithama dönük bir ifadeyle yüksek rütbeli bir Türk görevlisi denilerek sanal biri olu?turuluyor.Dadrian, yine bir iddia daha ileri sürmektedir:“1915 Jenosidi önceden sezilmesine ra?men hiçbir cayd?r?c? önlem al?nmad?”.[139Yani burada denmek istenen Ermeni soyk?r?m?n?n 1915’ten önce planland??? iddias?d?r.Oysa soyk?r?m kavram? Türk kültüründe yoktur. Soyk?r?m? uygulayacak devlet,bunu en zor ve karma??k an?nda de?il,en güçlü oldu?u dönemde yapar.I.Dünya Sava??’ndan önce gelen raporlarda da Ermeniler’in ba?ta ?ngiliz ve Ruslar taraf?ndan olmak üzere tahrik edildi?i,bin iç isyan?n alt yap?s?n?n haz?rlanmakta oldu?u belirtilmekteydi.Ayr?ca 1915 y?l?na kadar büyüklü küçüklü k?rk?n üzerinde Ermeni isyan? çIkt??? unutulmamal?d?r.
Mesela 1914 yaz?nda Amerika’ya Washington elçisi olarak giden Ahmed Rüstem Bey,Amerikan bas?n?nda Anadolu’da Ermeniler’in katledildi?i yay?nlar?yla kar??la??r ki,o dönemde Osmanl? Devleti daha sava?a bile girmemi?ti.Baz? ?eyler ?unu dü?ünmemizi gerektiriyor,Ermeniler isyan edince devlet haliyle tedbir alacakt?,o zaman bunun bir katliam oldu?u ?ayias? ile bat?l? devletlerin önceden Türkler’e kar?? kamuoylar?n? bu tür yanl?? bilgilerle haz?rlamak gerekliydi.Nitekim ?ngilizler’in s?rf Türkler aleyhinde propaganda amac?yla Mavi Kitab? daha I.Dünya Sava?? ba?lar?nda yazd?rd??? da unutulmamal?d?r.
Sonuçta Vahakn N.Dadrian,tüm eserlerinde oldu?u gibi bu kitab?nda da sübjektif,pe?in hükümlü ve sonuca varm?? olarak meseleye yakla?maktad?r.
?ncelemede bulunaca??m?z di?er kitab?m?z,Georgias De Maleville,taraf?ndan “1915 Osmanl?-Rus Ermeni Trajedisi” ünvan?yla yaz?lm??t?r.Frans?z yazar bu kitab?nda objektif bir bak?? aç?s?yla olaya yakla?m??t?r.Maleville,Osmanl? vatanda?? Ermeniler’in,Birinci Dünya Sava?? ba?lar ba?lamaz Çarl?k Rusyas?’na kar?? sava?an Osmanl? ordusunu arkadan vurduklar?n? ve bunun vatana ihanet anlam?na geldi?ini vurgulamaktad?r.
Maleville’e göre;
1.Her?eyden önce,Osmanl? ?mparatorlu?u Avrupa’y? yak?n bir devirde mahveden ?rkç?l??? hiçbir zaman tan?mam??t?r.[14]
2.Ayr?ca Osmanl? ?mparatorlu?u,inatç? ve çok eski bir propagandaya ra?men “dinci ?rkç?l???” da tan?mam??t?r.[15]
3.1878’de Osmanl? ?mparatorlu?u’nda hiçbir devrimci Ermeni partisi ve örgütü yoktur.Bu tarihten sonra bunlar?n çok say?da ve birdenbire ortaya ç?kt??? görülür.Terör ve yabanc? devletlerin müdahalesi sayesinde,Bulgaristan’?n ba??ms?zl??? elde edilmi?ti ve burada komitac?lar?n rolü bir örnek olarak dikkat çekiciydi.1885’te Fransa’ya göç etmi? Vanl? bir Ermeni olan Portakalyan,burada “Armenakan” partisini kurmak için yard?mda bulundu.Bu ilk Ermeni partisinin hedefi Osmanl? Ermenilerini silah?and?rarak genel bir ayaklanma ç?karmakt?.[16]
Maleville’e yine kitab?n?n bir bölümünde bizimde kat?ld???m?z ?u yorumu yapmaktad?r:“E?er Osmanl? Hükümeti’nin ve yönetiminin herhangi bir kademesinde,yerleri de?i?tirilen Ermeniler’i öldürmek iste?i olsayd?,halen kulland???m?z terminolojiden anlad???m?z gibi,soyk?r?m,faillerini kesin bir biçimde saptamak pahas?na bile olsa,kusursuz yapm?? olmu? olurdu.Fakat biz, böyle bir ?ey olmad???n? ve tam aksine,yerleri de?i?tirilen Ermeniler’i korumak amac?yla,kesin ve tekrarlanan emirlerin verilmi? oldu?unu gördük”.[17] K?sacas? Georges De Maleville,kitab?nda sa?l?kl?,objektif ve tarih bilimine yak???r bir üslüpla de?erlendirme yapmaktad?r.
Sonuç olarak;tarihçiler Ermeni sorunu hakk?nda vazifelerini her türlü yokluk,engel,destek eksikli?ine ve kurumsalla?mamaya ra?men büyük ölçüde yapm??t?r.Ermeni sorunu ile ilgili yap?lan ciddi ara?t?rmalar iyi bir altyap? olu?turmu?lard?r.Bundan sonra yap?lacak i?,bu çal??malar?n ilmi,siyasi ve hukuki platformlarda de?erlendirilmesidir.Bu a?amadan sonra tarihçiler meslekta?lar?n? tekrar etmek yerine konunun eksik ve problematik yönlerini ayd?nlatmal?d?rlar.Ayr?ca yap?lan ilmi çal??malar popüler hale getirilerek belli s?kl?kta yerli ve yabanc? bas?na duyurulmal?,hatta bunlara dayal? belgesel,film yap?lmal?, romanlar yaz?lmal?,sergiler aç?lmal?d?r.Haz?rlanacak ilmi eserlerin propaganda amac?yla de?il,yaln?z gerçe?in ortaya ç?kmas?yla kal?c?,inand?r?c? ve uzun vadede faydal? olaca?? unutulmamal?d?r.
EK SÖZDE ERMEN? SOYKIRIMININ DÜNYA KAMUOYUNA ETK?LER?
.ABD Senatosunun 11 May?s 1920 tarihinde ald??? karar.
.Uruguay Parlamentosu’nda 20 Nisan 1965’te kabul edilen,24 Nisan 1965 gününü “Ermeni ?ehitlerini anma günü” ilan eden karar.
.ABD Temsilciler Meclisi’nde kabul edilen ve 24 Nisan 1975 tarihini “?nsan?n insana zulmetmesini anma günü “olarak ilan eden karar.
.K?br?s Rum Yönetimi Parlamentosu’nun 1982’de Ermeni yanl?s? ald??? karar.
.ABD Temsilciler Meclisi’nde 10 Eylül 1984 tarihinde kabul edilen ve 24 Nisan 1985 tarihini “?nsan?n insana zulmetmesini anma günü “ olarak ilan eden karar.
.Arjantin’de 1985’te Raul Alfonsin’in devlet ba?kan? oldu?u dönemde senato ve parlamentoda al?nan,hükümeti BM kurulu?lar?nda Ermeni iddialar?n? desteklemeye ça??ran tavsiye karar?.
.Avrupa Parlamentosu’nun 18 Nisan 1987 tarihli ve “Ermeni sorununa siyasi çözüm” ba?l?kl? karar?.
.Arjantin Federal Senatosu’nda 1993 y?l?nda,sözde Ermeni soyk?r?m?n? insanl??a kar?? suç ilan eden ve sözde soyk?r?m kurbanlar?yla dayan??ma ve ayr?ca Arjantin hükümetini Yukar? Karaba? halk?na yard?ma ça??ran karar.
.Rusya Federasyonu Devlet Dumas?’n?n 14 Nisan 1995’te kabul etti?i bildiri.
.Arjantin Kongresi taraf?ndan 21 Eylül 1995 tarihinde “24 Nisan’?n insan?n insana kar?? ayr?mc?l??? ile mücadelesi ve k?nanmas? günü” ilan edildi?ine dair kanun.(Bu kanun,IX.Cumhurba?kan? Süleyman Demirel’in Arjantin Devlet Ba?kan? Carlos Menem’le yapt??? telefon görü?mesi üzerine Menem taraf?ndan veto edildikten sonra 24 Nisan tarihi,?nsan Haklar? Evrensel Beyannamesi’nin kabul edildi?i 10 Aral?k olarak de?i?tirildi ve kanun gerekçesinde yer alan Ermenilerle ilgili hususlar metinden ç?kar?ld?.)
.Kanada Parlamentosu’nun 23 Nisan 1996 tarihli karar?.
.Yunanistan Parlamentosu’nun 25 Nisan 1996’da kabul etti?i,24 Nisan tarihini “Ermeni soyk?r?m?n? anma” günü ilan eden kanun.
.Lübnan Parlamentosu’nun 3 Nisan 1997 tarihli karar?.
.Belçika Senatosu’nun 26 Mart 1998 tarihli oturumunda kabul edilen “1915 y?l?nda Türkiye’deki Ermenilere yap?lan soyk?r?m?” ba?l?kl? karar?.
.Arjantin Senatosu’nun 22 Nisan 1998’de kabul etti?i aç?klama.
.AKPM’ye mensup 51 parlamenterin imzas?yla 24 Nisan 1998’de yay?nlanan “1915 Ermeni Soyk?r?m?n?n an?lmas?” ba?l?kl? aç?klama.
.Fransa Millet Meclisi taraf?ndan 29 May?s 1998 tarihinde kabul edilen ancak senato gündemine getirilmedi?i için yasala?ma sürecini tamamlayamayan kanun önerisi.
.Lübnan Parlamentosu’ndakj Ermeni milletvekillerince sunulan ve sözde Ermeni soyk?r?m?n?n tan?nmas?n? ve k?nanmas?n? talep eden 11 May?s 2000 tarihli tavsiye karar?.
.Fransa Senatosu’nda 8 Kas?m 2000 tarihinde acil görü?me yöntemiyle gündeme getirilen ve kabul edilen kanun önerisi.
.Avrupa Parlamentosu’nun AB’nin geni?leme süreci kapsam?nda Türkiye için haz?rlanan rapor 15 Kas?m 2000 tarihinde gündeme getirildi?inde,sözde Ermeni soyk?r?m?na at?fta bulunan ve kabul edilen öneri.
.?talya Parlamentosu taraf?ndan 17 Kas?m 2000 tarihinde al?nan karar.
.Fransa Parlamentosu’nun 18 Ocak 2001 tarihinde sözde Ermeni soyk?r?m?n?n kabul edilmesi.
[1]Mustafa B?y?kl?,“Türk Tarihinde Ermeniler- Ermeni ?ddialar? ve Ermeni Sorunu Gerçe?i Bibliyografyas?”,Türk Dünyas? Ara?t?rmalar?,S.131(Nisan 2001),s.235-260.Bu makalede 500’den fazla yay?n s?ralanm??t?r.Türk Kaya Ata Öv,Ermeni Sorunu: Bibliyografya,Ankara 1981,s.403;Erdal ?lter,Türk Ermeni ili?kileri Bibliyografyas?,Ankara 1997.1545 yerli-yabanc? yay?m ihtiva etmektedir.
[2]Askeri Tarih Belgeler Dergisi,say? 81 (Aral?k 1982),s.219-228.Belge nr.1845’de yay?mlanan belge Müslüman göçmenleri anlat?rken,Ermeni göçleriyle kar??t?r?lm??t?r.
[3]Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,Ankara 1983,s.213;?hsan Sakarya,Belgelerle Ermeni Sorunu,Ankara 1984,s.224.Kaynak gösterilmeden “?stanbul’da olu?an ihtilal hareketine kat?lan 77.735 Ermeni’den yaln?z 2345 ki?i tutuklanm??t?r” ifadesi yer almaktad?r.Acaba bu di?er ara?t?rmac?lar taraf?ndan do?rulanabilir mi?
[4]K.Gürün,ayn? eser,s.288
[5]Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,Ankara,1983;Azmi Süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,Ankara 1990,s.147;Cemalettin Ta?k?ran, “1915 Ermeni Tehciri S?ras?nda Osmanl? Devleti’nin Ald??? Tedbirlere Bir Bak??”,Askeri Tarih Semineri Bildirileri I,Ankara 1996 s.140.Bu son makalede tehcir s?ras?nda görevlerini kötüye kullanan Artin Velet,Armikyan gibi devlet görevlilerinin bulundu?unu ifade edilmektedir.Bunlar?n dosyalar?n?n yay?nlanmas? katliam iddilar?na önemli bir cevap olabilir.
[6]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler (1915-1920),Ankara 1995;Ermeniler Taraf?ndan Yap?lan Katliam Belgeleri (1912-1919),I,
(1919-1921),II, Ankara 2001.
[7]Mesela,Y.C Çark,Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler 1453-1953,?stanbul 1953;Ermeni Komiteleri (1891-1895),
Ankara 2001;Hüseyin Naz?m Pa?a Ermeni Olaylar? Tarihi,I,II,Ankara 1994;Ergün Öz Akçora,Van ve Çevresinde
Ermeni ?syanlar?,?stanbul 1994;Seda Bay?nd?r,Adana Ermeni ?syan? (1909),?stanbul 1997 (M.U Türkiyat Ara?t?rmalar?
Enstitüsü Bas?lmam?? Yüksek Lisans Tezi).
[8]Mesela Cumhuriyet Döneminde (1973-1984) Ermenilerce öldürülen 34 Türk diplomat;Bilal ?im?ir,?ehit Diplomatlanm?z, I-II, Ankara 2001 adl? eseriyle ortaya konmu?tur.
[9]Zeynep Tüfekçi,Trabzon ve Çevresinde Yap?lan Ermeni Tehciri ve Yarg?lamalar,?stanbul 2001;Nigar Esentimur,Yozgat’ta Yap?lan Ermeni Tehciri ve Yarg?lamalar,?stanbul 2001 (M.Ü. Türkiyat Ara?t?rmalar? Enstitüsü Bas?lmam?? Yüksek Lisans Tezi)
[10]Necdet Bilgi,Ermeni Tehciri ve Bo?azl?yan Kaymakam? Mehmet Kemal Bey’in Yarg?lanmas?,Ankara 1999,
[11]Vahakn N.Dadrian,Ulusal ve Uluslararas? Hukuk Sorunu Olarak Jenosid,Çev.Yavuz Alo?an,?stanbul 1995,s.31.
[12]Dadrian,age,s.37.
[13]Dadrian,a.g.e,s.42.
[14]Georges de Maleville,1915 Osmanl?-Rus Ermeni Trajedisi,Çev.Necdet Bakkalo?lu,?stanbul 1998.s.78.
[15]Maleville,a.g.e.,s.79.
[16]Maleville,a.g.e.,s.84.
[17]Maleville,age.,s.93-94.
| |
Anasayfa
İletişim
