I. BÖLÜM

Bu ilk bölümde, Andonian’?n kitab? ve mektuplar? ayr?nt?l? ?ekilde incelenecek,“belgelerin” nereden ve nas?l kaynakland??? ve “otantik” olup olmad?klar? hakk?nda neler yazd??? görülecektir. “Belgelerin” tart???lmas?na geçmeden önce, Andonian’?n ve Ermeni propagandas?n?n bu “belgelerle” nereye ula?mak istediklerinin yeterince anla??lmas? bak?m?ndan bunda yarar vard?r.  

1.Andonian ve Naim Bey kimdir? 

 Kitab?n ingilizce ve frans?zca bas?mlar?n?n önsözlerinde Andonian hakk?nda baz? bilgiler verilmektedir. Buna göre, Andonian ?stanbul Ermenilerinden olup, I. Dünya Sava?? vesilesiyle ilan edilen seferberlikte Osmanl? kuvvetlerinde görev alm??, Anadolu’da Ermenilere yap?lan “zulme” ili?kin haberleri ?stanbul’daki Ermeni Patrikhanesine s?zd?rd??? için tutuklanarak yarg?lanm??, suçu sabit görülmemesine ra?men 11 Nisan 1915’de “tehcir” edilmi?, “tehcir” s?ras?nda birçok kez kaç?p her defas?nda yakalanm??, bu arada baca??n?n k?r?lmas? üzerine bir süre hastahanede tedavi görmü?, sonunda Halep’de gizlenmeyi ba?ararak hayatta kalabilmi?tir. Bu “geçmi?i” sayesinde “olaylara yak?ndan tan?k oldu?unu” belirten Andonian, kitab?nda, zaman zaman Naim Bey’in yerine geçerek kendi “an?lar?n?,” aktarmakta, Naim Bey’in “an?lar?na” kendi an?lar?yla destek olmaya çal??maktad?r.

Andonian’?n kitab?n?n kahraman?, hiç ku?kusuz, Naim Bey’dir. Kitab?n ingilizce bas?m?n?n Naim Bey’in de ad?n? ta??d??? yukar?da görülmü?tü. Andonian’?n kaydetti?ine göre, Naim Bey bir Osmanl? memurudur. Resulayn’daki Tütün ?daresinde katiplik yapmakta iken Halep’teki ?skan Dairesi Ba?katipli?ine getirilmi?tir.

Andonian kitab?n?n Frans?zca bas?m?nda bu konuda ?öyle demektedir:

“Bu Türk, Halep‘deki Tehcir ?daresi eski ba?katibi Naim Bey’dir. “ [1]

Kitab?n ?ngilizce bas?m?nda da Naim Bey’in bulundu?u görev hakk?nda benzer bir ifade mevcuttur:

“Naim Bey adl? bu Türk, Halep‘deki Tehcir Komitesi eski ba?katibidir. “ [2] 

 Kitab?n ?ngilizce bas?m? 84 sayfa olup, Viscount Gladstone taraf?ndan yaz?lm?? bir önsözü, Andonian’?n çevirmen s?fat?yla koydu?u notu, “Naim Bey’in an?lar?n?” ve Armin T. Wegner adl? bir Alman?n ABD Ba?kan? Wilson’a muhatap Ocak 1919 tarihli “aç?k mektubunu” içermektedir. “Belgeler”, kitab?n “Naim Bey’in an?lar?na” ayr?lan 71 sayfal?k bölümünde yer almaktad?r.

“Naim Bey’in an?lar?” ba?l?kl? bölümün ne ölçüde Naim Bey’e,ne ölçüde Andonian’a ait oldu?unu anlamaya ise imkan yoktur. Zira, ?ngilizce bas?mda “Naim Bey’in an?lar?” olarak takdim edilen birçok k?s?m frans?zca bas?mda Andonian’?n kendisince aktar?lmaktad?r. Nitekim, ?ngilizce bas?m?n 18-19, 20-21, 24-27, 27-29, 32-33, 34-35, 36-37, 44-46, 47-48, 48-51 ve 51-52. sayfalar?nda “Naim Bey’in an?lar?” olarak kaydedilen pasajlar Frans?zca bas?mda Andonian’?n ifadeleri olarak görünmektedir. Yine ?ngilizce bas?mda Naim Bey’e atfedilen baz? hususlar frans?zca bas?mda Andonian taraf?ndan dipnotlar?na dönü?türülmü?tür. Bu nedenle, “Naim Bey’in an?lar?” ile“Andonian’?n an?lar?n?” birbirinden ay?rmak imkan? da kalmamaktad?r. Ayr?ca, Frans?zca bas?mdaki baz? k?s?mlar ?ngilizce bas?mda mevcut de?ildir.

?ki bas?m?n kar??la?t?r?lmas?, böylece, daha ilk bak??ta, Naim Bey’in an?lar?n?n bütünlü?ü konusunda, belirli bir tereddüt yaratmaktad?r.

?ngilizce bas?mda “resmi belge” oldu?u ileri sürülen metin say?s? 48’dir.

Bu “belgelerin” atfedildikleri ki?i ya da kurum itibariyle dökümü ?öyledir:

Ki?i - Kurum	“Belge” say?s?
?çi?leri Bakan? Talat Pa?a	30
Halep ?skan Dairesi Müdürü Abdulahad Nuri Bey	8
Halep Valisi Mustafa Abdülhalik Bey	3
?ttihat ve Terakki Komitesi	2
Harbiye Bakan? Enver Pa?a	1
?çi?leri Bakanl???	1
Der Zor Mutasarr?f? Zeki Bey	1
Antep Mutasarr?f? Ahmed Bey	1
Belirsiz	1
	48

?ttihat ve Terakki Komitesine atfedilen 2 “mektup” d???ndaki "belgelerin", “telgraf” metinleri oldu?u iddia edilmektedir.
 
Talat Pa?a’ya atfedilen 30 “telgraftan” 6’s?nda tarih ve say?,7’sinde say?,1’inde tarih yoktur. Abdulahad Nuri Bey’e atfedilen 8 “telgraftan”3’ü tarihsiz ve say?s?zd?r. Mustafa Abdülhalik Bey’e atfedilen 3 “telgraftan” 1’inde tarih ve say?, 1’inde say?, ?çi?leri Bakanl???na atfedilen“ telgrafta” tarih ve say?, Enver Pa?a ile Zeki ve Ahmed Beylere atfedilen birer “telgrafta” say? mevcut de?ildir.

Kime ve ne zaman yaz?ld??? belli olmayan bir “belge” ile birlikte, ?ekil itibariyle eksik olan “belgelerin” say?s? 24’ü bulmaktad?r.

?ngilizce bas?mda bu 48 “belgeden” yaln?zca 4’ünün foto?raflar? yer almaktad?r. Bunlardan 3’ ünün Talat Pa?a’ya, 1’inin ?ttihat ve Terakki Komitesine ait oldu?u ileri sürülmektedir.

Kitab?n daha kapsaml?, ayr?nt?l? ve sistematik olan frans?zca bas?m? 168 sayfad?r. Bu bas?m çevirmen M. S. David - Beg’in koydu?u bir not ile Andonian’?n yazd??? giri? bölümü ve bunu izleyen be? bölümden olu?maktad?r. Bu be? bölümde, Andonian sözü bazen kendisi almakta, bazen Naim Bey’i konu?turmaktad?r. Bununla birlikte, ?ngilizce bas?m?n aksine, Andonian’a ve “Naim Bey’in an?lar?na” ili?kin k?s?mlar konulmu? t?rnak i?aretleriyle birbirinden ayr?labilmektedir. Bu nedenle, ileride yap?lacak al?nt?larda daha çok Frans?zca bas?ma ba?vurulacakt?r.

?ngilizce bas?mda 48 adet “belge” mevcut iken, Frans?zca bas?mdaki “belge” say?s? 50’dir. Bunlardan 48’inin “telgraf”, 2’sinin “mektup” oldu?u ve mektuplar?n yine ?ttihat ve Terakki Komitesine ait bulundu?u iddia edilmektedir.

“Belgelerin” atfedildikleri ki?i ya da kurumlar itibariyle dökümü a?a??da gösterilmektedir:

Ki?i Kurum	“Belge” say?s?
?çi?leri Bakan? Talat Pa?a	31
Halep ?skan Dairesi Müdürü Abdulahad Nuri Bey	9
Halep Valisi Mustafa Abdülhalik Bey	2
?ttihat ve Terakki Komitesi	2
Harbiye Bakan? Enver Pa?a	1
?çi?leri Bakanl???	1
Halep Savc?l???	1
Der Zor Mutasarr?f? Zeki Bey	1
Antep Mutasarr?f? Ahmed Bey	1
Belirsiz	1
	50

“Belge” say?s?n?n 50’ye yükselmesi, Frans?zca bas?ma Talat Pa?a ve Abdulahad Nuri Bey’e atfedilen birer “telgraf” daha eklenmesinden kaynaklanmaktad?r. Frans?zca bas?mda Halep Savc?l???nca yaz?ld??? belirtilen “belge” ise ?ngilizce bas?mda Halep Valili?ine ait görünmektedir. Bunun neden böyle oldu?u kitaptan anla??lamamaktad?r.

Andonian frans?zca bas?mda “belgelerden” 16’s?n? “Naim Bey’in an?lar?” aras?na serpi?tirmi?, 34’ünü ise bizzat kaleme ald??? bölümlere koymu?tur.

Talat Pa?a’ya atfedilen 31 “telgraftan” 5’inde tarih ve say?, 9’unda say?, 5’inde tarih yoktur. Abdulahad Nuri Bey’e atfedilen 9 “telgraftan”1’i tarihsiz ve say?s?z, 2’si say?s?z, 1’i ise tarihsizdir. Mustafa Abdülhalik Bey’e atfedilen 2 “telgraf?n” da say?s? bulunmamaktad?r. Enver Pa?a ve Halep Savc?l???na atfedilen birer "telgrafta” tarih ve say?, Zeki Bey ve Ahmed Bey’e atfedilen birer “telgrafta” ise say? mevcut de?ildir. ?çi?leri Bakanl???na yak??t?r?lan “telgraf” tarihsiz ve say?s?z oldu?u gibi, kime gönderildi?i de bilinmemektedir.

Kimin taraf?ndan yaz?ld??? belli olmayan “telgraf” ile birlikte, ?ekil itibariyle eksik olan “belgelerin” say?s? 31’i bulmaktad?r.

Frans?zca bas?mda 50 “belgeden” bu kez 13’ünün “foto?raflar?” yer almaktad?r. Andonian bunlardan 8’inin Talat Pa?a’ya, 3’ünün Abdulahad Nuri Bey’e, 2’sinin ise ?ttihat ve Terakki Komitesine ait oldu?u iddias?ndad?r.

?ngilizce bas?mda foto?raflar? bulunan 4 “belgeden” 3’ünün foto?raf? Frans?zca bas?mda da mevcuttur. Frans?zca bas?mda mevcut olmayan “belge” de Talat Pa?a’ya atfedilmektedir. Böylece,foto?rafl? “belge” say?s? 14 olmaktad?r.

Foto?rafl? “belgeler” II. Bölüm’de tek tek ele al?n?p, ayr?nt?l? ?ekilde incelenecektir.

“Durumdan (Halep’in ?ngilizlerin eline geçmesi) yararlanarak, en az?ndan tarih için veriler toplamak istiyordum....”[3]

Oysa,kitab?n Andonian’?n ki?isel giri?iminin de?il, ard?nda,ne pahas?na olursa olsun Ermenilere Türk topraklar? üzerinde bir “yurt” sa?lamak pe?inde ko?an Bogos Nubar Pa?a’n?n bulundu?u “Ermeni Ulusal Birli?i”nin ürünü oldu?u Andonian’?n“ Justicier du Ganocide”adl? kitapta yay?nlanan 10 Haziran 1921 tarihli mektubundan anla??lmaktad?r:

“Ulusal Birlik belgeler aras?nda seçim yapmakla beni görevlendirmi?ti....”[4]

Yine “Justicier du Ganocide” de kitap ve “belgeleri” yay?nlama fikrinin arkas?nda Kilikya Ermeni Katotikosunun da yer ald??? ve bir Ermeni heyetini “belge” bulmakta görevlendirdi?i Ta?naklarca belirtilmektedir:

“Halep’deki Türk Hükümetinin dü?mesinden sonra Kilikya Katolikosu birl Ermeni heyetinden Türk makamlar?ndan tehcire ili?kin ar?ivleri görme izni sa?lamas?n? istemi?ti.“[5]

Demek ki, kitab?n piyasaya ç?k??? bireysel bir giri?imin de?il, örgütlü bir çaban?n sonucudur. Bu örgütlü çaban?n neyi hedef ald??? ise kitab?n zamanlamas?ndan anla??lmaktad?r.

Kitap, Ermeni çevrelerinin, Osmanl? Devletinin I. Dünya Sava??n? kaybetmesi üzerine, Do?u ve Güneydo?u Anadolu topraklar?nda bir “Ermeni Devleti” kurmak için itilaf Devletleri nezdindeki yo?un giri?imlerine, Erivan merkez olarak ilan edilmi? Ta?nak Komitesi denetimindeki Ermenistan Cumhuriyetinin bu yöndeki gayretlerine ve Türkiye’nin do?u s?n?rlar?ndaki Ermeni harekat?na rastlamaktad?r.

Bogos Nubar Pa?a ba?kanl???ndaki Ermeni Heyeti Paris Bar?? Konferans?nda en azami Ermeni taleplerini kabul ettirmeye çal??makta, Türk topraklar?n?n payla??lmas? çerçevesinde Do?u ve Güneydo?u Anadolu’nun önemli bir bölümünün Türklerden kopar?l?p Ermenilere verilmesi tezgahlanmakta, ititaf Devletlerince Osmanl? Hükümetine bu yönde a??r bask?lar yap?lmaktad?r. Anadolu’da filizlenen Mustafa Kemal Pa?a önderli?indeki Türk Kurtulu? Hareketi gerek ?tilaf Devletleri, gerek Ermeniler için emellerinin gerçekle?mesinde endi?e kayna?? olmaktad?r.

Bütün bu faaliyette Andonian’?n kitab? türündeki bir yay?n,özellikle itilaf Devletleri ile ABD ve Bat? Avrupa hristiyan kamuoylar?n? Ermeni taleplerine kazanmak bak?m?ndan, Ermenilerin i?lerini büyük ölçüde kolayla?t?rabilecektir. Bütün Türkleri lekelemeyi de amaçlayan böyle bir yay?n Türk Kurtulu? Hareketini darbeleme ?ans?na sahip olabilece?inden, ?tilaf Devletlerinin de i?ine gelmektedir.

Bu plan, kitab?n ?ngilizce bas?m?nda yer alan Viscount Gladstone taraf?ndan yaz?lm?? önsözde ve Armin T. Wegner’in “aç?k mektubunda” ?üpheye yer b?rakmayacak ?ekilde görülmektedir.

Nitekim, Gladstone ?öyle demektedir:

“Boyutlar? ve i?rençli?i itibariyle ?imdiye dek tasavvur edilebilmi? en hayali cehennem tablolar?n? geride b?rakan fiillerin kokusu üzerine sinmi? olan yönetici Türk ile bir anla?ma yapmak üzereyiz.“[6]

"...yap?lacak anla?ma, bu hristiyan ulusun (Ermenilerin) tüm hayatta kalabilenlerini Bab-? Ali’nin tarifi güç kötülüklerinden kesin olarak kurtarmal?d?r.“[7]

Wegner de ABD Ba?kan? Wilson’a ?unlar? yazmaktad?r:

“Size, müttefikiniz olan Hükümetlerin Paris’de dünyan?n kaderini y?llar boyu belirleyecek bar?? görü?melerini sürdürmekte olduklar? bir anda ba?vuruyorum...“[8]

“Rusya’n?n Ermeni bölgeleri, Türk yönetiminden tamamen kurtar?lm?? ve denize ç?k??? olan tek bir ülke olu?turacak ?ekilde Anadolu’nun Ermeni vilayetleri ve Kilikya ile birle?tirilmedi?i takdirde, telafisi imkans?z bir hata yap?lm?? olacakt?r.“[9]

Wegner ?unu yazmay? da ihmal etmemektedir:

“Ermeni sorunu hristiyan dünyas?n?n sorunudur.“[10]

Öyle ise amaç,Andonian’?n söyledi?i gibi “tarih için veriler toplamak” de?il, Ermeni davas?na hizmet edecek “belgesel bir kitap” ortaya ç?karmakt?r.

Andonian’?n 10 Haziran 1921 tarihli mektubundaki ?u sat?rlar bu te?hisi do?rulamaktad?r:

“Sonunda, Halep’deki Frans?z askeri makamlar?nca verilen ve pasaport gibi kulland???m seyahat belgesinde de kaydedildi?i üzere, Halep Ermeni Ulusal Birli?ince bu belgeleri Avrupa’ya götürmek ve Bar?? Konferans? nezdindeki Ermeni Ulusal Heyetine teslim etmekle görevlendirilmi?tim.“[11]

Öte yandan, Andonian, Ermeni davas?na hizmet anlay??? içinde, kitab?nda istisnas?z bütün Türkleri suçlamaya da özen göstermektedir:

“....bütün bir halk tarihte görülmemi? bir barbarl?kla bo?azlan?rken her Türk vah?i birl sevince kap?lm??t?.“[12]

“Bu ya?malardan nasibini almam?? tek bir Türk gösterilebilir mi? Kaç?r?lm?? bir Ermeni kad?n?n?n, k?z?n?n ya da çocu?unun bulunmad??? tek bir Türk evi gösterilebilir mi?”[13]

0 dönemde Türklerin yan? s?ra,sava?ta Türkler'in müttefiki olan Almanya’n?n da suçlanmas? ve “Ermeni katliam?na” göz yummak, hatta bu “katliam?” özendirmekle ele?tirilmesi Ermeni çevrelerinin ?tilaf Devletleri nezdindeki giri?imlerine güç kazand?rabilecektir. Nitekim, Andonian bunu da yapmakta ve kitab?n Frans?zca bas?m?nda Almanya ve Almanlar a??r ?ekilde itham edilmektedir.

?ngilizce bas?mda Almanlar aleyhine pek bir ?ey yoktur. Bu i? için Frans?zca bas?m?n seçilmesi herhalde Frans?zlar?n Almanlara kar?? ?ngilizlere oranla daha duyarl? olmalar?ndan ve bar?? görü?melerinin Paris’de yap?lmas?ndan kaynaklanmaktad?r. Akla gelen bir di?er neden, kitab?n ?ngilizce bas?m?na katk?da bulunan Alman uyruklu Armin T. Wegner’in zor durumda b?rak?lmak istenmemi? olmas?d?r.

Andonian, 26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda bu son hususta ?u itirafta bulunmaktad?r:

“?u durumu da gözönünde tutmak gerekir ki, o dönemde ?tilaf ülkelerinde ses duyurabilmek için Almanya aleyhinde bir ?eyler söylemek kaç?n?lmazd?.“[14]
 
Mant?k bu oldu?una göre, Andonian ve çevresinden Türkiye aleyhine her türlü tertibi beklemek gerekecektir.

Andonian “belgeleri” Halep’deki Osmanl? ?skan Dairesinde ba?katiptik yapt???n? ileri sürdü?ü Naim Bey’den temin etti?ini belirtmektedir:

“Benim arac?l???mla konu?acak olan, Ermeni halk?n?n genel olarak katledilmesi için özel suretle kurulmu? bir idarede uzun zaman önemli bir görev i?gal etmi? ve resmi emirler ile bu emirlerin uygulanmas?na ili?kin raporlar elinden geçmi? bir Türk’tür. Bu Türk, Halep’deki Tehcir ?daresi eski ba?katibi Naim Bey’dir.“[15]

Andonian, önceden tan?m?? oldu?u Naim Bey’in Ermenilere önemli yard?mlar? dokundu?unu yazmakta, bunu yaparken Naim Bey’i mühim bir mevkide bulunan, vicdan sahibi, iyi bir insan olarak takdim etmektedir.

Kitapta Naim Bey’in ki?ili?i ve “belgelerin” nas?l sa?land??? hakk?nda ?u bilgilere yer verilmektedir:

“Naim Bey bizi hiç bir ?ekilde ele vermedi?i gibi, özellikle zengin ailelerden istedi?i her?eyi elde edebilecek iken, sessizli?inin bedeli olarak hiç bir?ey talep etmedi".[16]

“Halep'deki Tehcir Genel ?daresinde yüksek bir görevde bulunmu? oldu?undan, çok ?eyi, hatta beni ilgilendiren her?eyi biliyor olmal?yd?. Maddi bir mükafat vaadinin onu belki de uzunca bir itirafa sevkedebilece?ini san?yordum... Fakat Naim Bey ile daha ilk görü?memizde hakk?nda yan?ld???m? anlad?m. Maddi durumu pek parlak olmamas?na ra?men, Naim Bey her türlü para teklifini reddetti.“[17].

“Para konusu bertaraf edilmi? oldu?undan, onu itiraflara zorlamak güçtü. Türklük duygusu çok canl? oldu?u için, yenilgisi üzerine sava? içinde i?ledi?i suçlar?n cezas?n? çekecek olan ?rk?na itiraflar?yla nihai darbeyi vurmaktan çekiniyordu. Benim ricalar?m ve ?srar?mdan çok, Ermeni kad?nlar?n beni ziyaret ederek anlatt?klar? ve kaydettirdikleri ac? ve i?kencelerin an?lar?n? kendisine peyderpey aktarmam Naim Bey’in dilini çözdü.“[18]

“Naim Bey, ki?isel an?lar?ndan ba??ms?z olarak, bize tarih için birinci derecede yararl? olacak çok say?da belge verdi.“[19].

“Bu belgelerden bir k?sm? an?lar? boyunca kaydedildi ve en önemlilerinin foto?raflar? bu çal??mada çekildi.“[20]

Bu pasajlardan anla??ld???na göre, Andonian’?n “belgeleri” temin etmesi, maddi ç?karlarda gözü olmayan Naim Bey’in “vicdan?n?n harekete geçirilmesi” suretiyle ve güçlükle mümkün olabilmi?tir.

Andonian, Talat Pa?a’n?n katili Tehlirian’?n avukatlar?na yazd??? 10 Haziran 1921 tarihli mektupta da bu hususlar? yinelemekte ve ?öyle demektedir:

“Naim Bey kesinlikle iyi ve zarars?z bir insand? ve Halep ve ba?ka yerlerde bulunan Ermeniler, sava? içinde bile, Naim Bey’in kendilerine ve tehcir edilmi? yurtta?lar?na kar?? gösterdi?i iyilik ve sevimlili?e bir çok kez tan?k oldular.“[21]

26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda ise Andonian, Naim Bey’in gerçek ki?ili?i ve “belgelerin” nas?l sa?land??? hakk?nda kitab?ndaki ve 10 Haziran 1921 tarihli mektubundaki izahat?n do?ru olmad???n? ortaya koyan ?u bilgileri vermektedir:

“Naim Bey’in pek temiz olmayan ki?ili?ini zedelememek için ne kitab?mda, ne de Tehlirian’?n avukatlar?na aç?klayamayaca??m ?eyler vard?... Öte yandan memur olarak da çok kötü kabul edilirdi... ?çki ve kumar dü?künüydü ve kendisini de ihanete esasen bu kusurlar? sürükledi. Gerçek ?udur ki, bize belge olarak verdi?i her ?eyi kendisinden para ile sat?n ald?k.“[22]

“Naim Bey baz? varl?kl? ailelere Halep’e kaçmalar?n? bu ?artlar alt?nda telkin etti ve bunlar?n kaç???n? tabiat?yla para kar??l???nda kolayla?t?raca?? vaadinde bulundu.“[23]

“Kitab?mda Naim Bey’in portresini bütünüyle farkl? ?ekilde çizdim, zira kendisiyle ilgili olarak as?l gerçe?in ortaya konulmas? hiç bir ?eye yaramayacakt?r. Naim Bey tamamen ahlaks?z bir yarat?kt?.“[24]

Görüldü?ü üzere, Andonian bu kez Naim Bey’in alkolik, kumarbaz, para dü?künü ve bütünüyle ahlaks?z bir insan oldu?unu, “belgelerin” de kendisinden para kar??l??? al?nd???n? yazmaktad?r.

Burada akla gelen ilk soru, kitab?nda ve 10 Haziran 1921 tarihli mektubunda Naim Bey’in ki?ili?i hakk?nda olumlu bir tablo çizen Andonian’?n “gerçe?i” neden 17 y?l saklad???d?r. Yine akla gelebilecek ilk cevap, Naim Bey’in ki?ili?i, dolay?s?yla “an?lar?” ve satt??? “belgeler” üzerinde ku?ku uyand?rmamak, bunlar?n inand?r?c?l???n? takviye etmektir. Alkolik, kumarbaz ve ahlaks?z bir insan?n an?lar?na itibar edilmesinin beklenemeyece?inin Andonian da elbette fark?ndad?r.

“Gerçe?i” 17 y?l sonra özet bir mektupta aç?klayan Andonian Naim Bey’in “ki?ili?ini zedelememek” dü?üncesiyle hareket etti?ini vurgulamaktad?r. Bu durumda vurgulanacak as?l önemli nokta ise, Andonian’?n Naim Bey’in ki?ili?ini mi, yoksa kendi kitab?n?n ve “belgelerin” itibar?n? m? korumak pe?inde oldu?udur.

Kitab?n hangi davaya hizmet etti?i gözönünde tutuldu?unda, Andonian’?n neyin pe?inde oldu?u aç?kt?r. Böylece, “Türk ?rk?na vurulacak nihai darbe” de Naim Bey taraf?ndan de?il, Andonian ve temsil etti?i gruplarca vurulmak istenmektedir.

“Belgelerin” ne zaman sa?land???na gelince, Andonian bu konuda da kitab?nda ve 26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda farkl? aç?klamalarda bulunmaktad?r.

Kitab?nda “belgelerin” ?ngilizlerin Halep’e girmelerinden sonra ve Naim Bey’in ad?n?n kendisine ba?kalar?nca hat?rlat?lmas? üzerine temin edildi?ini yazmaktad?r:

“Ve i?te bu günlerde Adana’dan arkada?lar bana Naim Bey’in ad?n? hat?rlatt?lar ve onu bana getireceklerine söz verdiler. “[25]

26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda ise “belgelerin” ele geçirilmesinin Halep’in ?ngilizlerce i?galinden önce tezgahland???n? belirtmektedir:

“Halep dü?mek üzereydi, ?ngilizler ?am’?n hemen yak?n?ndayd?lar. Naim Bey’e, ?ngilizler Halep’e girdi?inde, olu?turulacak Ermeni makamlar?na katliama ili?kin her türlü belgeyi yüksek fiyatlarla satabilece?ini söyledim. Ayn? zamanda onu Ermeni konusunda an?lar?n? yazmaya da te?vik ettim.“[26]

Andonian, Naim Bey’in bir Osmanl? memuru olarak, Halep’i ?ngiliz i?gali öncesinde di?er Osmanl? memurlar?yla birlikte terketmesi gerekirken, neden Hatep’de kald???n? da yine kitab?nda ve 26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda farkl? ?ekillerde aç?klamaktad?r.

Kitab?nda, Andonian’?n Hatep’de kalmas?n? duydu?u “vicdan huzuruna” ba?lamaktad?r:

“Bana, Türkler'in Halep‘den gidi?i suçlular?n kaç??? gibi bir ?ey oldu, vicdan?m rahat oldu?undan bu suçlular? izlemek istemedim ve kald?m, dedi.“[27]

26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda ise Naim Bey’in Halep’de kalmas?n? “belgeleri” sat?nalmak için kendisine önceden yapm?? oldu?u teklifle izah etmektedir:

“Bu nedenle Halep‘de kald?.“[28]

Belgelerin Naim Bey’de nas?l olup da bulunabildi?i hakk?nda yine iki ayr? izah tarz? görülmektedir. Kitab?nda, Naim Bey’in muhtemel bir sorumluluktan çekindi?i için baz? belgeleri muhafaza etti?ini yazmaktad?r:

“... Naim Bey görevi s?ras?nda elinden geçmi? olan... baz?lar?n? muhtemelen ileride do?acak bir sorumluluktan çekindi?i için muhafaza etti?i bu belgeleri bize verirken...[29]

Oysa 26 Temmuz 1937 tarihli mektupta “belgelerin” muhtemel bir sorumluluktan s?yr?lmak için muhafaza edilmi? olmay?p, sat?lmak üzere çal?nd??? kay?tl?d?r:

"...Ermeniler Naim Bey taraf?ndan çal?nm?? belgeleri sat?nalmak üzere bir Ulusal Birlik olu?turdular.“[30]

Andonian’?n kitab?nda ve mektuplar?nda çe?itli vesilelerle çeli?en beyanlarda bulunmas? ve hemen her olay? de?i?ik ?ekillerde aktarmas? tarafs?z bir okuyucuyu hangi izah tarz?na itibar etmesi gerekti?i konusunda önemli tereddütlere sevkederken, yazar?n gizledi?i daha ba?ka hususlar bulunup bulunmad??? sorusunu da akla getirmektedir. Bu tereddütler, giderek, kitab?n kendisi ve dolay?s?yla, Naim Bey’in “an?lar?” ve“belgeler” üzerinde ku?kular uyand?rmaktad?r.

Ta?nak Komitesi ise,Andonian’?n 26 Temmuz 1937 tarihli mektubundaki aç?klamalar?na ra?men, “belgelerin” Halep’deki Türk idaresinin çökü?ünden sonra, bir Ermeni heyetinin Türk makamlar?ndan Ermenilerin sevkine ili?kin ar?ivleri görmek iznini temin etmesi üzerine sa?lanabildi?inde ?srarl?d?r [31]. “Justicier du Ganocide...” adl? kitapta bu iddiadan hemen sonra ?u sat?rlar okunmaktad?r:

“(Ermeni) Heyet (i) hiçbir direni?le kar??la?mad?, hatta Halep’deki Tehcir servisi ba?katibi Naim Bey, meydana gelen yeni durumu gözönünde tutarak, ku?kusuz Türk Hükümeti üzerindeki sorumluluktan s?yr?lmak amac?yla bu beylere ara?t?rmalar?nda yard?mc? olmakta tereddüt etmedi.“[32]

Hatep’deki Türk idaresi dü?tü?üne göre, Ermeni heyetinin bu izni neden i?gal kuvvetlerinden temin etmeye kalk??mad???n? anlamaya olanak yoktur. Ayr?ca Andonian, kitab?nda ve iki mektubunda bir Türk makam?yla temasdan hiç bahsetmemekte ve “belgeler” konusunda bir tek ki?inin, Naim Bey’in ad?n? vermektedir. Ta?nak Komitesinin Andonian’?n kitab?n?n piyasaya ç?kmas?ndan 61 y?l sonra bu iddiay? öne sürmesi herhalde “bir Türk makam?n?” da devreye sokarak “belgelere” daha geni? bir “resmiyet” kazand?rmak niyetinden kaynaklanmaktad?r. ??in ilginç yönü, Ta?nak Komitesinin bu iddialar?n?n yer ald??? kitapta Andonian’?n bunlar?n aksini savunan mektubunun da yay?nlanm?? olmas?d?r.

Bu durumda ?u sorunun sorulmas? gerekmektedir: Andonian m?,Ta?nak Komitesi mi do?ruyu söylemektedir? Yoksa ikisine de inanmamak daha do?ru mu olacakt?r?

Üzerinde önemle durulmas? gereken bir di?er nokta da ?udur: Andonian Naim Bey ile 1916 y?l? ba?lar?nda Meskene’de kar??la?t???n? yazmaktad?r:

“Onunla 1916 ba??nda Meskene’de kar??la?t?m.“[33]

Naim Bey'i de "an?lar?nda" ?öyle konu?turmaktad?r:

“Meskene’ye gittim... Daha Halep‘den ayr?lmam??t?m ki, ?stanbul’dan ?u telgraf geldi.“[34]

?stanbul’dan geldi?i belirtilen bu telgraf?n tarihi 1 Aral?k 1915’tir.Anla??ld???na göre Naim Bey 1915 Aral?k ay? içinde ya da en geç 1916 Ocak ay?n?n ilk günlerinde Meskene’ye gitmi?tir.

Halep’den Meskene’ye gönderilmesindeki amaç ise, “görevlerini gere?ince yerine getirmeyerek Ermenileri katletmeyen Meskene’deki ?skan Dairesi sorumlular?n? hizaya sokmak ve icabederse, Ermenileri kendi elleriyle öldürmek” tir. Andonian Naim Bey’e ?unlar? söyletmektedir:

“...Eyüb Bey beni ça??rtt?:

“Naim Efendi, dedi, Meskene’ye gönderilmi? memurlardan hiç birine güvenemeyiz. Siz i?in içinde bulundunuz ve al?nan emirlerden haberdars?n?z. Bu insanlar? (Ermenileri) sa? b?rakmamaya çal???n. Gerekirse kendi ellerinizle öldürün. Onlar? öldürmek ancak zevktir.“[35]

Naim Bey’in bu emri yerine getirmedi?i, üstelik Ermenilere yard?m etti?i ve böyle davrand??? için de azledildi?i yine Andonian’dan ö?renilmektedir:

“Fakat Naim Bey böyle bir i? için uygun biri de?ildi, zira kötü bir insan de?ildi. Der Zor’a bir kaç göstermelik kafile sevketti, ancak faaliyetlerinden hayal k?r?kl???na u?ran?ld??? için k?sa bir süre sonra azledildi.“[36]

“Naim Bey’in k?sa bir süre sonra azledildi?ini biliyoruz...[37]

Demek ki, Naim Bey Meskene’ye geli?inden k?sa bir süre sonra azledilmi?tir. Azil tarihinin 1916 y?l? ba?lar?na rastlad??? anla??lmaktad?r.

Oysa, Andonian’?n kitab?nda “belgelerin” Naim Bey’in elinin alt?nda bulundu?unu yazd??? evvelce görülmü?tü. Andonian 10 Haziran 1921 tarihli mektubunda da ayn? iddiay? tekrarlamaktad?r:

“Kitaba ald???m belgeler... Halep‘deki Tehcir Müdür Yard?mc?l??? katibi Naim Bey’de bulunuyordu.“[38]

26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda ise Andonian’?n, bu kez, “Naim Bey’in belgeleri Halep‘in dü?mesi s?ras?nda Ermeni Heyetine satmak üzere çald???n?” ileri sürdü?ü yukar?da belirtilmi?ti.
 
Bütün bunlardan ortaya ç?kan sonuç ?udur:

Naim Bey 1916 y?l? ba??nda aztedilmi?tir. Hatep ise 1918 Ekim ay?nda ?ngilizlerin eline geçmi?tir. Di?er bir deyi?le, Naim Bey “belgeleri” görevinden azledildikten 2,5 y?l? a?k?n bir süre sonra Andonian’a vermi? olmaktad?r. Görevinden azledilmi? bir memurun “vicdan?n?n sesini dinleyerek” ya da “muhtemel bir sorumluluktan çekindi?i için” “belgeleri” 2,5 y?ldan fazla bir zaman saklamas?n? izah etmek herhalde mümkün de?ildir. Zira, “vicdan? temiz oldu?una, Ermenilere yard?m etti?ine ve görevinden azledilmesine Ermenilere iyi davranmas? yolaçt???na” göre,herhangi bir sorumluluktan endi?e etmesine neden yoktur. Kald? ki, Naim Bey’in bu denli uzak görü?lü bir kimse oldu?una, 2,5 y?l sonra neler olaca??n? tahmin edebilecek yeteneklere sahip bulundu?una hükmedilmesini gerektirecek bir i?aret de mevcut de?ildir.

Yine Andonian’?n ikinci izah tarz? uyar?nca Naim Bey’in ?skan Dairesine gizlice girip “belgeleri” çalabilmesini anlamak da imkans?zd?r, çünkü “Jön Türk Hükümetinin Ermeni katliam?na ili?kin bütün belgeleri yoketti?ini” Andonian’?n kendisi ileri sürmektedir:

“Jön Türk Hükümeti katliama ili?kin belgeleri yokettirdi?inden, resmi kan?tlar?m?z yoktu. Naim Bey bize bu belgeleri verirken i?te bu bo?lu?u doldurdu...[39]

Belgeler her yerde yokedilmi? iken, Naim Bey kovuldu?u bir yere girerek be?endi?i belgeleri çatabilmektedir. Buna inan?lmas? herhalde beklenemez.

Ayr?ca, Ermenilerin Naim Bey gibi bir “h?rs?za” ihtiyaçlar? da olmamal?yd?. Hatep’deki ?titaf kuvvetleri gerek Ermeniler, gerek kendi ç?karlar? bak?m?ndan bu tür belgelere bizzat el koyabilirlerdi.

Bu hususun Andonian’?n bütün teorisini çökertmeye yetecek nitetikte oldu?unu söylemek yanl?? olmayacakt?r. Öyle anla??l?yor ki, Andonian “resmi kan?t” bo?lu?unu Naim Bey ad?na bizzat doldurmaya çal??maktad?r. 

5.“Belgeler”Otantik midir?  

Andonian, Naim Bey’den sa?lanan “belgelerin” “otantik resmi belgeler” oldu?u iddias?ndad?r. Kitab?n amac? da esasen “Türkleri suçla yacak resmi kan?tlar?” piyasaya sürmektir.

Kitab?nda ?öyle diyor:

“Resmi belgeler bakanl?k telgraflar?, valilerin emirleri, ?ttihat ve Terakki Komitesince gönderilmi? notlardan olu?maktad?r. “[40]

Kitapta, “belgelerin” “resmi ve otantik” olduklar?n?n nas?l bir çal??ma veya ara?t?rma sonucu ortaya ç?kar?ld??? hakk?nda herhangi bir bilgi mevcut de?ildir.

Kitab?n?n bu konudaki eksikli?ini farkeden Andonian, Tehlirian’?n avukatlar?na yazd??? 10 Haziran 1921 tarihli mektupta yeni bilgiler vererek bu bo?lu?u gidermeye çal??makta, bu çerçevede “belgelerin otantikli?ini” Halep Valisi Mustafa Abdülhalik Bey’in “baz? belgeler” üzerine elyaz?s? ile koydu?u “notlara” ve “imzas?na” dayand?rmakta, ayr?ca “belgelerin” as?llar?n? gördü?ü yolunda “teminat” vermektedir.

Bu hususu mektubunda ?öyle nakletmektedir:

“Bu belgelerin Halep‘deki Tehcir Müdür Yard?mc?l???n?n dosyalar?ndan ç?kar?lm?? olduklar?nda hiç bir ku?ku yoktur. Halep Valisi ?çi?leri Bakan?ndan(Talat Pa?a) Ermeniler hakk?nda ald??? ?ifreli emirleri açt?rd?ktan sonra aç?lm?? metinleri eliyle imzalad??? ve tarih koydu?u bir not ile ,uygulanmak üzere, Naim Bey’in katipli?ini yapt??? Tehcir Müdür Yard?mc?l???na veriyordu.”

“Naim Bey bize bu belgeleri vermeye raz? oldu?u zaman, resmi bir kurulu? olan Halep Ermeni Ulusal Birli?i sözkonusu belgelere konulmu? havale notlar?ndaki yaz? ve imzay? incelettirdi. Bu inceleme tam bir hafta sürdü. Vali Mustafa Abdülhalik Bey’in imzalad??? ve havale notlar? koydu?u di?er belgelere bak?ld? ve en küçük ayr?nt?lar? dahi titizlikle kar??la?t?r?ld?. Sonunda, belgeler üzerindeki notlardaki yaz? ve imzan?n Vali Mustafa Abdülhalik Bey’in yaz? ve imzas? oldu?u hiç bir ku?kuya yer b?rakmayacak ?ekilde anla??ld?. Bu da belgelenin otantikli?i hakk?nda en küçük bir ?üphe bile b?rakm?yordu.”

“Ulusal Birlik, bu belgelerin otantikli?i hakk?nda mutlak bir kanaate vard?ktan sonra ve bu deh?et ortam?nda iki y?l ya?ad???m için yap?lan katliam ve zulmü yak?ndan bildi?imi gözönünde tutarak, beni, Naim Bey’de bulunan belgeler aras?ndan Ermeni katliam?ndaki sorumluluklar? kesin bir ?ekilde kan?tlayacak olanlar? seçmekle görevlendirdi.”

“Bu belgelerden en önemli olanlar?n? seçtim ve temin ederim ki bu yaz?l? emirleri görmeden önce...“[41]

Andonian’?n 26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda bu“inceleme” hakk?nda ?u ifadeler yer al?yor:

"...Ermenilerin olu?turduklar? Ulusal Birlik, bir çok incelemeden sonra, Naim Bey taraf?ndan çal?nm?? belgeleri sat?n ald?... “[42],

Andonian’dan nakledilen bu pasajlar ?u hususlar? ortaya koymaktad?r:

a)Konuya ilgi gösteren baz? yabanc? çevrelerce san?ld???n?n aksine, “belgeler” aras?nda Talat Pa?a’n?n elyaz?s?yla imzalad??? bir katliam emri bulunmamaktad?r.
 
b)Naim Bey’in verdi?i ya da çald??? “belgelerin” otantikli?i ancak dolayl? olarak, Vali Mustafa Abdülhalik Bey’in elyaz?s?yla koydu?u notlar ve imzas?yla izah edilmektedir.Bu durumda, Mustafa Abdülhatik Bey’in gerçek imzas? Andonian’?n “belgelerindeki” imzadan farkl? ise, “belgelerin” sahtelikleri kendili?inden ortaya ç?kacakt?r.

c)Andonian, bu izah?n yeterli bulunamayabilece?i dü?üncesiyle, “belgelerin” otantik oldu?una yemin etmekte, “ekspertizi” yapt?ran Halep Ermeni Birli?ine “resmiyet” atfetmekte ve “belgelerin” ya?ad??? olaylarla desteklendi?ini söylemek ihtiyac?n? duymaktad?r.

“Ekspertizi” yapt?ran kurulu?, Ermeni - Türk sorununa do?rudan taraf olan, Anadolu topraklar? üzerinde büyük bir “Ermenistan” kurmay? amaçlayan ve bunu gerçekle?tirmek için her yola ba?vurdu?u bilinen bir Ermeni kurulu?udur. “Ekspertizde” haz?r bulunmu? veya bunun yap?ld???n? do?rulayabilecek hiç bir tarafs?z ya da yabanc? makam mevcut de?ildir. Özetle, “ekspertiz” konusu Andonian ve Halep Ermeni Birli?i aras?nda cereyan etmekte, Andonian’? do?rulayabilecek bir ba?ka kaynak bulunmamaktad?r.

Oysa, Andonian ve Ermeni Birli?i böyle bir imkana sahip de olabilirlerdi. Nitekim, Halep’i i?gal eden ?ngiliz makamlar?yla Halep’i ?ngilizlerden devralan Frans?z makamlar?n?n, Osmanl? Devletinin I. Dünya Sava??n? kaybetmesi üzerine Osmanl? yöneticileri aras?nda suçlu av?na ç?kt?klar? ve “Ermeni tehcirinden” sorumlu tuttuklar? baz? yöneticileri tevkif ettirdikteri Andonian ve Ermeni Birli?inin malumudur. Bu durumda akla, Ermeni Birli?inin “ekspertize” ?ngiliz ve Frans?z i?gal makamlar?n? niçin dahil etmedi?i veya bu “belgeleri” kendi yapt?rd??? “ekspertizden” hemen sonra neden onlar?n bilgi ve istifadesine sunmad??? sorular? gelmektedir. Ermenilerin bu büyük “ke?fi” yaln?zca kendilerine saklamay?p, bunu ?tilaf Devletleri nezdinde kullanmak istedikleri ortada oldu?una göre, “böyle bir ekspertiz acaba hiç mi yap?lmam??t?r?” sorusu cevap aramaktad?r.

Ta?nak Komitesi ise, Andonian’ ?n kitab?n?n piyasaya ç?k???ndan 61 y?l sonra, “belgelerin otantikli?inde” ve “ekspertizde” ?srar edebilmektedir. “Justicier du Ganocide”adl? Ta?nak yay?n?nda ?u sat?rlar yer almaktad?r:

“Aram Andonian dosyan?n incelenmesinde haz?r bulundu ve bir gün büyük bir eserde yay?nlamak ümidiyle en önemil belgeleri seçti.Nitekim bunu da yapt?.“ [43]

Görüldü?ü gibi, Ta?nak Komitesi Andonian’a at?f yapmaktan ba?ka çare bulamamakta ve kendisini do?rulayabilecek herhangi bir di?er kaynak gösterememektedir.

Esasen,Andonian da “belgelerin otantikli?i” konusunda yazd?klar?nda ku?ku pay? bulunmas?n? do?al kar??lamakta ve öne sürdü?ü hususlar?n ancak tek yanl? bir de?er ifade edebilece?ini kabullenmektedir. Bu noktay? 26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda ?öyle dile getirmektedir:

 
“Tabiat?yla, belgelerin otantikli?i konusu Tehlirian‘?n avukatlar?yla Berlin‘de yapt???m?z ilk görü?melerden itibaren ortaya at?lm??t?. 10 Haziran 1921‘de kendilerine belgelerin kayna?? hakk?nda küçük bir not verdim... Ancak tek yanl? bir de?er ifade edebilen bu not sorunu çözmeye yetmiyordu...“[44]

Demek ki, Andonian’?n kitab? ve Tehlirian’?n avukatlar?na verdi?i not “belgelerin otantikil?i” konusunda yeterli bir kan?t te?kil etmemekte ve bunu destekteyebilecek yeni bir tan?k gerekmektedir. Ermeni çevrelerinin Tehtirian davas? vesilesiyle “belgelerin otantikil?ini” kan?tlayabilmek için bulduklar? yol, Andonian’?n kitab?n?, protestan Alman misyoner çevreleri ad?na hareket etti?i bilinen ve Ermenilere yak?nl??? ile tan?nan Dr.Johannes Lepsius arac?l???yla I. Dünya Sava?? boyunca Almanya’n?n HaLep Konsoloslu?u görevini yapt??? söylenen Dr. W. RössLer’e inceleterek görü?ünü almak olmu?tur.

Andonian bu konuyu 26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda ?öyle naktetmektedir:

"...Tehlirian’?n avukatlar? kitab?m? ve kitaptaki belgeleri bütün sava? boyunca Almanya‘n?n Halep Konsoloslu?unu yapan D??i?leri Bakanh?? görevlisi W. Rössler’in incelemesine sunmu?lard?... Rössler’in elimde mevcut raporu, bana, müteveffa Dr. Lepsius taraf?ndan Konsolos Rössler’in iznini önceden almaks?z?n hiç bir zaman aç??a vurmamam ?art? ile verilmi?ti.“[45]

Ta?nak Komitesi de “Justicier du Ganocide..." adl? yay?n?nda ayn? bilgiyi aktarmaktad?r.

“Tehlirian’?n avukatlar? bu belgeleri kullanmadan ve mahkemeye sunmadan önce... otantikliklerine kani olmu?lard?. Ermenilere yap?lan zulmün görgü tan??? olan D??i?leri Bakanl??? memuru W. Rössler’e ba?vurmu?lard?.“ [46]

W.Rössler, Andonian’?n kitab?ndaki “belgeler” hakk?ndaki görü?lerini, Ermeni çevreleri ve Tehlirian’?n avukatlar? ile kendisi aras?nda arac?l?k yapan Dr. Lepsius’a yazd??? 25 Nisan 1921 tarihli mektubunda belirtmektedir.

Rössler, gerçek oldu?u varsay?lan mektubunda, Andonian’?n kitab? ve “otantik” dedi?i belgelerdeki hata ve tutars?zl?klar? s?ralamakta ve ?unlar? yazmaktad?r:

“Bana göre, yazan objektif olabilecek durumda de?ildir; kendisini tutkusuna kapt?r?yor...“ [47]

“Bu hususlar bir yana b?rak?ld???nda, kitab?n kapsam?n?n, bütünü içinde, bir otantiklik izlenimi verdi?ini söylemeliyim. Yay?nlanan belgeler olaylar?n gidi?at?na uyuyor ve gerçe?e benzerlik gösteriyor.“ [48]

 
“?stanbul’dan gönderilen ve ?çi?leri Bakanl???n?n emirlerini içeren telgraflar?n otantikli?ini saptamak tabiat?yla çok güçtür, zira bu telgraflarda yaln?zca telgraf memurlar?n?n ya da ?ifreyi açmakla görevli ?ahs?n yaz?s? bulunmaktad?r.“ [49]

“Tehcirle ba?lang?ç te?kil eden, Jön Türk Komitesinin Adana’daki temsilcisi Cemal Bey’e gönderilmi? özel önemdeki 18 ?ubat 1915 tarihli mektup (kitab?n 96. sayfas?) ile Komitenin di?er mektuplar?n?n otantik olup olmad?klar? hakk?nda ise hiç bir ?ey söyleyemem ve bunlar?n otantikliklerinin nas?l kan?tlanabilece?ini de bilemiyorum. [50].

“Andonian’?n objektif olamayaca??n? ve tutkular?yla hareket etti?ini” vurgulayan Rössler, “belgelerin otantikil?inin” tesbitindeki güçlüklere i?aret etmekte, özellikle baz? “belgelerin otantikli?inin” nas?l saptanabilece?ini bilemedi?ini kaydetmekte, bununla birlikte kitab?n kapsam?n?n bir “otantiklik” izlenimi yaratt???n? belirtmektedir.

Görüldü?ü gibi, Rössler “belgelerin otantikli?i” hakk?nda bir hüküm vermemektedir. “Otantiklik” yolundaki izlenimi de “belgelere” de?il, kitab?n kapsam?na ili?kindir. Kitab?n kapsam?n?n otantiklikten ne kadar uzak oldu?u ise Andonian’?n 26 Temmuz 1937 tarihli mektubundan yeterince anla??lmaktad?r.

Rössler’in bu beyan?nda dahi Ermeni çevrelerince do?rudan veya Dr. Lepsius arac?l???yla giri?ilmi? belirli bir manevi bask?n?n etkisini aramak herhalde hatal? olmayacakt?r.

Andonian, Rössler’in “belgelerin otantikli?i” hakk?nda hüküm verememesi kar??s?nda bir özele?tiri yapmak gere?ini duymu?tur. Nitekim, 26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda ?unlar? yazmaktad?r:

“Bu rapor (Rössler’in raporu) Almancad?r. Her türlü objektiflikten yoksun buldu?u kitab?m?n kompozisyonu hakk?nda çok say?da ele?tiri içermektedir. Ayr?ca, sava? içinde Türkiye’de bulunan Almanlar?n tutumuna ili?kin pasajlardan ço?unu çürütmektedir. Hiç ?üphe yok ki, i?aret etti?i hususlar?n ço?unda hakl?d?r. Ancak, eserimin tarihi bir çal??ma de?il, propaganda amaçl? bir çal??ma oldu?unu unutmaktad?r. Kitab?m bu tür yay?nlara özgü hatalardan tabiat?yla ar?nm?? olamazd?... ?unu da eklemek isterim ki, Londra’daki Ermeni Bürosu ve Paris’deki Ermeni Ulusal Heyeti, savunduklar? davan?n gerekleri u?runa, kitab?m?n yay?nlanmas? s?ras?nda yazd???m metni kendi bildikleri gibi serbestçe kullanm??lard?r.“ [51]

Andonian’?n nakledilen bu pasaj?n önemi takdir edilecektir. Zira, Andonian, çe?itli hatalar yapt???n? kabullenirken, kitab?n?n tarihi bir eser de?il, bir propaganda ürünü oldu?unu itiraf etmekte, hatta Londra ve Paris’deki Ermeni çevrelerinin kitab?n? kendi bildikleri gibi kullanm?? olmalar?ndan yak?nmaktad?r. Di?er bir deyi?le, kitab?n ve dolay?s?yla belgelerin abart?lmas? Andonian’? da rahats?z etmektedir.

Andonian’?n, kitab?n yay?nlanmas?ndan y?llar sonra ve kendisini savunmak için yazd??? bu sat?rlar, kitap ile birlikte, “belgeleri”de temelinden sarsmaktad?r. Çünkü, bir propaganda ürünü oldu?u yazar?nca da kabul edilen kitaptaki “belgelerin” yine her ?eyi mübah sayan bir propaganda anlay???yla düzenlenmi? hayati belgeler oldu?unu kabul etmemek için hiç bir neden kalmamaktad?r.

Ta?nak Komitesi ise, Rössler’in “belgelerin otantikli?i” hakk?nda bir hükme varamad???n? belirten mektubuna ra?men, “belgelerin otantik oldu?unu” iddiaya devam etmektedir:

“Rössler, belgelerin otantik oldu?u sonucuna varan uzun bir raporla cevap verdi." [52]

Bu tutum da, bir “dava” u?runa her yola ba?vuran propaganda anlay???n?n bir ba?ka eseri olsa gerektir.

6.Tehlirian’?n Mahkemesi ve“Belgeler”

Soghomon Tehlirian, Talat Pa?a’y? 15 Mart 1921’de Berlin’de öldüren Ermeni katildir. Duru?mas? 2-3 Haziran 1921 günlerinde Berlin’de yap?lm?? ve jürinin “san?k Soghomon Tehlirian 15 Mart 1921‘de Talat Pa?a‘y? taammüden öldürmekten suçlu mudur?” sorusuna “hay?r” cevab?n? vermesi üzerine beraat etmi?tir. O dönemdeki Alman Ceza Yasas?n?n imkan vermemesi nedeniyle Talat Pa?a’n?n e?i davaya müdahil olamam?? ve mahkemede bir avukat taraf?ndan temsil edilememi?tir. Di?er bir deyi?le, maktülün haklar? yeterince korunamam??t?r.

Bunun yan? s?ra, mahkemede genellikle Ermeni tan?klar dinlenmi?, hepsi Tehlirian’?n lehinde ifade veren bu tan?klar Tehlirian’?n insan olarak niteliklerini övmü?ler, hastal?kl? bir kimse oldu?unu ve cinayeti i?lerken geçmi? olaylar?n etkisinde kald???n? söylemi?lerdir.

Bu iki unsur jürinin karar?n?n katilin beraati yönünde betirmesinde önemli rol oynam??t?r.

Cinayetin Tehlirian taraf?ndan Ta?nak Komitesinin talimat?yla taammüden i?lendi?i bugün bilinen bir gerçektir. Bu cinayet yeni cinayetlere de zemin haz?rlam??, eski Osmanl? Ba?bakanlar?ndan Said Halim Pa?a 6 Aral?k 1921’de Roma’da, ?ttihat ve Terakki Komitesi yöneticilerinden Bahaddin ?akir Bey ve Trabzon eski Valisi Cemal Azmi Bey 17 Nisan 1922’de yine Berlin’de, Bahriye Bakan? Cemal Pa?a 25 Temmuz 1922’de Tiflis’de Ta?nak Komitesi katillerince öldürülmü?lerdir.

Bu katiller bugün Ermeni propaganda ve terör çevrelerince “ulusal kahraman” olarak an?tmaktad?r. Tehlirian, bu cinayetin kendisine Ermeni çevrelerinde sa?lad??? olanaklar?n da etkisiyle,refah ve zenginlik içinde ya?am?? ve 1960’da ölmü?tür.

Ermeni konusuyla ilgilenen yabanc? çevrelerde,Andonian’?n kitab?nda yer alan “belgelerin” bir k?sm?n?n “otantikli?inin” Tehlirian’? yarg?layan Alman Mahkemesince kabul edildi?i, hatta onayland??? yolunda yayg?n bir kanaat mevcuttur.

 
Bu kanaat Tehlirian’?n avukatlar?n?n Andonian’?n “belgelerini” mahkemede delil olarak kullanmak istemelerinden ve “belgelerin”, bu çerçevede, mahkemede sözkonusu edilmelerinden ileri gelmektedir.

Oysa bunun do?ru olmad??? Tehlirian davas?n?n a?a??da nakledilecek tutanaklar?ndan görülecektir:

“—Avukat von Gordon: Görevim beni, ileri sürdü?ünüz hususlara, Halep ?daresine ait 5 telgraf, göstererek cevap vermeye zorluyor.

“(Avukat von Gordon bu telgraflar? masaya koyar.)

“Bunlar?n delil olarak mütalaa edilmesini talep ederken, ikisini burada okuyaca??m. Profesör Lepsius bunlar? (n) (otantikli?ini) do?rulam??t?r. (Bu do?rulaman?n Lepsius’a de?il, Rössler’in mektubuna dayand?r?ld??? ve Rössler’in “belgelerin otantikli?i” hakk?nda bir hükme varamad??? görülmü?tü.)

“—Ba?kan: Bunlar? burada okursan?z, delil de?erlerini yokedersiniz.

“—Avukat von Gordon: Fakat en az?ndan anlamlar?n söylemek zorunday?m... Bu telgraflar?n otantikli?ine gelince, tan?k Andonian bunu teyid edebilir. (Görüldü?ü gibi, otantiklik konusu yine Andonian’a atfedilmektedir.) Jüri üyeleri ikna edilmemi? olsalard?, delilleri do?rulatmak durumunda kalmazd?m.

“—Savc?: Do?rulama konusunu reddetmenizi rica ederim... Burada,bu mahkemede, Talat’?n sorumlulu?unun sözkonusu edilemeyece?ini dü?ünüyorum. Aksi takdirde, tarihe ili?kin bir karar verilmi? olacakt?r ki, böyle bir karar için elimizde bulunandan çok daha fazla malzemeye ihtiyaç duyulacakt?r.

“_Avukat von Gordon: Savc?n?n tak?nd??? ve jüri üyelerini etkileyen bu tutumdan sonra, san?r?m bu do?rulama talebinden istemeye istemeye vazgeçmek zorunda kalaca??m.

“—Ba?kan: Bu sorun böylece çözümlenmi? olmaktad?r.“ [53]

Tutanaklar?n aç?kça ortaya koydu?u gibi,Andonian’?n “belgeleri” ne mahkemede delil olarak kullan?lm??, ne de mahkeme bunlar? “otantik” olarak kabul etmi?tir. Görülüyor ki, “belgelerin” mahkemede onaylanarak resmiyet ve kesinlik kazand??? yolundaki yayg?n kanaat do?ru de?ildir. Bu durumda “belgeler” hala Andonian’?n ?ahsi ürünü olmak durumunu muhafaza etmektedir.

Ta?nak Komitesi de, bu kez gerçe?i dile getirerek, bu hususu ?öyle ifade etmektedir:

“Bu telgraflar savunma taraf?ndan mahkemeye verilmi?ti. Bununla birlikte, savunman?n iste?inin aksine, Ba?kan?n jüri üyelerince belirtilen bir görü? üzerine san??a... izah etmesinden sonra, mahkemede kullan?lmalar?ndan vazgeçildi...“ [54]

Tutanaklarda, savc?n?n “belgelerin” niteli?i hakk?ndaki ?u ilginç görü?lerine de rastlanmaktad?r:

“Düzmece belgelerin kullan?lmas? da beni hataya sevkedemez. Savc? s?fat?yla, ihtilal kar???kl?klar? s?ras?nda yüksek ?ahsiyetlerin imzalar?n? ta??yan belgelerin bizde nas?l ortaya ç?kt???n? ve sonradan bunlar?n sahte olduklar?n?n nas?l kan?tland???n? biliyorum.“ [55]

Savc?, bu sözleriyle, Andonian’?n “belgeleri” hakk?nda do?ru te?his koymakta ve buraya kadar belirtilen hususlar? teyid etmektedir. 1921’deki bu te?hise ra?men, Ermeni çevreleri “belgelerin otantikli?inde” 60 y?l? a?k?n bir süredir ?srar edebilmektedirler.

 7.“Belgelerin”Orijinalleri Nerede?

Andonian’?n kitab?na koydu?u “belgelerin” hepsinin as?llar?n? gördü?ünü yazd??? ve kitab?n ?ngilizce ve Frans?zca bas?mlar?nda bu “belgelerden” toplam 14’ünün “foto?raflar?n?” yay?nlad??? yukar?da kaydedilmi?ti.

Bugün bu “belgelerin” as?llar? üzerinde uzmanlarca bir inceleme yap?lmak istendi?i takdirde, “belgelerin orijinallerinin” nerede bulundu?u sorusuyla kar??la??lacakt?r.

“Belgelerin orijinallerinin” ak?beti yine Andonian’?n 26 Temmuz 1937 tarihli mektubundan ö?renilmektedir:

“Kitab?mda yer alan telgraflar?n orijinaleri Manchester’daki Ermeni ileri gelenlerinin raporumun ?ngilizcesini yay?nlamakla görevlendirdikleri Ermeni Bürosu’nda bulunuyordu... Londra’dan kitab?n yay?nlanmas?ndan önce ayr?lm?? ve yan?ma yaln?zca çinko kli?eleri haz?r olan bir kaç orijinal telgraf alm??t?m. Di?erleri kli?elerin haz?rlanmas? için Londra‘da kalm??t? ve bunlar?, memur olarak ?stanbul’daki Bahriye Dairesine girmi? olan Halep‘deki eski Tehcir Müdür Yard?mc?s? Abdulahad Nuri Bey’in Dr. A. Nakachian’?n talebi üzerine ?stanbul’da tutukland??? güne kadar unutmu?tum. Tarih, 1920 A?ustosu idi...“ [56]

“Dr. Nakachian, bu dava nedeniyle, ?stanbul Patri?i Ba?piskopos Zaven arac?l???yla Ermeni Ulusal Delegasyonu ba?kan? Bogos Nubar Pa?a‘ya ba?vurmu? ve kitab?mdaki belgelerin orijinallerini Patrikhane'ye göndermemi sa?lamas?n? rica etmi?ti. Bu konuda Bogos Nubar Pa?a‘dan bir mektup ald?m ve Londra’daki Ermeni Bürosu’na derhal yazarak kendilerinde bulunan bütün orijinalleri Patrikhane ye göndermelerini istedim.Bunu yapt?lar. Ayn? zamanda, Naim Bey taraf?ndan Abdulahad Nuri Bey hakk?nda karakalemle yaz?lm?? uzun bir hat?rat ile elimde mevcut belgelerden Abdulahad Nuri Bey’in ad?n?n geçti?i birkaç?n?n orijinalini Patri?e yollad?m.

“Bununla birlikte, dava görülmedi.“ [57]

“Patrikhaneye gerek Londra’dan, gerek taraf?mdan gönderilen ve Abdulahad Nuri Bey aleyhine aç?lan dava dosyas?na konulan belgelere gelince, bunlar tabiat?yla orada kald?. Ne olduklar?n? hiç bir zaman ö?renemedim.“ [58]

Andonian Londra’daki Ermeni Bürosu’nda mevcut bütün “belgelerin orijinalleri” ile kendisindeki baz? “orijinallerin” ve Naim Bey’in karakelemle yaz?lm?? “hat?rat?n?n” böylece elden ç?kt???n?, muhtemelen de kayboldu?unu söylemektedir. Andonian’a inanmak gerekirse, “orijinalerin” büyük bölümü bugün art?k mevcut de?ildir.

Burada aç?lacak bir parantezle Andonian’?n Abdulahad Nuri Bey’in neden yarg?lanmad??? hakk?nda neler yazd???n?n görülmesi yararl? olacakt?r.

Andonian Abdulahad Nuri Bey’in Ankara’daki Millet Meclisi Hükümetinin D??i?leri Bakan? Yusuf Kemal Bey’in karde?i oldu?unu, Yusuf Kemal Bey’in karde?ini kurtarmak için Anadolu’daki Ermenileri “ac?mas?zca” katlettirece?i tehdidinde bulundu?unu ve Ermeni Patri?i ile Dr. Nakachian’? davadan vazgeçmeye zorlad???n? ileri sürmektedir:

“Abdulahad Nuri’nin öz karde?i olan Ankara’daki Büyük Meclis Hükümetinin D??i?leri Bakan? Yusuf Kemal Bey Kastamonu‘daki Ermenilerin dini lideri Ar?imandrit Dadjad’? ?stanbul’a yolam?? ve dava sonucu karde?inin idama mahkum edilmesi halinde, ki bu büyük bir olas?l?kt?, Kemalist Hükümete ba?l? bölgelerdeki bütün Ermenileri ac?mas?zca katlettirece?i tehdidinde bulunmu?tu. Bunun bo? bir tehdit olmad???na inanan zavall? Ermeni An?imandriti ?stanbul’a gitmi? ve davadan vazgeçmeleri için Ermeni Patrikhanesi ve Dr. Nakachian’a yalvarm??t?.“ [59]

Andonian, bu sat?rlardan sonra,Abdulahad Nuri Bey’in “?stanbul’da Kemalist harekete ba?l? bir Hükümetin isba??na gelmesi üzerine sal?verildi?ini” betirtmektedir.

Abdulahad Nuri Bey’in Yusuf Kemal (Tengir?enk) Bey’in karde?i oldu?u ve ?ngiliz i?gal kuvvetlerince ?stanbul’da tutukland??? yap?lan ara?t?rma ile do?rulan?rken, Andonian’?n ileri sürdü?ü di?er hususlar?n gerçeklerle ilgisi bulunmad??? ortaya ç?km??t?r. Nitekim, Yusuf Kemal Bey, Andonian’?n iddia etti?i gibi, 1920 A?ustosunda Büyük Millet Meclisi Hükümetinin D??i?leri Bakan? de?ildir. D??i?leri Bakan? o s?rada Bekir Sami Bey’dir ve Yusuf Kemal Bey Andonian’?n verdi?i tarihten 10 ay sonra, 15 May?s 1921’de D??i?leri Bakanl???na getirilmi?tir. Öyle ise Yusuf Kemal Bey Patrikhaneyi Ankara Hükümeti ad?na tehdit etmi? olamaz. Kald? ki, bir Hükümetin bir tek ki?i için büyük kitleleri “katletme” tehdidini savurmas? en küçük bir inand?r?c?l?k bile ta??mamaktad?r.

Ayr?ca, böyle bir tehdit gerçekten yap?lm?? olsayd?, Patrikhane ve Dr. Nakachian, ?ikayetlerinden vazgeçmek yerine, bu tehdidi derhal yeni bir katliam haberi olarak ?stanbul’daki i?gal kuvvetlerine bildirirler, üst üste protestolarda bulunurlar, Avrupa ve ABD’deki hristiyan kamuoylar?n? ayakland?rmaya çal???rlard?. ?stanbul’daki Ermeni çevrelerinin o tarihlerde bir çok vesileyle bu ?ekilde davrand?klar? bilinmektedir. Andonian’a göre ise Patrikhane ve Dr. Nakachian bu büyük f?rsat? kaç?rarak ?ikayetlerini nedense geri alm??lard?r.

?stanbul’daki i?gal kuvvetleri nezdinde Ermeni ve Rumlar?n bu tür yak?nmalar? için bir Ermeni - Rum Bürosu kurulmu? oldu?unu ve bu büronun as?ls?z ihbarlarla çok say?da Türk’ün tutuklanmas?na yol açt???n? bu çerçevede kaydetmekte yarar vard?r.

Öte yandan, Abdulahad Nuri Bey “Kemalist harekete ba?l? ?stanbul Hükümetince sal?verilmi?” de de?ildir. Abdulahad Nuri Bey’in bugün hayatta olan yak?nlar? nezdinde yap?lan soru?turma i?in asl?n?n ?öyle oldu?unu göstermi?tir:

?ngiliz i?gal kuvvetlerince tutuklanan Abdulahad Nuri Bey k?sa bir süre sonra k?smi yüz felci geçirir. Bu felç nedeniyle cezaevinden Anadolu yakas?ndaki Haydarpa?a Hastahanesine muhaf?z refakatinde götürülüp getirilmektedir. Yine hastahaneye götürüldü?ü bir gün, Dr. Dervi? Bey adl? bir arkada??n?n öncülük etti?i bir grup taraf?ndan kaç?r?l?r ve bir Rum ortodoks papaz? k?yafetine büründürülerek küçük bir tekne ile Anadolu’ya, Bat? Karadeniz’deki ?nebolu liman kasabas?na ç?kar?l?r. Abdulahad Nuri Bey 1927 y?l?nda,63 ya??nda iken vefat etmi?tir.

?stanbul’u ve Anadolu’nun çe?itli bölgelerini i?gal eden ?tilaf kuvvetlerince ya da bu kuvvetler paralelinde hareket eden ?stanbul’daki Padi?ah Hükümetlerince çe?itli bahanelerle haks?z yere tutuklanan ya da aranan çok say?da Türk’ün Abdulahad Nuri Bey’in izledi?i yolla ?stanbul’dan Anadolu’ya geçti?ini, hatta bu durumdaki ki?ileri Anadolu’ya kaç?rmak için ?stanbul’da örgütler kuruldu?unu bu vesileyle hat?rlatmak yararl? olacakt?r.

?ngiliz i?gal kuvvetlerinin, Abdulahad Nuri Bey’e atfedilen “suçlara” oranla çok daha hafif gerekçelerle baz? Türkleri “Ermeni olaylar?ndan suçlu” bularak yarg?lamak üzere Malta’ya sürdükleri bilinmektedir. Andonian’a göre, Abdulahad Nuri Bey 1920 A?ustosunda tutuklanm??t?r. Malta’ya yap?lan sürgünler ise 1920 Kas?m?na kadar devam etmi?tir. ?ngilizler, Andonian’?n deyimiyle, Abdulahad Nuri Bey gibi bir “canavar?” haz?r ele geçirmi?ken, neden hemen Malta’ya sevketmemi?terdir? ?ngiliz i?gal kuvvetlerinin Londra’daki Ermeni Bürosu’nun ve Andonian’?n gönderdi?i “belgelere” ra?men, Abdulahad Nuri Bey hakk?nda kopar?lmak istenen yaygaray? fazla ciddiye almad?klar? anla??lmaktad?r. ?ngilizlerin o zaman ciddiye almad?klar?n? bugün ciddiye almak için bir sebep var m?d?r?

Bir tutuklama olay? ve bir akrabal?k ili?kisinden yola ç?kan Andonian, daha sonra gerçekleri sapt?rarak hikayeyi i?ine geldi?i ?ekilde noktalamaya katk??maktad?r. Böyle davranman?n Andonian için ola?an say?lmas? gerekti?i art?k bilinmektedir. “Ermeni olaylar? suçlusu” av?n?n nas?l sonuçland??? ve Malta’ya sürülenlerin ak?betlerinin ne oldu?u ileride etrafl?ca ele al?nacakt?r. Ancak, Andonian’a göre “Ermeni katliam?n?n ba? sorumlular?ndan biri olan” ve “belgelerin otantikli?i” elyaz?s? ve imzas?na dayand?r?lan Halep Valisi Mustafa Abdülhalik Bey’in Malta sürgünleri aras?nda bulundu?unu ?imdiden belirtmek yerinde olacakt?r.
 
Andonian, 26 Temmuz 1937 tarihli mektubunda, “belgelerin orijinallerinin” geri kalanlar? hakk?nda ise ?unlar? yazmaktad?r:

“Eski Sadrazam Talat Pa?a’n?n katli davas?n?n görülece?i Moabit Mahkemesince tan?k olarak, e?er yan?lm?yorsam, 1921 Nisan?nda Berlin‘e ça??r?ld???mda art?k bu belgeleri düsünmüyordum... Tehlirian’?n avukatlar? mahkemede kullanmay? öngördükleri kitab?m? desteklemek üzere belgelerden birkaç?n?n orijinallerini getirmemin çok yararl? olaca??n? belirtmi?lerdi.

“Belgelerden geri kalan?n, özellikle Behaeddin ?akir Bey’in mektuplar?n? ve üzerinde Halep Valisi Mustafa Abdülhalik Bey’in koydu?u notlar bulunan birkaç ?ifre telgraf?n çözülmü? ?eklini yan?ma alarak Berlin’e gittim.

“Ka??tlar?m aras?nda bu orijinal belgelerden yaln?zca Behaeddin ?akir Bey’in 18 ?ubat tarihli mektubunu bulabildim. ?kinci mektubu ile bir kaç telgraf?n orijinalleri Tehlirian’?n dava dosyas?na konulmu?tu ve hala orada olmal?d?rlar. Paris’e döndükten sonra bunlar? geri almak için ard arda giri?imlerde bulundum, ancak bu giri?imlerim sonuçsuz kald?...“ [60]

Andonian’da yaln?zca Behaeddin ?akir Bey’in bir “mektubu” kalm?? (bu, ?ttihat ve Terakki Komitesine atfedilen iki “mektuptan” biridir), “orijinallerin” geri kalan? böylece kaybolmu?tur.

Özetle, Andonian’?n “belgelerinin orijinalleri” bugün ya bütünüyle yok olmu?tur ya da bir kaç?n? bile bulabilmek olanaks?zd?r. Andonian’?n olaylar? de?i?ik ?ekillerde izah etmek ve gerçekleri sapt?rmak al??kanl??? gözönünde tututdu?unda akla, Ermeni çevrelerinin, esasen bizzat düzenledikleri bu “belgelerin” sahtelikleri bir gün anla??lmas?n diye, bunlar?n “orijinallerini” özel suretle ortadan kald?r?p kald?rmad?klar? sorusu gelmektedir. Andonian kitab?n?n bir propaganda ürünü oldu?unu itiraf etti?ine göre, bu soru a??r? bir ?üphecili?in eseri de say?lamayacakt?r.

[1]Andonian;Documents Officiels...sayfa 12.
[2]Andonian;The Memoirs sayfa x.
[3]Andonian;Documents Officiels sayfa 13-14.
[4]Justicier du Genocide...sayfa 213.
[5]ibid,sayfa 213.
[6]Andonian;The Memoirs sayfa vii.
[7]ibid,sayfa viii.
[8]ibid,sayfa 73.
[9]ibid,sayfa 82.
[10]ibid,sayfa 73.
[11]Justicier du Genocide...sayfa 213.
[12]Andonian;Documents offciels...sayfa 11
[13]ibid,sayfa 165.
[14]Justicier du Genocide...sayfa 232.
[15]Andonian;Documents Officiels...sayfa 12.
[16]ibid,sayfa 13.
[17]ibid,sayfa 13-14.
[18]ibid,sayfa 14-15.
[19]ibid,sayfa 15.
[20]ibid,sayfa 16.
[21]Justicier du Genocide...sayfa 224.
[22]ibid,sayfa 234.
[23]ibid,sayfa 235.
[24]ibid,sayfa 237.
[25]Andonian;Documents Officiels...sayfa 13.
[26]Justicier du Genocide...sayfa 236.
[27]Andonian;Documents Officiels...sayfa 14.
[28]Justicier du Genocide...sayfa 236.
[29]Andonian;Documents Officiels...sayfa 16.
[30]Justicier du Genocide...sayfa 237.
[31]ibid,sayfa 213.
[32]ibid,sayfa 213.
[33]Andonian;Documents Officiels...sayfa 12.
[34]ibid,sayfa 77.
[35]ibid,sayfa 77.
[36]ibid,sayfa 13.
[37]ibid,sayfa 79.
[38]Justicier du Genocide...sayfa 224.
[39]Andonian;Documents Officiels... sayfa 16.
[40]ibid,sayfa 15.
[41]Justicier du Genocide...sayfa 224-225.
[42]ibid,sayfa 237.
[43]ibid,sayfa 213.
[44]ibid,sayfa 232.
[45]ibid,sayfa 232.
[46]ibid,sayfa 15.
[47]ibid,sayfa 226.
[48]ibid,sayfa 227.
[49]ibid,sayfa 228.
[50]ibid,sayfa 228-229.
[51]ibid,sayfa 232.
[52]ibid,sayfa 15.
[53]ibid,sayfa 137-139.
[54]ibid,sayfa 213.
[55]ibid,sayfa 161.
[56]ibid,sayfa 230.
[57]ibid,sayfa 230-231.
[58]ibid,sayfa231.
[59]ibid,sayfa 231.
[60]ibid,sayfa 233.